Информационные технологии в образовании;pdf

ТЮНЕГЮНДЕН БУГЮНГЕ ВА ТАНГАЛАГЪА
ЁЛДАШ
15. 08. 2014 й.
КЪУМУКЪЛАР УЧУН ЧЫГЪАГЪАН ЖАМИЯТ-ПОЛИТИКА ГАЗЕТ
www.yoldash.ru
ОЬЗ ХАЛКЪЫ БУЛАН – 97 ЙЫЛ
Лев Кузнецов Дагъыстангъа гелген
Арбагюн, август айны 13-нде, Дагъыстанны Башчысы Рамазан Абдулатипов бизин республикагъа
ишчи сапар булан гелген Россия Федерацияны Темиркъазыкъ Кавказгъа къарайгъан министри Лев
Кузнецов булан ёлукъгъан. Рамазан Абдулатипов
Дагъыстанны топурагъында абурлу къонакъны исси
кюйде къаршылай туруп, эсгерилген федерал министерлик булан бизин гьакимлик къурумлар гележекде асувлу чалышажагъына инанагъанын билдирген.
Оьз гезигинде Лев Кузнецов эсгергени йимик, янгы
министер­ликни къурувну гёзюнден къарагъан­да, бизин
республика аслу иш юрютме тарыкълы регион гьисаплана. Ол дагъы да оьзю ёлбашчылыкъ этеген министерлик
оьзюню ишин юрютювде гьакимлик кабинетлерде тюгюл,
халкъны пикрусуна тынглап иш къуражагъы гьакъда да
айтгъан. Оьзлени атына этилеген разисизликлени де тийишли кюйде къабул этежеги гьакъда билдирген.
2
15 АВГУСТ 2014 йыл
№ 32 (14314)
Къумукъ яшёрюмлени биринчи
форуму оьтгерилди
Жаваплы янашма тюше
Къарабудагъгент районда «Экономиканы ачыкъ
этив» деген аслу проектни яшавгъа чыгъарылывуну
гьакъында бу районну администрациясында генгеш
оьтгерилген. Генгешде Дагъыстан Республиканы
Башчысыны орта федерал округдагъы толу
ихтиярлы вакили Шамил Зайналов, Росреестрны
республика, федерал къурумларыны вакиллери де
ортакъчылыкъ этген.
Къарабудагъгент
райондан
генгешде
район
башчысы Къапур Исаев, район администрацияны
башчысы Агьмат Гьажиев, ону заместителлери, район
администрацияны бёлюклерини ёлбашчылары, район
кадастр, налог къурумланы, маълумат къуралланы
вакиллери ва башгъалар болгъан.
Генгешни ача туруп, Къапур Исаев Шамил Зайналовгъа
ва республика къурумланы вакиллерине генгешде
ортакъчылыкъ этегени учун баракалла билдирген.
«Экономиканы ачыкъ этив» деген аслу проектни
яшавгъа чыгъара туруп, этилген ишлени гьакъында
район администрацияны башчысыны заместители
Абакар Шагьманаев баянлыкъ берген. Ол англатгъан
кюйде, проектни яшавгъа чыгъара туруп, районда кёп иш
этиле. Ведомствоара комиссия къурулгъан. Гьар юртну
администрациялары булан район базасын беклешдиривге
байлавлу дыгъарлар этилген.
Август айны 1-не ерли районну бюджетине тюшеген
акъча маяланы къадары 214 процентге етишген. 78
миллионну орнунда 168 миллион манат жыйылгъан.
Шо иш дагъы да къурумлу юрюлсюн учун, районда
далапчыланы мекенли гьисабы юрюле.
Кемчиликлени эсгере туруп, Абакар Шагьманаев
Росреестры ва районну кадастр къуллугъу бир-бири булан
тыгъыс аралыкъ тутуп иш гёрме бажармайгъанлыкъны
гьакъында айтгъан.
Генгешни гьасиллерин чыгъара туруп, Шамил Зайналов
налог управление, Росреестр управление бирче иш гёрюп
район бюджетге тюшеген акъча маяланы толу кюйде
болдурмагъа тарыкъны англатгъан.
Бизин мухбирибиз.
Бугюнлердеги шартларда халкъны тарихин, мердешли адатларын,
маданиятын сакълавну болдурмакъ айрыча агьамиятлы. Гьар къайсы
халкъны гележегин торайып гелеген яш наслу белгилейгенин гёз алгъа
тутуп, оьрде эсгерилген тюгесинмес шо ругь байлыгъыбызны оланы
юреклерине сингдирмекни «Оьзден» деген жамият къуруму оьзюню
алдына салынгъан баш мурады гьисаплай. Шондан къайры да, эсгерилген къурум, Дагъыстанда тюгюл, уьлкебизни оьзге регионларында
да ва тыш пачалыкъларда яшайгъан къумукъланы бирлешдирмекни
гьаракатын болдура. Август айны 12–13-нде «Оьзденни» сиптечилиги
булан «Одиссей» деген ял алыв базасында жагьил адамланы къуршап
биринчилей оьтгерилген «Эллер – Юртлар» деген форум да шо мурат
булан алынгъан инамлы башлапгъы абат болуп токътады.
«Форумда бизин республиканы
Хасавюрт, Хумторкъали, Буйнакск,
Къарабудагъгент, Дербент, Къызылюрт районларындан ва къумукълар
яшайгъан оьзге шагьарлардан, шолай
да Къабарты-Балкъар Респуб­ликадан,
Азербайжандан, Татарстандан гелген
яшёрюмлер бар эди.
Мажлисни биринчи гюнюнде, инг
алда бары да жыйылгъанлагъа ону
ортакъчылары малим этилген сонг,
Къумукъланы гимни согъулду. Эсгерилген жамият къурумну ёлбашчысы
Тимур Порсукъов, чакъырылып гелген къонакълагъа оьзюню разилигин
билдире туруп:
– Дюньягъа яйылгъан
тюрк
халкъларыны тамурлары бир, гьатта
биз бир уллу миллетбиз деп айтсам
да къопдурув болмас. Биз гьар къайсыбыз да оьзюбюзню тилибизни,
динибизни, тарихибизни, маданиятыбызны якъламагъа ва сакъламагъа
къастыбызны болдурмагъа
тарыкъбыз. Инг алда шо
8
Гьар сагьифада – бир сатыр булан янгылыкълар
www.yoldash.ru
№ 32, 2014 йыл
ЯНГЫЛЫКЪЛАР
Етти гюн 08.08.–14.08.2014
Лев Кузнецов Дагъыстангъа гелген
1
Шо гюн Дагъыстанны
Башчысы Рамазан Абдулатипов ва РФ-ни Темиркъазыкъ
Кавказны масъалаларына къарайгъан министри Лев Кузнецов генгеш
оьтгерген. Шо генгешни барышында
бизин респуб­ликаны социал-экономика якъдан оьсдюрювню масъалалары арагъа салынып ойлашылгъан.
Рамазан Абдулатипов эсгерген
кюйде, артдагъы вакътилерде гёрюлеген гьаракатны натижасында
бизин республиканы экономикасы,
маданияты оьсегени гьис этиле.
Республикада промышленност ва
юрт хозяйство чалт оьсюп тура.
Маданият ва билим берив тармакълагъа байлавлу проектлер яшавгъа
чыгъарыла.
Республиканы ёлбашчыларыны
сиптечилиги булан Дагъыстанны
социал-экономика якъдан оьсдюрювге байлавлу программа къабул
этилген. Шо программа уьлкени
Президентини ва Россияны Гьукуматыны Председателини янындан
да якълангъан. Шондан къайры да,
Рамазан Абдулатиповну сёзлерине
гёре, Дагъыстанны оьсдюрювге
байлавлу юрюлеген ишлер, умуми
кюйде алгъанда, бары да министерликлени асувлу гьаракатыны натижасы болуп токътай.
Оьз гезигинде Лев Кузнецов эсгергени йимик, оьзю ёлбашчылыкъ
этеген министерликни алдында
токътагъан аслу масъала Темиркъазыкъ-Кавказ федерал округну
социал-экономика масъалаларына
байлавлу программаны гьазир этмек
ва ону яшавгъа чыгъармакъ болуп
токътай.
Генгешни барышында Рамазан
Абдулатипов министерликлеге ва
ведомстволагъа республикада яшавгъа чыкъма тарыкълы инвестиция
проектлеге байлавлу оьзюню тапшурувларын да берген.
Юрт хозяйствону гьакъында
айта туруп, ол шо тармакъда гьаракатны артдырма герекни гьакъында
эсгерген. Оьтгерилген генгешни
барышында Дагъыстанны Башчысы билим берив, савлукъ сакълав,
маданият тармакъларда да гьаракатны артдырма тарыкъ экенин
билдирген.
ДР-ни Башчысыны
Администрациясыны ва
Гьукуматыны прес-къуллугъу.
Таргъу тавну гьали сама къорурму?!
Ювукъ вакътини ичинде Таргъу тав федерал оьлчевдеги табиат
эсделиги деген атгъа лайыкълы болмагъа имканлы. Шо гьакъда табии
байлыкъланы ва экология министерлиги билдире.
«Таргъу тавда умуми экология
ахтарывланы натижасында Дагъыс­
танда федерал даражадагъы табиат
эсделиклени санаву бирге артмагъа
ярай. Оьзюню табиат байлыкъларын гьисапгъа алгъанда, Таргъу тав
федерал оьлчевлю табиат эсделиги
гьисап этмеге лайыкълы ер деп
токъташдырылгъан. Неге тюгюл,
Таргъу тавда кёп санавдагъы табиатда сийрек ёлугъагъан тюрлю-тюрлю
къыр жанлар, къушлар бар. Оланы
бирлери Россияны ва Дагъыс­
танны «Къызыл китапларына» да
язылгъан. Табиат­
ны къоруп сакъ-
лайгъан халкъара союзу гьисапгъа
да алгъан. Шолайлыкъда, жанланы
ва оьсюмлюклени тас болмасыны ва
оланы санавун артдырывну къасты
этиле»,– деп билдире эсгерилген
министерлик.
Шону булан бирге, Дагъыстанны миналы халкълары учун оьр
маданият - тарихи агьамияты булангъы шо ерлерде адамланы гьар
тюрлю хозяйство чалышыву гери
урулма тюше. Янгыз оьзюне хас,
Россияда дагъы къаршылашмай­
гъан табии оьзтёречелигин сакълав
Таргъу тав деген федерал оьлчевде-
ги табиат эсделигин къурмакъ аслу
мурат болуп да токътай.
Министерликде билдирилеген
кюйде, Таргъу тав – табиат эсделик деп белгиленсе, ону майданы
Магьачкъала шагьар округну ва
Къарабудагъгент районну дазусунда
2499 гектар ерни къуршама бола.
О гьакъда биринчилей 1989-нчу
йылны май айыны 5-нде Дагъыстан
Республиканы Оьр Советини Президиумуну Председателини янындан
оьтгерилген генгешде къарар къабул
этилген болгъан. Шо вакътиде гёз
алгъа тутгъан кюйде, «Таргъу тав»
деген милли парк майданы 8 минг
гектар ерни елемеге тарыкъ болгъан.
РИА «Дагестан».
Талаплагъа жавап бермей
Август айны 12-синде Магьачкъаладагъы милли китапханада ДРни маданият министерлиги «Маданиятны пачалыкъ политикасы»
деген темагъа байлавлу «дёгерек стол» оьтгерди.
ДР-ни маданият министрни
биринчи заместители, халкъ яратывчулугъуну республика уьюню
директору Марита Мугьадова жыйынны юрюте туруп булай пикру
алышдырывлар савлай Россияны
оьлчевюнде юрюлегенни айтды.
Оьзюню сёйлевюнде ол бугюн
юрюлеген маданият политиканы
кюрчюлери эсгиленгенни ва заманны талапларына жавап бермейгенни
эсгерди. Дагъыстанны Башчысы рес­
публикада маданиятны оьсювюне,
бу тармакъда янгы ёлланы ахтарывгъа агьамият берегенни эсгере туруп,
Россияда янгы милли маданият
центрлары ачылагъанны айтды.
Россияны
художниклерини
союзуну члени Татьяна Петенина айтгъан кюйде, маданиятны
масъаласы шулай уллу оьлчевде
арагъа салып ойлашылагъанлыкъ, пикру алышдырагъанлыкъ
негер де тие, кёп уллу агьамияты
бар. Бу масъалада Россияны гьар
ватандашына тиеген, яшавунда аслу ер табагъан тизимлер,
ёрукълар барны айтды.
Сёйлегенлер айтгъан кюйде,
Дагъыстанда милли тиллеге ва
оланы оьсювюне аслу тергев берме
герек. Гьалиге пачалыкъ янындан шо
масъалагъа тергев ёкъ.
Жыйында «Маданият политиканы кюрчюлери» деген проектге
байлавлу пикру алышдырывлар РФни маданиятгъа ва инчесаниятгъа
къарайгъан советине йиберилежек.
Бизин мухбирибиз.
Конкурс билдирилген
«Дагъыстан Республиканы 2015нчи йылгъа ерли пачалыкъ милли
программасын» яшавгъа чыгъара
туруп, 2013–2015-нчи йылларда
халкъара бирликни, дослукъну
оьсдюрювде пропаганда иш юрютювню къошумун болдурмакъ учун
Дагъыстан Республиканы милли
политика министерлиги, Дагъыс­
танны журналистлерини союзу,
«Дагэтноклуб» къуруму биринчи
республика конкурс оьтгерилежегин билдире.
«Макътавлу бол, мени азиз
Ватаным» деген конкурсда Дагъыс­
танны милли тиллеринде язагъан
журналистлер ортакъчылыкъ этме
бола. Конкурсда ортакъчылыкъ
этмек учун гьазирленген материаллар республика маълумат къуралларында печат этилип чыкъма
тарыкъ. Оланы орус тилге гёчюрюп
маънасын англатма тюшежек.
Биринчи ерни алгъангъа – 100
минг манат, экинчи ерни алгъанлагъа – гьарисине 45 минг манат,
уьчюнчю ерни алгъанлагъа 30
минг манат гёрсетилген.
Конкурсну гьасиллери 2014-нчю
йылны сентябр айында чыгъарылажакъ. Материаллар А-3 форматда
ярты сагьифадан кем болма тюшмей.
Конкурсда ортакъчылыкъ этме
сюегенлер печат этилген ишлени
Р.Гьамзатовну атындагъы орамны
1 номерли уьюне йиберме тарыкъ.
Телефон: 67-21-26.
E-mail: onp-4 @ mail.ru.
ЁЛДАШ
15. 08. 2014 й.
2
Он школа къурулуп битежек
Бу йылны август айыны 8-нде Дагъыстан Рес­
публиканы экономика ва территория оьсювюню
министри Раюдин Юсуфов, 2014-нчю йылда гёз алгъа тутулгъан республика инвестиция программаны
яшавгъа чыгъара туруп, биналар къурагъан къурумланы ва муниципал бирлешивлени вакиллери булан
жыйын оьтгерген.
Шонда бу йылны ахыры болгъанча къурулуп битмеге тарыкъ школалар арагъа салынып ойлашылгъан.
Министр­
ни буйругъу булан инвестиция управлениени
къуллукъчулары къурулмагъа герекли школаланы гёрюнюшюн алдын ерли гьазир этген болгъан. Жыйынны
барышында оьрде эсгерилген биналаны къурагъан къурумлар ишлер нечик барагъаныны гьакъында маълумат
берген. Сонг да харж булан таъмин этивде ёлугъагъан четимликлер де шо жыйынны барышында арагъа салынып
ойлашылгъан.
Министр Р. Юсуфов билдиргени йимик, жыйынны
барышында арагъа чыкъгъан масъалалар янгы охув йыл
башлангъанча чечилмеге герек. Август айны ахырында
ремонт ва къурулуш ишлер битмеге тарыкъ биналар
белгили болгъан. Шоланы арасында Бабаюрт райондагъы
Уцумуюрт юртдагъы 640 яш охуп болагъан школа, Хасавюрт районда Османюртдагъы 120 охувчугъа къурулагъа­н
школа, умуми кюйде алгъанда, 10 школа къурулажакъ.
2014-нчю йылны ахыры болгъанча 16 бинаны къурулушу тамамланажакъ деп къаравуллана. Шоланы арасында 1821 охувчу билим алып болагъан 7 школа, 5 спортзал
ва охувчулагъа аш береген ерлери булангъы ашблоклар
бар.
Билим берив биналаны къурмакъ учун 538 494 минг
манат гёрсетилген. Гёрсетилген харжны гьакъында айтгъанда, 358 770 минг манат федерал, 179 724 минг манат
республика бюджетден алынгъан.
Жыйынны ахырында ДР-ни экономика ва территория
оьсювюню министри Р. Юсуфов бу ишге толу жаваплы
адамлардан, белгиленген болжалдан артгъа салмайлы,
школаланы къурулушун битдирмекни талап этген.
Бизин мухбирибиз.
Хатаргъа берекет бермесин!
Бабаюрт районну башчысы Д.Даветеев машин
ёлларда хатабалагьланы алдын алыв комиссияны
генгеш-жыйынын оьтгерген. Огъар бир нече гюн
алда бу районну Татаюрт, Геметёбе юртларыны
къырыйында Кавказ федерал машин ёлда тувулунгъан хатабалагьдан сегиз адам гечингенлик себеп
болгъан.
Комиссияны генгешинде «Бабаюрт район» муниципал
бирлешивню администрациясыны башчысы Д.Шайыпов,
ону заместители А.Черивмурзаев, администрацияны
комиссиясыны жаваплы секретары М.Анварбеков, Татаюрт, Геметёбе юрт администрацияланы башчылары,
ГИБДД, «Дагавтодор» къурумланы вакиллери ортакъчылыкъ этген.
Бабаюрт район муниципал къурумну башчысы
Д.Даветеев жыйынны ача туруп, хатабалагьны себебинден оьлгенлени агьлюлерине, ювукъ къардашларына
теренден къайгъырышагъанын билдирген. Ол эсгерген
кюйде, хатабалагь, янгыз оьлгенлени ювукъ адамларына
тюгюл, савлай район учун да кёп уллу къайгъылы агьвалат. Гележекде шолай хатабалагьланы алдын алмакъ учун
иш юрюлежек.
Комиссияны таклифлерине гёре, машин ёлларда
хатабалагьлар болмасын учун, бары да тийишли къурумланы да къуршап, профилактика иш юрюлежек.
Ерли админист­рацияланы ёлбашчыларына да гележекде
хатабалагьлардан сакъланмакъ учун тийишли чаралар
гёрмекни гьакъында буйрукъ этилген.
Бабаюрт район администрациясыны прес-къуллугъу.
Бюджетден 3 миллион манат
урлангъан
Дагъыстан Республиканы прокуратурасы «Асгер
къуллукъну статусуну гьакъындагъы» деген федерал
законгъа гёре яшавлукъ бина алмакъ учун берилген
акъча маяланы законлугъун тергеген.
Шо тергевлени натижасында белгили болгъаны йимик, 2012-нчи йылны октябр айында ДР-ни ич ишлер
министерлигини къуллукъчусу шолай харж алмакъ учун
Дагъыстан Республиканы къурулуш ва яшавлукъ-коммунал хозяйство министерлигине оьзюню яшавлукъ чараларын яхшылашдырма герек деп ялгъан кагъызлар берген.
Шогъар гёре 3,1 миллион манатдан къолай акъчаны законсуз къайдада оьзюне пайдаландыргъан.
Республиканы прокуратурасы шо къыйыкъсытывлагъа
байлавлу жинаятчылыкъ ахтарыв къурумлары тийишли
чаралар гёрсюн учун олагъа тергевлерини гьасиллерин билдирген.
ДР-ни прокуратурасыны прес-къуллугъу.
ДАГЪЫСТАНДА ЖАГЬИЛЛЕНИ ДИН АРАЛЫКЪЛАГЪА БАЙЛАВЛУ ХАЛКЪАРА ФОРУМУ ОЬТГЕРИЛГЕН
www.yoldash.ru
№ 32, 2014 йыл
3
ЁЛДАШ
15. 08. 2014 й.
ЯНГЫЛЫКЪЛАР
Етти гюн 08.08.–14.08.2014
Сувгъа бозаргъан юрт
Бугюнлерде Уьчгент юртда болгъан жыйын юртлу адамны респуб­
ликаны Башчысыны атына язгъан арза кагъызына гёре оьтгерилди.
Республиканы
Башчысыны
тапшурувуна гёре Уьчгент юртгъа
Дагъыстан Республиканы Башчы­
сыны ва ону администрациясыны
управлениесини бёлюгюню началь­
ниги Алибек Омарович Алиев гелген
эди. Жыйында Хумторкъали район­
ну башчысыны къуллукъларын
заманлыкъгъа кютеген Магьаммат
Бамматов, ону заместители Дагьир
Абдурагьимов, прокуратураны ва
полицияны къуллукъчулары, Уьч­
гент юртну администрациясыны
башчысы И. Зиявутдинов, юртну
активи ва ватандашлары ортакъчы­
лыкъ этди.
Жыйында салынгъан масъала­
лардан юрт администрацияны баш­
чысыны гьисап беривю ва республи­
каны Башчысыны атына язылгъан
кагъызны арагъа салып ойлашмакъ
эди. Арза кагъызда аслу гьалда Уьч­
гент юртда сувланы масъаласы осал
чечилегени гьакъда эсгериле эди.
Жыйынны Дагъыстан Республи­
каны Башчысыны вакили Алибек
Алиев юрютдю. Юрт администра­
цияны гьисап беривюне тынглагъан
сонг, жыйылгъанланы соравларына
жаваплар берилди. Юртлулар, би­
рини артындан бири деген кюйде
чыгъып, юртда сув ёкълугъу гьакъда
къарсалап сёйледилер. Газланы,
яшёрюмлени ял алывуну ва башгъа
масъалаланы гьакъында да кёп
тюрлю соравлар берилди. Сувланы
ёкълугъуну аслу себеби гьакъда юрт­
ну башчысы И. Зиявутдинов жы­
йылгъанлагъа юртгъа сув йибереген
насослар, мотор бузулагъанлыгъын
англатды. Ол айтагъан кюйде,
гьалиги насослар ва моторлар 40
йыллар алда оьзюнде 250 хозяйство
яшайгъа­
н юртгъа гёре болгъан.
Бугюн юртда 1000-ден де артыкъ
хозяйство яшай. Сувгъа да талаплар
артгъан. Сонг юрт башчысы юртлу­
лардан къоллайгъан суву учун акъча
жыймагъа болмайгъанын да англат­
ды. Юрт башчысы бу масъалагъа
юртну жамият советин, депутатла­
рын, къартланы советин къуршай
болгъан буса, сув учун жыйылагъан
акъчалар бир ёрукъ болар эди.
Район къурулгъанлы Уьчгент
юртдагъы сувланы масъаласыны
гьакъында оьрдеги къурумланы аты­
на онлар булан кагъызлар язылгъан,
тюрлю проектлер этилген, тек юртда
тюзевлю сувлар болмагъан.
Бугюнге ерли шо масъаланы
чечивню къайдалары не ахтарыл­
магъан, не де башгъа кюйде чечмеге
этилген иш ёкъ. Район админист­
рация оьзюню янындан юртгъа
болагъан кёмегин эте ва дагъы да
этежек. Бу масъалада юртну башчы­
сы бираз жигерли, гьаракатлы бол­
магъа тюше. Насослар бузулгъунча,
моторлар яллагъынча неге иннемей
тура? Сувлар учун халкъдан жыйы­
лагъан акъчаны алмагъа ва тийишли
кюйде къолламагъа, юртда сув бо­
лагъан кюйню этмеге неге ярамай?!
Озокъда, бу ерде юртну халкъыны да
айыбы бар. Юртлулар оьзлени гьара­
катын гёрсетмеге герек эди. Ярашды­
рыв ишлеге акъча ёкъ деп айтып, сав
язны узагъында сувларсыз турагъан­
гъа оьзлер – юртну ватандашлары
да айыплы. Олар юртлулардан сув
учунгъу акъчаны жыйып, юртну
башчысына кёмек этмеге, сонг буса
талап этме тарыкъ эди.
Жыйынны ахырында шулай
къарар къабул этилди: Уьчгент
юртдагъы сувну масъаласын чечив­
ге байлавлу район администрация
бир жуманы ичинде республиканы
Башчысыны атына алдагъы йыллар­
да язылгъан кагъызлары да булан
янгы кагъыз гьазирлемек ва юртну
башчысына аз заманны ичинде на­
сосланы ремонтун этип, юртгъа сув
булан таъмин этмек.
Арадан уьч ай гетип, юрт жамият
булан бирдагъы керен де ёлугъув
оьтгермекни де гёз алгъа тутду.
Жават ЗАКАВОВ.
Аслам тюшюм
Буйнакск районда ашлыкъ орув гьаракат тамам болгъан. Кёп
къыйын тёгюп болдургъан берекетни гечикдирмей ва толу кюйде
къолгъа алмагъа белсенип, авлакъчылар янын салмай дегенлей чалы­
шалар.
Буйнакск райондагъы юрт хозяй­
ство бёлюкден бизге берген маълумат­
лагъа гёре бюртюклю ашлыкъланы
гьар гектардан алынагъан ашлыкъны
орта гьисапдагъы къадары 21 цент­
нерге тенг. Барын да къуршап айт­
гъанда, 600 тон ашлыкъ топлангъан.
«Россельхозцентрны» Буйнакски­
деги бёлюгюню начальниги Вазирхан
Адилханов булан биз Тёбен Жюнгю­
тейни
Къаравул
тёбеге ювукъда ёлну
боюн тутуп ерлешген
ашлыкъ
тарлав­
ларында
болдукъ.
Сугъарылмайгъан бу
участкаларда къыл­
чыкълы ашлыкъла­
ны гёрюнюшю бек
тизив. Гилен йимик
уллу будайлыкъны
ичинде халта-хулта
оьсюмлюклер ёкъ.
Комбайнлар сыдыра
болуп, тарлавланы
юлюнген
башгъа
ошатып
баралар.
Къарагъанда, гёзюнг
къувана. Узакъ заман­
лыкъ ишинде кёпню
гёрген жигерли агро­
ном В. Адилханов:
– Бары зат биз
ойлашгъан ва сюйген
йимик де чи бол­
май, – деди. – Муна,
алдындагъы гюнлер
явун болду. Ком­
байнлар ишин бёлюп
2-3 гюн токътады.
Бавукъ буса, оруп
болмай, ярама да ярамай. Бугюн, гё­
ресиз, чакъ исси ва ачыкъ. Биз гелип
токътагъан бу авлакъ – сынавлу ва
къаныгъывлу механизатор Насрут­
дин Абдурагьимовну ашлыкъ тарлаву.
Гьаваны бир-бир багъыйсызлыкъла­
рына да къарамай, ол 100 гектар ерде
бек арив къылчыкълы ашлыкъ оьс­
дюрме амал этди. Неге тюгюл, авлакъ
ишлени гьар-бирисин гьакъ юреги
булан кютюп гелген. Мени насигьаты­
ма гёре, тарлавгъа халта, чёп отланы
къурутагъан хас дарман сувланы да
заманында сепген эди. Онуки йимик
гюзгюдей таза гёрюнеген дагъы гьеч
биревню тарлаву ёкъ. Оьзюню къай­
ратлы къасты булан оьзгелеге де гёр­
сете топуракъ сен тёкген къыйынгъа
артда берекет булан къайтарыш этмей
къоймайгъанны. Къысгъача айтгъан­
да, сабанлыкълагъа бары гьажатлы
къуллукъланы, гезигин сакълап, кюю
булан этмек маслагьат. Шо заман
тёкген къыйынларынгны ахыр жамы
арив болмай да къалмай.
Мен авлакъда адамлар булан
къатнагъанда эслеген бирдагъы
бир затны эсгерип оьтмекни оравлу
гёрдюм. Топуракъ булан доланып
ашлыкъ болдурагъанланы табиаты
таза да, саламат да бола. Олар оьз­
лени суратларын чыгъарагъанда ва
биз оьзлени гьакъында газетде язма
сюегенни билгенде, Насрутдинни
бригадасындагъы уланлар уялып,
ари тайма къарадылар. Бу да сабанчы
саламатлыкъны бир аламатыдыр…
– Бежен толтурар йимик берекет
къолгъа алынгъанда, къыйын гёзге
гёрюнмей де къала. Тюшюм, Аллагь­
гъа шюкюр, биз сюйген чакъы тюгюл
буса да, яхшы болду. Бир гектардан
орта гьисапда 20-23 центнер бюртюк
чыгъа. Мен бу 100 гектар сабанлыкъны
юртну межитинден ишлетме гьакъгъа
алгъанман. Къайтарыш гьисапда
йылгъа межитге 100 минг манат берип
гьакълашаман, – дей Н. Абдурагьимов.
А. ЗАЛИМХАНОВ.
СУРАТДА: Н. АБДУРАГЬИМОВНУ
ашлыкъ тарлавунда.
М-Гь. ЗАЙДИНОВ чыгъаргъан
сурат.
Цемент завод къурулажакъ
Къарабудагъгент районда ювукъ вакътини
ичинде бизин республикада гьалиги шартлагъа
къыйышывлу цемент завод къурулажакъ. Эсгерил­
ген завод ишге салынгъан сонг цемент чыгъармакъ
учун ерли хаммал къолланажакъ деп гёз алгъа туту­
ла. Кёп йылланы узагъында уьлкени оьлчевюнде ва
ондан тышда да къурулуш тармакъда асувлу кюйде
чалышагъан «Грас» деген корпорация шо заводну
къурувуну сиптечиси гьисаплана.
Буссагьатгъы вакътиде эсгерилген заводну къурувун
башламакъ ва ишге салмакъ учун тарыкълы болагъан
ясандырывлар булан таъмин этмеге 10-дан да артыкъ гьар
тюрлю компания арасында танглав юрюле. «Сипу Нанкин»
деген китай компания шоланы бириси гьисаплана.
Ол гюнлерде Къарабудагъгент районну гьакимбашы
Къапур Исаев эсгерилген компанияны вакиллери булан
ёлукъду. Шо ёлугъувда «Къарабудагъгент район» деген
муниципал къурулувуну администрациясыны башчысы
Агьмат Гьажиев, районну прокурору Мурат Гьамзаев,
Къарабудагъгентни юртбашы Имав Зайнивов ва оьзге
жаваплы къуллукъчулар ортакъчылыкъ этди.
Оьтгерилген
ёлугъувну
барышында
заводну
къуражакъ къурувчулары жыйылгъанлагъа алгъа
салынгъан борчланы малим этип сёйледи. Заводну
къурулушуна ёлбашчылыкъ этежек Павел Быстров
билдиргени йимик, эсгерилген компания савлай дюньяны
оьлчевюнде цемент заводлар къурув булан машгъул бола.
Ол айрыча эсгергени йимик, шо компания гьалиге ерли
янгыз Китайда тюгюл, дюньяны гьар тюрлю уьлкелеринде
76 завод къургъан.
Шо ёлугъувда оьз гезигинде районну башчысы Къ.
Исаев эсгергени йимик, завод къурулуп ишге салынса,
янгыз районну тюгюл, савлай республиканы да эконо­
микасын оьсдюрювге де къошум болажакъ. Тек заводну
къурулушун районну ёлбашчылары салгъан шартланы
гьисапгъа алып юрютмеге тюшегени гьакъда айрыча бил­
дирген.
Н. БАЙБОЛАТОВ.
●●Дербент-2000
Аслу харжлар етишмей тура
Оьтген жумада Дербент шагьарны башчысы
Имам Яралиев шагьарны юбилейине байлавлу
оьтгерилеген гьазирлик чараланы гьакъында маъ­
лумат берген. Къурулуш ишлени оьтгермек учун
уллу бизнесни, далапчыланы, пачалыкъ идараланы
ва онгача иш гёрегенлени бу ишге къуршамакъны
гьаракаты юрюлюп тура.
Хоншубуз Азербайжандан гелген къурувчулар Ни­
зами Гянжавини атындагъы паркны, Советская орамны
ва спорт комплексни къурулушун-ясандырывун оьзлени
бойнуна алгъан. «Сумма» деген компанияланы группасы
пача I Пётрну Дербентдеги уьюн ярашдырыв ишлерин
башлагъан.
Дербентни башчысы билдирген кюйде, гьали Мо­
скваны гьукуматы булан сёйлешивлер юрюлюп тура.
Олар Дербентде Миллетлени къаласын къуражакъ.
Санкт-Петербург булан да юбилейни оьтгеривге бай­
лавлу этилежек ишлени гьакъында сёйлешивлер юрю­
люп тура.
Бугюнлерде шагьарны сув булан таъмин этилмегени
юрюлеген ишлени чаналата. Сонг да, федерал бюджетден
гелме герек акъча маялар гелмейгенлик де къурулуш иш­
лени кютювде четимликлер тувдура. О гьакъда шагьарны
башчысы март айда болгъан жыйында да эсгерген эди.
Гьалиге алышыныв ёкъ.
Я. БИЙДУЛЛАЕВ.
Законну бузагъанлыкъ бола
Дагъыстан Республиканы табиат министерлиги­
ни экология ва табиатны къоллавну Магьачкъала
районара комитети оьтгерген тергевлени натижа­
сында Магьачкъаланы гьар тюрлю районларында
ихтияр берилмеген ерлерде чёп жыйылагъаны аян
этилген.
Кёбюсю гьалда шолай ерлер Киров районну Красно­
армейск, Семендер посёлокларында, Зоя Космодемьян­
скаяны атындагъы орамны 54 «а» уьюню къырыйында,
Ипподром бойда, Ленин районда бавчулукъ бирлешивню
«Авиаагрегат», «Перестройка», «Мотор» деген бойларын­
да да бар.
Эсгерилген ерлерде чёп ташланып жыйылагъан­
лыкъ табиатны сакълавну законун бузагъанлыкъ бола.
О гьакъда ДР-ни табиат министерлиги Ленин, Киров
районланы администрацияларына билдирив кагъызлар
йиберген.
МАГЬАЧКЪАЛАДА ОКТЯБР ИНКЪЫЛАПНЫ АТЫНДАГЪЫ КАНАЛНЫ ТАЗАЛАВ ЮРЮЛЕ
РИА «Дагестан».
www.yoldash.ru
№ 32, 2014 йыл
ГЮННЮ ТЕМАСЫ
ЁЛДАШ
15. 08. 2014 й.
4
●●Язылывну гьасиллери
Гьалиги
заманда
Къаягент районда милли мердешлеге ва халкъ
адатлагъа
гьюрмет
етишмей, экономика,
маданият, билим берив,
савлукъ сакълав тармакълар оьсмей десек,
озокъда, дурус болмас. Бирев де яшавну
онгайлыкъларындан оьзгелерден эсе
артда къалмагъа сюймейгени гьис этиле.
Къаягентлилер загьматгъа берилген халкъ
гьисапда танывлу. Оланы мадары да алдан
эсе гьалиги заманда хыйлы къолай болгъанына, топлангъан малына-мюлкюне,
оьтгерилеген байрам шатлыкъларына, той
тепсилерине къарап, айрокъда сююнмей
болмайсан.
Шо гьакъда бизин къумукъ тилде
чыгъарылагъан биргине-бир республика
милли гатзетибизни бетлеринде-сагьифаларында къаягентлилени яшав-турушу
гьакъда янгыртып къурувну йылларында
да, пачалыгъыбыз бир жамиятдан башгъасына гёчеген вакътиде де алдан эсе аз
макъалалар печат этилинмеген. Дагъысын
айтмагъанда, башлы ва оьтемиш жамиятланы умуми жыйынларында, районда
лап да агьамиятлы масъалалагъа байлавлу
болуп оьтгерилеген митинглерде арт вакътилерде тувулунагъан талапланы гьисапгъа алып дегенлей, эсли макъалалар печат
этилинди.
2014-нчю йылны экинчи яртысында
Къаягент районда «Ёлдаш» газетге язылыв оьзге районларыбыз булан тенглешдиргенде лап да тёбен натижалары булан
тамамланды. Язылгъанланы сынаву 233
бар.
Белгили болгъаны йимик, 2012-2013нчю йылларда Къаягент районда газетге
язылагъанланы санаву 500- 600-ден тёбен болмай эди. Оьзюнде 8 мингден кёп
къумукъ яшайгъан Избербаш шагьарда
да аз-кёп буса да язылагъанлар бола эди.
Язылывну натижалары Къаягент районда
неге булай аз болуп къалды?
Къаягент районда лап да уллу юрт
гьисапда танывлу.Мунда уьч орта билим
береген ва инчесаният, спорт школалары, райо­н больница, «Къаягент» ГУП ва
башгъа идаралар ерлешген. Дагъысын
Къаягент районда газетге
язылыв неге осалдыр?
айтмагъанда, районну савлукъ сакълав
тармагъында пачалыкъдан алапа алып
ишлейгенлени санаву 500-ден кем болмас.
Тек бу йылны экинчи яртысына оланы
арасында да «Ёлдаш» газетге язылгъаны
ёкъ.
О гьакъда районну баш врачы Илмутдин Мирзабеков булан ёлукъгъанда, бир
гезик тюгюл, бир нече керенлер 50 газетге
язылмагъа деп сёйлешсек де, тек бир газет
де къошулмады. Илмутдин, «Медицина
Дагестана», озокъда, сени йимик касбучулагъа тарыкълы газет. Тек къумукъну жан
азыгъын гери урагъанынг мени ичимбушдурмай болмады… Бу гьасиллер, озокъда,
сени де сыйынгны артдырмайдыр.
Алдагъы йылларда «Къаягент»
ГУП-да Илмутдин Алибеков ва Темирбек Давутов ёлдашлар директор болуп
ишлейгенде газетге язылагъанланы санаву янгыз ерли юрт хозяйство предприятиеде 200-ден кем болмай эди. Тюзюн
айтгъанда, арт вакътилерде райондагъы
ГУП-ланы акционер жамиятлагъа айландырывну масъаласы гётерилгенлик,
язбаш-яй айларда юртлуланы къазанч
учун тышгъа гетегенлиги де язылывну
четимлешдирмей къоймады.
– Язылывгъа бу гезик бизде толу тергев етишмеди, – дей «Къаягент» ГУП-ну
директору Шакир Алибеков. – Иншаллагь, гюзде биз, адамлар авлакъ ишлерден
къайтып, тюшюм къайтарывдан парахат
болгъан сонг шону башын толтурма къаст
этербиз.
Гертиден де, йылны экинчи яртысында
районда яшайгъан ватандашлар сезонлукъ
ишлеге тышгъа гетегени саялы, язылывну
масъаласы да къыйынлаша. Шо саялы да
гележекде язылывну алты айгъа этив булан дазуланмайлы, сав йылгъа язылагъан
къайдаларын тангламакъ учун иш гёрме
тюшегени англашыла.
Янгыкъаягентде йылны биринчи
яртысындан эсе экинчи яртысына язылгъанланы къадары 50 -ге кемигени булан
рази­лешмеге де болмайбыз. Неге тюгюл,
бары да бюджет къурумлар ва идаралар
район центрда ерлешген. Маданият тармакъда язылагъанлар лап да аз болгъан.
Шо саялы да «Къаягент район» деген му-
ниципал къурулувуну маданият бёлюгюню
янгы башчысы Ума Магьамматовадан таба
гележекде къошуму болажакъ деп къарабуллайбыз.
Районда почта къуллукъланы кютегенлени ишине разисизлик билдирилегени
де негьакъ тюгюл. Охувчуларыбызгъа
газетлер заманында етишмей. Шо гьакъда
«Башлыгент юрт» деген муниципал къурулувуну башчысы Жамалутдин Абакаров ва
оьзге ёлдашлар да дурус эсгере.
– Гьар къайсы коллективни алсанг да,
башчысы бажарывлу, талаплы, англавлу
адам болса, озокъда, язылывгъа да кёмеги
тиймей къалмай, – дей Къаранайавул юртдагъы почта бёлюкню заведующийи Дина
Жамалутдинова.
– Дина, сен кимни гьакъында айтмагъа
сюесен?
– Ибрагьим Къубатов ва Насритдин
Болатов «Къаранайавул» ГУП-ну директору болуп ишлейген йылларда «Ёлдашгъа»
гьар йыл 50 адам языла эди.
– Гьали нече газет геле юртгъа?
– 26 газетге язылгъан.
– Олар кимлердир?
– Ерли орта школаны муаллимлери ва
ясли бавну тарбиялавчулары.
– Гьали ГУП-ну башчысы болуп ким
ишлей?
– Магьаммат Ипиев. Тюзюн айтгъанда,
ол шо ишде чалышагъанлы кёп болмай,
хозяйствону чалышывун ёрукъгъа салмакъ учун къаст этип турагъан вакътиси.
Белгили болгъаны йимик, районда
«Ёлдашгъа» язылагъанлар, гертиден де,
школаланы муаллимлери ва ясли бавланы тарбиялавчулары деме ярай. Айтмагъа сюегеним, аслу гьалда районда газетге язылывгъа охувчуларыбыз районну
билим берив управлениесини башчысы
Къамболат Къамболатовну ва шолай да
район администрацияны башчысыны заместители, билим берив ва савлукъ сакълав тармагъыны жаваплы къуллукъчусу
Ольга Ибрагьимованы гьай этивю булан
къуршала.
Бу йылны биринчи яртысына Избербашда «Ёлдашгъа» янгыз оьтемишли Гьажи Гьажиев язылгъан болгъан буса, экинчи
яртысында 30 адам язылгъан. О саялы
Избербашдагъы коммерция банкны заведующийи Барият Арсланбековагъа, шагьар
больницаны баш врачы Магьаммат­
расул
Муслимовгъа, медицина коллежни директору Къагьир Мусаевге айрыча разилигибизни билдирмеге сюебиз.
Озокъда, почта къуллугъу язылывгъа
багьаланы артдырагъанлыгъы язылывну
четимлешдирегени де гьакъ. Багьаланы
артдырагъанына да къарамайлы, почта
къуллукъчулар борчларына сувукъ-салкъын янашагъаны да охувчуланы янындан
разисизликлени артдыра.
Уьстде де эсгерилген кююнде, бизин
къумукъ юртлар къартая. Яш наслу къазанч учун тышгъа гетегени саялы ана тилни уьйренивню ва шолайлыкъда, газетге
язылывну масъаласы да четимлеше.
Айтмагъа сюегеним, алдан эсе гьали
яшав къыйынлашгъан, къазанч аз деген
пикругъа-бош хабарлагъа бирдокъда
рази тюгюлмен. Озокъда, къазанчгъа белсенмеге ва мадарлы болмагъа тарыкъбыз.
Тек шо гьаракатгъа батылып, оьзюбюзню
жан азыгъыбыз гьакъда да унутма тюшмей эди.
Язылывгъа байлавлу болуп районда
отгерилеген ёлугъувларда ва жыйынларда
районну жаваплы ёлбашчылары сёз булан
якъласа да, тек гьакъыкъатда шо яшавгъа
чыгъарылмай къалагъаны язылывну натижалары ачыкъ этип гёрсете.
Тёбенде охувчуларыбызны тергевюне
Къаягент районну юртларында ва Избербаш шагьарда «Ёлдаш» газетге язылгъанланы санаву айры-айры этилип бериле.
Къаягент район:
Къаягент – 60
Оьтемиш – 40
Башлы – 37
Къаранайавул – 26
Алхожагент – 25
Гьюсемегент – 25
Янгыкъаягент – 15
Дружба – 5
Избербаш шагьар – 30
Къ. КЪАРАЕВ.
●●Бабаюрт район
Янгы охув йылгъа гьазирлик юрюле
Бабаюрт районну билим берив идараларында янгы охув йылгъа толу кюйде гьазирлик юрюле. Бугюнге районну
школаларында увакъ ремонт ишлер
юрюлюп тура.
Бабаюрт район администрацияны
билим берив управлениесини ёлбашчысы А.Билаловну сёзлерине гёре, школаланы айланасы яйлыкъ каникулланы
вакътисинде жыйылгъан чёплюклерден
тазалана, тереклеге акъчабыла, класланы ичлери янгыртыла.
– Янгы охув йылгъа гьазирлик гёрмек учун районну билим берив идараларына район администрацияны янындан
тарыкъ чакъы харж да гёрсетилген, – дей
Арслан Билалов. – Сонг да, школалагъа
ремонт этмек учун спонсорлукъ этме
сюегенлени кёмеги де етише. Гьасили,
янгы охув йылгъа районну билим берив
идаралары толу кюйде гьазир болажакъгъа ва школаланы эшиклери охувчу яшлар учун герилип ачылажакъгъа шеклик
ёкъ.
– Бизин школа охувчу яшланы къабул этмеге бугюн де гьазир, – дей мени
булангъы лакъырында Адил Янгыюрт
орта школаны директору Макка Алибекова. – Школаны ичи де, тышы да толу
тиде яшамагъа борчлу болгъанны
яхшы англайбыз, – дей, шо гьакъда
айта туруп, Бабаюрт район админист­
рацияны ёлбашчысыны орунбасары
А.Черивмурзаев. – Атылтывлар, оьлтюрювлер яшавубузну бир гесеги болуп
битген демеге ярай. Кёбюсю гезиклерде
намарт адамланы хыяллары яшлагъа да
етишегени яман. Шо саялы да, ра­йонну
террорчулукъгъа ва экстремизмге
къаршы комиссиясыны сиптечилиги
ва районну ёлбашчыларыны гьаракаты
булан янгы охув йыл башлангъанча
бары да билим берив ожакълар видеокамералар булан таъмин этилежек. Шо
ишлеге тарыкъ чакъы акъча маялар
гёрсетилген.
Ери гелгенде эсгермеге ярай, районну кёбюсю школаларында гетген йылны
гюзюнде иссилик берив де толу кюйде
янгыртылгъан эди. Шону да гьисапгъа
алгъанда, районда охувчулар мугькам
билимлер алсын учун бары да шартлар
яратылгъан.
кюйде ярашдырылгъан. Аз заманны
ичинде къалгъан увакъ ишлени де битдирмеге къастлыбыз.
Шону булан янаша билим берив
ожакълагъа гележек яшланы аманлы­
гъын сакъламакъ учун да чаралар гёрюлюп тура. Бугюнге ерли районну 4 уллу
школасына ва 2 яшлар бавуна видеокамералар салынгъан.
– Бугюн бизге нечик къыйын вакъ-
Герейхан ГЬАЖИЕВ,
хас мухбирибиз.
СУРАТДА: Бабаюртдагъы 2 номерли
орта школаны гёрюнюшю.
ДАГЪЫСТАНДА «УСТАЛАНЫ АВУЛУ» ДЕГЕН МУЛЬТФИЛЬМНИ БИР НЕЧЕ СЕРИЯСЫН ЧЫГЪАРАЖАКЪ
www.yoldash.ru
№ 32, 2014 йыл
5
ЁЛДАШ
ЭКОНОМИКА
15. 08. 2014 й.
Х. ШИХСАЙИТОВ:
«Юзюмчюлюк – биринчи даражалы тармакъ»
Август айны 7-синде Дагъыстан Республиканы Халкъ Жыйыныны
Председатели Хизри Шихсайитов «Дагъыстан Республикада юзюмчюлюкню ва чагъыр малланы болдурувну оьсювюню» программасыны яшавгъа
чыгъарылывуну гьакъында генгеш оьтгерген.
Генгешде РФ-ни Пачалыкъ Думасыны депутаты Мурат Гьажиев, ДР-ни
Халкъ Жыйыныны Председателини
биринчи заместители Юрий Левицкий, ДР-ни Гьукуматыны вице-премьери Шарип Шарипов, ДР-ни пачалыкъмюлк министри Имран Гьюсейнов,
ДР-ни Башчысыны ва Гьукуматыны
Администрациясыны правовой управлениесини начальниги Руслан Рабаданов, ДР-ни юрт хозяйство ва сурсат
министрини заместители Гьайдар
Шугьайыбов, муниципал къурумланы
башчылары, юзюм оьсдюрювню, юзюм
ишлетивню къурумларыны ёлбашчылары ва башгъалар ортакъчылыкъ
этген.
Жыйынны ача туруп, Хизри
Шихса­йитов «Дагъыстан Республикада
юзюм оьс­дюрювню ва чагъыр маллар
болдурувну оьсювюню» программасын
къабул этмек булан байлавлу 2019нчу йылда республикада 320 минг тон
юзюм къайтарылма герек деп борч
алынгъаны гьакъында эсгерген.
сугъарыв, юзюм борла гьазирлев булан
«2013-нчю йылдан башлап, биз да тувулунагъан четимликлер де ишни
юзюм бавланы майданын артдырма алгъа юрюме къоймай», – деп билгиришдик. Янгы юзюм бавлар салын- дирген Дагъыстан парламентни предды. Бу йылгъы иш осал юрюле. Аслу седатели. Ол англатыв берген кюйде,
гьалда четимлик тувдурагъан масъала оьрюм тереклени къырдан гелтирмейинвесторлагъа, ишлеме сюегенлеге ли, оьзюбюз оьсдюрсек пайдалы. Шону
юзюм борла оьсдюрмек учун топуракъ- учун бары да имканлыкълар етише.
Пачалыкъ унитар предприятиелени
лар белгиленеген кюй булан байлавлу.
ГУП-ланы МУП-лагъа айландырыв, айландырыв булан байлавлу масъала-
лар да тындырыкълы кюйде ойлашынып чечилме тарыкъ. «Дагъыстанда
топуракълар есликге берилме герек.
Бизде юзюм оьсдюрме сюегенлер бар,
олагъа имканлыкълар да болдурулма тарыкъ», – деп англатыв этген
Х.Шихсайитов.
Муниципал къурумланы ёлбашчыларына берилген англатывлагъа гёре,
юрт ерлерде предприятиелер, заводлар
къурулмажакъ. Юрт ерлерде халкъ
юзюмчюлюк, бавчулукъ, гьайванчылыкъ булан машгъул болма тарыкъ.
«Дотация акъчалардан азат бол-
макъ учун, бизге экономиканы гётерме
тарыкъ, ишчи ерлер болдурма тарыкъ.
Юрт хозяйствону гётермей туруп, шо
ишлени этме бажарылмай. Ону биз
этмесек, бирев де этмежек», – деп де
эсгерген Х.Шихсайитов.
Инвесторланы гьакъындагъы масъалалагъа къайтып геле туруп, Шихсайитов Дербент коньяк комбинатны ихтиярына гьали де юзюм оьсдюрмек учун
топуракълар берилмегенин билдирген.
«Дербент» коньяк комбинатны генеральный директору Павел Мишиев
айтагъан кюйде, олагъа юзюм оьсдюрмек учун топуракълар белгиленмегени
кёп четимликлер тувдура.
Генгешни барышында сугъарылагъан сув азлыкъ этегенни гьакъында
да айтылгъан. Сув сакълайгъан кёллер,
гьавузлар етишмей. Сугъарылмайгъан
ерлерде юзюм оьсмей. Шогъар гёре
«Минмелиоводхозну»
ёлбашчысы
Залкип Къурбанов оьзлени янындан
масъаланы ёрукълашдырмакъ учун
бир къадар иш юрюлегенни билдирген.
Дагъыстан Республиканы юрт
хозяйство ва сурсат министрни заместители Гьайдар Шугьайыбовну
англатывуна гёре, касбучулар токъташдырагъан кюйде, бу йыл юзюмню
татлилиги 16 процент болса, ону бир
килосуну багьасы 15 манат болажакъ.
Жыйынны ишин тамамлай туруп,
Хизри Шихсайитов Дагъыстан Республика учун юзюмчюлюкню пайдасы
кёп уллу экенни эсгерген.
ДР-ни Халкъ Жыйыныны аппаратыны
маълумат бёлюгю.
Умутун уьзмей
Гетген жуманы ахырында Буйнакск районгъа юрт хозяйство тармакъда
белгили алим, Дагъыстандагъы бавчулукъ, юзюмчюлюк ва сугъарыв ишлеге къарайгъа­н «Агроэкопроект» деген илму-ахтарыв институтну ёлбашчысы А. Гьажиев ва «Россельхозцентрны» Дагъыстан бёлюгюню директоруну
заместители М. Болатов ишчи сапар булан гелген эдилер. Олар бизин райондагъы бир нече юртлагъа барып, топуракълар нечик къолланагъанын
билди, ашлыкъланы орув нечик юрюлегени булан таныш болду.
Шо сапарны вакътисинде районну
администрациясында бавчулукъ тармакъны оьсдюрювге багъышланып
генгеш оьтгерилди. Генгешде район
администрацияны башчысыны заместители А. Жафаров, юрт хозяйство
бёлюкню начальниги М. Кантиев, юрт
администрациялар булан байлавлукъ
тутуп ишлейген М. Бамматова, агрономлар А. Мирзаев ва К. Сайпуллаев,
Манасавул юртдан гелген фермер С.
Исакъова ортакъчылыкъ этдилер.
Бизин районда тезде кёп тюшюм
береген бавлар бар эди. Гьали алда
йимик уллу оьлчевде емиш бавлар
болмаса да, айры-айры фермерлер
бавчулукъ булан да машгъул бола,
юзюм бавлар салгъанлар да бар. Генгешде Алибек Гьажиев эсгергени йимик, бавчулукъ ва юзюмчюлюк – хайырлы тармакълар. Сонг да, ишлеме
сюегенлер учун бавлар салыв ишге деп
пачалыкъны янындан кёмек гьисапда
харжлар бериле. Шо якъдан таклифлери булан гелип, янгы проектлер де
онгарып, бирге иш гёрмеге сюегенлер
нечакъы да аз. Гьай аман, бар эди чи
бавчулукъну оькюреген йыллары. Халимбекавулну баълиси Москвадагъы
выставкада салынып да сатылгъан
тезде. Емиш культураланы сынав
станциясында нече тюрлю емиш тере-
тюрлю аврувлагъа чыдамлы ва кёп тюшюм береген емиш тереклер Осетияда
оьсдюрюле деп эшитебиз.
Генгешде районну юрт хозяйство
бёлюгюню начальниги М. Кантиев
айтгъан кюйде, буссагьат биздеги
юртларда бавланы гьисапгъа алыв
башлангъан, тийишли комиссия
клер бола эди? Тюзю, шонда гьали де яратылгъан. Демек, эсги, къуругъан,
бала тереклер оьс­дюрюле.
тезде бавлар болгъан ерлер гьисапдан
– Артдагъы вакътилерде Дагъы- тайдырылмагъа ва шоланы орнуна
станны Башчысы да бизин районларда янгы бавлар салынмагъа тарыкъ.
бавчулукъну оьсювюне агьамиятны Шолай да, районну юртларында гьаартдыргъан, – деди А. Гьажиев. – Юрт бижайны янгы сортун чачып къарама
ойлашылгъан.
Буссагьат районда
Оьзюбюзде болдуруп, артыгъын гюзлюклени
тюшюмсатмагъа да бажарылагъан продук- лерин къайтарыв иш
ювукълашцияны неге къырдан гелтирмеге та- тамамланма
гъан. Айры-айры хорыкъ?
зяйстволар арпа-будай
орулгъан ерлени гюзде
чачмакъ учун сюрюп де
хозяйство ишни бираз жанландырмаса битген. Савлай районда 350 гектар ер
ярамай. Оьзюбюзде болдуруп, артыгъ- сюрюлген.
ын сатмагъа да бажарылагъан проАгропромышленный
тармакъда
дукцияны неге къырдан гелтирмеге къырдан гелеген инвестицияланы
тарыкъ? Адамлагъа англатма герек ал- къоллап, Герей авлакъдагъы агрогъа салынагъан борчланы, фермерлеге комплексден къайры да, гьайванчыэтилеген кёмеклени.
лыкъ ва бавчулукъ малланы сатагъан
Буйнакск районда бавчулукъну бирдагъы ер ачмагъа хыял бар. Мисал
дагъы да оьсдюрмеге герек. Амма шо учун, Чиркейдеги «Архар» деген КФХ 4
иш осал юрюле. О гьакъда сорай туруп, гектар ердеги майданында гьайван-мал
А. Гьажиев бизин якълы фермерлеге, сакъланагъан уллу фермалар къурбавчулагъа пайдалы таклифлер берди, магъа сюе.
емиш тереклени яхшы сортларын,
Юрт хозяйство кооперативлер къубизин якъгъа къыйышагъанларын рувну, теплицалар ачывну агьамияты
оьсдюрмеге герекни айтды. Емишни гьакъда да эсгериле бола. Шолай иш
сортундан, бавлагъа этилеген къул- Тёбен Къазанышда юрюлме де юрюле.
лукъдан кёп зат гьасил бола. Гьар Онда бу йыл «Залим» деген КФХ янгы
теплица ачды, дагъы да эки адам шолай
ишни бойнуна алгъан.
Авлакъчылыкъ, бавчулукъ иш
бек гьайлы янашывну, аз-кёп буса да,
харжны талап эте. Оьзлюгюнден иш
тораймай бираз жигерли айланып
йибермесе. Биздеги адамлар енгил
къазанчланы сюе, бир затлар этейик деп айланагъанланы да гюллей.
Бавуна гирип чёп алма сюегенлер аз
болгъан.
Генгешде
«Россельхозцентрны»
атындан сёйлей туруп, М. Болатов
билдиргени йимик, савлай Дагъыстанда бавчулукъну модернлешдирмеге,
бавчулукъ тармакъда янгылыкъланы
къолламагъа герек. Шолай иш хоншудагъы Краснодар крайда нече де уста
кюйде салынгъан.
Фермерлени, бавчуланы пикруларын да айтсакъ, буссагьат пачалыкъны янындан кёмек бар деп оьрдегилер
къычырып айтса да, шо кёмекни алмагъа ким буса да, нечик буса да болмай. Сёз кёп, гьакъыкъатлы иш буса
гёзге гёрюнмей. Мердешли тармакъны
гьайын этегенлер, аталардан къалгъан
авлакъ ишлени юрютегенлер гьукумат
кёмек эте деп, гёзю къарап тюгюл, топуракъ къайтарышын этмей къоймас
деп талаша. Кёбюсю гезиклерде, айрокъда гьава шартлар багъыйсыз гелсе, сабанчыны къыйыны огъар оьзюне
заралгъа токътай. Тек юртлу сабанчы
яхшылыкълагъа умутун уьзмей. Дурус эте. Умутсузлукъ – уьстюнлюкню
душманы деп уллулар негьакъ айтмагъан.
19-нчу АВГУСТДА КЪАЯГЕНТ РАЙОНДА ЮСТИЦИЯ МИНИСТЕРЛИГИ ЗАКОН АНГЛАТЫВ ГЮННЮ ОЬТГЕРЕЖЕК
Оьз мухбирибиз.
www.yoldash.ru
№ 32, 2014 йыл
ЁЛДАШ
ЭКОНОМИКА
15. 08. 2014 й.
6
Анварбек КЪАДИЕВ:
«Гелишип ишлемеге разилешдик»
Яшавдан артда къалагъанлагъа янгыртывну
йылларында экономикасы ва яшаву оьсген пачалыкълардан уьлгю алмагъа къараса, озокъда,
пайдалы болажагъы шекликни тувдурмай.
Шону гьисапгъа алып, арт вакътилерде Дагъыстанны ва Тюркияны арасындагъы сатыв-алыв
ва экономика аралыкълар ёрукълашагъаны
тергевню тартмай болмай.
Гьали-гьалилерде эсгерилген пачалыкъны
Трабзон шагьарында «Россияны Къыблабой
региону – Тюркияны Гюнтувуш Къараденгиз
бою» деген далапчылыкъны экинчи форуму
оьтгерилгени де бизин уьстде эсгерилген сёзлерибизни гертилей демеге ярай.
Бугюнлерде бизин мухбирибиз шонда
ортакъчылыкъ этген Россияны промышленниклерини ва далапчыларыны союзуну Дагъыстандагъы бёлюгюню башчысы, «Дагэлектромаш» деген ачыкъ кюйде иш гёреген акционер
жамиятны (ОАО) директору Анварбек КЪАДИЕВ булан ёлугъуп, форумну натижаларына
ва башгъа агьамиятлы масъалалагъа байлавлу
лакъырлашгъан. Тёбенде шо лакъырлашыв
«Ёлдашны» охувчуларыны тергевюне де бериле.
– Анварбек Мансурович, Россияны регион ортакъчысы гьисапда бир башлап биз сизден шо
форум не мурат булан оьтгерилгени гьакъда билмеге сюер эдик.
Сизин гёзюгюзден къарагъанда,
шо нечик оьтдю?
– Озокъда, бизнес- форумну
аслу мурады эки де якъны арасындагъы сатыв-алыв ва экономика
аралыкъланы оьсдюрюв-генглешдирив эди. О нечик оьтдю? Оьтесиз
къужурлу ва пайдалы оьтдю десек,
гьакъыкъатгъа къыйышмай къалмас. Бизин делегацияны Трабзонну
губернатору Абдул оз Жалил ва
Россияны Трабзондагъы баш консулу Дмитрий Таланов къабул этип
къаршылады.
Форумну натижалары гьакъда
айтсам, Трабзон шагьарны сатывалыв, промышленный палатасыны
ва Россияны промышленниклерини, далапчыларыны союзуну
Дагъыстан бёлюгюню арасында
сатыв-алыв- промышленный аралыкъланы
камиллешдиривде
гелишип ишлемеге герек деген разилешивге къоллар салынды.
– Гелишип ишлемеге герек,
озокъда. Сиз ойлашагъан кюйде,
шону эки де якъ учун пайдасы нечик болажакъ?
– Тюрк къардашларыбыз дагъыстанлыланы далаплы адамлары
ва къурумлары булан бирликде
чалышмагъа рази. Шо Тюркия учун
лап да пайдалы. Неге тюгюл, Дагъыстандан таба олар Каспий денгизге
гирип дегенлей, Къазахстангъа,
Тюркменистангъа, Китайгъа ва шолай башгъа пачалыкълагъа чыгъып
байлавлукълар тутмагъа болажагъы шекликни тувдурмай. Шону
учун тюрклер бугюн Дагъыстанда
уллу гемелер гиреген логистика
центр къурмагъа муштарлы да дюр.
Тюзю, оьз заманында Тюркия да
гьали биздеги йимик экономикада
тувулунгъан къыйынлы гьаллардан
увакъ ва орта бизнесни имканлыкъларын къоллай туруп оьтмеге
бажаргъан демеге ярай. Бизге де
шоланы сынавун уьйренив ва якълав зараллы болмас деп ойлайман.
– Къайсы тармакъларда?
– Туризмни ва юрт экономиканы ва промышленностну оьсдюрювню натижасында.
– Увакъ бизнесден эсе, уллу
бизнес хайырлы тюгюлмю?
– Дагъыстан учун бугюн увакъ
ва орта бизнесни оьсдюрюв – аслу
масъала. Неге десегиз, далапчылыкъ булан машгъул болагъанлар
аслу гьалда бизин рес­публикабызны
шагьарларында яшай. Юрт ерлерде
буса адамлар белгили себеплеге гёре
къазанч этип болмай къыйнала
ва респуб­
ликадан тышгъа гетмеге
борчлу бола.
– Не учун къыйнала?
– Яшырмагъа тарыкъ болмай,
юрт хозяйство агьамияты булангъы
топуракълар артдагъы йылларда
Дагъыстанда асувлу кюйде къолланмай. Къолланагъан ерде де
оьсдюрюлген юрт хозяйство продукцияны ишлетмеге, сакълавгъа
салмагъа ва сатывгъа чыгъармагъа
имканлыкълар болдурулмагъан.
Айтмагъа сюегеним, Дагъыстанда
ишлемеге гючю чатагъан чакъы
халкъны 60 процентден къолай
пайы юрт ерлерде яшайгъаны
гьакъда унутмагъа тюшмей.
– Шоланы ишге къуршамакъ
учун не йимик таклифлер арагъа
чыгъарылды?
– Биринчилей, агьлю ва сабанчы хозяйстволаны пачалыкъны
янындан таба иштагьландырып,
гиччи цехлени, фабрик-заводланы
къурмагъа тарыкъ деген пикру
арагъа чыкъды ва шолай башгъалары да эсгерилди.
– Шону учун бизде имканлыкълар нечикдир?
– Озокъда, бизде, итге сюек ташлайгъандай, бир нече минг манатлар булан юрт ерлердеги далапчылыкъны артдырмагъа, оьсдюрмеге
бажарылмайгъаны гьакъ. Айтмагъа
сюегеним, оьз ишин ачма сюегенлеге банклар уллу процентлер алып
кредитлер бермеге муштарлы. Шо
да оьсювге чатакъ салагъаны гёрюнюп тура. Оьз харжы булан оьз
ишин ачма муштарлылар да экономиканы яшыртгъын тармагъына
бойсынмагъа гёнгюллю бола.
– Тюз, гертиден де, бизде кредитлеге уллу процентлер салына.
Шолай кредитлени процентлери
де пачалыкъны янындан тийишли даражада енгиллешдирилмей.
Не этмеге герек?
– Бизин республикабызда шо
масъала лап да къыйын чечиле.
Оьзге регионларда буса кредитлер,
топуракъ пайлар алып оьз ишин
къурмагъа сюегенлер учун рагьат
чечиле. Шону учун бизин дагъыстанлылар къазанч этмеге деп
тышгъа гете. Гетмежек эди, эгер де
Тюркияда йимик оьз ишин ачма
сюегенлеге топуракъ пайын да, 1–2
процентлик кредитлер де бере эди
буса.
– Россияны банкларын къолгъа алгъан эрменилилени нечик
эбинден гелмеге герек?
– О бек къыйын масъала. Шо
соравгъа жавап бермеге магъа да
четим.
– Анварбек Мансурович,
бизнес-форумда Тюркиядагъы
Дагъыстанны вакили Тавлу Къазакъбиев ортакъчылыкъ этдими?
– Этди. Шону ишине лайыкълы
къошумун болдургъанланы бириси
де Тавлу деп айтма да ярай.
– Дагъы кимлер ортакъчылыкъ этди?
– Трабзон ва Ризе шагьарланы
вакиллеринден башгъа 50-ге ювукъ
тюрк компанияланы вакиллери ортакъчылыгъын болдурду. 2012-нчи
йылда оьтгерилген Тюркия-Дагъыстан бизнес форумда разилешивге
къоллар салынмагъан эди. Гьали
ёллар ачыкъ.
– Анварбек Мансурович, англашыла. Бизин республикабызгъа тыш инвесторланы ахтармакъ
– бугюнгю аслу масъала. Нечик?..
– О соравну кёплерден эшитебиз. Гертиден де, сорав дурус
салына. Бизин республикабызгъа
инвесторланы-маячыланы тартмакъ учун онгайлы шартлар болдуруп, озокъда, оланы аманлыгъын таъмин этмеге герек. О заман
дыгъарланы ва разилешивлени
талаплары да яшавгъа чыгъарылажагъы шекликни тувдурмай.
Къылыкъ-тарбияны
акъсама
къоймайлы, низамгъа, контрактлагъа гьюрмет этип, сатыв-алыв
ва экономика ишлерде де бир-
биревге толу инамлыкъ булан иш
гёрмеге герек.
– Шону гьисапгъа алып, башында Тавлу Къазакъбиев де булан Тюркиядагъы Дагъыстанны
вакиллиги не булан машгъул бола?
– Тюзюн айтмагъа герек,
Тюркияда Дагъыстанны вакиллиги къурулгъаны ва иш гёрегени
гьакъда кёплеге маълумат етишмей.
Гьакъыкъатда буса о Тюркиядагъы
Темиркъазыкъ Кавказдан къурулгъан биргине-бир вакилликдир. О
саялы да Тюркиягъа ишчи сапар
булан гелегенде, Темиркъазыкъ
Кавказны бары да далапчыларына
да увакъ ва орта бизнесде бирге иш
гёрмек учун шо вакилликге къатнамакъ парздыр.
Истанбулда ва Магьачкъалада
шо вакилликни хас офислери де
ачылгъан.
– Далапчыланы форумунда
Дагъыстаннны делегациясындан
нече адам ортакъчылыкъ этди?
– 20 адам орткъчылыкъ этди.
Журналистлер булангъы ёлугъувунда делегацияны ортакъчысы
Бурлият Алибекова Тюркияда
Дагъыстанны вакиллигини кёмеги
булан Магьачкъалада ва Тюркияда
увакъ ва орта бизнесни оьсдюрювню масъалалары булан машгъул
болагъан къурумланы центрын
ачма гёз алгъа тутулгъаны гьакъда
баянлыкъ берди. Неге десегиз,
дагъыстанлы далапчылагъа тыш
базарлагъа чыкъмакъ учун толу
маълумат етишмей. Центр да шону
гьисапгъа алып иш гёрежек деп
умут этиле.
– Ювукъ арада дагъы не йимик
ишлер оьтгерилежек?
– Трабзонда 2014-нчю йылны
октябр айында халкъара форуму
оьтгерилежек. Шонда экономикасы къолай Иран, Азербайжан,
Китай ва башгъа пачалыкълар
ортакъчылыкъ этежек. Шогъар
бизин де чакъыргъан.
– Анварбек Мансурович,
Тюркияны ва Дагъыстанны
арасындагъы сатыв-алыв ва экономика, маданият аралыкъланы
оьсдюрювде сизге ва вакилликге
гележекде уьстюнлюклер ёрайман. Лакъырлашыв саялы баракаллабызны билдирмеге сюебиз.
– Сизге де бизин муратларыбызны ва адилли ишлерибизни
малим этегенигиз саялы савлукъ ва
аманлыкъ ёрайман.
Къоркъунчлукъ
Бу йылны июль айыны ахырларында Къыбла Дагъыс­тандагъы
Дагестанские Огни деген шагьарда
ичеген сувдан агъуланып, 200
уллулар ва яшлар азарханагъа
тюшген деген хабар савлай элге
малим болду. Озокъда, шогъар
ким гюнагьлы деген сорав тувулуна. О саялы къоллавчуланы ва
ватандашланы ихтиярларын ва
пайдаларын якълайгъан къурумланы янындан ахтарыв ишлер
оьтгерилегени де англашыла. Неге
тюгюл, бизин респуб­
ликабызда
сувдан агъуланагъан гезиклер
республикабызны оьзге ерлеринде
де къаршылашмай тюгюл.
Магьачкъаланы
темиркъазыкъ боюндагъы Семендер посёлокда да алдагъы йылларда ичеген
сувдан къоллавчуланы савлугъуна
къоркъунчлукъ
тувулунагъаны
гьакъда биз федерал къуллугъуну
Дагъыстанда иш гёреген бёлюгюне
билдирген эдик. ДР-ни Роспотреб-
надзор управлениесини башчысыны заместители А. Омаровдан
жавап да алдыкъ.
Шонда эсгерилген кююнде,
посёлокну гьар тюрлю районларында сувну тазалыгъын токъ-
ташдырмакъ муратда бир нече
анализлер этилген. Натижада семендерлилер къоллайгъан ичеген
сув пачалыкъ талаплагъа жавап
бермейгени ачыкъ болгъан. Тек
не этерсен, о гьакъда «Махачкала-
водоканал» деген ачыкъ кюйде иш болдурмакъ учун къаст этип, нигёреген жамиятгъа (ОАО) бил- замгъа, законлагъа гьюрмет этеген
дирив этилсе де, арадан бир йыл ватандашлар да къыйыкъсытыла.
гетип, гьалиге ерли алышынгъан Ватандашланы, айлана якъны
зат ёкъ.
аманлыгъын, тазалыгъын сакъУьстевюне, посёлокну ичин- лавгъа гёз къаратыв, тергевлер
деги пакарсызлыкъ адамланы юрютюв булан машгъул болагъан
чыгъып къачып гетердей гьалгъа жамият ва пачалыкъ къурумлар
салып тура. Канализация сувлар да борчларына сувукъ-салкъын
орамлагъа яйыла, КОР-гъа агъы­ янашагъаны гьар орамда, абатда
ла. Гюнню къызывунда ер-ерде дегенлей бугюнлерде де ачыкъ
гёзге тюртюлеген чёп тёбелерден болуп гёрюне.
айлана якъгъа яйылагъан яман
Республика
оьлчевюнде
ийислер башмайынг айландыра.
айтсакъ да, сувланы тазалыгъы
Булай бузукълукълагъа ким 13 районда талаплагъа жавап
гюнагьлы экен деген соравну айла- бермейгени белгили. Къарабунасында да толу кюйде ачыкълыкъ дагъгент, Къызылюрт, Буйнакск,
ёкъ. Ерли гьакимлер посёлокда Дербент районлар шолайларыняшайгъанланы тазалыкъны сакъ- дан санала.
ламайгъаны саялы айыплай. АдамСУРАТДА: Семендерни
лар буса гьакимлеге борчларын
ортасындан оьтеген КОР
кютмей деп рази­сизлигин билдире.
татавулну ичиндеги «чёплюк».
Шолайлыкъда, эки арада
Бу бетни Къарамагьаммат КЪАРАЕВ
тазалыкъны
гьазирлеген.
ПРОКУРАТУРА ЭКИ НОТАРИУСНУ ЛИЦЕНЗИЯСЫН ЧЫГЪАРЫП АЛГЪАН
www.yoldash.ru
№ 32, 2014 йыл
7
ЁЛДАШ
ЯШАВ
15. 08. 2014 й.
Игит шагьаргъа сапар
Буйнакск районда яш наслуну патриот ругьда тарбиялавгъа гёре бир къадар
агьамиятлы ишлер юрюле. Районну ёлбашчылары яшёрюмлени къуршап оьтгерилеген бары да пайдалы чараланы инг
биринчилей якълай ва кёмек эте. Хыйлы
юртларыбыздагъы школаларда ТОКС
отрядлагъа къуршалгъан яшлар гьар йыл
тюрлю-тюрлю конкурсларда, спорт ярышларда ортакъчылыкъ эте, олар муаллимлери де булан тарихи агьамияты булангъы
шагьарлагъа сапар чыгъа, давда оьлген
ва белгисиз тас болгъанланы гьакъын­
да маълуматлар жыя. Бизин яш наслу
ветеранланы, оьзлени жанын аямай давда
душмангъа къаршы ябушгъанланы къоччакълыкъларыны уьлгюсюнде тарбиялана.
Яшланы къуршап оьтгерилеген булай
ишлеге Дагъыстан ТОКС-ну командири, генерал-майор, Буйнакск районну гьюрметли
ватандашы О. Муртазалиев актив кюйде кёмек эте. Гелеген йыл буса Дагъыстан ТОКСну юбилейи – крайны уьйренивчюлени ва
ахтарывчуланы телевизионный отряды
яратылгъанлы 45 йыл тамамлана.
Бираз алларда райондагъы школаланы
ТОКС отрядлары игит шагьар Севастопольгъа сапар этип гелди. Шо шагьар асгер
макътавлукъну лап да айтылгъан ери, онда
нече тюрлю эсделиклер бар. Севастополлулар эки асруну ичинде ят уьлкелер булан
кёп керенлер ябушгъан, шагьарны азатлыгъын сакълагъан.
Оьзге йылларда йимик бу йыл да сапар
ТОКС-ну район штабыны начальниги,
Буйнакск районда давну ва загьматны ветеранларыны советини председатели, Совет
Союзуну Игити Юсуп Акаевни атындагъы
Дав макътавлугъуну музейини директору
А. Магьамматовну сиптечилиги ва гьай
этивю булан оьтгерилди. Абдулла Абасович
булай сапарланы яшлар учун уллу маънасы
барны яхшы англай. Сонг да, Севастополь
шагьаргъа бармакълыкъны маънасы да ёкъ
тюгюл эди. Айтагъаныкъ, бу йыл Къырым
ва Севастополь шагьар онда яшайгъан адамланы разилиги булан Россиягъа къошулду.
Бирдагъы якъдан, Уллу Ватан давну йылларында Севастополь немец фашистлени къамавундан азат этилгенли 70 йыл тамамлана.
Белгили экени йимик, давну йылларында
бизин дагъыстанлылардан 9 адам Къырым
якъда гёрсетген къоччакълыкълары учун
Совет Союзуну Игити деген оьр атгъа ес
болгъан, минглер булангъылар орденлер ва
медаллар булан савгъатлангъан.
Уллу Ватан давну йылларында Дербент
шагьарда яратылгъан 345-нчи атышыв
дивизия яратылгъан болгъан (ону командири Н. Гузь). Шо дивизияда аслу гьалда
дагъыстанлылар ва осетинлер къуллукъ
этген. 1941-нчи йылда бу дивизия Севастопольгъа ювукъдагъы «Мекензиевы горы»
деген станцияда асгер бёлюклени арасында
биринчилерден болуп душмангъа къаршы
гючлю ябушув юрютген.
Игит шагьаргъа этилген сапар Россияны
Дав-Денгиз Флотуну гюнюне де рас гелди. Бизин делегациягъа къошулуп Севастопольгъа
Буйнакск район администрацияны ишлерини управляющийи М.Къурбанова, ТОКС-ну
район штабыны начальниги А. Магьамматов,
Эрпелидеги, Тёбен Жюнгютейдеги школаланы ва Чиркейдеги кёп тармакълы лицейни
муаллимлери ва охувчулары да барды.
Севастопольгъа сапар чыгъып, ёлда
бизин делегация Эльхотоводагъы зор эсделикни къырыйында токътап, шонда 1942нчи йылны декабр айында къоччакъ совет
асгерлер немис фашистлени чапгъынын
токътатгъан ердеги къардаш къабурлагъа
барып гюл байламлар салгъан.
Буйнакск районну ТОКС отрядларыны
Севастопольгъа сапарыны ва Къара денгиз
бойда ерлешген шо шагьарны тарихи ерлерини гьакъында тюпде маълумат бериле.
МАЛАХОВ КУРГАН
Севастополь шагьаргъа биз 26-нчы
июлда тюшден авгъан сонг етишдик. Шо
гюнокъ шагьарны тарихи ерлерине барма
токъташдыкъ. Мунда яшайгъанлар учун
Малахов курган деген тёбе ер – лап да сыйлы
ерлени бириси. Ондан таба шагьарны бары
да денгиз ягъаларын арив гёрмеге бажарыла. Лап да аслусу – Малахов курган – 19-нчу
асруда да, Уллу Ватан давну йылларында
да къызгъын дав юрюлген ер. Мунда давну
къоччакъларына, макътавлу асгерчилеге
салынгъан эсделиклени санаву кёп.
Шагьарны ичинден бизин алып айлангъан Марина Ступицкая (кёп йыллар педагог
болуп ишлеген, тарихчи ва герти патриот)
хабарлагъаны йимик, Малахов курган
1854-1855-нчи йылларда юрюлген Къырым
давну вакътисинде шагьарны къамавун
сакълавда уллу роль ойнагъан. Ят уьлкелени
рынгъы заманларда уллу шагьар болгъан
«Херсонес Таврический» деген милли заповедникге бардыкъ. Шо ерлер бырынгъы
Херсонесден къалгъан. Тарихи маънасы
уллу экени саялы, гетген йылдан берли бу ер
эсделиклени къоруйгъан Бютюндюнья къуруму - ЮНЕСКО-ну янындан сакъланагъан
объектлени арасына къошулгъан.
Херсонесни къапуларындан гиргендокъ, бырынгъы шагьарны къала ташлары,
тамлары гёзге илине. Шолар гьалиден кёп
тезде, бизин девюрден алдагъы 5-нчи асруда
къурулгъан тамлар деп эсинге де гелмежек.
О йылларда бу шагьар башлап Византияны,
сонг Грецияны табилигинде болгъан. Гьатта шагьарны ичиндеги бырынгъы театрны
гьужумундан арчылып болмай Севастополь
шагьарлылар 349 гюн дав этген ва уьст гелген.
Ондан сонг, 1941-1942-нчи йылларда да Севастопольну якълавчулар немис фашистлени
енгмеге ва дагъытмагъа болгъан. Малахов
кургандан таба денгиз-яяв батареяны асгерчилери пушкалар булан гемелеге атыша
болгъан. Шо замангъы пушкалар ва башгъа
дав савутлар мунда гьали де сакълангъан.
Шо тёбеде бар бир дёгерек къаланы
къысматы айрыча къужурлу. Шо бина
Къырым давдан да алда къурулгъан болгъан дей. Давну вакътисинде мунда савутлар сакъланагъан ер ва яралыланы байлайгъан уьй болгъан. Гьар ери бузулгъан
саялы, бу къаланы янгыдан, бар кююнде
къуруп онгаргъанлар. Гьали дёгерек къалада гиччирек музей ерлешген. Ондагъы
экспонатлар Севастопольну биринчи ва
экинчи оборонасы гьакъда хабарлай.
Малахов кургандагъы памятниклени
арасында биз белгили асгербашчылар,
къоччакълыкъ гёрсетген адмираллар П.
Нахимовгъа ва В. Корниловгъа салынгъан
эсделиклени де гёрдюк. Шолар бу эки де
адмирал душманны гюллесинден авур
яраланып гечинген ерлерде токътагъан.
В. Корниловну памятнигини тамына
язылгъан ва жанбазарда ол айтгъан булай
сёзлер бар: «Севастопольну якълагъыз,
душманны къолуна бермегиз»!
тамлары ва дёгерек салынгъан канзилери
де сакълангъан. Бу театрда грек артистлер
ойнагъан ва Рим вилаятыны кочаплары
гюч сынап ябушгъан.
Бырынгъы
Херсонесни
акъча
чыгъарагъан бинасын, борчу барланы
ташлайгъа­н зинданларын да гёрмеге имканлыкъ болду. Бу ерлеге туристлер де кёп
геле. Денгизге таш уруп къурулгъан Херсонесни къалалары адамланы баргъан сайын
кёп тергевюн тарта.
Арадан нечакъы асрулар гетсе де,
бырынгъы шагьарны тамлары бузулмай
сакълангъан. Къалаланы гёрюнюшюн арив
этеген дёгерек бийик ташлар, Херсонесни
халкъыны ант берив сёзлери язылгъан
мармарташ, 1778-нчи йылдан берли сакълангъан ва 10 тон гелеген къонгурав, о заман
яшагъан адамланы хадира-хумасы, ташгъа
этилген язывлар – булар алимлени де, археологланы да бырынгъы шагьарда ахтарывлар
оьтгерме, тамланы боюн, биналаны тюбюн
уста кюйде хоталап-къазып къарама борчлу
эте. Бираз алларда Севастопольдагъы илму
къуллукъчуланы группасыны археология
экспедициясыны вакътисинде мунда 10-нчу
асруда юрюлген темир акъчаланы тапгъан.
Шоланы бар ерин тазаламакъ учун, алимлер
хыйлы заман долангъан.
ХЕРСОНЕС
Делегациябызны бары да ортакъчылары
арив гёрюп, ондан сонг биз Севастопольну
Къара денгиз ягъасында ерлешген ва бы-
РОССИЯНЫ
ДАВ-ДЕНГИЗ
ФЛОТУНУ ГЮНЮ
Уьстде де эсгергеник йимик, Севастопольгъа сапарыбыз Россияны Дав-Денгиз
Флотуну гюню белгиленеген 27-нчи июлгъа рас гелип къалды. Олай уллу байрамда
ортакъчылыкъ этмей къойма бажарылмай
эди. Севастопольда яшайгъанлар учун
шо байрам – лап да сыйлы байрамланы
арасында. Нечик чи, мунда яшайгъанлар
денги­
з гемелерде ишлей, Къараденгиз
флотда къуллукъ эте.
Байрам чараларда ортакъчылыкъ
этме, дав гемелени парадына къарама деп
адамлар эртен 5-де туруп, шагьарны денгиз
ягъа бойларына жыйылгъан эди. Еринде
яшайгъанлардан эсе, къырдан гелген къонакълар кёп эди деп айтма ярай. Барысы
да жыйылып, эртен тез Нахимовну атындагъы майданда ерлешген Севастопольну
якълавчуларыны эсделигине гюл байламлар салдылар. Севастопольну къолтугъунда тизилип токътагъан гемелерде уьлкени
флотуну ва Россияны байракълары елпиллей. Шо гюн мунда болгъан парадны биз
де ушатдыкъ. Къараденгиз флотну кёп санавдагъы гемелери байрамны гьюрметине
атышывлар этди, кёкден таба учуп гетген
самолётлардан десантниклер парашют
булан ерге къонду, моряклар дав гьазирлигин гёрсетди.
Россиялы моряклар мунда къуллукъ
этегенли ва уьлкени дазу бойларын сакълайгъанлы 231-нчи йылгъа айлангъан.
Бу йыл буса Къараденгиз флот учун шу
байрам айрыча аявлу. Къырым Россиягъа
гиргенли, Дав-Денгиз Флотну байрамы
дагъы да уллу оьлчевде белгилене. Адамланы сююнчюн, Ватанына къайтгъанлыгъы­
на къуванагъанын айтып битдирме де
болмайсан.
Байрамда бары да жыйылгъанланы
гьакъ юрекден къутлап, Къараденгиз
флотну командующийи адмирал А. Витко,
Севастополь шагьарны губернаторуну
борчларын кютеген С. Меняйло, депутатланы шагьар жыйыныны председатели Ю.
Дойников ва оьзгелер де чыгъып сёйледи.
Олар билдиргени йимик, Севастополь
шагьарны ватандашларыны игитликлери,
къайратлыгъы, душмангъа къаршы къоччакъ кюйде ябушгъанлыгъы асруланы боюнда эсден таймажакъ. Къараденгиз флот
шо регионда аманлыкъны болдурувгъа,
уьлкени дав-денгиз къудратлыгъын артдырывгъа аслам къошум эте. Къырым ярым
атавун гьеч бир къалмагъалсыз Россияны
составына къайтарывгъа морякланы да
таъсири ва якълаву болду.
Бу йыл Россияны Дав-Денгиз Флотуну гюнюню байрамында ортакъчылыкъ
этмек учун Севастопольгъа Къырым
Республиканы башчысыны борчларын
кютеген С. Аксёнов да, оьзге ёлбашчылары
да гелген эди. Сонг да, байрамгъа гелгенлени арасында алда Къара денгиз, Балтыкъ,
Тихий океан флотларда къуллукъ этген
моряклар-ветеранлар да кёп эди. Оланы
бириси булан ёлугъуп лакъыр этмеге бизге
де имканлыкъ болду. Масала, 1-нчи статья­
лы старшина М. Кравченко Украинаны
Донецк шагьарындан гелген. Ол 80-нчи
йылларда Мурманскиде «Магьаммат Гьажиев» деген гемеде къуллукъ этген. Шо
гемеде бизин дагъыстанлылар да болгъан
экен. Оланы гьакъында Россияны флотуну
ветераны кёп лайыкълы сёзлер де айтды.
Савлай алгъанда, Севастопольда Россияны Дав-Денгиз Флотуну гюнюню байрамы кёп халкъны ортакъчылыгъы булан
оьтгерилди. Адамлар парад битген сонг да
денгиз бойдан гетмеге сюймей эдилер. Парадны ахырында буса пожарный катерлер
«сувдагъы фонтанланы» гёрсетди.
Байрам шатлыкълар сав гюнню боюнда узатылып турду. Ахшам Приморский
бульварда Къараденгиз флотну чебер коллективлерини, шолай да эки якъдан гелген
ансамбллени, йыравланы ортакъчылыгъы
булан къужурлу концерт болду. Гече сагьат
10-да шагьарны ватандашлары ва къырдан
гелген къонакълар къайтып денгиз ягъагъа
жыйылдылар. Мундагъы сув геме20
лерден таба 20 минутну узагъында
МАГЬАЧКЪАЛАДА «СКОРАЯ ПОМОЩЬ» КЪУЛЛУКЪ ЙЫЛНЫ БАШЫНДАН БЕРЛИ 95 МИНГ АДАМГЪА КЁМЕК ЭТГЕН
www.yoldash.ru
№ 32, 2014 йыл
МАДАНИЯТ
ЁЛДАШ
15. 08. 2014 й.
8
Къумукъ яшёрюмлени биринчи форуму оьтгерилди
1
муратгъа байланып гьаракат
этсек, бизин халкъны гележеги
талайлы да болур. Аявлу анадаш къумукъ
халкъым, гьюрметли тюрк миллетли
халкъларым, гелигиз, гележегибизни
бирче къурайык­ъ!–деп оьзюню сёйлевюн
тамамлады.
Форумну оьтгермеге харж булан къол
ялгъагъанлардан Дагъыстанны Халкъ
Жыйыныны Председатели Х. Шихсайитовгъа, ДР-ни Гьукуматыны ёлбашчысыны заместители Гь.Идрисовгъа, печатгъа
къарайгъан министри А. Гьажиевге, юрт
хозяйство ва сурсат министри Б. Батталовгъа, «Газпром-трансгаз-Махачкала»
деген ачыкъ акционер жамиятыны генеральный директору К. Гьюсейновгъа,
«Дагнефтепродуктну» ёлбашчысы М.
Магьамматовгъа баракалла кагъызлар
тапшурулажагъы гьакъда билдирилди.
«Оьзден» деген жамият къурумуну атындан язылгъан баракалла кагъызлагъа
къумукълар яшайгъан бары да дегенлей
районларыны гьакимбашчылары ва кёп
оьзгелери лайыкълы экени гьакъда да
айтылды.
Шондан сонг форумгъа чакъырылып
гелгенлер, бизин республиканы гьакимлик,
олай да жамият къурумларыны абурлу ва
гёрмекли вакиллери ону сиптечилерин,
олай да ортакъчыларын къутлап сёйледилер.
– Инг алда сизин форум натижалы
оьтмекни ёрайман,– деди ДР-ни милли
политикагъа къарайгъан министрини
биринчи заместители Багъанд Магьамматов. – Неге тюгюл де, Каспий денгизни ягъасында айбат ерде оьтгерилеген бу мажлис
биринчилей бола. Биз барыбыз да билеген
кюйде, Каспий денгиз кёп пачалыкъланы,
шолар булан бирге кёп тюрлю халкъланы
бирлешдире. Дагъыстанда буса асрулар
боюнда кёп миллетли халкълары дослукъда яшав къургъан. «Оьзден» деген жамият
къурумну чакъырывлары, герти кюйде
айтгъанда, бугюнню талапларына жавап
берегенин айрыча эсгермеге тюше. Нечик
де, сиз оьзюгюзню алдыгъызгъа салгъан
борчлар халкъны бирлешивюне элте,– деп
узатды ол оьзюню сёйлевюн. – Бугюнлерде
Дагъыстанны халкъларыны тиллерини
гьакъындагъы законну проекти арагъа
салынып ойлашылып тура. Сиз де, яш
наслуну вакиллери, шо законгъа байлавлу оьз пикруларыгъызны айтып малим
этсегиз, умуми кюйде алгъанда, савлай жамиятгъа пайдалы болуп чыгъар деп эсиме
геле. Бир де къопдурувсуз айтгъанда, гьар
миллетни тили о сыйлы бриллиантгъа
тенгдир. Гьар миллетни ана тили унутулмагъа, тас болуп къалмагъа ярамайгъан,
дюнья оьлчевюнде айтгъанда да, маданият
варислиги гьисап­
лана. Шону гьисапгъа алып, сиз, жагьил
адамлар да, оьзюнде
дюньяны
яртысы
сёйлейген къумукъ
тилигизге, халкъыгъызны тарихине агьамият берегенигиз кёп
яхшы. Бугюнлерде
оьтгерилеген шу форум, гележекде янгыз
къумукъланы тюгюл,
савлай
дагъыстан
халкъларын да бирлешдиреген гьаракат
болажагъына гьакъ
юрекден инанаман.
Ёлугъуз ёл болсун!–
деди ол дагъы да.
Къабарты-Балкъар телерадиокомпанияны баш редактору
Мухтар Баттаев, балкъар халкъны атындан форумну ортакъчыларына къайнар
саламларын етишдире
туруп:
– Бугюнюбюз бизин оьзге гюнлеге
ошамай. Нечик де, бизин мунда жыйылмакълыгъыбызгъа ортакъ тамурлу
тилибиз себеп болуп токътагъан. Тили,
адатлары буса гьар халкъны ругь якъдан
оьсдюрювге элтеген байлыгъы санала.
Ата - бабалардан къалгъан шо варисликге
амин болмакъ о къоччакълыкъдыр. Шо
къоччакълыкъны башланагъан ерин айтмагъа болсакъ да, ону дазусу, ахыры-арты
болмагъа тюшмей. Бугюн бизин къардашларыбыз къумукълар шону герти кюйде
исбатлай. Аявлу къумукълар, къардашлар,
байрамыгъыз бирдагъы керен де къутлу
болсун! Къумукъ халкъны намусу, сыйы
гьар заман да йимик Эльбрус тавдан да
бийик болсун!– деди ва къарачай-балкъар
халкъларыны эдепге, къылыкъгъа къыйышывлу кюйде оьзлени тутув къайдалары
гьакъда язылгъан китапны Т. Порсукъовгъа савгъат этип берди.
Форум юрюлюп турагъан вакътиде биз
шону ортакъчыларын сёйлетип, ойларын
билмеге болдукъ. Шоланы охувчуланы
тергевюне де беребиз.
Фарида Исмагилова, Татарстан
Республиканы Альметьевск шагьарында
ерлешген пачалыкъ театрны директору.
– Биз бу форумда ортакъчылыкъ этегенибизге бек шатбыз. Тюрк миллетлер
учун уллу агьамияты бар бу форумгъа
биз М. Лермонтовну «Ашик-Карип»
деген асарына гёре салынгъан белгили
режиссёр Искандер Сакаев гьазир этген
спектаклни алып гелгенбиз. Бу спектакль булан биз кёп ерлеге баргъанбыз.
Шо гьакъда айтгъанда, Санкт-Петербург
шагьарда оьтгерилген «Арлекин» деген
фестивальны лауреаты болгъанбыз.
Гетген йыл биз къумукъ театрны сагьнасында да спектакль гёрсетген эдик. Бу
йыл да бизге Дагъыстандагъы къумукъ
аркъадашларыбыз булан ёлукъмагъа
насип болду. Сагьнада гёрсетежек спектаклде дюнья оьлчевюнде биринчи ерде
токътагъан сюювню гьакъында айтыла.
Сонг да, Татарстан Республикадан гелген
йыравларыбыз форумну ортакъчыларына оьзлени йырларын савгъат этмеге
онгарылгъан.
– Сиз гьисап этеген кюйде, форумну
оьтгерилмекликни не маънасы бар?
– Лап да аслусу, бир къолну бармакълары йимик, тилибиз бир. Тилибиз бир болгъан сонг, маданиятыбыз да, ругь байлыгъыбыз да муна бугюн шунда топлангъанны
гёрмеге болабыз.
– Форумда ортакъчылыкъ этеген
яшёрюмлеге не ёрамагъа сюесиз?
– Жавабымны ана тилимде айтмагъа
сюемен. Гьариси оьзлени жанларын, динин, миллетин сакъласынлар, тиллерине
гьюрмет этсинлер. Барысы да дос яшасынлар. Муна мени тилеклерим. Сизге рахмат,
савбол деп айтмагъа сюемен.
Бурлият Ибрагьимова, Яхсайдагъы 1
номерли орта школада тарих дарсланы
юрютеген муаллими, тарих музейни ёл­
башчысы.
– Биз форумну ёлбашчылары этип турагъан иш булан тезден танышбыз. Олар
булан байлавлукъ тутуп иш юрютебиз.
Форумда бизге берилген заманны ичинде
бизин школаны муаллимлери ва охувчулары ата юртну тарихи, маданияты, ругь байлыгъы, юртдан чыкъгъан белгили адамланы гьакъында бай материал онгарды. Шо
маълумат таза къумукъ макъамланы ангы
булан янаша юрюле.
– «Оьзден» къурум оьтгереген бу биринчи форум. Миллетни гьар вакили не
маълумат алып бола?
– Маданиятын, ругь байлыгъын гётермек миллетибизни гьар ватандашыны
тувра борчу деп эсиме геле.
– Мунда, гёресиз, оьзге тюрк миллетлени вакиллери де къуршалгъан. Шо
гьакъда не айтып боласыз?
– Аслу гючюбюз бизин – бирликде. Шо
гючню къоллап, ругь байлыгъыбызны тас
болмагъа къоймагъа тюшмейбиз. Бугюнгю
форумда шо бирлик бар экени гьис этиле.
Анжела Мамаева – балкъарлы, «Эль­
б­
русоид» деген къарачай-балкъар яшё­
рюмлени оьсювюне кёмек этеген фондну
къуллукъчусу.
«МАК-2014» ДЕГЕН ОПЕРАЦИЯНЫ ВАКЪТИСИНДЕ 59 КИЛО НАРКОТИКЛЕР ТАБЫЛГЪАН
– Бу – мен ортакъчылыкъ этеген
форумланы биринчиси. Биринчилей, бу
агьвалатны оьр даражада онгаргъанлагъа
баракалламны билдирмеге сюемен. Сонг
да, форумну аслу мурады – оьсюп гелеген
яшёрюмлени бир-бири булан ёлукъдуруп, оланы арасындагъы байлавлукъну
беклешдирмек. Шулай форумланы арты
узатылса, жагьил наслугъа кёп пайдасы
тиежек.
Зугьра Солтанова – «Эльбрусоид» деген
къарачай-балкъар яшёрюмлени оьсювюне
кёмек этеген фондну къуллукъчусу.
– Бу форум бола деп эшитгенде, не
иш юрюлежегине аслу тергевюмню бакъдырдым. Мен алдын ерли де къумукълар
ва балкъарлар къардаш халкълар экенни
биле эдим. Тек тилибиз шонча да шолай
ювукъдур деп турмай эдим. Биз форумгъа
гелген биринчи гюн мундагъы жагьиллер
булан лакъыр этмеге имканлыкъ болду.
Олар бизге оьзлени адатлары ва мердешлери гьакъында хабарлады. Мисал учун,
«Земире» деген янгур чакъырагъан адат
бизде де шолай юрюле. Тек биз, къабакъкъабакъгъа юрюй туруп, чоргъа белни
къатынгишини кебинде къурчакъ этип
безендирип юрюйбюз. Ондан къайры да,
бизин макъамларыбыз, бийивлерибиз де
бек ошай.
Аубекир Мизиев – К. Кулиевни атын­
дагъы балкъар пачалыкъ драма театрны
актёру.
– Мен булай меселде юрюлеген форумда биринчи гезик ортакъчылыкъ
эте бусам да, бизге берилген заманны
ичинде балкъар халкъны тарихи,
маданияты гьакъында аслу маълумат бердик. Шонда балкъар халкъны
къумукълар ва оьзге тюрк миллетлер
булан тыгъыс байлавлугъу барына аслу
тергевюбюзню бакъдырдыкъ. Гертиден
де, тилибиз бир болгъан сонг, биз бир
халкъбыз.
Оьтгерилген форумда болгъан агьвалатлар узакъ заман эсден таймажакъгъа
инанабыз. Мунда айтылынып гетген маълуматланы кёбюсю мени учун да янгылыкъ
болду. Бир-бир юртланы гьакъында язылгъан тарихи маълуматлар булан ювукъдан
таныш болдум. Форумну оьтгермеге борч
этип алгъан ёлдашлагъа гьакъ юрекден
разилигимни билдиремен.
Форумгъа гелген яшёрюмлер шону
барышында гезик булан оьзлени ата юртларыны тарихин, янгыз олагъа хас адатланы, гьар тюрлю тармакъларда оьрлюклеге
етишген белгили адамланы гьакъында топ­
лангъан маълуматланы жыйылгъанлагъа
малим этдилер.
Озокъда, форумну иши янгыз сёйлевлер булан тамамланып къалмады. Ону
ортакъчыларыны ял алывуну гьайы да
этилген эди. Сёйлевлени аралашдырып,
белгили къумукъ йыравлар жыйылгъанлагъа оьзлени йырларын савгъат
этип турду. Форумну биринчи гюнюнде
Татарстан Республиканы Альметьевск
шагьарындан гелген пачалыкъ театры
гёрсетген «Ашик-Карип» деген спектаклни де яшёрюмлер уллу ругьланыв булан
къаршыладылар.
Экинчи гюн форумда гьар тюрлю тренинглер оьтгерилди. Шоланы арасында Мухтар Баттаев альпинизмни гьакъында этген
доклады яшёрюмлеге инг таъсирли болду.
«Оьзден» деген жамият къурумну ёлбашчысы Т. Порсукъов бизге билдиргени
йимик, форумну ортакъчылары таклиф этген бары да маълуматлар айрыча китап болуп чыгъажакъ. Сонг да, «Эллер – Юртлар»
деген яшёрюмлени форумуну юрютювню
гьар тюрлю къайдалары ахтарылып, мердешли кюйде гьар йыл оьтгерилежек.
Насрулла БАЙБОЛАТОВ,
Барият ОЬЛМЕСОВА.
СУРАТЛАРДА: Т. ПОРСУКЪОВ
сёйлейген вакъти; форумну
ортакъчылары.
Ж. ЗАКАВОВ чыгъаргъан суратлар.
www.yoldash.ru
№ 32, 2014 йыл
9
ЁЛДАШ
ТЕЛЕнеделя
15.08.2014 й.
Что смотреть с 18 по 24 августа
ПОНЕДЕЛЬНИК, 18 АВГУСТА
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на канале
Россия
Телесериал «Плюс
Любовь».
ВТОРНИК, 19 АВГУСТА
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на канале
СПОРТ
Футбол. Суперкубок
Испании. «Реал» (Мадрид) - «Атлетико»
(Мадрид)
СРЕДА, 20 АВГУСТА
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на канале
РОССИЯ
«Карибский кризис.
Непонятая история».
ЧЕТВЕРГ, 21 АВГУСТА
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на канале
СПОРТ
Летние Юношеские
Олимпийские игры.
6.00, 9.05 Т/с «Такси». (16+).
7.00 «Панорама
дня».
9.55, 0.30 «Эволю-
5.00 «Доброе утро».
9.00, 12.00, 15.00,
18.00, 3.00 Новости.
9.15 «Контрольная
закупка».
9.45 «Жить здорово!» (12+).
10.55 «Модный приговор».
12.20 «Сегодня вечером с Андреем Малаховым». (16+).
14.05 «Добрый день».
15.20 Т/с «Ясмин». (16+).
17.00 «Наедине со всеми».
(16+).
18.50 «Давай поженимся!»
(16+).
19.50 «Пусть говорят». (16+).
21.00 «Время».
21.30 Т/с «Личная жизнь следователя Савельева». (16+).
23.30 Т/с «Викинги». (18+).
1.15, 3.05 Х/ф «Хищник 2».
(18+).
3.15 «В наше время». (12+).
4.10 «Контрольная закупка».
5.00 «Утро России».
8.05-8.08, 8.36.8.41
Местное время. Вести Дагестан
9.00 «Карточные
фокусы».(12+)
9.55 «О самом главном».
11.00, 14.00, 17.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.30, 14.30, 17.45, 19.35 Местное время. Вести Дагестан
11.50, 14.50, 18.05 ВЕСТИ.
ДЕЖУРНАЯ ЧАСТЬ.
12.00 Т/с «Тайны следствия».
13.00 «Особый случай».(12+)
15.00 «Большие надежды».
16.00 Т/с «Пока станица спит».
18.15, 19.30 Реклама
18.20 Акценты.
18.50 «Цамаури-2014». Передача 1-я
20.50 Спокойной ночи, малыши
21.00 Т/с «Плюс Любовь».
0.40 «Когда наступит голод».
1.45 Фильм «Просто Саша».
1976г.
3.10 «Карточные фокусы».
4.10 «Комната смеха».
6.00 «НТВ утром».
8.10 «Спасатели».
(16+).
8.35 «До суда».
(16+).
9.35, 10.20 Т/с «Возвращение
Мухтара». (16+).
10.00, 13.00, 16.00, 19.00 «Сегодня».
11.55 «Суд присяжных». (16+).
13.20 «Суд присяжных. Окончательный вердикт». (16+).
14.30 «Прокурорская проверка». (16+).
15.35, 18.35 «Чрезвычайное
происшествие. Обзор».
16.30 Т/с «Москва. Три вокзала 7».
19.55 Т/с «Брат за брата». (16+).
21.50 Т/с «Ментовские войны».
(16+).
23.35 «Сегодня. Итоги». (16+).
0.00 Т/с «Глухарь. Возвращение». (16+).
1.55 «Главная дорога». (16+).
2.35 «Дикий мир».
3.10 Т/с «Двое с пистолетами».
5.00 Т/с «Три звезды». (16+).
7.00 Время новостей Даге ст ана.
Итоги
7.30 Мультфильм
8.00 Х/ф «Драгоценный подарок» (6+)
10.00 Х/ф «100 тысяч» (12+)
12.10 «Чистое сердце» (12+)
12.30, 14.30, 16.30, 19.30, 22.30,
0.30 Время новостей Дагестана
12.55 Д/ф «Фольклорный ансамбль Кази-Кумух» (6+)
13.40 «Служа Родине» (16+)
14.00 Проект «Разумные слова
и реальные дела» Образование
14.50 «Все грани»
15.30 Т/с «Тотализатор» (16+)
17.00 «Красота 05.ru» в прямом
эфире
17.40 Д/ф «Он придумал танец»
18.30 Мультфильм (0+)
18.45 «Мил» (0+)
20.00 Х/ф «Пока есть время»
21.45 «Кунацкая» (12+)
23.00 Web-обзор (12+)
23.30 Спорт на канале (12+)
1.00 Ночной канал
4.00 Х/ф «Первый раунд» (16+)
5.40 Х/ф «Актриса»
ция».
12.00 «Большой спорт».
12.20, 2.40 Х/ф «Обратный отсчет». (16+).
15.50 «24 кадра». (16+).
16.25 ЧЕ по водным видам
спорта. Прыжки в воду. Командные соревнования. Прямая трансляция из Германии.
17.40 «Большой спорт». Летние
Юношеские Олимпийские
игры.
18.10, 19.05 «Диверсанты».
Ликвидатор. Полярный лис.
20.00 ЧЕ по водным видам
спорта. Плавание. Финалы.
Прямая трансляция из Германии.
21.30 «Большой спорт».
21.50 Х/ф «Бомба». (16+).
5.00 «Доброе
утро».
9.00, 12.00, 15.00,
18.00, 3.00 Новости.
9.15 «Контрольная закупка».
9.45 «Жить здорово!» (12+).
10.55 «Модный приговор».
12.20, 21.30 Т/с «Личная жизнь
следователя Савельева». (16+).
14.25 «Добрый день».
15.20 Т/с «Ясмин». (16+).
17.00 «Наедине со всеми».
(16+).
18.50 «Давай поженимся!»
(16+).
19.50 «Пусть говорят». (16+).
21.00 «Время».
23.30 Т/с «Фарго». (18+).
1.40, 3.05 Х/ф «Прелюдия к поцелую». (16+).
3.50 «В наше время». (12+).
5.00 «Утро России».
8.05-8.08, 8.36-8.41
Местное время. Вести Дагестан
9.00 «Очар»( на кумыкском языке)
9.55 «О самом главном».
11.00, 14.00, 17.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.30, 14.30, 17.45, 19.35 Местное время , вести Дагестан
11.50, 14.50, 18.05 ВЕСТИ.
ДЕЖУРНАЯ ЧАСТЬ.
12.00 Т/с «Тайны следствия».
13.00 «Особый случай».(12+)
15.00 «Большие надежды».
16.00 Т/с «Пока станица спит».
18.15, 19.30 Реклама
18.20 Дорожный патруль
18.35 «Цамаури-2014». Передача 2-я
20.50 Спокойной ночи, малыши
21.00 Т/с «Плюс Любовь».
0.40 «Икона».
1.55 Фильм»Адвокат». 1-я с.
3.20 «От Петра до Николая.
Традиции русских полков».
4.15 «Комната смеха».
6.00 «НТВ утром».
8.10 «Спасатели».
(16+).
8.35 «До суда».
(16+).
9.35, 10.20 Т/с «Возвращение
Мухтара». (16+).
10.00, 13.00, 16.00, 19.00 «Сегодня».
11.55 «Суд присяжных». (16+).
13.20 «Суд присяжных. Окончательный вердикт». (16+).
14.30 «Прокурорская проверка». (16+).
15.35, 18.35 «Чрезвычайное
происшествие. Обзор».
16.30 Т/с «Москва. Три вокзала
7». (16+).
19.55 Т/с «Брат за брата». (16+).
21.50 Т/с «Ментовские войны».
23.35 «Сегодня. Итоги». (16+).
0.00 Т/с «Глухарь. Возвращение». (16+).
2.00 «Квартирный вопрос».
3.00 Т/с «Двое с пистолетами».
5.00 Т/с «Три звезды». (16+).
7.00, 8.30, 12.30,
14.30, 16.30, 19.30,
22.30, 0.30 Время
новостей Дагестана
7.10 «Мил» (0+)
8.00, 18.30 Мультфильмы (0+)
8.50 Д/с «Греция глазами гурмана с Нардой» (16+)
9.30 Х/ф «Тот самый Мюнхгаузен» (16+)
12.55 «Вдохновение» (6+)
13.30 Web-обзор (12+)
14.10 Проект «Разумные слова и
реальные дела» Детские лагеря
14.50 «Кунацкая»
15.30 Т/с «Тотализатор» (16+)
17.00 Х/ф «В небе ночные
ведьмы» (16+)
18.45 «Аьрщи ва агьлу» (0+)
20.00 «Бизнес Дагестана» (12+)
21.00 «Время футбола» в прямом эфире
22.00 Д/ф «По заповедным
местам Дагестана. Шалбуздаг»
23.00 «Крупным планом» (16+)
23.30 Т/с «Оранжевые ерши»
1.00 Ночной канал
6.00, 9.05 Т/с «Такси». (16+).
7.00 «Панорама
дня».
10.00 «Эволюция».
12.00, 21.35, 0.35
«Большой спорт».
12.20 Х/ф «Записки экспедитора тайной канцелярии». (16+).
15.55 ЧЕ по водным видам
спорта. Прыжки в воду. Трамплин 1 м. Мужчины. Финал.
17.10 «Большой спорт». Летние
Юношеские Олимпийские игры.
17.55 ЧЕ по водным видам
спорта. Синхронные прыжки в
воду. Вышка. Женщины. Финал.
18.30 «Белый лебедь». Фильм
Аркадия Мамонтова.
19.05 «Диверсанты». Убить
гауляйтера.
20.00 ЧЕ по водным видам
спорта. Плавание. Финалы.
21.55 Х/ф «Бомба». (16+).
0.55 Футбол. Суперкубок Испании. «Реал» (Мадрид) - «Атлетико» (Мадрид).
2.55 «Моя рыбалка».
3.25 «Диалоги о рыбалке».
3.55 Х/ф «Земляк». (16+).
5.00 «Доброе утро».
9.00, 12.00, 15.00,
18.00, 3.00 Новости.
9.15 «Контрольная
закупка».
9.45 «Жить здорово!» (12+).
10.55 «Модный приговор».
12.20, 21.30 Т/с «Личная жизнь
следователя Савельева». (16+).
14.25 «Добрый день».
15.20 Т/с «Ясмин». (16+).
17.00 «Наедине со всеми».
(16+).
18.50 «Давай поженимся!»
(16+).
19.50 «Пусть говорят». (16+).
21.00 «Время».
23.30 Т/с «Фарго». (18+).
1.20 Х/ф «Цезарь должен умереть». (16+).
2.45, 3.05 Анимац. фильм
«Дельго».
4.25 «Контрольная закупка».
5.00 «Утро России».
8.05-8.08, 8.36-8.41
Местное время. Вести Дагестан
9.00, 3.55 «На пороге
вечности. Код доступа».
9.55 «О самом главном».
11.00, 14.00, 17.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.30, 14.30, 17.45, 19.35 Местное время . Вести Дагестан
11.50, 14.50, 18.05 ВЕСТИ.
ДЕЖУРНАЯ ЧАСТЬ.
12.00 Т/с «Тайны следствия».
13.00 «Особый случай».(12+)
15.00 «Большие надежды».
16.00 Т/с «Пока станица спит»
18.15, 19.30 Реклама
18.20 «Светофор». (Каякентский-Дербентский районы)
18.35 «Дагестанский вопросдагестанский ответ». К 15-летию ботлихских событий.
19.10 Приоритетные проекты.
Что сделано?
20.50 Спокойной ночи, малыши
21.00 Т/с «Плюс Любовь».
0.40 «Карибский кризис. Непонятая история».
1.50 Фильм «Адвокат». 2-я с.
3.20 «Честный детектив».
6.00 «НТВ утром».
8.10 «Спасатели».
(16+).
8.35 «До суда».
(16+).
9.35, 10.20 Т/с «Возвращение
Мухтара». (16+).
10.00, 13.00, 16.00, 19.00 «Сегодня».
11.55 «Суд присяжных». (16+).
13.20 «Суд присяжных. Окончательный вердикт». (16+).
14.30 «Прокурорская проверка».
15.35, 18.35 «Чрезвычайное
происшествие. Обзор».
16.30 Т/с «Москва. Три вокзала 8».
19.45 Т/с «Брат за брата». (16+).
21.35 Т/с «Ментовские войны».
22.30 Футбол. Лига чемпионов
УЕФА. «Стандарт» - «Зенит»
(Россия). Прямая трансляция.
0.40 Т/с «Ментовские войны».
1.40 «Лига чемпионов УЕФА.
Обзор». (16+).
2.10 «Дачный ответ».
3.10 Т/с «Двое с пистолетами».
5.00 Т/с «Три звезды». (16+).
7.00, 8.30, 12.30,
14.30, 16.30, 19.30,
22.30, 0.30 Время
новостей Дагестана
7.10 «Аьрщи ва агьлу»
8.00, 18.25 Мультфильмы (0+)
8.50 Д/с «Греция глазами гурмана с Нардой» (16+)
9.30 Х/ф «В небе ночные ведьмы»
11.10 Моноспектакль «Записки
сумасшедшего» (16+)
12.55 «Время футбола» (12+)
14.00 «Крупным планом» (16+)
14.50 «Бизнес Дагестана» (12+)
15.30 «Ступень к Парнасу» (6+)
17.00 «Доктор Лазер» в прямом
эфире
17.40 Д/ф «Древние аулы Дагестана. Мекеги» (6+)
18.45 «Адамти ва замана» (0+)
20.00 «На виду» (12+)
20.50 «Час размышлений»
21.25 «Агросектор» (12+)
21.55 «Все грани»(12+)
23.00 «Аутодафе» (16+)
0.00 Д/с «Испанские города
XXI века» (16+)
1.00 Ночной канал
6.00, 9.05 Т/с «Такси». (16+).
7.00 «Панорама
дня».
9.55, 0.00 «Эво-
5.00 «Доброе утро».
9.00, 12.00, 15.00,
18.00, 3.00 Новости.
9.15 «Контрольная
закупка».
9.45 «Жить здорово!» (12+).
10.55 «Модный приговор».
12.20, 21.30 Т/с «Личная жизнь
следователя Савельева». (16+).
14.25 «Добрый день».
15.20 Т/с «Ясмин». (16+).
17.00 «Наедине со всеми».
(16+).
18.50 «Давай поженимся!»
(16+).
19.50 «Пусть говорят». (16+).
21.00 «Время».
23.30 Т/с «Фарго». (18+).
1.20, 3.05 Х/ф «Ослепленный
желаниями». (12+).
3.25 «В наше время». (12+).
4.15 «Контрольная закупка».
5.00 «Утро России».
8.05-8.08, 8.36-8.41
Местное время. Вести Дагестан
9.00 «Даргала анкъи»
9.55 «О самом главном».
11.00, 14.00, 17.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.30, 14.30, 17.45, 19.35 Местное время. Вести Дагестан
11.50, 14.50, 18.05 ВЕСТИ.
ДЕЖУРНАЯ ЧАСТЬ.
12.00 Т/с «Тайны следствия».
13.00 «Особый случай».[12+]
15.00 «Большие надежды».
16.00 Т/с «Пока станица спит».
18.15, 19.30 Реклама
18.20 «Буйнакск-Севастополь»
(О поездке токсовцев в Крым)
18.50 Мой Избербаш.
19.05 Ботлихские события. 15
лет спустя
20.50 Спокойной ночи, малыши
21.00 Т/с «Плюс Любовь».
0.40 Планета Вавилон. Хроники великой рецессии».(16+)
2.00 Фильм «Адвокат». 3-я с.
3.20 «На пороге вечности. Код
доступа». Фильм 2-й.(12+)
4.15 «Комната смеха».
6.00 «НТВ утром».
8.10 «Спасатели».
(16+).
8.35 «До суда».
(16+).
9.35, 10.20 Т/с «Возвращение
Мухтара». (16+).
10.00, 13.00, 16.00, 19.00 «Сегодня».
11.55 «Суд присяжных». (16+).
13.20 «Суд присяжных. Окончательный вердикт». (16+).
14.30 «Прокурорская проверка». (16+).
15.35, 18.35 «Чрезвычайное
происшествие. Обзор».
16.30 Т/с «Москва. Три вокзала
8». (16+).
19.55 Т/с «Брат за брата». (16+).
21.50 Т/с «Ментовские войны».
(16+).
23.35 «Сегодня. Итоги». (16+).
0.00 Т/с «Глухарь. Возвращение». (16+).
2.55 «Дикий мир».
3.05 Т/с «Двое с пистолетами».
5.00 Т/с «Три звезды». (16+).
7.00, 8.30, 12.30,
14.30, 16.30, 19.30,
22.30, 0.30 Время
новостей Дагестана
7.15 «Адамти ва замана»
8.00, 18.05 Мультфильмы (0+)
8.50 Д/с «Греция глазами гурмана с Нардой» (16+)
9.30 Х/ф «Великий перелом»
12.00 «Час размышлений»
12.55 «Аутодафе» (16+)
14.00 «Агросектор» (12+)
14.50 «Все грани» (12+)
15.30 «Ступень к Парнасу»
16.50 Д/ф «Мир природы»
18.25 Обзор газеты
«ХIакъикъат» (16+)
18.45 «ГIаданги гIамалги заманги» (0+)
20.00 «На виду. Спорт»
20.50 Поколение» «Алые паруса Екатерины Касабовой (12+)
21.20 «Знак качества» (12+)
21.40 «Метроритм» (16+)
23.00 «Колеса» (12+)
23.30 Т/с «Оранжевые ерши»
1.00 Ночной канал
люция».
12.00, 21.50 «Большой спорт».
12.20 Х/ф «Записки экспедитора тайной канцелярии». (16+).
15.55 ЧЕ по водным видам
спорта. Прыжки в воду. Трамплин 1 м. Женщины. Финал.
16.55 «Большой спорт». Летние
Юношеские Олимпийские игры.
17.55 ЧЕ по водным видам
спорта. Синхронные прыжки
в воду. Вышка. Мужчины.
Финал.
18.35 «Небесный щит». Фильм
Аркадия Мамонтова.
19.05 «Диверсанты». Противостояние.
20.00 ЧЕ по водным видам
спорта. Плавание. Финалы.
22.10 Х/ф «Бомба». (16+).
2.10, 2.40 «Полигон». Оружие
победы. Путешествие на глубину.
4.00 Х/ф «Земляк». (16+).
6.00, 9.05 Т/с «Такси». (16+).
7.00 «Панорама
дня».
9.55, 23.55 «Эво-
люция».
12.00, 19.05, 23.25 «Большой
спорт».
12.20 Х/ф «Записки экспедитора тайной канцелярии 2».
15.55 Летний биатлон. ЧМ.
Смешанная эстафета. Прямая
трансляция из Тюмени.
17.20 «Большой спорт». Летние
Юношеские Олимпийские игры.
17.55 ЧЕ по водным видам
спорта. Прыжки в воду. Трамплин 3 м. Мужчины. Финал.
19.25 Футбол. Лига Европы.
Отборочный раунд. «Динамо»
(Москва, Россия) - «Омония»
(Кипр). Прямая трансляция.
2.00 «Рейтинг Баженова». Законы природы. Человек для опытов. Могло быть хуже. (16+).
3.30 «Трон».
4.00 Х/ф «Земляк». (16+).
ЁЛДАШ
ТЕЛЕнеделя
15.08.2014 й.
10
Что смотреть с 18 по 24 августа
ПЯТНИЦА, 22 АВГУСТА
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на РГВК
Дагестан
Передача на кумыкском языке «Заманлар гете, халкъ
гетмес»
СУББОТА, 23 АВГУСТА
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на канале
РОССИЯ
Марио Али Дуранд
Сутуев.
Юбилейный концерт
РАЗНОЕ
ВОСКРЕСЕНЬЕ, 24 АВГУСТА
ЁЛДАШ
рекомендует
5.00 «Доброе утро».
9.00, 12.00, 15.00,
18.00 Новости.
9.15 «Контрольная
закупка».
9.45 «Жить здорово!» (12+).
10.55 «Модный приговор».
12.20 Т/с «Личная жизнь следователя Савельева». (16+).
14.25 «Добрый день».
15.20 Т/с «Ясмин». (16+).
17.00 «Наедине со всеми».
(16+).
18.50 Телеигра «Поле чудес».
(16+).
19.50 «Точь-в-точь».
21.00 «Время».
21.30 «Точь-в-точь».
23.25 Д/ф «Агнета: АББА и
далее...»
0.30 Х/ф «Тонкая красная линия». (16+).
3.40 «В наше время». (12+).
4.35 «Контрольная закупка».
5.00 «Утро России».
8.05-8.08, 8.36.8.41
Местное время. Вести –Дагестан
9.00 «Тайны секретных протоколов».(12+)
9.55 «О самом главном».
11.00, 14.00, 17.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.30, 14.30, 19.35 Местное
время. Вести Дагестан
11.50, 14.20, 18.05 ВЕСТИ.
ДЕЖУРНАЯ ЧАСТЬ.
12.00 Т/с «Тайны следствия».
13.00 «Особый случай».(12+)
15.00 «Большие надежды».
16.00 Т/с «Пока станица спит».
17.45 Вести – Северный Кавказ.
18.15, 19.30 Реклама
18.20 Мир Вашему дому
18.40 Дагестан спортивный
19.15 Дагестанский феномен.
сел Генух
21.00 Фильм»Идеальный мужчина.
0.40 «Живой звук».
2.35 «Горячая десятка».(12+)
3.45 «Комната смеха».
6.00 «НТВ утром».
8.10 «Спасатели».
(16+).
8 . 3 5 « Д о суд а » .
(16+).
9.35, 10.20 Т/с «Возвращение
Мухтара». (16+).
10.00, 13.00, 16.00, 19.00 «Сегодня».
11.55 «Суд присяжных». (16+).
13.20 «Суд присяжных. Окончательный вердикт». (16+).
14.30 «Прокурорская проверка». (16+).
15.35, 18.35 «Чрезвычайное
происшествие. Обзор».
16.30 Т/с «Москва. Три вокзала
8». (16+).
19.55 Т/с «Брат за брата». (16+).
23.50 Т/с «Глухарь. Возвращение». (16+).
2.50 «Дикий мир».
3.20 Т/с «Грязная работа».
(16+).
5.05 Т/с «Три звезды». (16+).
7.00, 8.30, 12.30
,14.30, 16.30, 19.30,
22.30 ,0.30 Время
новостей Дагестана
7.15 «ГIаданги
гIамалги заманги» (0+)
7.50 Обзор газеты «ХIакъикъат»
8.10, 18.05 Мультфильм (0+)
8.50 Д/с «Греция глазами гурмана с Нардой» (16+)
9.30 Х/ф «Разные судьбы» (12+)
12.05 «Поколение» (12+)
12.55 «Скоро свадьба!» (12+)
13.40 «Колеса» (12+)
14.50 Д/ф «Балхар» (6+)
15.00 «Знак качества» (12+)
15.30 «Метроритм» (16+)
17.00 «Год культуры на РГВК»
18.20 «Наши дети» (6+)
18.45 «Заманлар гете, халкъ
гетмес» (0+)
19.55 Специальный репортаж
20.10 «Здоровье»
21.10 «Ах, вернисаж!» (12+)
21.55 «Все грани» (12+)
23.00 «Связи» (16+)
23.20 Т/с «Оранжевые ерши»
1.00 Ночной канал
6.00, 9.05 Т/с «Такси». (16+).
7.00 «П ан орама
дня».
10.00 «Эволюция».
12.00, 21.45, 0.00
«Большой спорт».
12.20 Х/ф «Записки экспедитора тайной канцелярии 2».
15.55 ЧЕ по водным видам
спорта. Прыжки в воду. Вышка.
Женщины. Финал.
16.55 «Большой спорт». Летние
Юношеские Олимпийские игры.
17.55 ЧЕ по водным видам спорта. Синхронные прыжки в воду.
Трамплин 3 м. Мужчины. Финал.
18.50 «Полигон». Путешествие
на глубину.
20.00 ЧЕ по водным видам
спорта. Плавание. Финалы.
22.05 Х/ф «Slоvе. Прямо в
сердце». (16+).
0.25 Футбол. Суперкубок Испании. «Атлетико» (Мадрид)
- «Реал» (Мадрид).
2.25 «Человек мира». Гватемала.
3.55 «Максимальное приближение». Иордания.Экстрим
по-каталонски.
4.50 «За кадром». Шри-Ланка
5.00, 6.10 Х/ф
«Убийство в Саншайн-Менор».
6.00, 10.00, 12.00,
18.00 Новости.
6.45 Х/ф «Лучшее
лето нашей жизни». (16+).
8.45 М/с «Смешарики. Новые
приключения».
9.00 «Играй, гармонь любимая!»
9.45 «Слово пастыря».
10.15 «Смак». (12+).
10.55 Д/ф «Игорь Ливанов. С
чистого листа». (12+).
12.15 «Идеальный ремонт».
13.10 Х/ф «Каникулы строгого
режима». (12+).
16.00 «Фестиваль бардовской
песни».
18.15 «Кто хочет стать миллионером?»
19.20 «Две звезды».
21.00 «Время».
21.30 «Сегодня вечером с Андреем Малаховым». (16+).
23.10 «КВН». Премьер-лига.
0.40 Х/ф «Последствия любви».
(16+).
2.40 Х/ф «История Антуана
Фишера». (12+).
4.50 «В наше время». (12+).
5.00 Фильм»Целуются
зори».
6 . 3 5 « С е л ь с ко е
утро».
7.05 «Диалоги о жи-
вотных».
8.00, 11.00, 14.00, 20.00 ВЕСТИ.
8.10 МЕСТНОЕ ВРЕМЯ. ВЕСТИ-МОСКВА.
8.20 «Военная программа»
8.50, 3.00 «Планета собак».
9.25 «Субботник».
10.05 Реклама
10.10 Марио Али Дуранд Сутуев. Юбилейный концерт Ч. 2-я.
10.55 Реклама
11.10, 14.20 Местное время.
Вести Дагестан
11.20, 4.30 ВЕСТИ. ДЕЖУРНАЯ ЧАСТЬ.
11.55 «Танковый биатлон».
12.55, 14.30 Фильм «Не было
бы счастья…».
17.00 «Субботний вечер».
18.55 «Клетка».
21.00 Фильм»Не было бы счастья-2».
0.50 Фильм»Спасибо за любовь».
3.35 «Комната смеха».
6.00 Т/с «Порох и
дробь». (16+).
8.00, 10.00,13.00,
16.00, 19.00 «Сегодня».
8.15 «Золотой
5.50 «Путешествие
к центру Земли».
7.00 «Панорама дня».
8.15 «Диалоги о рыбалке».
8.45 «В мире жи-
ключ».
8.45 «Их нравы».
9.25 «Готовим с Алексеем
Зиминым».
10.20 «Главная дорога». (16+).
10.55 «Кулинарный поединок».
12.00 «Квартирный вопрос».
13.25 «Своя игра».
14.10 Х/ф «Моя последняя
первая любовь». (16+).
16.15 «Следствие вели...»
17.10 Т/с «Улицы разбитых
фонарей». (16+).
19.55 «Самые громкие русские
сенсации». (16+).
21.50 «Ты не поверишь!» (16+).
22.30 Т/с «Гражданка начальница. Продолжение». (16+).
0.30 «Жизнь как песня. Татьяна
Буланова». (16+).
1.35 «Как на духу». (16+).
2.40 «Авиаторы». (12+).
3.15 Т/с «Грязная работа».
5.00 Т/с «Три звезды». (16+).
7.00, 8.30, 16.30,
19.30, 22.30, 0.30
Время новостей Дагестана
7.15 «Заманлар гете,
халкъ гетмес» (0+)
7.40,11.50 Мультфильмы (0+)
8.50 Д/с «Греция глазами гурмана с Нардой» (16+)
9.30 «Здоровье» (12+)
10.25 «Ах, вернисаж!» (12+)
11.05 Мурада Халилова «Связи»
11.20 О здоровье ребенка в
программе«Мой малыш»
12.05 «Галерея вкусов» (6+)
12.50 Концерт «День Конституции РД»(26.07.14 г.) (12+)
16.50 «Круглый стол» (12+)
17.45 Д/ф «Через хребты веков»
18.10 «Вдохновение» (6+)
18.45 «Вахтар ва инсанар» (0+)
20.00 «Чистое сердце» (12+)
20.10 Проект молодых журналистов «Квадрат» (12+)
20.40 «Полифония» (6+)
21.55 «Разумный взгляд» (12+)
22.55 Х/ф «Небесный тихоход»
1.00 Ночной канал
вотных».
9.15 «Максимальное приближение». Дубай. Южная Корея.
10.10 «Диверсанты». Ликвидатор. Полярный лис.
12.00, 20.40 «Большой спорт».
12.20 «24 кадра». (16+).
12.50 «Наука на колесах».
13.25 Летний биатлон. ЧМ.
Спринт. Женщины.
14.25, 15.20 «Спецназ». «Небесный щит». Фильм А.Мамонтова.
15.55 Формула-1. Гран-при
Бельгии. Квалификация. Прямая трансляция.
17.05 «Большой спорт». Летние
Юношеские Олимпийские игры.
17.55 ЧЕ по водным видам
спорта. Плавание. Финалы.
19.55 ЧЕ по водным видам спорта. Синхронные прыжки в воду.
Трамплин 3 м. Женщины. Финал.
21.00 Х/ф «Клад могилы Чингисхана». (16+).
0.50 «Основной элемент».
1.55 «За кадром». Шри-Ланка.
2.55 «Максимальное приближение».
3.25 «За кадром». Греция.
5.15 Фильм»Возврата
нет».
7.20 «Вся Россия».
7.30 «Сам себе режиссер».
8.20 «Смехопанорама Евгения
Петросяна».
8.50 «Утренняя почта».
9.30 «Сто к одному».
10.20 Местное время. Вести
Дагестан .События недели.
11.00, 14.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.10 «Про декор».
12.10, 14.30 Т/с «Я больше не
боюсь» (12+)
14.20 МЕСТНОЕ ВРЕМЯ. ВЕСТИ-МОСКВА.
21.00 Фильм»Муж счастливой
женщины». 2014г. (12+)
22.55 Фильм «Васильки для
Василисы». 2012г. (12+)
0.55 Фильм «Бог печали и радости». 2007г. (12+)
2.45 «Моя планета» представляет. «Мышкин». «Париж без
Эйфелевой башни».
3.45 «Комната смеха».
6.00 Т/с «Порох и
дробь». (16+).
8.00, 10.00, 13.00,
16.00, 19.00 «Сегодня».
8.15 Лотерея «Русское лото
плюс».
8.45 «Их нравы».
9.25 «Едим дома».
10.20 «Чудо техники». (12+).
10.55 К 70-летию Ясско-Кишиневской операции. «Красный
флаг над Кишиневом». (16+).
12.00 «Дачный ответ».
13.20 Чемпионат России по футболу 2014/2015 «Кубань» - «Локомотив». Прямая трансляция.
15.30 «Бывает же такое!» (16+).
16.15 «Следствие вели...»
17.10 Т/с «Улицы разбитых
фонарей». (16+).
19.55 Т/с «Мент в законе 8».
1.50 Х/ф «Ельцин. Три дня в
августе». (16+).
3.45 «Авиаторы». (12+).
4.10 Т/с «Грязная работа».
7.00, 8.30, 19.30
В р е м я н о во с т е й
Дагестана
7.15 «Вахтар ва инсанар» (0+)
7.40, 16.00 Мультфильмы (0+)
8.50 Х/ф «Небесный тихоход»
10.30 «Хочу все знать» (6+)
10.45 «Полифония» (6+)
12.00 «Квадрат» (12+)
12.30 «Разумный взгляд»
13.05 «Наши дети» (6+)
13.30 «Красота 05.ru» (12+)
14.10 Х/ф «Берегись автомобиля»
16.30 «Прогулки по музею»
17.20 «Галерея вкусов» (6+)
18.05 Х/ф «Кубачинская свадьба»
18.40 «Мастер спорта. Грэплинг»
19.05 «Служа Родине» (16+)
20.00 Футбол. «Анжи» - «Крылья Советов» Прямая трансляция матча с Анжи –Арены В
перерыве 20:45 «7 news» (12+)
21.50 «Человек и право» (12+)
22.50 «Катализатор» (16+)
23.00 Х/ф «Роковое сходство»
1.00 Ночной канал
5.00, 2.05 «Максимальное приближение».
5.50 «Путешествие
к центру Земли».
7.00 «Панорама дня».
8.15 «Моя рыбалка».
8.45 «Язь против еды».
9.15 «Рейтинг Баженова». Война миров. (16+).
9.40 «Полигон». Дикая кошка.
10.10 «Диверсанты». Убить
гауляйтера. Противостояние.
12.00 «Большой спорт».
12.20 «Трон».
12.55 Х/ф «Slоvе. Прямо в
сердце». (16+).
14.55 Летний биатлон. ЧМ. Гонка преследования. Женщины.
15.45 Формула-1. Гран-при
Бельгии.
18.15 ЧЕ по водным видам
спорта. Плавание. Финалы.
19.25 «Большой спорт». Летние
Юношеские Олимпийские игры.
19.55 ЧЕ по водным видам
спорта. Прыжки в воду. Трамплин 3 м. Женщины. Финал.
20.55 «Большой футбол».
22.25 Баскетбол. ЧЕ-2015.
Мужчины. Отборочный турнир. Италия - Россия.
0.15 Х/ф «Поцелуй сквозь стену».
3.55 Х/ф «Господа офицеры:
спасти императора». (16+).
6.00, 10.00, 12.00
Новости.
6.10 Х/ф «Лучшее
лето нашей жизни».
8.10 «Армейский
магазин».
8.45 М/с «Смешарики. Пинкод».
8.55 «Здоровье». (16+).
10.15 «Непутевые заметки».
10.35 «Пока все дома».
11.25 «Фазенда».
12.15 «Идеальный ремонт».
13.10 «Среда обитания». (12+).
14.10 «Что? Где? Когда?»
15.15 Д/ф «Молодые миллионеры».
16.20 «Минута славы». (12+).
17.45 «Куб». (12+).
18.50 «Достояние республики».
Лучшее.
Смотрите на канале
21.00 «Время».
РГВК
22.30 «Повтори!» (16+).
Футбол. «Анжи» - 0.40 Х/ф «Жемчужина Нила».
«Крылья Советов» Пря- 2.40 Х/ф «Приключения хитромая трансляция матча с умного брата Шерлока Холмса». (16+).
Анжи –Арены.
4.25 «Контрольная закупка».
Попасть в мишень –
сделать правильный
рекламный ход.
(Место для вашей рекламы)
ЁЛДАШ ГАЗЕТА В ГАЗЕТЕ «ЁЛДАШ»
ВРЕМЕНА
www.yoldash.ru
www.kumukia.ru
Просвещение и патриотизм создают нации...
Вып. 452
15.08.2014 г.
(П. Буаст)
●●События, факты, комментарии
Эрдоган избран 12-м президентом Турции
Согласно
неофициальным
данным, премьер-министр Реджеп Тайип Эрдоган избран 12-м
президентом Турецкой Республики.
Политическая деятельность Реджепа Тайипа Эрдогана, впервые в
истории Турции избранного путем
прямого всенародного голосования
президентом страны, началась, когда
будущий глава государства в возрасте
22 лет возглавил молодежное крыло
Партии национального спасения
(ПНС) в Бейоглу.
Деятельность Эрдогана в ПНС
длилась до 1980 года: после того, как в
результате военного переворота были
распущены политические партии, он
занимал высокие должности в частном секторе.
Эрдоган, вернувшийся к политической жизни после создания в 1983
году Партии благоденствия, в 1984
году стал председателем отделения
Партии благоденствия в районе
Бейоглу, в 1985 году возглавил отделение партии в провинции Стамбул
и был избран членом Центрального
комитета Партии благоденствия.
27 марта 1994 года Эрдоган был
избран мэром Стамбула от Партии
благоденствия, набрав 25,19% голосов.
Эрдоган был осужден на четыре
месяца и освобожден от должности
мэра Стамбула за публичное чтение
стихотворения Зии Гекалпа на митинге, проходившем 12 декабря 1997
года в провинции Сиирт.
24 июля 1999 года он был выпущен
на свободу из тюрьмы Пынархисар и
продолжил политическую деятельность.
14 августа 2001 года Реджеп Тайип
Эрдоган основал Партию справедливости и развития (ПСР) и был избран
ее председателем.
После снятия путем правовых
процедур препятствий перед кандидатурой Эрдогана, он принял участие
в парламентских выборах, проходивших 9 марта 2003 года, и был избран
22-м депутатом Великого Национального Собрания Турции (ВНСТ) от
Сиирта.
ПСР, победившая на первых
местных выборах в Турции с 34,6%
голосов, не смогла принять участие в
местных выборах, проходивших 3 ноября 2002 года, из-за судебного дела в
отношении Эрдогана.
15 марта 2003 года он был избран
премьер-министром Турции, сформировавшим 59-е правительство
страны.
С 2001 года ПСР во главе с премьер-министром Эрдоганом трижды
победила на всеобщих и трижды на
местных выборах.
За этот период по его инициативе дважды были проведены
референдумы, оба завершились
успехом: 69% голосов – 21 октября
2007 года и 58% – 12 сентября 2010
года.
Правительство во главе с Реджепом Тайипом Эрдоганом последовательно провело ряд важнейших
реформ в политической, социальной,
экономической, юридической и демократической сферах, как то: отмена
режима чрезвычайной ситуации, роспуск судов государственной безопасности и специально уполномоченных
судов, начало процесса национального единства и братства, восстановление прав лишенных гражданства
лиц, возвращение населенным пунктам их прежних названий, упрощение приобретения недвижимости
общественными фондами, принадлежащими меньшинствам, расширение
прав граждан, предоставление права
на личное обращение в Конституционный суд, предоставление возможности на изучение, развитие и распространение иностранных языков и
диалектов.
Гражданам было предоставлено
право на свободу выбора одежды в
государственных структурах, был
снят запрет на ношение хиджаба мусульманками.
http://www.aa.com.tr/ru/headlines/371548
Гора Тарки-Тау попадет в список
объектов наследия ЮНЕСКО
Гора Тарки-Тау, у подножия
которой расположен город Махачкала, в скором времени попадет в список наследия ЮНЕСКО
и ей могут присвоить статус памятника природы федерального
значения.
Это делается потому, что на территории горы обитает большое количество редких и исчезающих видов
животных.
Цель создания памятника природы федерального значения «ТаркиТау» – сохранение уникальных для
России по своему биологическому
и
ландшафтному
разнообразию
территорий аридных предгорий Восточного Кавказа, представленных в
нашей стране только на территории
Дагестана.
Напомним, что гора Тарки-Тау в Республике Дагестан расположена вблизи
ее столицы – Махачкалы. Горный массив находится рядом с каспийским побережьем. По данным 1998 года, высота хребта относительно уровня Каспия
– 745 метров, абсолютная – 720 метров.
Протяженность горы Тарки-Тау в
Республике Дагестан 11 километров,
максимальная ширина в два раза
закрепились на её склоне. Плато расположено на высоте 350-400 метров,
его площадь 22 квадратных кило-
меньше. Она имеет ярко выраженную платообразную форму рельефа.
Три древних кумыкских села – Тарки, Кяхулай (Старый), Альбурикент
метра. На плато находится радиолокационная станция Российской
Федерации.
Ороним Тарки (кумык.����������
Tarğu) об���
разован от названия древнейшего
на Кавказе населенного пункта кумыков – «гуннского города Таргу»
(VII в.). По поводу происхождения
названия у ученых есть две версии: 1)
от иранского «дар-и гун» в значении
«ворота гуннов» и 2) от древнетюркского термина Тургу, имеющего несколько значений, группирующихся
вокруг понятий «стоянка-владение»
(стоянка, дом, ставка, владение, государство).
Считается, что «народы, имевшие
организацию и преследующие известные цели, должны были непременно
укрепиться в Тарках. Здесь осели и те
первые группы, которые положили
начало кумыкской народности». Тарки издревле играли важную системои центрообразующую роль в регионе.
Здесь и возник один из раннесредневековых гуннских городов Таргу,
позже ставший первопрестольной
хазарских каганов и служивший
после столицей могущественных кумыкских шаухалов.
К. АЛИЕВ.
12
ВРЕМЕНА
ОТКРЫТАЯ ТРИБУНА
15.08.2014 г.
ЁЛДАШ
К людям, чья душа наполнена Небом
(Обращение Мурада Аджи)
От всей души рад приветствовать
вас сегодня. Повод для нашей встречи
дает мне возможность обратиться к кумыкскому народу, а в его лице ко всем
тюркским народам-братьям с личным
приветствием и с самой сердечной признательностью за организацию этого
праздника. Я глубоко благодарен Небу
за то, что мы есть, за то, что Всевышний
создал нас тюрками, «людьми с душой,
наполненной Небом». Вот что совсем недавно подразумевало слово «тюрки».
Этой духовной общности людей
в разное время давали разные имена.
Кумыки – лишь одно из них, не самое
древнее и не самое известное. Но именно
кумыкам обязан я тем, что уже почти
четверть века занимаюсь исследованием
тюркской истории. Встреча с кумыками
стала счастливейшей минутой в моей
жизни, они открыли мне глаза на мир.
Дар Судьбы! Ведь до той встречи я, коренной москвич и кумык по документам,
не знал о себе и своем народе ничего, хотя
и закончил МГУ.
«Кумык из рода половецкого, или
Открытие самого себя» назывался мой
очерк в журнале «Вокруг света», опубликованный в 1991 году после той исторической встречи. С него веду отсчет тюркских страниц в книге моей жизни. То был
прорыв в моем сознании и одновременно
шаг в неведомый мир прошлого.
Очерк имел успех, он вызвал переполох среди историков, которые и слышать
не хотели, что на свете существует тюркская культура, что тюрки – это не дикие
кочевники и не поганые татары... Сейчас
даже представить себе трудно, с каким же
незнанием мы жили.
Видимо, в период написания очерка
его автор, имевший добрую сотню публикаций в центральной прессе, Мурад
Аджиев, начал поиск ответа на два вроде
бы простых вопроса: «Кто есть я?» и «Что
есть мои корни?».
Эти вопросы открыли книгу «Мы – из
рода половецкого!», выпущенную в 1992
году. В ней я только-только прикоснулся
к тайнам нашей истории на примере кумыков, казаков, карачаевцев.
Скромная и по объему, и по наружному виду книжечка вызвала бурю
восторженных отзывов у читателей и…
увольнение с работы. С этого момента
веду отсчет событий, перевернувших мою
жизнь. И не только мою. Я почувствовал
себя тюрком, ответственным за Судьбу
своего народа...
То было что-то сродни второму рождению!
Не будет преувеличением, с моей первой поездки в Хасавюрт и в селение Аксай, на малую родину, началась научная
теория Великого переселения народов.
Тема, которой я, географ по образованию
и тюрк по духу, посвятил эти четверть
века... Здесь, в Дагестане, Мурад Эскендерович Аджиев уступил свое место в жизни другому человеку, там появился на
свет Мурад Аджи – профессиональный
тюркский писатель, свободный исследо-
●●Книжная новинка
ватель, независимый в суждениях человек. Его юбилей мы сегодня отмечаем. С
юбилеем, говорю я ему.
Годы ушли, пока изучил Древний Алтай. Там, как выясняется сегодня, жила
когда-то особая «порода» людей Homo
sapiens altaensis – Человек разумный
алтайский! Там зародилась тюркская
выбранного пути.
Девять книг по тюркской тематике
(не считая переизданий) удалось написать, каждая давалась пóтом и кровью.
Но зато безработный Мурад Аджи был
абсолютно свободен и в выборе темы, и
в своих выводах. Здесь никто не был властен над ним, никто не мог пригрозить
культура. Хотелось узнать о ней больше:
кто, что, как? Ее тайны, символы, а главное, отличия от всех известных культур
человечества. Хотелось проникнуть в
главный ее секрет: как из разных (даже по
антропологии) племен удалось создать
единый народ, сделать его непобедимым?
Еще лет десять, наверное, положил на
то, чтобы понять, как и когда культура
Древнего Алтая покорила мир Евразии...
Здесь помогли знания, которые приобрел
в «дотюркский» период жизни, когда занимался проблемами освоения Сибири.
Требовалось немалое терпение (и
знания, конечно), чтобы перед тобой открылись глубины истории и ты увидел
массивы необработанных и замалчиваемых исторических фактов. Правда
о нашем великом прошлом оказалась
похороненной под горами лжи. Такой
несправедливости вынести не мог. Но
история с увольнением научила многому,
а потому, трезво глядя на жизнь, сразу
оставил мысль о научном оформлении
исследования, то есть о докторской диссертации.
Однако те, кто надеялся, что заставят
меня замолчать, лишив работы, просчитались. Правда должна увидеть свет,
решил я. А потому стал работать не над
докторской, а над новой книгой. В 1994
году вышла в свет «Полынь Половецкого
поля», которая своим шумным успехом
у читателей подтвердила правильность
увольнением.
Я был и остаюсь подотчётным только Небу. А моей опорой стали читатели,
жители разных стран. Они – люди разных
национальностей. Но их объединило общее желание познать себя и мир, в котором мы живем. Мне это тоже интересно,
так мы и породнились. Тогда понял, что
книги будут популярны до тех пор, пока
говорю правду. Начну подстраиваться
под кого-то – всё, конец... Интересы побеждают на мгновение, правда – навсегда,
с этой мыслью и живу.
Для своих книг выбрал жанр научнохудожественной публицистики.
Не поучая, не навязывая своего мнения, предлагаю читателю самому задуматься над привычными фактами... Просвещаю себя и других. А потому пишу о
том, что интересно. Это и отличает книги
Мурада Аджи. Они не официальные
учебники, где все «бесспорно» и одобрено
начальством. Я пишу не для начальства!
С этой свободой изложения не могут
смириться те «официальные» историки,
кто пишет «под заказ» начальства. Вот
и распускают за спиной слухи, что Мураду Аджи нельзя верить. Но никто за
двадцать пять лет не отважился вызвать
меня на научный поединок (наши предки
устраивали такие обсуждения). Никто не
поднял мою перчатку, никто не вступил
в открытую дискуссию, не пригласил на
семинар. Молчат! И шепчутся.
Десятки переизданий выдержали мои
книги. Их читают в разных уголках Земли. И когда на Алтае сотрудники Онгудайской районной библиотеки показали
зачитанную до дыр «Полынь Половецкого поля», сердце сжалось от счастья.
«Меле, дорогой Мурад!» – сказал мне
тогда в библиотеке один пожилой читатель. И объяснил, что не мог не сказать
этих слов, потому что в старину возгласом
«меле» на Алтае подбадривали сказителя,
исполняющего героический эпос. На
равнодушных слушателей, добавил он, на
тех, кто молчал, падало проклятье: «Меле
тiбеен кiзiнiн палазы пазы тас ползын!»
(«Пусть у человека, который не сказал
«меле», ребенок станет плешивым!»)
Этого читателя и его «Меле!» вспоминал потом не раз. Таким «Меле!» всякий раз становилось сообщение о том,
что мои книги переведены на тюркские
языки: азербайджанский, казахский,
киргизский, турецкий. Таким «Меле!»
было известие, что мои работы включены в список рекомендуемой литературы в вузах России, Азербайджана и
Казахстана. Таким «Меле!» стал праздник тюркских народов России в честь
20-летия творчества писателя и учёного
Мурада Аджи, прошедший в прошлом
году в Москве.
Этот праздник, организованный татарской общественностью, проходил под
девизом: «Единый народ единой страны».
Он собрал тех, чья родословная связана с
историей страны Дешт-и-Кипчак: были
азербайджанцы, балкарцы, башкиры,
казаки, казахи, карачаевцы, крымские
татары, кумыки, русские, татары, узбеки,
якуты. В их выступлениях, поздравлениях, улыбках я словно воочию услышал:
«Меле, дорогой Мурад!»
Читатели увидели в моих работах
национальную идею – у нас всех общее
прошлое. С этой идеей они обратились к
Президенту России Владимиру Путину.
Буду рад, если их услышат.
В 2014 году к моему 70-летию выпущены юбилейные сборники: «Азиатская
Европа», «Полынный мой путь», «Великая
Степь. Приношение тюрка», в них вошли
книги разных лет. Эти книги переведены
на иностранные языки, стоят в крупнейших библиотеках мира, продаются в
разных странах, и книготорговцы относят
их к разряду бестселлеров. На моем сайте
два миллиона визитов. Книги читают, а
это и есть самое большое счастье автора.
Выходит, недаром я прожил жизнь…
А потому заканчиваю цитатой из
юбилейного сборника: «Каждый человек
мечтает о счастье. Но по-настоящему
испытать это чувство можно, когда сделаешь счастливым других. Это понимали
наши предки, которые жили по заповедям Киши Хакы. Поэтому и назывались
они тюрками, то есть людьми, чья душа
наполнена Небом. Я желаю своим читателям счастья – того состояния, когда
душа до краев наполнена Небом. И если
мои книги помогут им, буду счастлив
вдвойне».
Издано в Казани
В Казани недавно издана
книга Абдулгаффара Кырыми «Умдет ал-ахбар» (Книга
1: Транскрипция, факсимиле) – одно из важнейших
исторических
сочинений,
созданных в Крыму в 18
веке.
Представленная
широкой
общественности книга является
первой в новой книжной серии
«Язма Мирас. Письменное наследие. Textual Heritage». Она
издана в рамках реализации Государственной
программы
Республики Татарстан «Со-
хранение национальной идентичности татарского народа
(2014–2016 годы)». Инициатором
издания данной книжной серии
выступил Институт истории им.
Ш. Марджани АН РТ. Выход в
свет подобных изданий позволит
познакомить научное сообщество и широкую общественность
с редкими и малоизвестными
документами, многие из которых
впервые вводятся в научный оборот.
Эта книга, написанная в
традициях
османско-турецкого изложения истории,
представляет собой первое,
созданное на основе местных
источников, рукописное произведение по истории Крыма.
Использование при написании
книги всемирно известных и
важных источников, цитат из
недоступного сегодня Тарих-и
Дост Султана Озбеки увеличивает ценность этого произведения. Из книги можно будет
почерпнуть сведения и по
кумыкско-крымско-татарским
историческим связям.
Предлагаемый
широкой
научной
общественности
труд Абдулгаффара Кырыми
включает в себя транскрипцию
и факсимиле сочинения. Издание в Казани данного труда
должно
поспособствовать
дальнейшему развитию межкультурных связей и научного
сотрудничества между Республикой Татарстан и Крымом,
послужить новым толчком для
дальнейшего развития академических исследований по
истории и культуре татарского
народа.
К. Г.
ЁЛДАШ
15.08.2014 г.
КУЛЬТУРА
ВРЕМЕНА
13
МИР ПОЭЗИИ АНВАРА АДЖИЕВА
Глазами Ноны Абашмадзе
Творческие связи поэтов Кавказа издавна
привлекают внимание ученых. Филолог, востоковед,
переводчик стихов восточных поэтов Нона
Абашмадзе живет и работает в г. Тбилиси, Грузия.
С творчеством Анвара Аджиева знакома
давно. Накануне 100-летнего юбилея поэта
перевела на грузинский язык цикл его лирических
стихотворений и, как выразилась сама, не смогла
удержаться от соблазна поделиться своим видением
творчества Анвара Аджиева.
Сегодня мы предлагаем некоторые размышления
о его творчестве ученого-востоковеда из Грузии.
Творческое наследие Анвара Аджиева неотделимо от
истории его родного кумыкского народа. Он относится к
числу великих творцов, которые услышали голос родной
земли, почувствовали уникальность своих традиций. Он
не следовал дуновению модных ветров. Литература любого
народа является выражением его национального характера,
мироощущения и видения себя среди других этносов.
Анвар Аджиев в своем творчестве опирался и
выражал свои внутренние духовные ценности. Он
не вносил неразборчиво в кумыкскую литературу
чужеродные для её эстетики элементы. Его поэтический
взор с одинаковым интересом охватывал русскую и
европейскую литературу. Об этом свидетельствуют его
переводы, публицистика и выбор поэтических тем.
К чести Анвара Аджиева�������������������������������
,������������������������������
следует отметить�������������
, что его по�
этическое слово никогда не смешивалось и не терялось в
сиянии чужих литературных произведений, даже если эти
произведения блистали на мировом литературном олимпе.
Поэзия Анвара Аджиева является убедительным примером
высшей поэтической гармонии. Многие его стихи вошли в
песенную сокровищницу кумыкского народа, и они стали
настолько популярными, что люди, не задумываясь, считают
их народными. Это высшее доказательство истинного
мастерства, народного признания и любви.
Необходимо особо отметить одну редкую черту его
поэтики: он стремился ввести в поэзию драматургию
театра, состыковать поэтическое мышление и визуальную
сторону поэтического наратива. Примеров тому много в
его лирических стихах, поэмах и даже в произведениях для
детей («Девушка, море и ветер», «Одиночество», «Пиала»,
«Кайсар Калабузаров», «Разговор со старожилом»,
«Болтливая белая утка» и др.).
Читаешь его стихи и еще раз убеждаешься, что поэзия
– сфера знаний иного, особенного характера. Ее язык
изображает реальность, сотканную из метафизических
раздумий и аналитических утверждений («Окна»). И
поэтому из ее недр читается и узнается смысл времен и их
безумная красота и уродство, непрерывность традиции
и движение вперед: именно в это время происходит чудо
превращения мгновения в вечность («Стихи военных лет»).
Лирический герой цикла стихотворений, посвященных
Ирчи Казаку, – человек, мечтающий о свободе. Он идет
по тропе истории, полной опасностей. Анвар Аджиев,
блистательно знающий историю своего народа, превратил
видения прошлого в волнующую сказку, в которой искусно
переплел ценности и реалии прошлого и современности,
честно расставил моральные акценты.
Много написано о гражданской лирике Анвара
Аджиева в его родном Дагестане. Я добавлю только
то, что Анвар Аджиев, будучи советским поэтом,
писал в формате своей действительности, советской
действительности. Он ответил на те требования, которые
ставила перед поэтом тогдашняя идеология.
Всегда были и сегодня есть поэты-рифмоплеты,
которые бездарно рифмовали и рифмуют разные
философские,
политические
идеи,
ситуации
гражданского развития общества. Анвар Аджиев
был сыном своего времени. В его поэзии есть стихи,
созвучные с его временем, но они образцы истинной
поэзии, а не манифесты. В них проглядывает
непосредственность чувств, тонкий вкус, чувство меры
и ощущение реальности. В его поэзии много картин
жизненного водоворота. Его перо искусно, одним
или двумя мазками, обрисовало творцов советской
действительности. В его сатирических стихах друг
друга сменяют незабываемые образы временщиков
и завистников, дураков и псевдомудрецов, лентяев и
трудяг, рвачей и ротозеев.
Особо надо выделить ту часть стихов Анвара
Аджиева, где в лирических медитациях появляется
женщина как блаженное видение, она – мерило
добродетелей, она – нежность, мечта, мать, оберегающая
семейный очаг и символизирующая все то, что осело
в душе поэта на уровне архетипов, а целомудренное
отношение к женщине выражает чистоту его сердца и
помыслов.
В чувственной памяти бережно хранимый запах
любви превращается в лирические фрагменты, чаще
озаглавленные таинственными тремя звездочками. В
этих стихах галантный интим проявляется звучанием,
характерным для истинно кавказского менталитета, для
которого совершенно естественны чувственные страсти,
скупая слеза расставания, эмоциональная одержимость и
рыцарское отношение к женщине. Это такая романтическая
поэзия, отражение таких интимных ситуаций, которые не
терпят анализа однозначными понятиями.
Изящные пассажи его любовной лирики
незабываемы, они прочно оседают в памяти.
Анвар Аджиев часто и умело создает литературную
ситуацию, чтобы читатель почувствовал женскую
красоту, ее обаяние, любовь к ней, не прибегая к эпитетам
и просторным описаниям («Орех», «Ах, ласточки...»,
«Извилисты дороги...», «Девушка, море и ветер», «Ждал
в роще тебя...», «Девушке, собирающей яблоки», «Яркая
твоя шаль», «Ты говоришь, что любишь», «Позови» и др.).
В поэзии Анвара Аджиева редкими жемчужинами
рассыпаны метафоры и поэтические образы,
характерные для восточной поэзии. Эти метафоры
парадигматичны и требуют специального изучения.
Будущие исследователи выявят источники и
особенности реминисценции, проанализируют тексты
устного народного творчества и изучат ареал восточной
литературы, который мог повлиять на формирование
поэтической личности Анвара Аджиева, а также
установят характер взаимодействия и взаимосвязи
кумыкских и восточных поэтических форм и приемов
организации художественного текста, популяризируют
интерпретацию восточных жанров, форм и мотивов в его
поэзии. Символика луны и солнца, соловья, гор, граната,
метаморфоза газели и рубай, стиль художественного
построения образа заслуживают должного внимания и
ждут своих исследователей.
Всем известно, что творческий импульс по своему
происхождению – явление из области бессознательного.
Художественное творчество также управляется стихией
бессознательного. Об этом писал еще в XIX веке А. Фет:
Не знаю сам, что буду петь,
Но только – песня зреет.
Анвар Аджиев относится к числу тех творцов,
чья поэзия сперва рождается в бессознательном и
только потом проливается на бумагу. Это удается лишь
истинным поэтам.
В его поэзии немало шедевров, о которых смело
можно сказать – они нерукотворны, они рождены в
таинствах его души («Лезгинка», «Море», «Шаршар»,
«Баллада о тополе» и др.). Поэтому исследование
поэтических образов его поэзии для литературоведов
– наиболее интересная и сложная задача разгадать и
увидеть поэтическую, психологическую, эстетическую
форму его души в момент поэтического озарения.
Прошлое всегда неосознанно сопутствует поэту,
участвует в его действиях, совершенных в настоящем.
Все, что он когда-либо воспринял, почувствовал, по�
желал, совершил, даже желания детских и юношеских
лет, замыслы, мечты, боль и радость, все, что скопилось
в закромах неизведанного, периодически стремится
прорваться в настоящее, которое всегда охотно при�
нимает их, впитывает в себя и превращает в очеред�
ное прошлое. При вспышке творческого импульса
бессознательное превращается в образы истинной
поэзии, и так рождаются прекрасные стихи, такие как
«Ты спрашиваешь, как меня зовут?», «Бегу за светом...»,
«Море», «Слушая музыку», «Слезы» и другие.
Анвар Аджиев был идеальным творцом. Он был
полон творческой энергией до конца дней своих и был
совершенным поэтом еще и потому, что в его мире
переживаний одинаковой художественной силой
проявилось прошлое, настоящее и будущее. Он заставил
читателя реально пережить все это. Он, как истинный
поэт, реально жил в мире идей и художественных
представлений, так же как рядовые смертные живут
каждодневными заботами. Это было для него
естественным состоянием.
Его любили. Романтически нежными чувствами
насыщены воспоминания о нем. Таким личным,
общественным и всенародным обаянием обладают
только чрезвычайно великодушные, превосходящие
других умом и талантом люди.
В наше время, когда всеобщее квазикультурное
засилие везде, остается только поэзия, которая может
воспрепятствовать влиянию всего того, что чуждо
гуманности. Она олицетворение прекрасного в
человеческой натуре, она высшая мудрость и добродетель.
Поэзия несет особую миссию – направить людей на
путь истины. Поэт Анвар Аджиев верно служит этому
великому делу вчера и сегодня.
Как мы подходим к вопросу о языке?
Тов. Ленин говорил, что рус�
ский язык – это великий язык,
это язык, на котором написаны
величайшие произведения. Но с
помощью этого языка, подчер�
кивал он, распространять куль�
туру и цивилизацию среди наро�
дов путем насилия над ними ни в
коем случае невозможно.
Самое лучшее средство рас�
пространения культуры и циви�
лизации среди народов – это их
родной язык: родной язык – ве�
личайшее орудие просвещения.
Считаясь с колоссальной ро�
лью национального языка, как
самого могучего орудия просве�
щения, культуры, пропаганды
идей международного братства,
советская власть отказалась от
всяких проектов ассимилятор�
ства и поставила вопрос о грамо�
те на родном языке.
Эта
правильная
нацио�
нальная политика не могла не
привлечь все живые и прогрес�
сивные силы тюркских нацио�
нальностей... именно потому,
что для них на первом плане
стоит развитие родного языка,
как фактора огромного револю�
ционного значения.
Из речи М. Павловича, известного
общественно-государственного деятеля, ученого,
председателя Всесоюзной науч
ной Ассоциации востоковедения,
делегата и члена президиума I
Всесоюзного Тюркологического
съезда
(Баку, 6 марта 1926 г.)
Подготовил к публикации А. К.
14
P. S.
ВРЕМЕНА
15.08.2014 г.
ЁЛДАШ
Дороги, которые мы выбираем
Перекресток – место, где встречаются разные судьбы
Выбор пути, по которому пройдешь
свою жизнь, очень сложен. Часто этот
путь напоминает перекресток. Как сбившийся пешеход, стоишь посреди дороги,
думая, в какую сторону пойти. И поверьте, это замечательно, когда вы пешеход.
При выборе можно всегда сменить свой
курс, просто вернувшись на прежний
перекресток, то есть вернуться к началу
и снова сделать выбор, вновь пойти по
выбранному пути. А если учесть, что вы
пешеход, то вам всегда уступят дорогу
проезжающие машины. Это есть свобода
и возможность вновь и вновь осуществлять поиск своего пути.
Совершенно другое дело, когда вы водитель и движетесь по дорогам жизни на
своем автомобиле.
Бывает так. Дорога. Двустороннее движение. Разделительная полоса. Сплошная.
Сидишь за рулем своего авто, движешься
в своей колее, сплошная, пересечь нельзя.
Но трасса жизни без ограничения, а тут
– сплошная… пересечь нельзя. Ни повернуть обратно, ни уйти в сторону, да еще
есть и другие автомобили, которые стремительно движутся, и нельзя отставать,
припарковаться у обочины – отстать от
своих современников. Так и движешься в
своей колее. Да, едешь вперед, но в жестких рамках, а значит, в ограничениях, и по
дороге встречается огромное количество
препятствий: то красный свет светофора,
то пешеход переходит в неположенном
месте - надо уступить дорогу, то завернул
10 лучших советов от Ошо
1. Люди принимают всё так серьезно,
что это становится обузой для них. Учитесь больше смеяться. По мне, смех так же
свят, как и молитва.
2. Каждое действие ведет к немедленному результату. Просто будьте бдительны
и наблюдайте. Зрелый человек – тот, кто наблюдал себя и нашел, что для него правильно и неправильно, что хорошо и что плохо.
И благодаря тому, что он нашел это
сам, у него есть огромный авторитет: даже
если весь мир будет говорить что-то другое, для него ничего не изменится. У него
есть собственный опыт, на который он
может опираться, и этого достаточно.
3. Все мы уникальны. Никогда ни у
кого не спрашивайте, что правильно, а
что неправильно. Жизнь – эксперимент,
в ходе которого следует выяснить, что
правильно, что неправильно. Иногда,
может быть, вы поступите неправильно,
но это даст соответствующий опыт, от
которого вы тут же получите пользу.
4. Бывают моменты, когда Бог приходит и стучится в вашу дверь. Это и
есть любовь – Бог, стучащийся в вашу
дверь. Через женщину, через мужчину,
через ребёнка, через любовь, через цветок, через закат или рассвет... Бог может
стучаться миллионами разных способов.
5. Желание быть необычным – это
очень обычное желание.
Расслабиться и быть обычным – понастоящему необычно.
6. Жизнь – это тайна. Ее нельзя предсказать. Но есть многие люди, которым
хотелось бы жить предсказуемой жизнью, потому что тогда не было бы страха.
Все было бы определено, не было бы сомнений ни в чем.
Но будет ли тогда возможность для роста? Если не будет риска, разве вы сможете
расти? Если не будет опасности, разве вы
сможете упрочить свое сознание? Если не
Времена
www. kumukia.ru
будет возможности того, что вы отклонитесь, разве вы можете идти по правильному
пути? Если не будет альтернативы дьявола,
разве будет возможность достижения Бога?
7. Сначала станьте уединенным.
Сначала начните получать удовольствие
от самого себя. Сначала станьте таким
подлинно счастливым, что не будет
иметь никакого значения, если никто и
не придет к вам: вы полны, переполнены.
Если никто и не постучится в вашу дверь,
то все равно все в порядке – вы ничего не
упускаете. Вы и не ждете, что кто-то придет и постучит в вашу дверь.
Вы дома. Если кто-то придет к вам
– хорошо, прекрасно. Если никто не придет - тоже хорошо и прекрасно. Тогда вы
можете идти на отношения с другими.
Теперь вы можете делать это как хозяин, а
не как раб, как император, а не как нищий.
8. Если ты богат, не думай об этом,
если ты беден – не принимай свою бедность всерьез. Если ты способен жить в
мире, помня о том, что мир – это только
спектакль, ты будешь свободным, тебя не
коснутся страдания. Страдания – результат серьезного отношения к жизни; блаженство – результат игры. Воспринимай
жизнь как игру, радуйся ей.
9. Смелость – это движение в неизвестное, вне зависимости от всех страхов.
Смелость – это не бесстрашие. Бесстрашие
случается когда вы становитесь все смелее
и смелее. Это высшее переживание смелости – Бесстрашие; смелость, ставшая абсолютной. Но в самом начале разница между
трусом и смельчаком не так уж велика.
Единственное различие в том, что трус
слушает свои страхи и следует им, а смельчак оставляет их в стороне и движется
дальше. Смельчак идет в неизвестное, несмотря на все страхи.
10. Вы меняетесь каждый момент. Вы
– река. Сегодня она течет в одном направлении и климате. Завтра – в другом. Я ни разу
не видел одного и того же лица дважды. Оно
меняется. Оно постоянно меняется. Но надо
иметь проницательные глаза, чтобы это
видеть. Иначе опускается пыль, и все становится старым; кажется, что все уже было.
Решает отношение. Слушайте сознательнее. Пробудите себя. Когда чувствуете,
что вам надое­ло, лягните себя как следуе­т.
Себя, а не другого – лягните. Откройте
глаза. Пробудитесь. Слушайте снова.
http://vk.com/urokizhizni
не туда. Дорога может быть верной, но будет ли она интересной, успеет ли водитель
рассмотреть все, что происходит вокруг?
Да и к тому же очень мало пешеходов,
автомобилей – наоборот.
Но природа нашей жизни устроена
не так просто. Есть еще одна категория
участников дорожного движения. Это
те, кто ее ремонтируют, кто делают разметку, латают ямки. Иногда едешь по
своей колее, а тут довольно интересный
знак «Ремонт дороги», смотришь в окно, а
полоса уже другая, границы нет. Ищешь,
кто такой, кто пытается выйти за рамки и
призывает следовать за ним.
Достаточно выловить момент и вырваться от всего того, что так сдерживает. И тут ты начинаешь догонять всех,
стремительно движешься вперед, словно
разбушевавшийся ветер, оставляя все то,
что так сковывало твое движение, идешь
на обгон. И вот уже новая вершина самого себя. Ты словно непокоримый, каждый
будет пытаться обогнать тебя, но в итоге
он будет покорять вершину самого себя.
Дорога, которой вы пойдете или поедите, ­– это ваш путь. И будет просто
замечательно, если на своем пути вы найдете последователей или сами пойдете по
чьему-то пути, или вовсе выстроите свой.
А выбрав, верьте, что все делается правильно, но не забывайте о зеркале заднего
вида, быть может, кто-то хочет поспеть за
вами!
М. САЛИХОВА.
Истины, способные изменить жизнь
«Оставаться собой в мире, который будет принято как очень странное»
постоянно пытается сделать вас (Бертран Рассел).
чем-нибудь другим, – величайшее
«”Если ты изберешь путь солдата,
достижение» (Ральф Уолдо Эмерсон).
быть тебе генералом; если захочешь быть
«Всякий раз, когда вы обнаруживаете монахом, станешь папой”, – говорила мне
себя на стороне большинства, – время мать. Но я избрал путь художника и стал
остановиться и задуматься» (Марк Твен). Пикассо» (Пабло Пикассо).
«Ещё в раннем детстве я приобрел
«Я никому не позволю проходить
порочную
привычку считать себя не
через мой ум своими грязными ногами»
таким, как все, и вести себя иначе, чем
(Махатма Ганди)
прочие смертные. Как оказалось, это
«Желание быть кем-то другим золотая жила!» (Сальвадор Дали).
– это потеря самого себя» (цитата
«Я думаю, все люди странные.
приписывается Курту Кобейну).
Мы
должны
чествовать
нашу
«Всегда
будьте
первоклассной индивидуальность, а не стыдиться или
версией самих себя, а не второсортной стесняться ее» (Джонни Депп).
версией кого-то другого» (Джуди
«Великие души всегда встречают
Гарленд).
насильственное противодействие от
«Несовершенство прекрасно, безумие посредственных умов. Посредственный
гениально, и лучше быть абсолютно ум не способен понять человека, который
слепо
поклоняться
смешной, чем абсолютно скучной» отказывается
предрассудкам,
и
вместо
этого
(Мерилин Монро).
мужественно
и
честно
выражает
свое
«Быть собой – одна из самых трудных
вещей, потому что это страшно. Вы всегда мнение» (Альберт Эйнштейн).
«Некоторые люди говорят, что вы
задаетесь вопросом, примут ли вас такой,
какая вы на самом деле. Я решила назвать идете неправильным путем, когда вы
мой альбом ‘Inside Out’, потому что это просто следуете своим собственным»
мой девиз по жизни. Я не думаю, что (Анжелина Джоли).
возможно добиться успеха, пытаясь быть
«Я не обязан быть таким, каким меня
тем, чем вы на самом деле не являетесь» хотят видеть окружающие, и не боюсь
(Эмми Россум).
быть таким, каким хотел бы видеть себя
«Мы так привыкли носить маски сам» (Мохаммед Али).
«Индивидуальность подразумевает
перед другими, что в конце концов
стали носить маски даже перед собой» отличие. Для того чтобы стать отличным,
требуется редактирование, вычитание
(Ларошфуко).
и сфокусированность. Мы становимся
«Ваше время ограничено, не тратьте непохожими друг на друга, фокусируясь
его, живя чужой жизнью» (Стив Джобс)
на своих отличительных и уникальных
«Имитация – это самоубийство» качествах» (Ричард Кох).
(Ральф Уолдо Эмерсон).
«Не
позволяйте
другим
себя
надеждами,
«Ваша самооценка определяется терроризировать
только вами. Вы не должны зависеть от которые эти другие на вас возлагают»
того, что кто-то говорит вам, кто вы есть» (Сью Паттон Тоэле).
(Бейонсе).
«Во избежание критики ничего не
«Я тот, кому придется умереть, когда делайте, ничего не говорите и будьте
придет его время. Так что позвольте мне никем» (Элберт Хаббард).
www.vothouse.ru
прожить мою жизнь так, как я хочу»
(Джимми Хендрикс).
«Беспокойтесь о том, что другие
люди подумают о вас, и вы навсегда
Максалина САЛИХОВА
останетесь их пленником» (Лао Цзы).
8-963-420-51-88
«Не бойтесь того, что ваше мнение
кому-то покажется странным, ибо
[email protected]
каждое мнение кем-либо обязательно
Интернет-аудитория
за последние 7 дней – 3780
человек из 27 стран
Сайт по индексу популярности (rambler топ 100) входит в первую десятку в номинации “Национальные отношения”
В данном номере использованы
материалы Интернет-сайтов:
argumenti.ru; aif.ru; riadagestan.ru
Редактор выпуска С. Омарова.
367007, Махачкала,
пр. Насрутдинова, 61,
Дом печати, 9 этаж.
Телефон: 65-00-30
15 ЁЛДАШ
15. 08. 2014 й.
ЯШАВ
Бары да затны башы – агьлюдеги татывлукъ
Яшавда къаравулланмагъан ёлугъувлар болуп къала. Адам булан бир аз заман
гьаллашсанг да, ону ич дюньясыны бир къырыйы сагъа ачыкъ болмай къалмай. Бир
юртлу болсакъ да, мен Умсапият баживню гьакъында айтып эшитсем тюгюл, ону булан ювукъдан таныш болмагъанман. Ону гьакъында улланам Аминат да айтып эшитгенмен. Ондан сонг нечакъы заман арадан гетген. Шо замандан берли макънатисдей
тартагъан гюч бизин бир гюн ёлукъдурду. Ону илиякълы иржайып къаршылагъан
юзю, мени ону булан гьаллашмагъа дагъы да ювукъ этди.
къатынгъа беремен сакъламагъа. Ондан
сонггъу къызым Айбаланы сакъламагъа
уьйге къатын чакъыраман. Ол мен шко­
лагъа барып, дёрт дарс этип гелгенче, яш­
гъа къарап тура. Дарсланы да этип гелген
сонг, гьайван-малгъа къарамакъ да мени
бойнумда эди.
Трактористлер де
болдукъ
– Умсапият бажив, сизин къолларыгъызгъа къарагъанда, яшавугъузда
кёп загьмат тёкме тюшгени билинип
тура. Ишде къабаргъан къоллардагъы
гючню сырын бизге де ачсагъыз арив
болур эди...
– Еттинчи класны янгы битдирген мени
школагъа завхоз этип салгъан эди. Чагъы­
ма гёре гиччи бусам да, борчларымны
кютмесем амалым бармы? Давну йыллары,
шолай борчлар яшланы бойнуна тёшеген
заман эди. Школаны тамагъан ери болса,
балчыкъ алмагъа Буйнакск шагьаргъа
геле эдик. О заманларда машинлер де ёкъ
эди чи. Атабызны артына да тюшюп, ону
аякъ гьызларын басып геле эдик. Сылама
балчыкъны йибитип, пурханы таммайгъан
эте эдим, къатынлар тутуп, акъчапдыра
эдим.
Шо йылларда биз колхоз авлакъларда
трактористлер болуп да ишледик. Оьрдеги
Ишартыда турагъан Написат деген къатын
бар эди. Ону атасы Арсанукъа трактор
колоннагъа ёлбашчылыкъ эте эди. Гече
къартлар ишлей эди, гюндюз биз ишлей
эдик. Юртлуларым Написат да, Жагьбат
да, мен де, Халимбекавулдан гелген къыз
Шевле де трактористлер болуп колхозгъа
кёмегибиз тиймей къалмады.
Школада Ака Шамилов, Ойболат Ой­
болатов, ону къатыны Рупуат, Загьра ба­
рыбыз да бир класда охуй эдик. Еттинчи
класны бешге битдирген яшланы (Аканы
да, мени де) Буйнакск шагьардагъы о за­
мангъы муаллимлер гьазирлейген охув
ожакъгъа йиберди. Шонда биз уьч ай
охугъан сонг, муаллимлер этип Ишарты
школагъа йиберди. Биз училищеде уьч
ай охугъан сонг, артда шо охув ожакъны
заочно да битдирдик. Ака Шамилов
институтну да битдирди, мен орта хас
билим алгъан кюйде къалдым. 1945-нчи
йылда охувубузну да битдирип, янгы
ишлемеге тюшюп турагъанда, бизин
агьлюню Дёргелиге ишлемеге йиберди.
Шонда эки йыл муаллим болуп ишле­
дим.
– Онда къайсы дарсланы бере эдигиз?
– Башлапгъы класларда ана тилни ва
гьисап дарсны бере эдим. Онда да бираз
заман ишлеген сонг, муаллимлер ёкъ сая­
лы, мени агьлюм булан Къарабудагъгент
районда ерлешген Уллубийавул деген
юртгъа йиберди. Шонда да дёрт йыллагъа
ювукъ ишлемеге тюшдю. Ондан сонг би­
зин бакъдырды Гьели юртгъа. Шонда да 8
йыл ишледим. Ондан сонг биз Къакъашу­
ра юртгъа гёчдюк. Онда да шончакъы йыл
загьмат тёкдюк.
Шо йыллагъа таба яшлар да уллу болду.
Оланы гележегин ойлашып, Буйнакск ша­
гьаргъа гелдик. Муаллим касбуну теренден
билеген уьягьлюмню агъачлыкъны ичинде
ерлешген школагъа директор этип йи­
берди. Мен буса яш булан уьйде къалдым.
Гьали Москвадагъы къызымны тувгъан
вакътилери эди.
Мен гиччиден берли ишлеп уьйренген­
мен. Яшгъа да бир амал этип, агьлюме де
алдын ерли айтмай, Буйнакскиде о заман
оькюрюп ишлейген гён заводгъа ишге
тюшдюм. Заводда яшавум учун лап да
къоркъунчлу цехде 7 йыл ишлеген сонг,
тайып къалмагъа тюшдю.
– Неге къоркъунчлу эди шонда ишлемеге?
– Эки къатын уьч станокну юрюте
эдик. Къалын гённю, аякъгийимни тюбю­
не ябушдурмакъ учун, эки ярмагъа тарыкъ
эди. Эки уллу ва итти бичакълар бар эди.
Бираз замангъа да хантав болмагъа ярамай
эди. Болсанг, къолунгдан яда башгъа са­
нынгдан къуру къаласан. Шолай шартлар­
да ишлесе къоркъунчлу болмаймы?
Бир гюн ёлбашчыбызны янына барып,
уллусу уланыма къатын алмагъа тарыкъны
айтдым. Уьйде турмагъа бир-эки гюнлер
бер деп арза да язып онгаргъанман.
– Сен не дейсен? Сени еринге ишлемеге
адамны къайдан табайым,– деп, ол арзагъа
къол салмагъа рази болмады.
Мен де, этеген жыйынымны да къоюп,
ишге юрюп боламанмы? Иннемей, шо
гюнден сонг ишге дагъы бармай къалдым.
Агьлюню аваралары башынга тюшсе, аз
харж тарыкъ боламы? Къырыйыбызда
яшлар баву бар эди. Онда ишлейген бир
къатын магъа: «Бизге гелсенг ярамаймы,
бизге ашбаз тарыкъ», – деп бир нече керен
айтып турду. Шонда да 4 йыл ашбаз бо­
луп ишледим. Ондан сонг автошколагъа
къаравул болуп тюшдюм. Мен башын
тутмагъан касбу бармы экен деп де эсиме
геле.
Давну йылларында Ишартыны Сунт
авлакъларында тракторист болуп ишле­
генмен. Давгъа къуршалгъан солдатлар
душманны гюллеси тиймесин деп агъач­
лыкълагъа къачагъанда, олагъа къошулуп
биз де къача эдик. Биз гёрмеген не къыйын
къалды о заманларда? О заман биз эртен
школагъа да барып, ондан гелгенде юрт ав­
лакъларда этилеген ишлеге къошулуп, гече
геч болгъанча загьмат тёге эдик. Бир-бир
гечелер буса, къызъяшлар олтуруп, асгерге
посылка этип йибермеге чораплар согъа
эдик. Тек шончакъы йыллар ишлесем де,
архивде документлер сакъланмагъан деп,
лап аз акъча булан пенсиягъа чыгъарды­
лар. Олай тюзсюзлюклеге де рас болмагъа
тюшдю.
Окоплар да къаздыкъ
– Къакъашурагъа баргъанда, бай болгъан кююгюзню неге айтмайсыз?
– Гьелиге баргъан заманда башланды
шо байлыкъны, берекетни башы. Гьели
школада агьлюм эртенден тюш болгъанча
бир клас алып дарслар бере эди. Тюшден
сонг буса оьрдеги класлагъа ана тилни ва
гьисап дарсны юрюте. Бизин буса о заман­
гъа абзарыбыз толуп гьайван-малыбыз,
къушубуз бар эди. Бизге онда баргъанда
турмагъа бир бай гишини уьйлерин берип
къойгъан эди. Шо уьйлер тыгъырыкъны
башында къурулгъан эди. Шо йылларда
агьлюмню зукъарисини къатыны ге­
чинип, нарыста яш ярты етим къалды.
Гюнде уьч керен ону да ичирмеге бараман.
Уьйге ахшам гелемен. Шо тыгъырыкъгъа
тыгъылып сыйырларым бола, гамишим
бола. Аранны ичиндеги балаларына
акъыра туруп къойларым бола. Уллусу
уланымны, айгъа гьакъ да берип, хоншу
Бир гюн ишлер бираз сейир бол­
гъанда, хоншубузда турагъан агьлюмню
къурдашыны абзарына гирип бардым.
Гьали булар шо гюн не эте? Тюшден сонг
агьлюм дарслардан гелгенде, къурдашы
булан бир яшик гьаракъы да алып, юртну
ичинде кимни семиз къою бар деп чыгъа.
Баягъы, ичине гьаракъы гетген сонг,
бары да зат ерине етише. Булай бир нече
керен такрарланып тура. Ойлашдым: бу
кюй кюй тюгюл. Адам арада мени башым
сёйленежек. Агьлюм Мухтар болмажакъ
тутурукъсуз, мен болажакъман берекет­
сиз къатын.
Буйнакск район исполкомда о заман­
ларда кёп йыллар ишлеген Дайит Дайитов
агьлюмню зукъариси эди. Бир багьана да
табып, уьйден чыкъгъан сонг, туп-тувра
шолагъа бардым. Ол мени гёргенде: «Ге­
лин, нечик чыкъгъан эдинг?» – деп сорады.
«Дайит, мени ишим шулай-шулай», – деп
ишни англатдым. Ол шо заман: «Мен ону
йиберермен гьаракъыны дагъы гёзю
гёрмейген ерге», – деди. Къакъашураны
къырыйында Зеликъакъа деген ер бар эди.
Шонда, буссагьатда да гёз алдымда, ерден
чыгъагъан салкъын-салкъын сув да бар
эди.
Бардыкъ. Къарайбыз, школа бузукъ
даражада, чарлагъы да тама. Не этерибиз­
ни де билмей, школаны алдындагъы бал­
чыкъдан этилген хасиде олтуруп турабыз.
Бетден таба бир гиши тюшюп гелди. Ол
агьлюм булан сорашгъан сонг: «Сенмисен
шунда гелген муаллим?» – деп сорады. Ол:
«Дюрмен», – деди. «Воллагь, сен оьзюнг
шунда гелгенче, сен ичмеге сюеген гиши
деген хабарынг бизге етишген. Амма
шу – бек берекетли ер», – деди. Онда буса
фермаларда ишлейген къойчулардан ва ту­
варчылардан къайры дагъы адам турмай,
ёкъ. «Шу школаны кюрчюсюн салагъанда,
– деди ол – шунда гелген адам бай болуп
къалсын деп этилген». Сонг ол агьлюме:
«Сен оьзюнгню ишингни къоюп, мени
ишиме гелсенг, кёп пайда алажакъсан»,
– деди. Мен буса ичимден: «Не ишлейген
адам экен бу да, ичкиге агьлюмден де ам­
ракъ болуп чыгъып къалмагъай эди деп
тураман».
«Мунда сизге ятмагъа ер де ёкъ, бары да
къалкъылар тама. Бизге юрюгюз, кёп яхшы
къатыным да бар. Аты да – Савдат», – деди.
Мени буса къолумдагъы яшыма ийнакъ
тийген. Шо саялы: «Сизин яшларыгъыз
да бардыр. Муну булан гелип болмайбыз.
Авруву югъажакъ», – десек де, къоймай
оьзлеге алып барды. Сорашып битген сонг,
столгъа аш салынды. Ашап турагъанда, ол
къатын магъа: «Малны башы тавукъдур,
– деди. – Мен сагъа бала салып тавукъ да
берермен. Бир къаз да берермен», – деди.
– Къаттыгюн алдыбыздан, къой сирив
йимик, Каспийскиге сатмагъа барагъан
гюргюр оьте. Шондан сагъа эки гюргюр де
аларбыз сатып», – деди.
Шолай этме де этди. Гюргюрлеге йылда
эки керен бала сала эдим. Бир гиши бизден
борчгъа акъча алып, эчки берип къайтар­
гъан эди. Шо да гьар йыл бала бере эди.
Артындагъы йыл балалары да бала бермеге
башлады. Къабакъ алдыбыз эчкиден толду.
Шо кепде тербенмесдей берекет де болду.
Шонда биз 8 йыл яшадыкъ.
1950-нчи йылланы ахыры. Шонда
яшлагъа, башлапгъы школа болса тюгюл,
охумагъа ер ёкъ эди. Буйнакск шагьардан
уьйлер де алып, яшамагъа башладыкъ.
Сонг тюшген эдим гённю ишлетеген за­
водгъа ишге. Биз давну йылларында
къызардашым Апав булан Шамхал якъгъа
окоп къазмагъа баргъанбыз. Тракторлар
булан да биз янгыз Ишарты тарлавларда
ишлеп къоймай эдик. Эрпелиге, Чиркейге,
Аччысувгъа, Халимбекавулгъа барып да
ишлемеге тюше эди гечелер.
– Ким уьйретген эди сизин трактор
гьайдамагъа?
– Биз башлап тракторлагъа нап тё­
геген ишчилер болуп ишлей эдик. Уллу
бочкелени ичиндеги напны педирелер
булан алып, тракторлагъа тёге эдик.
Шолай ишлей туруп, гьайдамагъа да
уьйренип къалдыкъ. Бир керен Сунт ав­
лакъда, къычырып сарын да айта туруп,
гьайдап барабыз тракторну. Тракторну
алдындагъы дёгерчиклери гиччи бола
эди чи. Чалтлыкъ булан барагъан трак­
торну алды окопгъа тюшдю де къалды.
Шонда тракторну ичиндеги экибиз де
атылып-атылып жабаргъа тюшдюк. Би­
зин арекден гёрген эргишилер бары да
бизге багъып чапды. Написатны атасы
бизин гёргенде, сююнюп: «Тракътир –
жагьаннем, сиз сав бусагъыз», – дегени де
эсимден таймай.
Биз агьлюм булан бирче беш яшны тар­
бияладыкъ. Гиччиси Анвар, хатабалагьдан
гечинип, дёрт къалды – эки къыз, эки улан.
Уллу къызым Рабият – гьали Москвада
медсестра. Ондан гиччиси Айбала конди­
тер касбугъа ес болгъан. Бир уланым Юсуп
– бухгалтер. Бириси уланым Акъкъубек
(Абий) – механик.
– Атагъыз не булан машгъул адам
эди?
– Мени атам Алигьажияв 110 йыл
битегенде гечинди. Къызардашымны
агьлюсю Арсанали (гьали ол юртда лап
уллу адам гьисаплана) гьали де айта:
«Атайгъа (атама) 100 йыл битген гюн,
авлакъгъа бичен чалмагъа гелди. Мен­
ден беш чалгъы алгъа чыгъып, озуп
ишлей эди», – дей шо чагъын­
дагъы
адам. Оьзю Арсанали де гючю-къува­
ты булангъы адам чы. Атабыз о заман
орус асгерде къуллукъ этеген гиши эди.
Ону атдан тюшген заманын да гёрмес
эдинг. Колхозгъа къырдан гиши гелсе,
бизге геле эди. О заманда юртда бир-эки
гишиники тюгюл баву да ёкъ эди. Гьар
выс­тавкагъа барса, Атай къайсы буса да
бир оьсюмлюкню бавда орнатма алып
геле эди. Яшыллыкъны кёп сюе­ген адам
эди. Огъар адамлар Мичурин атай деп
къойгъан эди. Бир гьармут терекде уьч
тюрлюсюн тапмагъа бола эдинг. Анам
Иманат уьй къуллукъ булан машгъул
адам эди. Ону къызардашы Паравулда
биринчи устазны къатыны эди.
– Умсапият бажив, къысматыгъыз
сизге яшавну оьрюн-энишин гёрсетмей
къоймагъан. Тек лакъырны башында эсгерилеген къабаргъан къолланы сырын
чы ачмадыгъыз…
– Шогъар мени жавабым къысгъа.
Агьлюде, биринчилей, бирев-биревге
инамлыкъ тарыкъ. Къалгъан ишлени ёл­
гъа йибермеге де ва намусланы кютмеге де
къыйын тюгюл.
Лакъырлашывну юрютген
Б. ОЬЛМЕСОВА.
СУРАТДА: УМСАПИЯТ агьлюсю
МУХТАР булан.
Сурат агьлю архивден алынгъан.
СЕСЛЕНИВ
ЁЛДАШ
15. 08. 2014 й.
16
Ана тилин унутгъанлардан болмайыкъ
Къумукъ тилим, жавгьар тилим, бай тилим.
Бу тилимде сёйлеген Шумер элим,
Макъсуманым, Айгъазим, Уллубийим.
Къумукътюзюм, тёгюлген загьмат терим.
Бизин къумукъланы абурлу баш газети
«Ёлдашда» июль айны 4-нде берилген Б.
Магьамматовну «Оту сёнмежек къумукъ
тилни гьакъында» деген макъаласын
охугъанда, ана тилимни, ана халкъымны
юртларыбыздагъы, шагьарларыбыздагъы
гьалы гьакъда бирдагъы да къайтып ойлашмай болмадым.
«Халкъ болмаса, тил болмайгъаны булай да англашыла, тек тил болмаса, халкъ
болмайгъанны унутмагъа ярамай», – деген къумукъ алим Жангиши Хангишиев.
Бадрутдин, сагъа баракалла, сени ойларынг булан мен гьакъ юрекден разимен,
якълайман. Сени бай тилинг, терен маъналы сёзлеринг, терен билиминг, чинкдеси,
сен бизин улан экенге оьктеммен. Къумукъ
тил оьле, сёне дейгенлеге: «Къарагъыз,
охугъуз, оьз тилигизни сюйме, аяма, гележекге яшларыбызгъа бизден варисликге
оьз тилибизни сакълама уьйренигиз»,– деп
айтмагъа сюемен. Балики, сени йимик ойлашмакъ учун чакъда-чакъда ата юртуну
таза гьавасындан тоюп болмай генг тыныш
алма, юртлуларыны яхшысына сююнюп,
яманына янма, сюзюк сувларындан сув
ичип, очарларында олтуруп гьакъ юрекден
лакъыр этме герекдир?!
Къумукъ тилни байлыгъын, ону къоллап сёйлейгенлени сан этмейли, ана тил
оьле, юртдан чыкъгъанда кимге герекдир
деп турса, ону байлыгъы артажакъмы?
Шанжал тарыкъда «я кумычка, я кумык»
деп ерлер алып: «Сынок, иди сюда, дочка,
ешь», – деп, яшларына да орусча сёйлеп:
«Яслиге бара, къумукъча билмей», – десе,
гьатта юртлу бир-бир улланалар да балаларыны балаларына оьзлер де ярты билеген
орус тилинде сёйлесе тамаша боламан.
Нетесен олай этип десенг: «Школагъа барагъангъа орусча билсе яхшы», – дейлер.
Яшны школагъа гьазирлемек учун буса,
ону кёп затгъа уьйретмеге герек, эгер де
этсе. Биринчилей, улланалар ана тилине,
адат-къылыгъыбызгъа, къакъакъ йырларыбызгъа уьйретме герек. Муна шулай
немкъорайлыкъ булан, озокъда, биз кёп
затны тас этебиз. Тек ана тилибизни «чомачасын, башбавун» алса да, ана тил яшай
ва яшажакъ деп инанаман.
Бугюн биз оьз миллетибизни, тилибизни, яшларыбызны талигьин ойлашмасакъ,
оьтген девюрлени асил ишлери, герти
игитлерини келпетлери булан таныш
этмесек, тангалабыз нечик болур деп ойлашма тарыкъбыз. Шо саялы да гьалиги
школалагъа салынагъан аслу талаплагъа
кюрчюленип айрокъда ана тилни муаллимлерини алдында уллу борч токътай.
Ана тил миллетни маданиятын, оьзтёречелигин, адабият ва тарихи эсделиклени
сакълайгъан къурал экенин, не девюрню
алсакъ да, къумукъланы ашаву - яшаву,
турушу, тазалыгъы, уьй тутуву, ругь байлыгъы оьр даражада болгъанны, шогъар
гёре тил байлыгъы да болгъанны мисаллар
булан англатма тарыкъ. Гьар юртну оьз
адат - къылыгъын, аслу касбусун, яшавтуруш гьалын суратлайгъан сёзлени уьстюнде ишлей туруп, гьалиги заман булан
тенглешдирип, яш наслуну тарбиялав
къайдаларын излеме тюше.
Бизин Къарабудагъгент юртубузну
халкъы къайсы девюрде де оьзюню къайратлы загьматы булан, тенгликни сюеген
халкъы булан белгили. Шо саялы да къарабудагъгентлилени эти де, экмеги де, эркин
авлакълары да, берекетли сюзюк Бекенез
суву да, беженлер толуп будайы, чалилерде гьабиждайы, къаплар булан къозу да,
къозусу да, къою да, къуюлар толуп картобу, абзарда егилеген оьгюзю, савулагъан
сыйыры, аранда согъумгъа сакълангъан
танасы, ойнакълайгъан бузаву, карасгъа
байлангъан байталы булан бай. Ашюйде
тавханада сюркючю, маясы, уьртюлерде
къаймагъы, ювурту, чийи, нагьы, ханцы,
хумаларда саримайы, савутларда сувгъа
салгъан гюлгьаны (хурханы), гьармуту,
гертмеси, артюйде яйылгъан оьгюзьемиши, гьанкъары, гьармуту, алмасы, саламгъа яйылгъан юзюмю, аркъалыкъларда
минчакълар йимик саллангъан къакъ
емишлери, къуругъан коканы, кюрегеси,
багъанагъа илинген къуругъан эти, шюрмеси, созъя­в тюймечи, илгиклерде илинген
эт ичеклери, хумалар булан ханц тёгюлген
тююлген этлери, къарынлары, тахчаларда яз емишлерден этилген мурапалары,
компотлары, багъаналарда чач эшилген
согъаны, самурсагъы, банкалагъа тёгюлген
тюрлю-тюрлю журалы гелинбет, бюйрек,
олтургъан, тюекартагъан бурчагъы, балдай татли къабагъы болгъан. Булар бары да
мени юртлуларымны къайратлы загьматы,
яшав-турушу экенни англатаман.
Къумукъ тил ва адабият дарсланы юрютеген муаллимлер охувчуланы дюньягъа
тюз къаравун тувдурма, яшавгъа байлавлу
англавларын генглешдирме, чеберликни
гьислерин сездирмек булан бирче, менменликни ругьунда тарбиялай, ата-бабаларыбызны яхшы, пайдалы адатларын, мердешлерин янгыртып, оьзбашына яшама,
эрши-аривню айырып бажарма уьйрете.
Муаллимлени шу къайдадагъы ишлерин
де ата-ана якълап, агьамият берип ортакъчылыкъ этсе, оланы асыву арта.
Бек кёп акъча ким харжласа, шогъар
багъагъан, оланы терс ёллагъа бакъдырма
айланагъан уллу гючлер бар гьалиги заманда бизин, ана тиллерден ва адабиятдан,
Дагъыстанны халкъларыны маданияты ва
адатларындан дарс береген муаллимлер булан, ата-аналар булан тыгъыс байлавлукълар тутуп иш гёрме герек. Дагъыёгъесе, ана
тиллени абурун, олагъа бакъгъан сюювню
артдырма къыйын болур. Шо саялы да
ана тил ва адабият дарсланы юрютеген
муаллимлени белгилейгенде, билим берив
идараларыны ёлбашчыларына тергевлю
болма тарыкъ. Сынавлу, йылдан- йылгъа яхшы ишлейген муаллимлени абурун
оьр даражагъа гётерме герек, биз бизин
абурламасакъ, ятлар бизин абурламас. Оьз
тилибиз де, бай авуз яратывчулугъубуз
да, уьлгюлю адабиятыбыз да, оланы яратгъан пагьмулу, абурлу язывчуларыбыз
да, къагьруман игитлерибиз де, белгили
терен тамурларыбыз да, кёп санавда тил
къардашларыбыз да барлыкъдан оьктем
болма болабыз. Шулай миллет неге тилин
тас этме герек?!
Гележегибизден де къоркъмайлы,
гьакъ юрекден оьз миллетибизден, бизден алда яшагъан белгили адамларыбыз
Солтанмутдан, Йырчы Къазакъдан, Уллубийден, Зайналабитден, Абусупияндан,
Темирболатдан, Багьавутдинден, Жалалутдинден, Анвардан, Бариятдан ва дагъы
да кёп санавдагъы гьакъыллы, билимли,
игит уланларыбыздан ва къызларыбыздан
оьктем болуп, гьаракат этип яшама ва яш
наслуну тарбиялама борчлубуз. Шо бизин
тувра борчларыбыздан баш къачырып, яш
наслугъа айып салма ихтиярыбыз бармы?
Ойлашып къарайыкъ.
Биз шо ишлени кимге къойгъанбыз, башгъа миллетлеге сама тюгюлмю?
Къойсакъ, бек арив алажакъ. Онгайлы
топуракъларыбыз, уьстюбюзге гийинеген
кююбюз, арив къылыкъ-адатларыбыз,
бийийген, сарнайгъан кюйлерибиз, этилеген ашларыбыз, тилибиз алынмагъанмы?
Къумукъ къылыгъыбызны да, тилибизни де уллулар оьзюбюз сююп, яш
наслуну алдында уьлгю болуп турма биз
борчлубуз деп гьисаплайман. Шулай иш
гёрсек, бизин балаларыбызны балалары:
«Пока-пока», – деп айтмай: «Геченг яхшы
болсун, яхшы ёлгъа бар, эсен-аман къайт»,
– деп айтар бугъай, Аллагь буюрса. Я Аллагь, ата юртун, ана тилин унутгъанлардан
болмайыкъ, шолай болмас учун – иннемей
де турмайыкъ, ана тилибизни абурун сакълайыкъ, якълайыкъ.
Умсалимат БУТАЕВА,
Къарабудагъгентдеги гимназияны
муаллими, РФ-ни умими билим беривюню
гьюрметли къуллукъчусу.
Миллетни жан азыгъы
Артдагъы бир нече йылны ичинде ана тиллени гюню белгиленмеге башлангъанлы, милли газетлерде, журналларда ва телевидение берилишлерде сесленивлер, лакъырлашывлар генг кюйде юрюлюп тура. Ана тиллени гьакъындагъы
законну проектини айланасында Дагъыстанны гьукуматыны да ва илму институтларда да нече керен жыйынлар оьтгерилип тура. Демек, дагъыстан тиллеге
агьамият артды ва жанланды деп айтмагъа ярай.
Тюзюн айтгъанда, тергев тезден берилме
герекли эди. Неге тюгюл, дагъыстан тиллер
тарыгъан четим гьал ачыкъдан гёрюнюп
тура. Оьсюп гелеген яш наслуну авадан пайы
ана тилинде сёйлеп билмей. Бир-бир алимлер гьисап этеген кюйде, гьал шулай къалса,
дагъыстан тиллер бара-бара унутулуп къалмакълыкъ бар.
Бу макъалада ана тилге байлавлу газетни
бетлеринде кёп айтылагъан ойланы, далиллени такрарламагъа хыялым ёкъ. Тек, барыбыз
да билеген кюйде, тил ёкъ буса, халкъ да ёкъ.
Демек, тил оьлсе, ону булан бирче халкъ да
оьле, ер юзюнден сув алгъандай ёкъ-ёюн
бола. Гьасили, тил – халкъны ругьу, жаны.
Дагъыстан тиллер, шону ичинде къумукъ
тил де, бир нече еринден «яралангъан». Не
этсин, шо гьалында да къаршы гелеген «толкъунгъа» чул бермей, сыр билдирмей къанат
къакъма талпына. Тек бир-бир сай гьакъылы
булангъы адамлар, тил тарыкъ тюгюл деп,
оьлтюрме къарайлар. Шо саялы биз болуп турагъан гьаллагъа къарап турма тюшмейбиз.
Тилни къутгъармакъ, къораламакъ, асырамакъ ва къолубуздан гелеген бары да чараланы гёрмек – бизин борчубуз. Ана тил бизге
анабызны сютю булан сингген ва яшавлукъда
гюч-къуват, илгьам, ругь берген ва бере.
Анасыны сютю булан тилни дагьнисин
билмесе, демек, ананы биринчи къакъакъ
йырлары булан яшны къулагъы­на ана тилни
бюлбюл ангы, макъамлары ва сеслери чалын-
маса, баланы ана тилине юреги исинмесе,
яш наслуну ана тилине тюшюндюрмеге бек
къыйын болажагъы ачыкъ. Шолай сабийни
гьалиги заманны шартларында биз охума-язма уьйретип болсакъ да, огъар ата-бабалары
сёйлейген тилни гёзеллигин сингдирмеге
бажарылмас.
Гьар миллет тамурлары теренге гетген,
нечесе юз асрулар бою оьмюр сюрюп гелген, кёп бутакълы терекге парх бере. Гьар
терекни япыракъларыны къалиби тюрлю
ва оьзтёрече гёзел. Оьзю орнатгъан терегин
гесип тюпгючге айландырагъан, шондан
магьрюм къалгъан яда къалмагъа сюеген
адам насиплими дагъы?! Гьалиги ата-аналар
– башалман, башданбаракъ янгыр­тывну девюрюню «емишлери», жамиятны къылыгъы
лап азгъан заманда амалгъа гелген наслу. Демек, жагьил ата-аналар адамгъа ана тил неге
тарыкъны да билмейгендей.
Олар оьзлени балаларын
негер тюшюндюрелер-уьйретелер?
Урлама-талама,
гьарам мал-байлыкъ топламагъамы? Яш наслуну бир
тайпасына негер тарыкъ
бу ана тил деп айталар. Тек
олар билме герек эди миллетини маданиятыны-адабиятыны гьакъында англаву
ёкъ гиши бютюн ва ёрукълу
адам болмажагъын.
Айланагъыздагъы оьсюп гелеген нас­луну вакиллерине агьамият берип къарагъыз. Оланы кёбюсю ана
тилинде сёйлемейген болуп
бара. Олар яш заманындан
башлап, бир-бири булан
орус тилде сёйлейлер. Гьатта
юртларда да шо гьалны гёрмеге болабыз. Ана
тилине булай янашыв, озокъда, телевизорну,
компьютерни, уьйде де яшлары булан орус
тилде сёйлейген ата-аналаны ва олай башгъа
затланы таъсири деп айтмагъа боламан.
Мен билсем, бу гьалны тюзлемек, бир
ёрукъгъа гелтирмек – бизин алдыбызда токътагъан лап аслу масъалаланы бириси. Ёгъесе,
биз оьсюп гелеген наслуланы милли ругьда
тарбиялавну да, ана тилибизни де къолдан
чыгъарабыз.
Билим берив тармакъда гьалиги гьал нечикдир? Юртларда сама орус тилни билмеге
бек онгайлы шартлар яратылгъан. Уьюнде
ата-анасы, сайки, «культурный» адамлар болуп, айрокъда шагьардан гелген гелинлерибиз къуру орусча сёйлейлер. Яшлар бавунда
да, юрт школаларда да, биринчи класдан
башлап, орус тилни уьйретме белсенелер.
Сонг да, школалардагъы охутув программалар да, башлапгъы класдан башлап,
орус тилни уьйретмек учун тизилгени ачыкъ
кюйде гёрюнюп тура. Бир-бир школаларда
ана тил дарслар болса да-болмаса да ярайгъан
кюйде. Школадагъы охув йылланы боюнда
да бары да шиърулар, сарынлар-йырлар
орусча бола. Мен гьисап этеген кюйде, яшлар орус тилни билмей къалажакъ деп гьеч
талчыкъмагъа тюшмей. Терсине, къумукъ
тилни билмей, билсе де, сайдан билежегине
гече-гюн ойлашып турардай гьал бар.
Бизин заманда тил масъаланы салынгъан
кюю бюс-бютюнлей башгъа эди. Мен ва тенглилерим Уллу Ватан дав битген йыл охума
башладыкъ. О заман телевизор, компьютер
къайдагъы затдыр, кёбюсю юртагьлюлени
уьюнде радиосу да ёкъ эди. Биз, юртлу яшлар,
орус тилни кёп сийрек эшите эдик.
Тама турса, тамчы да ташны теше деп
негьакъ айтылмай. Тилни масъаласы
гьакъында биз бир токътамай айтма герекбиз. Балики, жамиятыбыз энни сама
эсин жыяр. Ата-аналар да тирсеклерин
хапмагъа заман гелгенче англар бугъай.
Ана тилин билмейген гиши мекенли адам,
демек, миллетини герти патриоту болуп
битегенине инанма къыйын.
Магьамматшапи
МИНАТУЛЛАЕВ.
Тёбен Къазаныш.
17 ЁЛДАШ
15. 08. 2014 й.
МАДАНИЯТ
Къумукъ халкъны гьакъыл хазнасындан
Ярлы улан ва ону
олжасы
Бир юртда яшайгъан бир ярлы улан
болгъан. Ону байны алдында къойчу болуп
къазангъан отуз малы да болгъан. Шоланы
сатып, уьйлер аларман, къатын аларман
деп ойлаша.
Ашама сюе, ашама заты ёкъ. Къойланы
бирин сойма токъташа. Бир ёлдаш ёкъму
экен мени булан ашама деп, къабакъ алгъа
чыгъа. Къараса:
– Къонакъ алмаймысан? – деп бир
къарт геле.
– Бек арив аларман, – дей улан.
Уьйге гирелер. Шо малны ашап битдирелер. Экинчи гюн о къонакъ гетип,
бирдагъы къонакъ геле. Огъар да мал
союла. Уьчюнчю гюн де шолай. Шолайлыкъда, отуз гюнден бары да маллары
союлуп бите.
Шо улан къабакъ алгъа да чыгъып
ойгъа бата. Бир оьтюп барагъан къарт:
– Я, улан, неге пашмансан? Не болгъан?
– деп сорай.
– Къой, атам, магъа кёмек этип болмажакъсан, – дей улан.
– Балики, боларман, – дей къарт.
Улан болгъан ишни айта.
Къарт сонг огъар булай дей:
– Дюньяда гьалал сют ичеген уьч къызардаш бар. Шоланы бириси оьлдю. Бириси эрде, уьчюнчюсю де бу гече эрге бара.
Шогъар етме болсанг, шо къыз сеники.
Улан ёлгъа чыгъа ва къарт айтагъан
юртгъа етише. Къараса, гелинни алдына
чыкъгъан адамлар гёрюне. Гьайдап барып
арбада олтургъан къызны уьстюне де, булай дей:
– Тур, гьалалым, гетейик.
Къыз да, атылып туруп, эки де чумаданын да алып, ону булан гете. Адамлар
тамаша болалар. Оланы къайтарма къарагъанланы да уллулар токътата.
Етишелер уланны уьюне – боппо-бош
уьйлер. Къыз чумаданын ачып, бар-ёкъ
затын салып, бир кюйде уьйню тизе. Барёгъун ашап яталар. Эртен турса, ашама зат
ёкъ. Къыз бир гёлегин берип, сатып, ашама
зат ал дей.
Улан базаргъа барып, гёлекни юз манатгъа сатып, сыйыр ала. Сыйырны алып
чыгъып гелегенде къараса – бир арив
ерленген ат. Сыйырны берип, атны ала.
Атны башын да тутуп айланагъанда, бек
арив бёркню гёрюп къоя. Атны бёркге
алышдыра.
Гийип шо бёркню де уьюне багъып
юрюй. Сувсап болуп, ёлда къаршы болгъан
татавулдан сув ичме деп энкейгенде, бёркю
тюшюп, ону агъым алып гете. Не этсе де,
бёркню тутма болмай. Бек къыйналып, шо
ерде де олтуруп ойгъа бата.
Шо заман муну ягъындан эки бай улан
оьтюп бара болгъан. Муну пашман олтургъанын гёрюп, салам берген сонг, олар:
– Неге мунча пашмансан? Биз этип болагъан кёмек бармы? – деп сорайлар.
– Къоюгъуз, уланлар. Сиз кёмек этип
болмажакъсыз, – дей улан.
– Сен айт. Къарайыкъ, – дей олар.
Улан бары да затны болгъан кююнде
айта.
– Воллагь, болмай экенбиз, – деп гете о
уланлар.
Ёлда оланы арасында эришивлюк тува.
Бириси: «Къатыны ондан айырылажакъ»,
– дей. Биревюсю: «Айырылмажакъ», – дей.
Сонг оланы бириси булай дей:
– Шо уланны арты булан барып
тергейи­
к. Эгер айырылса, сен олагъа
атынгны да, хуржун толгъан акъча да бережексен, эгер айырылмаса, мен бережекмен.
Шолай сёйлешелер. Булар уланны арты
булан юрюйлер. Етишгенде олар терезе
тюпде яшынып тынглайлар. Улан уьйге
гире. Къатын сорай:
– Нетип гелдинг?
– Воллагь, юз манатгъа сатдым гёлекни,
– дей улан.
– Не яхшыдыр. Бары тарыкъ затны
алгъансандыр?
– Шону берип де сыйыр алдым.
– Не яхшыдыр, сютюн сатып акъча
этербиз.
– Сонг шо сыйырны да сатып, тизив ат
алдым.
– Яхшы уланны тюбюнде тизив аты
болма герек.
– Воллагь, атны да багьалы бёркге
алышдырдым.
– Яхшы этгенсен нече де. Яхшы уланны
башында багьалы бёрк тийишли.
– Воллагь, къатын. Шо да къалмады.
Татавулдан сув ичме энкейгенде, тюшюп,
бёрк де агъып гетди, – деп кюстюне улан.
– Шо бёрк агъылса да, сен савсан чы, –
деп, къатын эрин къучакълай.
гюн болгъан. «Огь, не иссидир!» – дей шо
уьчюнчюсю, бетинден терин сибирип. Аз
заман да гетмей, кёкге булут гелип, булардан айрылмай юрюй.
«Ярабби Аллагь, къайсыбызгъа гелген
булут экен?» – дейлер бир-бирине. Арасына эришивлюк тюшюп, булар айрылып
токътайлар. Булут шо уручуну уьстюнде
токътай, ол юрюгенде юрюй.
Шо заман о гиши ёлдашларына бары да
болгъан ишни айта. Олар бугъар:
– Уручу да болуп, гьажгъа барма уялмаймысан? Барсанг да, Аллагь къабул
этмес, – дей.
– Яхари, мен ач яшланы тойдургъаным
Терезе тюпде тынглап тургъан уланлар: «Шу атлар да, хуржун толгъан акъча
да бизге гьарам, шолагъа гьалал», – деген
ойгъа гелелер.
Эшигин къагъып, уланны чыгъарып:
– Алыгъыз, сизге шу атлар да, хуржун
толгъан акъча да анагъызны сютю йимик
гьалал болсун! – дейлер.
Эр-къатын сююнюп, шо акъчагъа юртдан яхшы уьйлер де алып, насипли болуп
яшап къалалар.
учун тюгюлмю дагъы Аллагь магъа юрюме
тынч болсун деп шу булутну йибергени?
Адамгъа этилген яхшылыкъ гьаждан артыкъ тюгюлмю?! – дей о гиши.
Уьч гиши гьажгъа
баргъан кюй
Эки гиши гьаж къылма барабыз деп
чыгъалар. Булагъа уьчюнчюсю де къошула. Бу адам бираз урусу булангъы адам
болгъан.
Бирче юрюй туруп, бир ерде ял алма
токътайлар. Экиси намаз къылма уруна,
уьчюнчюсю буса гезеп айлана.
Юрюй-юрюй бу гиши яшланы йылайгъан тавушларын эшите ва шо тавушлар гелеген уьйге багъып юрюй. Барып:
«Къонакъ алмаймысыз?» – деп шо уьйге
гире. «Воллагь, алабыз», – деп, уьй еси
къатын муну тёрге чакъыра. Къонакъ
къараса, анасы йылайгъан яшлагъа булай
дей:
– Токътагъыз, буссагьат шу къазандагъы эт бишсе, гьинкал да этип, мен сизин
тойдурарман.
Бу гиши бираздан сорай:
– Бишмейми шо эт? Яшланы неге ашатып юхлатмайсан?
– Къазанда сувдан къайры дагъы зат
ёкъ, билев салып къайнатаман. Яшлар
къарай туруп юхлап къалалар. Бизин не
этибиз, не унубуз ёкъ. Гьайыбызны этеген
адам да ёкъ. Эрим оьлгени де кёп бола, –
дей къатын.
– Вагь, не уллу къыйынлыкъдасан,
къызардашым. Ювукъ арадагъы тирмен,
къотан не ерде? – деп сорай къонакъ. О
къатын англата.
О гиши барып, къотандан эки къой да,
тирменден бир дорба ун да урлап, бу къатынгъа гелтире. Сонг барып ёлдашларына
къошула. Булар ёлун узаталар. Бек исси
Гьалал къатын
Бири эндирейли, бири кёстекли эки
ювукъ болгъан.
Кёстекли къомуз сокъма уста болгъан.
Ол гьар ахшам оьзю кёп сюеген бийив
кююн согъуп, къатынын бир бийитмей
туруп ятма къоймай болгъан.
Арадан заман гетип, кёстекли оьле.
Эндирейли ювугъу ону гёмген сонг, бир
нече йыллар Кёстекге бармай тура. Сонг ол
ойлаша: «Ювугъумну къатыны нетип тура
экен? Эрине гьалаллыгъын сакълап турамы экен?» Артда ол о къатынны тергеме
токъташа.
Бир ахшам Кёстекге барып, къатынны
терезесин къагъа.
– Кимдир? – деп къатынны тавушу геле.
– Ёлавчуман. Къонакъ аламысыз?
– Олай деген недир? Къонакъ
алмайгъа­н кюй боламы?! – деп эндирейлини уьйге гийире.
Къонакъ оьзюн танытмайман деп къаст
эте. Къатын огъар онча тергев бермей, аш
этме айлана. Эндирейли тамда илинген
къомузгъа къарап: «Къомуз чу еринде, ону
еси де эсде бармы экен?» – деп ойлашып,
тамдан къомузну ала ва ювугъуну бийив
кююн сокъма башлай.
Ариги уьйде хамур басып турагъан
къатын эрини кююн эшитгенде, оьзюнден
пурмансыз туруп, къолларындан хамур
агъызагъан кюйде бийиме башлай. Эндирейли бир зат да англамайгъан болуп:
– Я, къатын, нетесен? – дей.
– Нетегендир, эрим гьар гече шу кюйню согъуп бийите эди мени. Амалсыз шо
эсиме тюшюп гетди, – деп, бузулуп, йыламсырай.
«Гьали де унутмагъан экен ювугъумну.
Къатын тюгюл – алтын», – деп, эндирейли
оьзюн таныта.
Жабирни къатыны
Падишагь бир керен орамда бек арив
къатынны гёре. Сорап, ол Жабирни къа-
тыны экенни биле. Бир гече Жабир уьюнде
ёкъда падишагь олагъа бара. О нечик
гелгенни къатын англай. Геч болгъанда
орунну онгара.
Падишагь барып тёшекде олтуруп,
тёшекни тюбюне юзюгюн къысдыра.
Сонг падишагь мурадына етме деп къарагъанда, къатын къоркъа туруп булай
айта: «Мен Жабирни мюлкюмен. Сен
этме сюеген затгъа бир де разилигим
ёкъ. Сен падишагьсан, эгер мурадынга
етмекни янын шонча бек тутуп етсенг
де, бил, Аллагьны алдында жавабын сен
оьзюнг бережексен».
Падишагь къатынны намуслугъун гёрюп, оьзюню яман муратларындан уялып,
юзюгюн де унутуп гетип къала.
Экинчи гюн Жабир геле. Гече ятма
айланагъанда, тёшекни тюбюнден шо
баягъы юзюк чыгъып геле. «Гьы, мунда
падишагь гелген болгъан. Къатыным да
таза тюгюл экен», – деп ойлашып, Жабир
къатынын атасыны уьюне етишдирип,
къайтып геле.
Сонг къызны атасы Жабирни ягъына
гелип:
– Я, мен сагъа бав берген эдим. Шо
бавда не байлыкъ да бар эди. Сен шо бавну
бузма да бузуп, къайтарып къойдунг, – дей.
Жабир огъар:
– Мен шо бавну ичинде арсланны гьызын гёрдюм, – дей.
– Ёкъ, Жабир, о бавну мен этгенмен.
Сенден эсе мен ону яхшы таныйман. О бав
бек бегетилген, онда бир зат да, гьатта арслан да гирип болмас, – дей къызны атасы.
Шондан сонг Жабир, янгылышын
англап, къатынын къайтарып, яшап къалгъан.
Магьаммат бий ва
тамаза
Магьаммат бий юртгъа гелегенде,
халкъ ону ёлуна хали-халча яйып, аш да,
сув да булан къаршылай болгъан.
Шолай бир гезик бий нёкерлери де булан юртгъа гирип гелегенде, ташда олтуруп
бир къарт чанка болгъан. Салам да берип,
Магьаммат бий тамазагъа сорай:
– Ёлдаш булан нечиксен?
– Янгызман, – дей тамаза.
– Экев булан нечиксен? – деп сорай
бий.
– Уьчевмен, – дей тамаза.
– Йыракъ булан нечиксен?
–Ювукъман.
– Эки сыйыр йиберсем, савма болармысан?
– Авурунг алайым, бийим, боларман, –
дей тамаза.
Къуллугъу да битип, бу юртдан
чыгъып барагъанда, Магьаммат бий
эки де нёкерине оьзю тамаза булан этген лакъырны маънасын сорай. Олар
да бир зат да англа­магъанын айта. Бий
оланы къайтарып, тамазадан сорап гелмеге йибере.
Эки де нёкер гелип тамазадан болгъан
лакъырны маънасын айтмакъны тилей.
Тамаза булардан яхшы акъча да алып, булай дей:
– Бий сорады: «Ёлдаш булан нечиксен?» – деп, демек, къатынынг бармы
деп. Мен жавап бердим «Янгызман» деп,
демек, къатыным ёкъ деп. Бий сорады:
«Экев булан нечиксен?» – деп, демек,
аякъларынгны савлугъу нечикдир, деп.
Мен жавап бердим: «Уьчевмен», – деп,
демек, таякъ булан юрюймен деп. Бий
сорады: «Йыракъ булан нечиксен?» –
деп, демек, йыракъдагъы затны нечик
гёресен деп. Мен айтдым: «Ювукъман»,
– деп, демек, ювукъдагъы затны гёремен,
деп. Бий сорады: «Эки сыйыр йиберсем,
савма болармысан?» – деп. Мен де айтдым: «Боларман», – деп, демек, сиз муна
бий магъа йиберген сыйырларсыз, мен
де сизин акъчагъызны алып савдум, –
дей тамаза.
Абдулгьаким ГЬАЖИЕВ.
АДАБИЯТ
ЁЛДАШ
08. 08. 2014 й.
18
“Ваалейкумассалам, айлан, шаир, тёр якъгъа!”
2013-нчю йылда Магьачкъаладагъы
«Дагкнигоиздат» деген китап чыгъарыв
идарада бизин уллу шаирибиз, Аллагь
рагьмат этгир, Акъай Акъаевни «Сайламлы асарлары» деген жыйымы чыкъды.
Акъайны шолай гёрмекли, варисли китабы тезден чыкъмагъа герек эди. Тек бу
гьалиги заманда юрек рази болардай мекенли китаплар аз чыгъагъанлыкъ, сыдыралары сийрек болуп турагъан охувчуланы
бирден-бир бек талчыкъма борчлу эте.
Шаирни янгы китабы чыгъажакъ деген
лакъыр юрюлюп турса да, ол нечик, не
даражада болажагъын билмей эдик. Муна
гьали китап бизин къолубузда. Китапны
редактору – белгили шаирибиз Бадрутдин Магьамматов. «Сайламлы асарлары»
экенине де къарамайлы, китапны тиражы
300-ден оьтмеген.
Дюньябызны къыйынлыкъларын оьзю
сезе, оьзю чайнай гелген уллу шаирибизни
Акъай Акъаев
Акъай Акъаевни «Сайламлы асарлары» деген янгы китабындан алынгъан
бир нече шиърусун сизин тергевюгюзге
беребиз.
Байракъчы болар
батырын излей
Миллетге сююнч–атасы болмакъ,
Атаны сёзю – Чолпаны тангны.
Миллетге къайгъы–атасыз къалмакъ,
Халкъым, унутдунг юзюн атангны.
Агьлы гюнюнгде арзлы гьалынгдан
Адам излейсен айтмагъа дертинг.
Къайда шо адам, къайда шол ата,
Дуасын этип алажакъ Гертинг?!
Барлыгъын айтып, сес бере миллет,
Байракъчы болар батырын излей.
Сеслен, гьей адам, сеслен, гьей ата,
Миллет бозаргъан, умутун уьзмей.
Балики де, «боран»
тынса…
Эл жыйылгъан къыр авлакъгъа
Геле юртлар, геле гентлер…
Элни мунда алып чыкъгъан
Миллетиме тюшген дертлер.
Къайда къумукъ шаирлери,
Къумукъсуз мен ёкъман дейген,
китапны ачгъандагъы бек пашман суратына къарап кюстюн де
болдукъ. Барыбыз да, озокъда,
ёлдабыз. Тек бет келпети исив
чачагъан, инсан арада бетинден
иржайыв таймайгъан Акъайны
шунча пашман суратын салгъанны биз китапны тизивчю
Мина-Ханум Акъаевна Висаитовагъа ичибизден бетлеп де
алдыкъ. Бала не этсин, эсине
алагъанда дюньядан гетген атасыны пашман юзю гёз алдына
гелгендир.
Этген ишин айтсакъ, МинаХанумгъа кёп-кёп баракалла
болсун деме сюебиз. Къумукъ
гьисапда да, охувчу гьисапда да,
бирибиз ону учители, бирибиз
ону булан бир класда охугъан
ёлдашы гьисапда да, Мина-Ханум оьрден-оьр даражадагъы
филолог экенин шу иши булан
аян гёрсетди.
Озокъда, Мина-Ханум бу
мукъаятлы ишини артын илму
алмакъ учунгъу диссертациягъа
да айландырсын. Ол яйылма
тепсидей этип, атасыны яратывчулугъун оьз халкъына яйды,
генгин гёрсетди. Илму иши булан
энниги теренлигин де гёрсетсин.
Шаир Акъайны яратывчулугъуну гьакъында айтма тийишлилерин бизден уллу, бизге
де дарс берген муаллимибиз –
алимибиз Салав Алиев оьзюню
гиришив сёзюнде етдирикли
этип айтгъан. Акъайны гьакъындан айта туруп, ону яратывчулугъуну
гьакъындан, озокъда, айтмай къойма бажарылмай. Яратывчулугъуну гьакъындан
айтып, ону оьзюню гьакъында айтмай
къойма да гьакъыбыз ёкъ. Неге десегиз,
Акъай айтгъан сёзю де, этген иши де бир,
ёлу да, ёругъу да бир уллу оьзденлени оьздени эди.
Йыр бош лакъуба тюгюл,
Тюгюл кёрюк хабар да.
Досту бар, душманы бар
Адамлар йырлар бар да.
Йыр йыгъылса, ягь сына,
«Гьакъыллылар», я, не пысгъан –
Чыгъармай бир аваз сама!
Я, ярашмай тюгюлмюкен
Бу якъдагъы гьава сама?
Къайда къумукъ шаирлери,
Миллет учун гюер, азар?
Балики де, «боран» тынса,
Бёрклер гьакъда йырлар язар?...
1991 й.
Эшитдим
Къумукъ халкъым жая буса,
Мен – жаягъа окъман дейген?
«Гьакъыллылар», я, не пысгъан –
Чыгъармай бир аваз сама!
Я, ярашмай тюгюлмюкен
Бу якъдагъы гьава сама?
Къайда къумукъ шаирлери
Миллет учун гюер, азар?
Балики де, «боран» тынса,
Бёрклер гьакъда йырлар язар?...
1991й.
Юлдузсуз, айсыз бу гече
Юхусуз эренлер нече.
Дерти де олар булан бирче,
Герти де олар булан бирче.
Къутура лагерде боран,
Гьей, таман болгъаныкъ къоян!
Октябр алдатмыш болгъан,
Къумукъну ватансыз къойгъан.
Оькюрюп янагъан оьртен
Салам аракъдай кёк ургъан.
Бет берип гелеген эртен.
Эренлер постларда тургъан.
Мингенбиз боран гюн атгъа
Тёр этме миллетни атын.
Тартылсакъ бир сююм артгъа,
Алабыз халкъны налатын.
Къайда къумукъ шаирлери,
«Къумукъсуз мен ёкъман! – дейген,
– Къумукъ халкъым жая буса,
Мен – жаягъа окъман!» – дейген?
Не Шейит-Ханумну, не Салавну, не
олагъа ошайгъан башындан аягъына ерли
намусун кютген уланланы-къызланы бары
иш битмей туруп, гертиден де, бетини
тюсю гелмеди.
Акъай да, ону йимик тюбюне гирип
намус кютген уланлар да, оьлюп гетгенлери де болду. Аллагь рагьмат этсин оланы
жанларын.
Къачып айлангъанлар, оьлмесе,
Йыр йыгъыла, йыр йыгъа,
Йыр утдура, йыр ута.
Йыгъылгъан йырны ерин
Йыгъылмагъан йыр тута.
Лагер
Ягь сынса – йыгъыла йыр.
Къазакъдай йыгъылмас йыр
Язмагъан сонг не хайыр!..
– деп язгъан шаир оьзюню «Не
хайы­
р!»… деген юрек тебип чыкъгъан
асарында.
Айтагъаныкъ, къумукъ адабиятны
бетлерин ачып къарагъыз – бары аслу
гьалда патриотлукъ асарлар. Къумукъ азиз
халкъы саялы шаирлерибиз не де берме, не
айтма, яхшы ёрама да гьазир. Амма тенги
ёкъ «Тенглик» юртдагъы лагерлерибизни
башындан аягъына ерли намусун кютгенлери ким бар? Бир Акъай, бир ШейитХанум. Нете, намусну ери гелген заманда
чебердарларыбыз башгъа миллетге сама
язылмагъанмы эди? Ёкъ, язылмагъан эди,
кёбюсюню айтары башгъа, этери башгъа
эди. Бирлери башгъа ёлну танглайгъан
бола эдилер, лагердеги халкъны янына
гелмес учун, Салавну айыплап къутула
эдилер.
Азманлыкъны алтмыш тюрлюсю де
бола экен, шонда тюгюл билмедик…
Бу ерде , бу масъалагъа байлавлу Акъай
оьз къолу булан язгъан «Балики де, «боран» тынса…» деген шиъруну гелтирмекни тийишли гёрдюк.
Эл жыйылгъан къыр авлакъгъа,
Геле юртлар, геле гентлер…
Элни мунда алып чыкъгъан
Миллетиме тюшген дертлер.
7.11.91й.
Гьей ёлавчу, асав ерлеп ёл чыкъма гьазир,
Бу дюньяны гезеп, мен де чыгъардым гьасил.
Къайда болсам, гьар жан, гьар от, гьар гюл ва гьар таш
Шыбышлады, билип мени ювукъ ва къардаш:
«Вёре! Вёре! Вёре, эшит юрегингни сен,
Она шонда–оьзюнг кимсен, аян билерсен…»
Гьона шонда юрегиме тынглай башладым,
Гьона шонда дюнья сырын англай башладым:
Анам айтгъан къакъакъ йырда
– Къазакъны эшитдим,
Атам айтгъан къатты сёзде
– Къазакъны эшитдим;
Яшлыкъ толгъан оюнларда
– Къазакъны эшитдим,
Гьашыкъ болгъан о йылларда
– Къазакъны эшитдим,
Аргъумакъны ач белинде
– Къазакъны эшитдим,
Ата якъны дув елинде
– Къазакъны эшитдим,
Къыр къазланы сеслеринде
– Къазакъны эшитдим,
Къыргъызланы сёзлеринде
– Къазакъны эшитдим,
Балкъарланы Казиминде
–Къазакъны эшитдим,
Тюрклю Хикмет Назиминде
минг яшасынлар. Тек бир зат юреклени
оьрчюте – шолар гьали де «сава патриотизмни сыйырын», оьзлени яртысы
къыйышса, яртысы йыртыкъ шиърулары булан.
Тек олай ишлер токътамай оьтюп тура
экен сюркючюн къолай этсе. Наврузда айтылагъандай, «гьали де геле уялмай».
Артдагъы сиясат агьвалатлар гёрсетегендей, намусланы кёбюсю гьали де алда
токътагъан. Шаир оьзюню «Лагер» деген
шиърусунда шо гьакъда гьалиги ва гележек
наслулагъа буварып айтагъанда йимик…
Юлдузсуз, айсыз бу гече
Юхусуз эренлер нече.
Дерти де олар булан бирче,
Герти де олар булан бирче.
Къутура лагерде боран.
Гьей, таман болгъаныкъ къоян!
Октябр алдатмыш болгъан,
Къумукъну ватансыз къойгъан.
Оькюрюп янагъан оьртен
Салам аракъдай кёк ургъан.
Бет берип гелеген эртен
Эренлер постларда тургъан.
Мингенбиз боран гюн атгъа
Тёр этме миллетни атын.
Тартылсакъ бир сюем артгъа,
Алабыз халкъны налатын.
7.Х1.1991 й.
Аллагь гёрсетмесин, дагъы да гёбюпоьрчюгюп гетмесин. Гетсе де, Акъай да
токътажакъ бизин сыдыраларыбызда
къызы Мина-Ханум чыгъаргъан китабы
булан.
Биз Акъайны, айгьай да, Къазакъ, Дадав, Зайналабит йимик, къыйынлы гюнлер
ругьу булан халкъыны намусун кютген
къагьруманлардан гьисап этебиз.
Оьзюню бу яхшы онгарылып чыкъгъан китабы булан бизин шаирибиз Акъай
Загьирович Акъаев:
«Ассаламуалейкум!» – деп бизин арабызгъа тёш берип гирип геле.
«Ваалейкумсалам, Акъай, гел, айлан
тёрге!» – демеге сюебиз. Неге тюгюл,
Акъайны да, ону йимиклени де, оьзден
Къумукъ халкъ сав турагъан чакъы, тёрде
болур аты да, хаты да.
М-Гь. АКАЕВ,
муаллим, адабиятчы;
К. КАЗИМОВ,
шаир, муаллим.
–Къазакъны эшитдим,
Сибир ёлда юрюйгенде
–Къазакъны эшитдим,
Лермонтовну юрегинде
–Къазакъны эшитдим,
Гюржю янда–къурч сарында
–Къазакъны эшитдим,
Аварланы Хочбарында
–Къазакъны эшитдим,
Аманхорну къазабында
–Къазакъны эшитдим,
Насимини азабында
–Къазакъны эшитдим;
Сизин булан яшап мунда
–Къазакъны эшитдим.
Ойлар мени къоя
буса парахат
…Ойлар мени къоя буса парахат,
Къалгъый буса гьакъылым ва гьислерим,
Негер гьажат эди магъа къара хат,
Негер къуллукъ этер эди ишлерим?!
Ой дюньямдан къадар магьрюм къоймасын
Кюленмеген кюлкюлерим кюлетсин,
Кютюлмеген борчлар къаным къыйнасын,
Къырыятгъа къуллукъ этме уьйретсин.
Сорасалар: «Недир дертинг-умутунг,
Баш негетинг къалсын дейген сенден сонг?»
– Азиз Анам, Атам, Дюньям ва Юртум
Ойларымда оьлмей турсун менден сонг.
19 ЁЛДАШ
15. 08. 2014 й.
ЭСДЕЛИК
Оьктемлик тувдурагъан батыр
Борагъанлыланы: «Борагъан атдан да оьтмеген, Борагъан эрден де оьтмеген»,
– деген айтывуна хыйлы асрулар бола буса да, тек о Дагъыстанда генг кюйде
белгили тюгюл. Ери гелгенде эсгерейим, шону гертилигин, гьар не ерде де
исбатлайгъан адамларыбызны гьакъында айтмакъны ва язмакъны оьзюме
сыйлы борч гёремен. Бу макъаламда мен шо айтывну къанатларына шайлы гюч
ва къуват къошгъан борагъанлы Гьасан Балыкъгьажиевич Гьусейханов булан
охувчуну таныш этмеге сюемен.
Гь.Б.Гьусейханов Борагъанда 1912нчи йылда тувгъан. Шо юртда башлапгъы дин школада муаллим болуп
ишлеген. Къурум алышынгъан сонг, хас
курслардан оьтюп, муаллим ишин совет
школада узата. 1941-нчи йыл Ватан дав
башлангъанда буса, шоссагьат военкоматгъа барып, гёнгюллю кюйде давгъа
гетме гьазир экенин билдире. Огъар
муаллимни давгъа йиберме ихтияры
ёкъну англаталар.
– Мен сиз айтагъанны гьакъылым
булан англасам да, эр намусум булан
англап болмайман. Душман элибизге
дав билдиргенде, савлугъу бар эргиши,
муаллим, охувчуланы Ватанны сюйме,
ону душмандан сакълама герекбиз деп
уьйретип, къышда исси, язда салкъын
школада турма намусу нечик къабул
эте? Охувчуланы да, ата-аналаны да
ругь байлыгъын къурмагъа герек
тарбиялавчуну сёзю бош, сыйы зыр
болмасмы? Элге яв гелсе, эрни къолун
савут безесе яхшы дей халкъыбыз, – деген Гьасан Балыкъгьажиевич. Ол гьакъ
юрекден къарсалайгъанны англагъан
военкоматны къуллукъчулары:
– Ёлдаш, биз де бу ерде давгъа барма
сюймей турмайбыз, ихтияр бермейлер.
Низам – шолай. Муаллимлени давгъа
йиберме ихтияр болса, сизин башлап
аларбыз, – деп, муну къыйын гьалда
юртгъа къайтаралар.
Къайтса къайтсын, юрекге парахатлыкъ чы гелмей. Парахатлыкъ да нечик
гелсин, школада ишлейген муаллимлени
кёп яны – 14–15 йыллыкъ чагъындагъы
уланъяшлар, къалгъан яны тиштайпалар.
Мен оланы арасында, бузавланы
арасында буту сынгъан танадай, юрюмеге герекмен деген ойлар ону юхусундан айыра. Илыкъ чы. Юртда буса 3–4
керен яш уланланы уллу группаларын
давгъа элтип тура. Халкъгъа, гьар не
ягъындан да уьлгю болуп яшама герек
муаллимлени давгъа йибермей. Оланы
ягьын сындыра. Бу гьал муаллимлеге:
«Кукай союз», – деп ат такъдыражакъ,
деп, Гьасан бек къыйнала болгъан.
Бираз вакъти гетип, Гьасан эки, уьч
керен военкоматгъа бара. 1942-нчи йылны август айында Гьасан Гьусейханов
фронтгъа гете. Къайсы бёлюкге къошулгъаныны, къайсылай бакъдырылгъаныны белгиси болмай хыйлы вакъти гете.
Эки-уьч ай гетип, Гьасан Гьусейханов ва
ону ёлдашлары бар поезд Сталинградны
янында токътай. Онда ону Дарбанхиден
фронтгъа гетген Духигов Магьадий
гёргени ачыкъ бола. Гьасан Гьусейханов
Сталинград учунгъу къагьрулу ябушувларда болгъаны, дав битгенче шонда
игит кюйде ортакъчылыкъ этгени белгили. Давдан къайтгъан Гьасанны тёшюн
Гвардиячы белги, Къызыл Юлдуз орден,
Сталинградны, Будапештни азат этивде
гёрсетген «Игитлиги учун» деген медаллары безей.
Муна гьали бар мени наслуну тарбиялама да, билим бермеге де ихтиярым
дегенлей, янгыдан школада башлапгъы
класланы муаллими болуп пенсиягъа
чыкъгъанча ишлеп де тура.
Гьасан давну артдагъы йылында
уьюне къумач ва башгъа тюрлю савгъатлары булан бир нече посылка йиберген эди. «Гьасан давда буса да, дав
этип юрюмей. О интендант (асгерлени
гьар-бир янындан таъмин этеген адам)
болуп бёлюкде къуллукъ эте», – деп
юртдагъы бир-бир гючлюлени увлу
хабары тувулунгъан эди. Гьасан тёшю
толуп савгъатлары булан гелгенде де,
айтды-къуйтду хабарлар хыйлы заман
сёнмей турду. Тек гертини (гьакъны)
заманлыкъгъа болса да, гьаманлыкъгъа
яшырма болмай. О эсде де, ойда да
ёкъда чыгъып, есисини бетин ярыкъ
этеген яшавну насипли мюгьлетлери
бола. Гь.Гьусейхановну гьакъ дав ёлу да
шолай эсде де, ойда да ёкъда гёрюндю.
Мен де, къайнуланым Гьасан Межитов
да гетген асруну 80-нчи йылларында
Гьасанны гелини Мизанны уланкъардашыны жыйынына Шалиге баргъан
эдик. Биз олтургъан столгъа саламат
бойлу, исбайы, 50–55 йыллыкъ чагъындагъы адам, салам берип гелип, ихтияр
да алып, яныбызда олтурду:
– Къонакълар, гечигиз, мен сизин
заманыгъызны узакъгъа къалдырмажакъман. Сиз Борагъан къумукълармысыз?
Дюр экенни билгендокъ:
– Гьасан Гьусейхановну таныймысыз? – деп сорады.
Таныгъанны, Гьасан гечингенни
айтдыкъ. Ол бизге къайгъырышды,
къызгъанды. Сонг къонакъ булай хабарлады:
– Бу бизин дюнья – уллу иш гёзел.
Оьзюню гёзеллиги булан адамланы
алдата, адашдыра. Хыйлы гезиклер
Борагъангъа барып, Гьасанны гёрюп
гелемен деп план къуруп айлансам да,
не зат буса да бир зат арагъа гирип,
мурадым яшавгъа чыкъмады. Мен оьзюн уллу иш ушатгъан уланны дагъы
гёрмей де къалдым. Яшлар, мен бу
жыйынгъа Сююнчкъаладан гелгенмен,
республиканы сатыв-алыв министрини
заместители болуп ишлеймен, – деген
эди. Атын, фамилиясын да айтгъан эди,
мен унутгъанман.
– Мен Гьасан булан давда ёлукъгъанман. Мени разведротамда мычыгъышлар, къумукълар, оруслар бар эди.
Оланы арасында Гьасан Гьусейханов да
бар эди. Инсанны оьзюню борчларына
янашыву – ону оьзюн уллу иш тюз оьлчейген мизан терезе. Яшав къачан да
инсанлагъа гьар тюрлю тапшурувлар,
сынавлар берип, бизин тергеп токътагъан акъсакъал йимик. Дав сынав, озокъда,
шо сынавланы инг де къагьрулусу ва
хатирсизи. Шо сынавланы сизин юртлугъуз, мени де къонагъым Гьасан уьстюнлю кюйде оьтдю. Гьасан къоркъув
не экенни билмейген улан эди. Аллагь
женнет агьлю этсин ону. Бир гезик бизге
берген тапшурувну кютмек учун, ротаны жыйып: «Гьы, уланлар, разведкагъа
барып, «тил» (есир) гелтирмеге герек.
Гёнгюллю кюйде разведкагъа барма
рази гиши бармы?» – дедим. Рази адам
гёрюнмей. Экинчи гезик сорадым, рази
гиши ёкъ. Уьчюнчю керен сорагъанда,
сыдырадан Гьасан чыкъды. Артгъа бурулуп, ёлдашларына багъып: «Чыгъыгъыз!
Неге чыкъмайсыз? Чыгъажакъ эдигиз,
юртда очарда бусагъыз чы. Нете, мунда
тойгъа чакъыргъан деп тура эдигизми?
Эркек бир керен тува, бир керен бир
оьлме де оьлежек. Минг керен оьлюп
яшагъандан, бир оьлюп яшынгъан къолай. Ажжал итни йимик: къоркъгъанны
артындан чаба, къоркъмай уьстюне чапгъандан – къача», – деп иржайды.
Шоссагьат сыдырадан дагъы да экев
чыкъды. Муна шолай, къайсы тапшурувну да шоссагьат къабул этип, бажарывлу кюте эди. Сиз, борагъанлылар,
Гьасан йимик батыр уланыгъыз булан
оьктем болма толу ихтиярыгъыз бар. Бу
мен сизге айтгъан затны сиз очарларда,
жыйынларда юртлуларыгъызгъа билдиргенни сюер эдим. Гьасан сувурулгъан
хынжал йимик турагъан батыр ва намусу гьаман да айыкъ улан эди, – деди ол.
Бу адам давда Гьасанны командири
болуп къуллукъ этген, саламат адам,
бизин яныбызгъа гёнгюллю кюйде де
гелип айтгъан затгъа ким инанмай да,
сююнмей де бола? Бу чу юрт учун да,
къумукъ халкъ, гьатта кавказ халкълар
учун да – уллу оьктемлик.
Пагьмулу адам эди
Биз барыбыз да енгил, тынч яшавну сюйсек де, инсан учун, айрокъда яшёрюм
учун, аз-маз болуп да яшавну аччысын хабып, ону къагьрулу дарсларындан оьтсе,
сонг пайдалы бола. Борагъанлы Арапат Солтаналиеваны яшлыгъы да Ватан
давну йылларына къаршы гелген. Давну яшлары буса кёп эртелей загьматгъа
къуршалгъаны белгили.
Уьчюнчю класда охуйгъан 10 йыллыкъ чагъындагъы Арапат каникулланы вакътисинде ферманы сют машининде, сонг фермада савунчу болуп
ишлеген анасы Халисатгъа кёмек этип
юрюй. Сонггъа таба оьзю де фермада
гьар тюрлю ишлерде 50 йылгъа ювукъ
ишлей. Шону 30 йылгъа ювугъун ол
савунчу касбугъа багъышлагъан. Шо
иш буса яманокъ тынч иш тюгюлю барыбызгъа да белгили. Ишлемеге де олай
нечик де ишлемей – сав районгъа, гьатта республикагъа атын белгили этип
ишлей. Оьзюне бегитилген 25 сыйырны
гьарисинден райондагъылар, гьатта
республикадагъы савунчулар 3–4 минг
литр сют алагъанда, ол 5 минг литр сют
сава. Гьеч бир йыл Арапат савгъатсыз
яда башгъа тюрлю шабагьатсыз къалмай. Бир-бир йыллар буса эки де, уьч де
савгъатлана. Оланы арасында акъча ва
башгъа савгъатлар да бар.
1960-нчы йыллар колхозну «Гюйдюрмес» совхозгъа къошалар. 70–80нчи йылларда «Гюйдюрмес» совхозну
да, гьатта партияны Гюйдюрмес шагьар
комитетини алдында ерлешген гьюрметлев такъталарындан Арапатны
сураты бир йылгъа да таймагъан десем,
къопдурув болмас.
Арапат шо йылланы ичинде гьеч
ара бёлмей район ва юрт советлеге
депутат этилинип де сайлана тургъан.
Хыйлы йыллар юрт къатынланы советини председатели болуп да ишлеген.
Арапатны савгъатларыны арасында
социалист ярышларда уьстюнлюк къазангъан саялы да, коммунист загьматны ударнигини белгилери, медаллар
ва Загьмат Къызыл Байракъ ордени де
бар. Гьатта бир вакъти Арапатгъа Социалист Загьматны Игити деген гьюрметли ат бериле тура деген сююнчлю
хабар савлай районну даражасында
юрюле де турду. Кюйге къарагъанда,
ону кандидатурасы республиканы гьакимлигини оьр канзисинден оьтмеген.
Тюзю, Арапат етишген уьстюнлюк,
абур-сый Мычыгъыш Республикада
яшайгъан къумукълар учун о заман
уллу даража эди.
Арапат тап-таза къумукъча да, мы-
чыгъышлар да сукъланардай мычыгъышча да сёйлей эди ва сёзню яхшы англап
да, сёзге гюч берип де, огъар инамлыкъ
тувдуруп да бажара эди. Булай да
бойлу-сойлу сюйкюмлю, Аллагь
берген арив тавушу ва оьр дара-
жадагъы пагьмусу бар Арапат этеген ва
багъышлайгъан зикирни тынглавчулагъа
таъсири гючлю эди. Шо да борагъан
къатынланы да, савлай Борагъанны да
сыйын, абурун оьр эте эди.
Борагъан къабурларда Шаба гьажини зияраты бар. Огъар юртдан, райондан, республикадан, гьатта алдынгъы
СССР-ни кёп ерлеринден де адамлар
геле эди. Шо зияратны ачгъычы кимкимге де тапшурулмай. Арапатгъа буса
Шаба гьажини къардашлары оьзлер
тилеп ачгъычны тапшургъан эдилер.
Айтагъаным, сый-абур инсангъа бажарывлукъгъа гёре бериле.
Гьакъыллы ва англавлу адам оьзюне
этеген сыйгъа уллу къаст булан жаваплы
янаша. Арапат да шо зияратгъа гелген
адам, юртлу болсун яда башгъа ерден
гелген къонакъ болсун, ону кёп илиякълы къаршылай, тергевлю тынглап, мурадын англагъан сонг, зияратгъа элте, тийишли болагъан адатлары булан гийире,
дуалары, терен ойлу сёзлери динагьлюге
гючлю таъсир этмеге бажара эди. Оьзю
сав чакъы Арапат шо ишни уллу иш
къастлы ва гьалал юрютдю. Аврувлар,
динагьлюлер огъар рази болгъандай,
Аллагь да огъар рази болсун!
Бу бетни Абас МАМАЕВ гьазирлеген.
ЯШАВ
15. 08. 2014 й.
20
Игит шагьаргъа сапар
гёрсетилген байрам салют къарангы гечени кёгюн тюрлю-тюрлю
тюслеге бояп, ярыкъ этип къойду.
7
ЁЛДАШ
БИР НОМЕРЛИ ПОСТ
(къаравул)
Артындагъы гюн, июль айны 28-нде,
бизин делегациядагъы охувчу яшлар,
ТОКС отрядлагъа къуршалгъанлар учун
бек уллу жаваплы борч салынды. Оланы
биз шонда алып баргъаныбызны маънасы
да – Севастопольда шагьарны оборонасыны Мемориалыны алдында йылны боюнда
гьеч сёнмеген кюйде янып турагъан Эсделик отну алдында 1 номерли гьюрметли
къаравулуна салмакъ эди. Шо ерде давну
йылларында гючлю дав этген асгер бёлюклени ва гемелени атлары мармарташгъа
язылгъан. Къырыйындагъы мармарташланы охуй туруп, Севастопольну оборонасы
учун къоччакълыкъ гёрсетип, Совет Союзуну Игити деген оьр атгъа ес болгъанланы атларын гёрмеге боласан. Бу шагьарда
шо Мемориал Уллу Ватан давну эсделиги
булан байлавлу лап да уллу эсделик деп
санала.
Севастополь шагьарны охувчу яшларыны асгер-патриот ругьда тарбиялав
центрыны къуллукъчулары бизге хабарлагъаны йимик, гьар йыл бу постгъа
гелип 900-ден де артыкъ яшлар Эсделикни
вахтасына къуршала. Еринде, Севастопольда турагъанлардан къайры да, башгъа
регионлардан гелеген яшлар да бола. Олар
– охувланы отличниклери, асгер-патриот,
край уьйренив ишде оьзлени лап да яхшы
якъдан гёрсетгенлер. Буйнакск районлу
охувчу яшлар савлай Дагъыстандан бу
постгъа биринчилерден болуп гелгенни
билгенде, дагъы да сююндюк.
Эсгерилген центрны бёлюгюню заведующийи Л. Гагина ва бу шагьардагъы
яшланы жамият къурумларыны председатели В. Сытникова башлап бизин яшлагъа
гьюрметли къаравулда нечик токътама
герекни англатды. Сонг олагъа морякланы
асгер опуракъларын гийме таклиф этдилер.
Муна гьюрметли къаравулда токътама
заман етишди. Минутлукъ шыплыкъ.
Монументни алдындагъы 1 номерли пост.
Эрпелидеги ва Тёбен Жюнгютейдеги орта
школаланы охувчулары С. Умаханов ва Б.
Агьматов постда ярым сагьат токътадылар.
Шо тапшурувну уьстюнлю кюйде кютгени саялы олагъа баракалла билдирилди.
Олардан сонг 1 номерли постну гьюрметли
къаравулун Севастопольдагъы школаланы
оьрдеги класларыны охувчулары ва Краснодар шагьардан гелген яшлар узатды.
Гьюрметли къаравулдан сонг биз 1
номерли постдагъы музейге гирдик ва он-
дагъы кёп экспонатлар булан таныш болдукъ. Мунда Севастопольну оборонасыны
гьакъында хабар береген тезги суратлар,
стендлер, Совет Союзуну Игитлерини
«Севастопольцы. Записки военного корреспондента» деген китабын савгъат этип
бердилер. Шо китап 1942-нчи йылда басмадан чыкъгъан болгъан. Гьали буса ки-
делегациядагъы яшланы тилевюне гёре музей-аквариумгъа да къарап чыкъдыкъ. Мунда Къара денгизде ва океанларда болагъан
балыкъланы нече тюрлю журалары да бар.
АРТЕК
суратлары илинген. Уллу Ватан давну
йылларында Севастополь учун къызгъын
ябушувлар юрюлген. Эки йылны узагъында шагьар немис фашистлени къамавунда
тургъан. 1944-нчю йылны май айыны
8-нде Севастопольну толу кюйде душмандан тазалама бажарылгъан.
Сонг Дагъыстанны ва Краснодарны
делегациялары бир-бирине китаплар
савгъат этдилер. Буйнакск районну ёлбашчыларыны атындан 1 номерли постну
музейине бизин районну 90 йыллыкъ
юбилейине багъышланып чыкъгъан уллу
китап ва юбилей медаль берилди. Краснодар шагьардагъы яшланы патриот ругьда
тарбиялавну центрыны охувчуларына
Буйнакск районну значоклары тапшурулду. Музейни ёлбашчылары да бизин
делегациягъа белгили журналист, давну
йылларында Совет Союзуну телеграф
агентлигини (ТАСС) ва «Правда» газетни
мухбири болуп ишлеген А. Хамаданны
тапны янгыдан чыгъарма бажарылгъан.
Район ТОКС-ну штабыны начальниги А.
Магьамматов билдиргени йимик, А. Хамаданны дагъыстанлылар да таный болгъан.
Ол Дербент шагьарда тувгъан.
Севастопольгъа этген сапарыбызны
вакътисинде биз мундагъы лап да бырынгъы
ва дав-денгиз агьамияты булангъы памятниклени бириси – батдырылгъан гемелени эсделигине къурулгъан эсделикге де къарадыкъ.
Шо эсделик 1905-нчи йылда Севастопольну
биринчи оборонасыны 50 йыллыгъына
багъышланып къурулгъан болгъан. Тарих
шагьатлыкъ этегени йимик, Къырым давну
йылларында 1854-нчю йылны сентябр айыны 11-нде Севас­топольдагъы бухтада душмангъа пуршав этмек учун бизин гемелер иш
этип батдырылгъан болгъан. Шо эсделикни
тамына язылып булай сёзлер бар: «1854–1855нчи йылларда батдырылгъан асгер гемелени
эсделигине».
Нахимовну атындагъы майданда бизин
Къырым ярым атавгъа сапаргъа баргъан гюнлерде бизге шондагъы белгили
лагер «Артекни» ичине гирип айланма да
насип болду. Мунда Буйнакск районну делегациясын исси кюйде къаршыладылар.
Бизин булан гелген Мария Гьамзатовна
гьалиден кёп йыллар алда бу лагерде ишлеген. Ону мундагъылар лап аявлу адамы
йимик къабул этдилер.
«Артек» деген лагерни эки къыры­
йындагъы табиатны гёзеллиги –айтма бир
тамаша аламат. Бизин булан гелген яшлар
аз замангъа буса да «Артекни» Къара
денги­з боюна гирип киринип де чыкъдылар. Лагерде ишлейгенлер бизин делегацияны ортакъчыларына экскурсия этди,
лагерни тарихи, онда болгъан белгили
адамланы гьакъында хабарладылар. Савболлашывну мюгьлети етишгенде, лагерни
къуллукъчулары эсделик савгъат этип М.
Къурбановагъа галстук байлады. Ярым сагьатлыкъ ёлугъув Мария Гьамзатовна учун
яшлыгъына гене къайтып къайтгъандай
болду. «Артек» булан савболлашып, биз
Дагъыстангъа ёл чыкъдыкъ.
Россияны Дав-Денгиз Флотуну гюнюне
Севастополь шагьаргъа этилген сапар ону
ортакъчыларыны эсинде узакъ замангъа
къалажагъына шеклик ёкъ. Лап да аслусу –
биз онда тургъан вакътини ичинде бир мюгьлетге де давну игитлерин, Ватан учун, халкъы
учун жанын берген къоччакъланы эсге алып,
олар нечик къыйынлы гьалда дав этгенни гёз
алгъа гелтирип турдукъ. Къырымда дав этгенлени арасында бизин дагъыстанлылардан
9 адам Совет Союзуну Игити деген оьр атгъа
ес болгъаны да кёп затны англата.
Севастополь шагьарлылар тарихи
эсделикни гёзюню бебейи йимик аявлап
сакълайгъанны гёрдюк. Мунда макътавлу
асгербашчыланы, Къараденгиз флотну
адмиралларыны атлары орамлагъа, майданлагъа къоюлгъан. Морякланы, лётчик­
лени, сувтюп гемелерде къуллукъ этгенлени къайратлыгъы гьалиги яш наслуну
патриот гьислерин уятагъанына инанабыз.
Севастопольгъа сапар чыкъгъанланы
барысыны да атындан «Буйнакск район»
деген муниципал къурулувуну башчысы
Д. Шихсайитовгъа кёмеги ва якълаву учун
гьакъ юрекден разилик билдиребиз.
Гьайбулла ГЬАЙБУЛЛАЕВ.
Буйнакск – Севастополь – Буйнакск.
Автор чыгъаргъан суратлар.
Юрт охувчуланы талаплары кютюле
Россия Федерацияны оьлчевюнде 2014-нчю йыл Маданиятны йылы деп
белгиленген. Озокъда, маданиятны ругьун халкъгъа толу кюйде етишдирмек бары
да къурумланы вакиллерини, бары да ватандашланы абурлу борчу гьисаплана.
Школаларда ишлейген муаллимлени, маданият къалаланы касбучуларыны буса
маданиятны ругьун халкъгъа етишдирмек – гьар гюнлюк борчу. Шо саялы бизин
оьз мухбирибиз Къарабудагъгент районну китапханаларыны къуллукъчуларыны
район бёлюгюню ёлбашчысы Аминат СОТАЕВА булан ёлукъгъан ва ишине гёре
лакъырлашгъан.
– Аминат, районда нече китапхана
бар?
– Районгъа гиреген 16 юрт ва Манас
посёлокда ерлешген китапханаларда 26
касбучу халкъгъа къуллукъ эте.
– Китапханалар чебер китаплар булан
нечик таъмин этилген?
– Буссагьатгъы вакътиде районну китапханаларында 153 минг 770 китап бар.
Чебер китаплардан къайры да, газетлеге ва
журналлагъа да язылгъанбыз.
Китапханаланы
охувчулары
кёп
ахтарагъан 35 темагъа гёре методика
папкалар да онгаргъанбыз. Бир-эки
теманы эсгерейим: «Дагъыстанны белгили
адамлары», «Патриот ругь сёнмеге ярамай»,
«Табиатны алдында биз борчлубуз»,
«Орманлыкъда сен къонакъ экенингни
унутма», «Наркомания – уьчюнчю юз
йыллыкъны агъусу», «Политика ва
политиклер».
– Сизин китапханалагъа охувчуланы
къуршамакъ учун не ёл тутгъансыз?
– Юртларда китапхана къуллукъларын
кютеген район бёлюгю ерли маълумат
къураллар булан тыгъыс байлавлукъ
тута. Район газетни бетлеринде ва ерли
телевидениени берилишлеринде бизин
китапханаларда
этилинеген
ишлер
языла ва айтыла. Район телевидениени
берилишлеринде гьар заман янгы
китапланы гьакъындагъы маълуматланы
берип оьзюм де сёйлеп тураман.
Охувчуланы иштагьландырагъан тюрлю-
тюрлю темалагъа гёре картотекалар да
гьазирлегенбиз.
– Патриот ругьгъа байлавлу не иш
этилген?
– Биринчилей, Уллу Ватан давну
игитлери Ю. Акаевни, Э. Жумагъуловну,
А.Исмайыловну гьакъында ёлугъувлар
оьтгерилди. Озокъда, янгыз къумукъланы
тюгюл, оьзге миллетлени игитлери
гьакъда да лакъырлашывлар оьтгергенбиз.
Эсгерилген темагъа гёре А.Фадеевни «Яш
гвардия» деген романына багъышлангъан
конференция
оьтгерилди.
Артда
оьтгерилген
гьакълашыв-генгеш
де
китапханаланы Бютюнроссия гюнюне
багъышлангъан эди. Ондан къайры, биз
гьар айда юртлагъа да барабыз. Юртларда
маданият идараланы ахшамында ортакъчылыкъ этебиз ва оланы материал-техника
гьалын тергейбиз.
– Аминат, школа чагъына етмеген
яшлар учун не иш этиле?
– Юртлардагъы китапханаланы касбучулары бугюнлерде оьзлени ишин школа
чагъына етишмеген яшлар тарбияланагъа­н
идаралар булан бирликде юрютмеге чалы-
шалар. Районда Къарабудагъгент юрт лап
да уллу юрт саялы, башлап «Гюнеш», «Юлдуз» «Бекенез» дейген яшлар бавларында
оьтгерилежек ёлугъувларда гиччипавланы
чыгъышлары да болажакъ.
–
Оьтгерилеген
ахшамларда,
генгешлерде сизин касбучуларыгъыз
булан дагъы ким ортакъчылыкъ эте?
– Бизин бёлюкню маданият къуллукъчулары, районну бары да охув
ожакълары ва адамлары яшавлукъ яндан
якълав идараланы касбучулары булан
байлавлукъда иш гёрелер. Йылны боюнда
болагъан бары да байрамлагъа, белгили
тархлагъа байлавлу китап выставкалар
онгарыла.
– Сизин касбучуланы билим
даражасы нечикдир?
– Бизин бёлюкде ишлейген 26 да
касбучуну оьр ва хас билимлери бар.
Оьз ишин сюеген ва гьакъ юрекден
ишине берилген касбучулар. Эгер чебер
китаплагъа гёре конференция оьтгериле
буса, тындырыкълы гьазирлик де гёрелер.
Юрютген Магьамматбек ОСМАНОВ.
21 ЁЛДАШ
СПОРТ
15. 08. 2014 й.
АЙТЫЛГЪАН ТРЕНЕРГЕ – 70 йыл
Тутушуп ябушувдан СССР-ни
ва РСФСР-ни ат къазангъан тренери, 1980-нчи йылда Олимпия
оюнларда чемпионлар болгъан
С.Абсайитовну ва М-Гь.Абушевни гьазирлеген Изамутдин Генжеевич Къадыровгъа бираз алда 70
йыл тамамланды. Ону атасы Генже Къарабудагъгент районну Гьели юртунда тувгъан. Изамутдин
буса Магьачкъалада тувгъан ва
тутушуп ябушув булан машгъул
болмагъа шагьарда башлай. Ол
оьзюне 26 болагъанда ол «Динамо» деген спорт школада тренер
болуп ишлемеге башлагъан.
Арадан он йыл гетип, Москвада оьтгерилген Олимпиадада
ол уьйретген эки къумукъ улан
алтын медаллар къазаналар ва
ону аты савлай дюньягъа айтыла.
Огъар Гьюрметлев белгиси деген
орден тапшурула ва «Дагъыстанны физкультурасыны ва спортуну ат къазангъан къуллукъчусу»
деген ат да бериле.
Бир Олимпиадада эки чемпионну онгаргъан гьалиге дюньяда
эки тренер бар. Бириси – Гранит
Таропин. Ол Олимпия оюнланы
чемпионлары агъа-ини Белоглазовланы тренери. Бириси – къумукъ,
Изамутдин Къадыров. Тренер
гьисапда ол спортну 15 устасын ва
эки ат къазангъан усталаны гьазирлеген. Ол уьйретген таргъулу кочап
Сапиюлла Къарачаев Европаны
чемпиону да болгъан.
Айтылгъан тренерни аты
дюнья­
дагъы бары да спорт
энциклопедиялагъа гирген. Кисловодск шагьардагъы Олимпия
центрны начальнигини замес­
тители болуп ол 1984-2005-нчи
йылларда ишлеген. Шо центрда
ол спортну музейин де ачгъан.
Мен Кисловодск шагьарда ол
ишлейген Олимпия центрда дёрт
керен болгъанман. Биз ону булан
кёп лакъыр этгенбиз. Бек жагь
юрюйген ва исбайы адам. Айтагъаным, Изамутдин – бек яхшы
ишин бажарагъан гьаракатчы
ва къурумчулукъ бажарывлугъу
булангъы касбучу. Ону бизин
уьлкеде танымайгъан тренерлер
ва спортчулар ёкъ демеге ярай.
Ол 21 йылны ичинде Олимпия
центр­
ны ишин яхшылашдыргъан ва жыйым командалар ти­
йишли шартларда тренировкалар
оьтгерсин учун кёп иш этген.
Айтылгъан тренерни гьюрметине Къарабудагъгент районда
кёп керенлер бютюнроссия турнирлер де оьтгерилген.
Бугюн ол пенсияда ва Кисловодскиде яшай.
Ону юбилейи булан къутлайбыз, савлукъ ва узакъ оьмюр
ёрайбыз.
Измулла ГЬАЖИЕВ.
СУРАТДА: И. КЪАДЫРОВ.
Автор чыгъаргъан сурат.
Беш топ – Питерни командасына да...
Къаттыгюн, август айны
10-нда, ойналагъан милли
лигадагъы Россияны чемпионатыны алтынчы турунда
магьачкъалалы
«Анжи»
оьзюню
майданында
Санкт - Петербургдан гелген
«Динамо» булан ёлукъду.
Къонакълар оюнну башын
гючлю башлады, биринчи
он минутну узагъында питерлилер чапгъын эте туруп
оьтгерди. Гьатта Кержаковну къапусуну алдында
къоркъунчлу
мюгьлетлер
де болду. «Анжи» де шо он
минутну ичинде оьзюню
оюнуну кююн табып болмай
турду.
Сонг «Анжи» эс тапды,оюнну
он уьчюнчю минутунда Магьаммат Митришев, «Динамону»
якълавчусун да алдатып, оюнну
санавун ачды. Шо гол гирген
мюгьлетден тутуп, оюн битгинчеге бизинкилер питерлилеге дагъы
бизин майдангъа «еси» болуп,
оюнну башында йимик сюйген
къайдада айланмагъа къоймады.
Оюнну йигирманчы минутунда Амаду Мутари гьилла этип,
майданны ортасындан оьзюне
гелген топну Антон Арсеньевни
къапусуна бакъдырып, экинчи
гол гийирди.
Йигирма тогъузунчу минутда
кёп сийрек
чапгъынларыны
бирисинде «Динамону» чапгъынчысы Максим Андреев, бизин
орта якълавчубуз Расим Тагьирбековну хатасындан пайдаланып ,
Кержаковгъа гол гийирди. Бизге
гийирген голундан сонг, питерлилер бираз жанланып, дагъы да
чапгъынлар этме де къарады, тек
бизин якълавчулар дагъы олай
хаталар этмеди. Шолайлыкъда,
биринчи тайм битди.
«АНЖИДЕ» ОЙНАЖАКЪ
Бразилиялы футболист Леонардо да Силва Соуза гелеген
эки йылны узагъында магьачкъалалы «Анжи» футбол клубда
ойнажакъ. Шо гьакъда эсгерилген футбол клубуну хас сайты
билдире.
Бизин
дагъыстанлы
командагъа янгы къошулагъан
Леонардо да Силва Соуза Бразилияны Парана штатында ерлешген Андира деген шагьарында
1992-нчи йылны март айыны
18-нде тувгъан. Касбучу гьисапда
футбол ойнамагъа ол 18 йыллыкъ
чагъын­
да дыгъар байлап, Кипрны Паралимни деген шагьарыны футбол клубунда башлагъан.
Шондан сонг Леонардо Донецк
шагьардагъы «Металлург» деген командада ойнап тургъан.
Шондан сонг да Азербайжанны
премье­р-лигасына гиреген «Габале» деген командасында белгили
Танапусдан сонг да «Анжи»
оюнну «югенлерин» оьзюню
къолундан чыгъармай, бир де
футбол майданны сол янындан,
бир де онг янындан чапгъынларын давам этип турду. Тек, не
этерсен, бирини артындан бири
болагъан къоркъунчлу мюгьлетлени къолдан чыгъарып
турду.
Бизин командада Амаду
Мутари ва Илья Максимов башгъа футболистлерден айрыча
гючлю гёрюне эди. «Анжини»
СУРАТДА: Леонардо да Силва
Соуза.
Шарапутдин КИШИЕВ.
СУРАТДА: Магьаммат
МИТРИШЕВ оюнну
санавун ача.
ШАХМАТДАН ЯРЫШЛАР
Дагъыстанлы уьч шахматист Темиркъазыкъ-Кавказ федерал
округну кубогуна ес болмакъ учун Къарачай-Чергес Республиканы Теберда деген шагьарында юрюлген чалт шахматлардан оьтгерилген ярышларда ортакъчылыкъ этген. Шо гьакъда маълумат
къуралланы вакиллерине халкъара даражадагъы гроссмейстер
Жакъай Жакъаев билдирген. Ол эсгереген кюйде, шо ярышланы алдынлыларына Мычыгъыш Республиканы Башчысы, Темиркъазыкъ-Кавказ федерал округну шахмат федерациясыны
ёлбашчысы Рамзан Къадыровну савгъатлары тапшурулгъан.
россиялы касбучу Юрий Сёминни ёлбашчылыгъы булан оьзюню
сынавун артдыргъан.
Леонардо да Силва Соуза
«Анжи» деген футбол клуб булан
байлангъан дыгъарыны къадары
гьакъда бир сёз де айтмагъан.
бары чапгъынлары шу эки де
футболистден таба къурула эди.
Шолайлыкъда, оюнну етмиш
сегизинчи ва сексен тогъузунчу
минутларында Илья Максимов
питерлилеге дагъы да эки топ
гийирди.
Оюнгъа гёрсетилген токъсан
минутгъа судья Артём Чистяков къошгъан уьч минут да
битди дейгенде, Амаду Мутари
къонакълагъа бешинчи топну
гийирди. Оюн 5:1 санав булан
тамамланды.
«Оюнну санаву чу яман
тюгюл, тек футболистлеримни алдына салагъан мени кёп
талап­ларым бар», – деди оюн
битгенде береген баянлыгъында
«Анжини» баш тренери Сергей
Ташуев. Дагъы да Ташуев якълавчулар этеген хаталаны ва
чапгъынчылар этеген хаталаны
уьстюнде ишлеме герекни де
айтды.
Къонакъланы баш тренери
Виктор Демидов буса бугюн
оьзюню командасындан «Анжи»
гючлюге мюкюрлюгюн билдирсе
де, оьзлер бугюнгю оюнну санавуна гёре «Анжиден» айтардай
осал гёрмейгени гьакъда билдирди.
Не болса да, бизин «Анжи»,
алты оюндан сонг он уьч очко
да къазанып, къайтып турнир
таблицаны башына ес болду.
– Шо ярышларда шахмат оюн
булан машгъул болагъан 70 адам
ортакъчылыкъ этди. Ярышларда
ортакъчылыкъ этген дагъыстанлыланы арасында Руслан Мусалов яхшы натижалагъа етишмеге
бажарды. Ол шо ярышларда 6,
5 очко къазанып, 5-нчи ерге ес
болду.
Оьтгерилген
ярышларда
биринчи
ерни
Ставрополь
крайдан гелген Завур Текеев
алды. Дагъыс­
тандан баргъан
ярышланы оьзге ортакъчылары
– Магьачкъала шагьарны шахмат
федерациясыны ёлбашчысы Агь-
мат Хасболатов ва Тата Бариев 4,
5 очко тюгюл къазанмагъа болмады, – дей Ж.Жакъаев.
Ону сёзлерине гёре, ярышланы ахырынчы уьчюнчю тирети
август айны 29-ндан тутуп, 30-на
ерли оьтгерилежек. Ону гьасиллерине гёре, олай да ондан алда
юрюлген ярышланы эки де тиретини натижаларын гьисапгъа
алып, лап яхшы 16 шахматист
Темиркъазыкъ-Кавказ федерал
округуну кубогуна ес болмакъ
учун юрюлежек финал оьчешивлерде ортакъчылыкъ этежек.
Ярышланы финал тирети, ал-
данокъ гёз алгъа тутулагъаны
йимик, сентябр айны ахырында,
октябр айны башында Грозный
шагьарда оьтгерилежек.
Ж. Жакъаев айтагъаны йимик, ярышланы уьчюнчю тиретинде ол оьзю де ортакъчылыкъ
этежек.
– Мен ярышланы Теберда
шагьарда юрюлген экинчи тиретинде ортакъчылыкъ этмедим.
Оьрде эсгерилген кубокгъа ес
болмакъ учун июн айны ахырында Владикавказда юрюлеген
ярышланы биринчи тиретинде
уьчюнчю ерге ес болдум,– деп
айрыча эсгерди Ж. Жакъаев.
Шондан къайры да, август
айны 9-ндан 17-сине ерли Магьачкъала шагьарда Анатолий
Карповну атындагъы Шахматланы уьюнде шахмат оюндан
Дагъыстанны чемпионаты оьтгерилежек.
Насрулла БАЙБОЛАТОВ.
ЯШ НАСЛУ
ЁЛДАШ
15. 08. 2014 й.
Юрегигизге балгьам бола
«Языв ярдан къаратыр» деген айтывну
гьакълыгъын яшай туруп англайбыз. Бир
де болмас, болса да ярамас деген затлар
болуп да къала. Болгъан сонг, ёлгъа йиберип де къоябыз. Яшав оьзюню талапларын
сала, биз де огъар ирия болабыз.
Назик юрекли тиштайпаны яшавну
къыйынлыкъларына чул бермей алгъа
талпынывун гёргенде, ону гючюне гьайран
къаласан. Озокъда, гьаман да иржайывну
ичиндеги пашманлыкъны яшырмагъа
тынч тюгюл.
Мени къурдашларымны арасында бириси инг де насипли тиштайпа деп эсинге
геле. Ол бир де гёнгюлсюз болуп, йылап, не
де яшавгъа разисизлигин билдирип эшитмегенбиз. Гьар гезик оьзгелени къыйы­
нына кёмеклешип, маслагьатлар эте. Тюзю,
аврувланы кёплери де къыйналагъан­
лыкъдан, рагьатланып билмейгенликден
де тувулуна.
Гертилей де, къатынлар оьзлени савлугъуна аз тергев бере. Мен бир керен
огъа­р: «Биз сагъа сукъланабыз. Сени йимик
шат, гёнгюллю турмакъ учун нече де насипли болмагъа герекдир»,–деген эдим. Ол
башын гётерип, магъа багъып къарагъанда,
гёзлерини теренинден денгиз­ни толкъуну
йимик гётерилип гелеген пашманлыкъ
мени силкиндирди. Шо мюгьлетде мен ол
нечик гючлю тиштайпа экенни англадым.
Къысматыны гьар мюгьлетин бир уллу
савгъат йимик къабул этип, къыйынынталчыгъын халкъгъа малим этмей, инг
насипли адам йимик юрюмек игитликни
бир журасы деп эсиме геле. Бизин арабызда
сююп де, сюйдюрюп де, тынглап да, англап
да, яшавну къамучусун гётерип де, яшавдан
сююнюп де болагъан гючлю тиштайпалар
аз тюгюл. Шону учун берилеген насигьатлардан къыйынлы мюгьлетлерде аз буса да
маслагьат болур деп умут этебиз.
1. Ругьугъузну гётермек учун тептер
тутугъуз. Онда сиз ушатагъан шиъруланы,
айтывланы, белгили адамлар айтгъан сёзлени язып юрюгюз. Эгер бир явунлу гюн
сиз пашман болсагъыз, шо тептер сизге
гёнгюгюзню ачма кёмек этежек... Кёбюсю
къатынгишилени шолай тептерлери бар.
Олар айтагъан кюйде, бу тайпа язывлар
адамны юрегине инг багьалы балгьам болуп токътай.
2. Адамланы кемчиликлерин «чайнайгъан» кюйню къоюгъуз. Озокъда,
сизин эригиз де малайик тюгюлдюр. Ол
олай даражада болгъан буса, сизин алма да
алмас эди чи. Мени хоншумда гьар заман
Тюш вакъти. Орамда гюнню гючю
лап къызгъан. Ара-арада эшеген исси ел
тереклени япыракъларына харс урдуртуп
йибере, сонг тынып къала. Айшат бажив
уьйде янгыз, ол тюшде ашама ашы ёкъну
да эслемей къалгъан. Гюнню узагъында
этме герекли иш азмы, онда чаба, мунда
чаба. Ол бирден тастымалны ачды, гесек
аш тюгюл эсе къалмагъан. Бу яйывну буччагъын гётерди де, акъча алды ва къыргъа
чыкъды. Къапусун ачгъандокъ, бугъар
бир яш ёлугъуп къалды. «Балам, кимни
яшысан, гёзлерим де алмай?» – деди ол.
Яш тирелип токътап: «Бажив, къуллугъунг
бармы? Солтанны яшыман, Салиммен»,–
деди. Айшат бажив, бирден тюрленип
гетип: «Гьа, гьа…таныйман, яшым,–деди
де, – балам, магъа эки экмек алсанг тюкенден, уьйде гиши де ёкъ, юрюп де болмайман»,–деп къошду. Яш: «Озокъда алып
гелермен»,– деп, акъчасын да къолуна тутуп гетди. Шоссагьат экмеклер де алып, яш
Айшат баживлеге етишди. Айшат бажив
бек сююндю. Разилигинден яшны не этип
алгъышлайгъанны билмей: «Балам, токъта
чы, ма сагъа он манат да берейим, къыйы­
нынга разилик саялы»,–деди де, яшгъа он
манатны астаракъ узатды. Шондан сонг
Айшат бажив баргъан-баргъан ерде бу
яшны макътай десе макътаймы, огъар
оьзюню эпсиз рази болгъанлыгъын ва не
этип сыйларны билмей акъча да бергенин
кёп муштарланып хабарлай.
Бир гезик Айшат бажив хоншусундагъы Атав агъавлагъа бир къуллукъ болуп барды ва ондан-мундан хабар чыгъып,
шо баягъы экмек гелтирген яшны макътай
башлады ва оьзю разиликге берген акъчаны да бал татытып хабарлады. Бугъар
агьамият берип тынглагъан, кёпню гёрген,
кёп яшагъан, саламатлы, асил ойлу Атав
агъав башын чайкъап муну сёзюн бёлдю
де ва булай башлады: «Гьали магъа тынгла, биз барыбыз да яшлагъа айып этебиз,
шолай къутулуп да къалабыз. Гьалиги
22
орайып турагъан бир къатын бар эди. Ол
даим эрин сёгюп тура эди. Бир керен огъар
ёлдашлары: «Эринг оьлюп къалса не этер
эдинг?» –деп сорады. Булай суалдан абдырагъан къатын сёйлеп болмай къалды.
Сонг буса, олтуруп, эрини яхшы хасиятларын айтма башлады. Олар айтардай аз да
болмагъан хари! Балики, сиз де эригизни
яхшы хасиятларын эсге алып къарасагъыз,
иш сиз ойлайгъан кюйде, бузукъ тюгюлню
гёрерсиз. Ол лап сиз ёлукъма умут этеген
адам болуп чыкъма да бола.
3. Хоншуларыгъыз булан арив аралыкълар болдурма къаст этигиз. Сизин
булан бир орамда яшайгъанланы гьалынгюнюн билмек адилли ишлерден санала.
Мен таныйгъан оьзюн оьктем тутагъан
бир къатын бар эди. Ол мен тенги ёкъ
адамман деп тура эди. Шо себепден ону
къурдашлары да ёкъ эди. Бир керен биз
огъар биринчи ёлукъгъан адамны суратлама тапшурдукъ. Трамвайда олтургъан
адамланы яшаву, хасиятлары, этеген иши
гьакъда оланы тыш гёрюнюшюне къарап,
хабар тизме тюшдю. Ол къатын олар гьар
гюнюн нечик йиберегенни гьакъында кёп
ойлашды. Гьали шо биз айтагъан къатын
танылмасдай алышынгъан. О къайда болса
да, адамлар булан арив гелишме, инг алда
сёз башлап, татывлу лакъыр этме уьйренген. Шоллукъда, ол оьзюню яман
«аврувундан» сав болду.
4. Юхлама ятгъынча, эртенинде алда этежек ишлени
белгилеп, язып къойса яхшы
бола. Кёбюсю къатынгишилер
шону этип бажармай. Натижада
олар бирини де артына чыгъып
болмайлар. «Заман етишмей»,
«заманыбыз ёкъ» деген сёзлени
де олар кёп сююп къоллай. Бу
къайдалы пайдасыз чабувулгъа
ахыр салмакъ учун тангала этежек ишлеригизни язып онгарып
къоюгъуз. Шолай этсегиз, къолдан иш чыгъагъанны да, гьатдан
озуп моюмайгъа­ныгъызны да эс
этежексиз. Оьзю этген ишге рази
болув да къатынланы ругьун
гётере. Сонг да оланы оьзлеге
къуллукъ этме, рагьатланма заманы къала.
(Гьар къайсы къатынгиши де гюнню
ичинде оьзюне къуллукъ этме заман тапма
герек. Мен ойлайгъан кюйде, арив гийинип, бетин-башын да оьзю арив гёреген
кюйде онгаргъан къатынгиши аз къарсалай).
5. Ахырынчы насигьатым да шулай–
бир заманда да бек моюгъунча, талгъынча
ишлемегиз, къаркъарагъызны аягъыз.
Моюгъанлыкъ къатынгишини тез къарт
этегенни унутмагъыз. Ишни арасында рагьатланма заман табыгъыз.
Профессор Пол Э. Жонсон оьзюню
лекциясында адамны къаркъарасы нечик ял алма болагъанны гьакъындa айта
болгъан. Он минутну ичинде о айтагъан
упражнениелени этгенде, адамлар олтургъан еринде юхлап къалма аз къала болгъан. Олар рагьатлыкъ не экенни билмей.
Ишлемейген къатынлар чы сюйсе гюнде
рагьатланма заман табып бола. Полда ятып
къарагъыз гьали. Аркъа сюегигиз нечик ял
алагъанны гьис этмеймисиз? Тюпде эсгерилеген упражнениелени де полда ятып
этсе яхшы.
Биз таклиф этеген упражнениелени
бир жума этип къарасагъыз, савлугъугъуз
беклешегенден къайры, гёнгюгюз гётерилегенни эслежексиз.
а) Талгъанда полда ятыгъыз, созулугъу­з,
герилигиз. Бир сол къабургъагъызгъа, бир
онг къабургъагъызгъа айланып йиберигиз.
Гюнде эки керен сама аз замангъа шулай
рагьатланма заман табыгъыз;
б) гёзлеригизни юмугъуз. Профессор
Жонсон таклиф этеген кюйде, булай сёзлени айтма да боласыз: «Гёммек кёкде ярыкъ
гюн шавлаларын чача. Табиатда–шып­
лыкъ, айлана якъда – парахатлыкъ. Мен де
табиатны бир гесегимен ва ону булан арив
къыйышаман»;
в) эгер сизин ятма чолагъыз ёкъ буса,
не этип бола? Аркъагъызны тюз сакълама
болагъан къатты шанжалда олтуругъуз,
къолларыгъызны аяларын тюпге бакъдырып, сизге рагьатлы болагъан кюйде
салыгъыз. Сонг гёзлеригизни юмуп, уьстде
эсгерилген сёзлени яда олагъа ошашлыларын такрарлагъыз;
г) аякъларыгъызны бармакъларын
бир нече керен къатдырып, бошатып ойнатыгъыз. Сонг къаркъарагъызны бары
да жымчыкъ этлерин шо къайдада башлап
къатдырып, сонг бош этигиз. Бойнугъуз­
гъа етишгенде, башыгъызны ари-бери
буругъуз. Жымчыкъ этлеригизге «парахат
рагьатланыгъыз» деп айта турма да унутмагъыз;
д) нерваланы рагьатландырмакъ учун
теренден сабур тыныш алмакъ да пайдалы.
Индиялы йоглар токъташдырагъан кюйде,
тюз кюйде тыныш алыв – нерваланы биринчи дарманы;
е) бетигиздеги бюрюшмелени гьакъын­
да ойлашыгъыз, оланы язма къарагъыз.
Къашларыгъызны, авзугъузну эки янындагъы бюрюшмелени сыйпап языгъыз.
Гюнде эки керен шолай этсегиз, даим
арив, жагьил кюйде къалажакъсыз. Ич
яшавугъу­з бир ёрукълу низамгъа тюшгенде, тыш гёрюнюшюгюз де яхшы якъгъа
алышынагъанны гёрежексиз.
заманда яшлар неге тарбиясыз оьсе деген
соравгъа жавап береген де ёкъ, билсе де,
бермеге сюймей. Уллугъа абур ёкъ, гиччиге
сый ёкъ дегенлей, яшлар бузулуп битген.
гёнгюн алайым, ишине разилик берейим,
дагъы да яш къуллукъ этмеге муштарлы
болур»,–деп этген эдим деди. Атав агъав
яхшы кюйде Айшат баживню бетине къа-
Акъчасыз этилеген кёп рагьмулар бар,
шоланы гележек наслудан къачырма ярамас. Гёз этемен деп, къаш этме бирдокъда
тарыкъ тюгюл. Яшны эдепсизликге тартма
ярамай, оьзденликге, эркинликге тартмагъа герек.
Эсингдеми, биз яш заманда ёлда ёлугъуп уллу адам буюрса, гери урмай, ону къуллугъун кютюп, сонг оьзюбюзню къуллугъубузну кюте эдик, уьйге гелгенде атабыз:
«Неге геч къалдынг?» –деп сораса, башгъа
уллуну къуллугъуна баргъанны билгенде:
«Яхшы этгенсен»,–деп къоя эди. Биз биревден де этген рагьмугъа акъча алмагъанбыз чы. Биз, уллулар, яшланы асилликге,
адамлыкъгъа, оьзденликге уьйретегенни
орнунда, оланы урушбатгъа, рагьмусуз янашывгъа уьйретмеге ва татындырмагъа
герекмейбиз. Яшлар шолай яш чагъындан
гьар яхшыгъа уьйренмеге гереклер. Къой,
олар къысгъа къылыкълы болуп оьсмесин,
намусну-ягьны оьзлени къан ва жан борчу
йимик гьис этсин»,–деп сёзюн битдирди
Атав агъав. «Воллагь, о да герти, тюз», –
деп, Айшат бажив енгилден эретурду ва:
«Намаз да болду»,– деп уьюне багъып аста
абат алды. Атав агъавну насигьатлары
уьйге барагъанда да, Айшат баживню алды
булан, мияманы ав йиби йимик созулуп,
оьзю булан бирче юрюдю. «Гележек нас­
луну тарбиялавда бирлик, хантавсузлукъ
герекни гьар уллу да билмеге гереги ачыкъ,
олар учунгъу жаваплыкъны эсден тайдырмайыкъ»,–деген Атав агъавну юрек гьисин
Айшат бажив шоссагьат англады.
«АКЪЧАГЪА УЬЙРЕТМЕ,
КЪЫЛЫКЪГЪА УЬЙРЕТ»
Хабар
Гьали де абур этегенлеге абур этме ихтияр
бериле, къылыкъ-намус дегенлей этме
сюегенлеге бар. О гьакъда ойлашмайгъанлагъа бир зат да ёкъ. Кёбюсю яшланы
тарбиялавда биз, уллулар да, айыплыбыз
демеге сюемен. Гёремисен, Айшат, шу
ерде сени кёп гюнагьынг бар, неге дей
бусанг, айтайым. Сен яман да гёрме. Мен
сен яшгъа сагъа экмек алып гелип къуллукъ этген къуллугъунга рази тюгюлмен
тюпкъара. Шо яшгъа сен олай янашма
тюшмей эдинг». Айшат бажив, бирден сесгенип гетип: «Гьуя, не этейим дагъы, яшны
рап: «Къара чы, бу ишде сени тарбиялав
гючюнг гёрюнмей. Сени оюнгда яшны
яхшыламакъ, ону, сен де айтгъанлай,
рази этмек, къуллукъ этивге муштарлы
этмек, гьакъ разилигинг болуп токътай.
Тек бир зат бар, сен огъар оьзюнге
этген къуллукъгъа гьакъ бергенсен.
Шону гьабас этгенсен. Шо къуллукъгъа
сен этеген алгъыш да, береген разилик
де таманлыкъ этмейми? Сонг, бил яш
гьакъсыз къуллукъ битдирмейген
болуп къалажагъын. Ол бара-бара акъчаны багьалажакъ, сени сёзюнгню багьаламажакъ. Уллу айтгъанны этейим,
огъар абур-сый, ёл къояйым деген зат
ону оюндан къачажакъ. Сен ону акъчасыз рагьму этмейгенликге чакъырасан,
акъчагъа ий этесен, уьйретесен. Сен ону
къылыкъгъа-намусгъа уьйрет. Уллулагъа
абур этсе, оланы къуллугъун кютсе, нечик
уллу даражадыр деген ойгъа гелтир. Насип, талай ёра, ону алгъышла, яш шоланы
Магьач ШИХАЛИЕВ.
эшитип къувансын, сююнсюн. Муна, шулай муштарлыкъ яхшы. Яшны акъчагъа
татындырма ярамас. Муна шулай: «Яшда
уьйретсенг
яшынгны,
абурлу эте башынгны, эркелетип уьйретсенг, тузун
Гёгюрчюн АТАЕВА
алыр ашынгны», – деп негьакъ айтылмагъан. Бил,
8 928 576 74 78
къылыкъ-намус сатылмай.
[email protected]
23 ЁЛДАШ
ЯШЛАНЫ ДЮНЬЯСЫ
15. 08. 2014 й.
15. 08. 2014 й.
Дюньябыз яшлар булан гёзел
Аявлу яшлар!
Бизин булан байлавлукъ тутагъаныгъыз учун сизге
баракалла, сизин къошумугъуз, барлыгъыгъыз бизин рази эте,
дюньябызны гёзел эте, бай эте. «Яшланы дюньясы» булангъы байлавлукъну уьзмегиз! Оьзюгюзню, яратывчулукъ ишлеригизни
гьакъында «Ёлдаш» газетни редакциясына йиберигиз!
Гележеги уллу къызыбыз
«Яшлар
болмагъан
эди буса, бу
дюньяда не
сююнч
болажакъ эди?
Олар тюгюлмю
бизин
гележегибиз?
Гьар
яшны
яннавурунда
атасы да, анасы да къушну
эки къанаты
йимик олагъа
яшамагъа
ругь
бере.
Яшыны гьар
этген яхшы
ишине,
уьстюнлюгюне
сююнеген инг
алда анадыр
деп
эсиме
геле».
Бу
сёзлер эки гёзюню бебейи,
гёз ачгъанда
гёреген нюрю
болагъан
къызын тарбиялайгъан
ананы тилинден алынгъан. Гертиден де, ону къызы Алияны
гиччиден берли пагьмусу бары арагъа чыкъгъан.
Яшны тарбиялавну яш тувгъанча да башлама
герек боладыр. Шо саялы яшгъа инг де ювукъ
адам – ана ону тюз ёлгъа салывда ва пагьмусун
ачывда биринчи муаллими болуп токътай. Барабара бу ишге яшлар бавундагъы тарбиялавчулар
ва школадагъы муаллимлер де къошула.
Алия гиччиден тутуп ана тилинде шиърулар
охума, бийиме кёп сюеген къыз болуп оьсе. Ол
анасыны къолундагъы нарыста заманындан
берли, музыканы бек алагъан, арив макъамны
эшитсе, шоссагьат къаркъарасын шогъар гёре
кюйлейген къыз болуп оьсе.
Алия уьч йыл битеген чагъындан башлап,
Магьачкъала шагьардагъы 73 номерли яшлар
бавуна юрюме башлай. Тенглилери булан тез
гелишип болагъан гиччи Алия яшлар бавунда
оьтгерилген гьар тюрлю шатлы жыйынларда
актив кюйде ортакъчылыкъ этмеге башлай. Тарбиялавчулар Алияны бийиме пагьмусу барын эс
этип, яшлар бавундагъы бийимеге уьйретеген
кружокгъа къошалар.
Узакъ къалмай ону тувмадан салынгъан пагьмусу арагъа чыгъа. Къурдашлары булан бирче ол
яшлар бавундан тышда юрюлеген шатлыкъларда
да бийимеге уллу сагьнагъа чыгъа. Мисал учун
айтгъанда, бу йыл ол яшланы халкъара гюнюне
багъышлангъан байрам шатлыкъларда ортакъчылыкъ этген. Уллу Уьстюнлюкню гюнюне
байлавлу болуп юрюлеген байрамда да ол бийив
ансамблни ортакъчысы болуп, не бийивню де
уста бийиме болгъан.
Пагьмусу артып гелеген къыз Алияны, беш
йыл битгенде, «Салам» деген яшланы яратывчулукъ бийив ансамблине чакъыралар. Алия бу
ансамблге юрюйгенли 2 йыл битежек.
Гьар не якъдан да пагьмусу бар Алия ана тилинде язылгъан шиъруланы гёнгюнден уьйрене,
шолардагъы чеберликни сакълап охумагъа да
бажара. Бу йылны февраль айында республика
оьлчевде юрюлген ана тиллени гюнюнде де ол
ана тилинде чартлатып шиърулар айтып, харс
урувлар къазанды. Гележеги уллу къызыбыз
Алия етмеген уьстюнлюклер къалмасын деп айтмагъа сюебиз.
Б. ОЬЛМЕСОВА.
СУРАТДА: АЛИЯ ана тиллени гюнюне
багъышлангъан байрамда.
Сурат агьлю архивден алынгъан.
КРОССВОРД
Солдан онггъа:
3. Толтурса, уллу
дёгерек бола, ине
булан тюртсе – атыла.
4. Дос­
кагъа язмакъ
учун къоллана. 7.
Татли де тюгюл,
аччы да, амма бек ….
10. Гьинкал ашама
онгай­лы алат. 11.
Гьар тюрлю емишлерден ичмек учун
этиле.
Оьрден тюпге: 1. Машинни бензини
тюгюлеген ери. 2. … ёммакъ деп айтыла. 5. Балжибин не
бере? 6. Столну бир
саны. 8. Кёп сёйлей
не?
Август айны 1-нде чыкъгъан кроссвордну жаваплары:
Солдан онггъа: 1. Карамель. 5. Акъча. 7. Вахта 8. Зияв. 11. Кутум. 9. Чалашгъа бирдагъы айтылагъан
къайдасы.
Оьрден тюпге: 2. Агъачуста. 3. Мурапа. 4. Лак. 6. Аювъюзюм. 10. Торт.
ВИКТОРИНА-ЛАКЪЫРЛАШЫВ
Аявлу яшлар, тюпде берилген соравлагъа ва гёрсетилген тюрлю жаваплардан тюзлерин айырып, редакциягъа йиберигиз. Тюз язып йиберген жавапларыгъыз
«Викторина-лакъырлашывну» тюбюнде берилежек.
1.Чычкъанлар лап да
кёп сюеген не тюсдюр?
а) кюлтюс;
б) акъ;
в) къызыл;
г) яшыл.
гьакъыл уьйретеген тайпасы.
2. Кёкге ошайгъан не
тюсдюр?
а) мелевше;
б) сари;
в) гёк;
д) къара.
5. Лап да уллу толкъунгъа нечик айтыла?
3. Лап да яхшы къайсы
доктор экен?
а) доктор Патимат;
б) доктор Аминат;
в) доктор Айболит;
г) доктор Чумайсат.
4. Спорт оюнну лап да
а) шахмат;
б) волейбол;
в) футбол;
г) теннис.
а) маверикс;
б) цунами;
в) циклопс;
г) аурс.
6. Дюньяда сонетлени
лап да белгили автору къайсыдыр?
а) Шекспир;
б) Толстой;
в) Маяковский;
г) Ахматова.
ЧЕЧЕГЕН ЁММАКЪ
Сув ортада къурулукъ,
Эр гишиге ат да дюр.
Тез жавап бергенге чи,
Бек билмекге хат да дюр.
А. АСКЕРОВ.
• СИЗ БИЛЕМИСИЗ?
Австралияны бары да якълардан денгизлер ва океанлар къуршагъан бек уллу къуру ери дюньяда
7-нчи ерни ала. Лап кёп оьсювю ва
жан-жанывары бар атав (остров).
Ондан къайры да, лап тегиш топуракъ гьисаплана. Австралияда
кёп сийрек ёлугъагъан гьайванлар,
къушлар яшай: эму, кузу, ехидна,
вомбат, кенгуру, коала, киви, кеа
ва оьзгелери.
Бу жанланы, гьайванланы гьакъында сизге номерденномерге «Яшланы дюньясында» берилежек. Бугюн сизге
ЭМУдеген къушну гьакъында гиччирек маълумат бериле.
ЭМУ къушгъа къумукъча тюекъуш (страус) деп айтыла.
Къушну бийиклиги 2 метргъа ювукъ бола. Даим бир уллу
сирив болуп аш-сув излеп турагъан жанлар. Тюекъушну
яхшы уллу яшыл тюслю йымырткъасы бола.
Разият ИЛЬЯСОВА
[email protected]
WWW. YOLDASH.RU
ЁЛДАШ
АХЫРЫНЧЫ САГЬИФА
Лап яхшы юртлу врач
Асил
сёз
Тюрк халкъланы айтывлары
ва аталар сёзлери
ТАТАРЛАР
●●Сюзеген сыйыргъа Худай
мююзлер бермей.
●●Гиргенче нечик
чыгъажагъынгны ойлаш.
●●Ата – билек, ана – юрек.
●●Таш атса – аш ат.
●●Бир кёкде эки ай боламы?
●●Ялагъайчыгъа гьар гюн байрам.
●●Тили барны эли бар.
●●Атсыз игит имансыз оьлер.
●●Эки айтылгъан масхара
кюлкюлю болмас.
●●Урлангъан ат ярты багьагъа токътай.
●●Атлар сув ичегенде, тайлар бал ялай.
●●Ач ачны талайлар, токъ
токъну ялайлар.
●●Ачны къарны тояр, гёзю тоймас.
●●Яхшы хабарны къанатлары болар,
яман хабарны аякълары акъсар.
●●Алтын кюлге тюшген
булан езге айланмас.
Гьазирлеген П. ГЬАЙБУЛЛАЕВА.
●●Янгы китап
Гьали-гьалилерде медицина
къуллукъчуланы арасында оьтгерилген Бютюнроссия конкурсда
«Россияны лап да яхшы юрт врачы» деген номинацияда Бабаюрт
районну Янгы Коса юртундан
чыкъгъан Марияна Салаватовна
ШАГЬМУРАТОВА
биринчи
ерни алгъан.
Бугюнлерде Мариям (юртлулары
огъар Мариям деп айта) Ставрополь
крайдагъы Грачёвка деген район
центрдагъы больницада баш терапевт болуп ишлей. Дагъыстандан,
Ставрополь крайдан бир медицина
къуллукъчу да бугюнлеге ерли шо
оьр ва гьюрметли атгъа ес болма­
гъан. Бу Мариямны уьстюнлюгю булан юртлулары, районлулар, гьатта
дагъыстанлылар да оьктем болмагъа
бола.
Мариям 1965-нчи йылда Янгы
Косада балыкъчы Салаватны ва
муаллим Рукъуятны абурлу агьлюсюнде тувгъан. Ол ата юртундагъы
8 йыллыкъ школаны лап яхшы
къыйматлагъа битдире. 1981-нчи
йылда буса Магьачкъала шагьарда
ерлешген къызъяшланы школаинтернатын алтын медаль булан
тамамлай. Гиччиден башлап оьзюню
алдына врач болмакъ деген борчну
сала. Шо мурат булан Магьачкъала
шагьардагъы медицина училищеге
1983-нчю йыл охума тюше. Бу орта
охув ожакъны да лап яхшы къыйматлар булан тамамлай. Сонг охувун
Дагъыстан медицина академияда
давам эте. 1989-нчу йылда медицина академияны къызыл дипломгъа
битдире.
Савлукъ сакълав тармакъдагъы
Акъсакъ Темир – Къумукътюзде
«Абусупиян»
деген
китап басмаханада Алан
Хасаровну (псевдоним)
янгы китабы чыкъгъан.
«Анжи-Къала»
деген
крайны уьйренеген къумукъ жамиятны чалышыву, гьаракаты булан
чыкъгъан «Тамерлан в
Кумыкии» деген бу китапда къумукъланы ва
Дагъыстанны оьзге халкъларыны лап авур, къыйын
девюрюню
гьакъында
хабар юрюле.
ХY асруну ахырында
Къумукътюзде,
Терик
оьзенни
ягъаларында
Акъсакъ Темир Алтын
Орданы ханы Тохтамышны асгерлерин тозгъан. Алда
эки де асгербашчыны къурдашлыкъ аралыкълары
болгъан. Акъсакъ Темир Тохтамышгъа Алтын Орданы
ханы болма да кёмек этген. Бара-бара оланы арасына
сувукълукъ тюшген, эришивлюк буса давгъа гелтирген.
О заман къумукълар Алтын Ордагъа гире болгъан. Оьзюню душманыны яны деп, Акъсакъ Темир къумукълагъа бек зарал этген.
Ону давундан сонг Къумукътюз кёп заман адамсызжансыз дегенлей тургъан. Сав къалгъан къумукълар
Салатавларда, Къазбек, Гумбет районланы гьалиги
ерлеринде яшав сюрген. Солтанмут арагъа чыкъгъанда,
Къумукътюз янгыдан жанланма, оьсме башлагъан.
Р.ГЬАРУНОВ.
YOLDASH
Учредители
Народное Собрание и
Правительство РД
Адрес редакции:
367018, Махачкала,
пр-т И. Насрутдинова, 61,
Дом печати, 9 этаж
Тел./факс: 65-00-30
15. 08. 2014 й.
Главный редактор
К. М. АЛИЕВ
65-00-30,
E-mail: [email protected]
(для офиц. переписки)
(для SMS–сообщений)
Зам.гл.редактора,
А. Л. Салимурзаев
65-00-31
Ответственный секретарь
П. Х. Хайбуллаева
8 928 526 92 34
bike – [email protected]
Зам. ответственного
секретаря
Н. Албасханова
65-00-35
[email protected]
Гл. бухгалтер
Б. Д. Шихвалиева
65-02-90,
[email protected]
биринчи абатларын Грозный шагьарда ала. Сонггъа таба йылларда
Тотаюрт больницада, йыракъ Якъутия элде загьмат тёкген.
Муна он йылланы узагъында ол
Ставрополь крайны Грачёвка деген
район больницасында баш терапевт
болуп да ишлей, район больницаны
баш врачыны орунбасарыны борч­
ларын да кюте.
Озокъда, шо йылланы узагъында
иш ёлдашларыны арасында Мариям
абур да, сый да къазангъан. Аврувланы арасында ону абуру да бар, огъар
аврувлар инана, аркъа таяй десем,
къопдурув болмас. Медицина къуллукъчуланы арасында оьтгерилген
конкурсларда Мариям 2012-нчи
йылдан башлап ортакъчылыкъ эте.
Шо йылда ол бу конкурсда савгъат-
24
лы ерге ес болгъан. 2013-нчю йылда
буса бу конкурсда ортакъчылыкъ
этип, Ставрополь крайны лап да
яхшы врачы деген номинацияда биринчи ерге ес бола. Бу йыл Мариям,
Бютюнроссия конкурсда ортакъчылыкъ этип, «Россияны лап да яхшы
юрт врачы» деген номинацияда
биринчи болгъан.
Бу конкурс уьлкеде 2001-нчи
йылдан башлап оьтгериле. Озокъда,
Мариям учун бу уллу уьстюнлюк.
Конкурсда ортакъчылыкъ этип, алдынлы ерлени алгъанланы Москва­
да, Кремлде, сентябр айда савгъатлажакъ.
Мариямны агьлюсюню гьакъында бир-эки сёз айтайыкъ. Ону оьмюр
ёлдашы Мурат Даветов да Бабаюрт
райондан чыкъгъан. Татывлу агьлюде эки улан оьсе. Уясында не гёрсе,
учгъанда да шону этер дегенлей,
уланлары да ата-анасын сююндюре.
Айтагъаным, уллу уланы Рустам
Грачёвкадагъы орта школаны алтын медальгъа битдирип, оьр охув
ожакъны да къызыл дипломгъа
битдирген. Гиччи уланы Тимур да,
агъасы йимик, бу йыл алтын медаль
булан школаны тамамлагъан.
Мариям Салаватовнаны уллу
уьстюнлюгю булан гьакъ юрекден
къутлап, огъар бу пайдалы ва агьамиятлы ишинде дагъы да уьстюнлюклеге ва оьрлюклеге етмекни
ёрайбыз.
Бэлла ГЬАЖИГЕЛДИЕВА,
РФ-ни журналистлерини
союзуну члени.
Выставка оьтгерилежек
Каспийск шагьарда «Анжи Арена» деген аты булангъы спорт майданда бу йыл сентябр айны 9–12-нчи гюнлеринде биринчилей болуп
Дагъыс­тан регионара автомобиллени сатывгъа чыгъарагъан выставка
оьтгерилежек. «АвтоЭкспоШоу-2014» деген сатыв выставканы къурувчулары – Дагъыстанны промышленност, транспорт, энергетика
министер­лиги ва «Дагестан-Экспо» деген выставка центры шонда ортакъчылыкъ этмеге муштарлы чалт юрюшню сюегенлени барысын да
чакъыра.
Выставка, белгили болгъан кю- рилип, 16 500 квадрат метр майданны
юнде, дёрт аслу бёлюклерде ерлешди- гьазирлемеге гёз алгъа тутулгъан.
Редактора отделов
Информация и
политика
А. Гамзаев
8 988 445 67 73
Экономика и
общество
К. Караев
8 988 778 81 50
karaev.
[email protected]
Культура
Я. Бийдуллаев
8 960 419 02 73
[email protected]
Элект. версия
Р. Ильясова
[email protected] yoldash.ru
8 989 452 08 27
Дизайнер газеты
М. Салихова
8 963 420 51 88
Обозреватели
Корреспонденты
Р. Гарунов
8 928 540 24 70
[email protected]
А. Залимханов
(Буйнакск)
8 928 592 84 57
Г. Аджиев
(Бабаюрт)
8 929 871 22 50
Г. Конакбиев
(Хасавюрт)
8 928 969 60 39
А. Мамаев
(Гудермес)
8 963 704 80 57
Н. Магомедов
8 928 520 32 53
М. Османов
(Карабудахкент)
8 909 483 06 47
Б. Якупова
8 928 058 95 03
bella [email protected]
Н. Байболатов
8 928 571 62 64
[email protected]
П. Бекеева
8 903 481 03 81
[email protected]
Шо гюнлерде Каспийни ягъасында ерлешген уллу спорт майданда гьар тюрлю презентациялар,
автошоу ва оьзге тюрлю чаралар да
оьтгерилежек.
Шонда ортакъчылыкъ этмеге
алданокъ разилигин билдирген
Каспий Лада, Автоград Юг, Автолюкс, Автоцентр Газ, ТСС-Каспий,
Джип-моторс, Мир авто, МерседесБенц, Чани ва башгъа компаниялар
автомобиллени ушатагъан минглер
булангъы адамлагъа машинлени
артда чыгъарылагъан янгы жураларын гёрсетип къоймайлы, олагъа тарыкълы болагъан гьар тюрлю запас
частланы ва оьзге къуллукъларын
малим этежеги гьакъда билдирген.
Магьачкъалада шо агьвалатгъа
байлавлу болуп оьтгерилген пресконференцияда Дагъыстанны промышленност, транспорт, энергетика
министрини заместители Гьажи
Ражабов, транспорт управлениесини
начальниги Якъуп Хожакъов, «ДагестанЭскспо» выставка центрыны
директору Магьаммат Саругъланов республикабызны маълумат
къуралларыны
къуллукъчулары
булан ёлугъуп баянлыкъ берди ва
прес-конференцияны барышында
тувулунгъан соравлагъа жаваплар
къайтарды.
Газета зарегистрирована
(перерегистрирована) Управлением
по Южному федеральному округу
ФС по надзору за соблюдением
законодательства в сфере массовых
коммуникаций и охране культурного
наследия 26 января 2007г.
Регистрационный номер
ПИ № ФС 10-6460
Позиция редакции может не
совпадать с точкой зрения авторов,
которые несут ответственность за
достоверность и объективность
представленных для публикации
материалов. Рукописи не
рецензируются и не возвращаются.
При перепечатке ссылка на «Ёлдаш»
обязательна.
Реклама печатается по
договорным ценам
Знак P публикации на
коммерческой основе
Къ. КЪАРАЕВ.
Время подписания в печать – 19.00
Газета набрана и сверстана на
компьютерной базе газеты «Ёлдаш».
Отпечатана в типографии
ООО «Лотос», г. Махачкала,
пр.Насрутдинова, 61.
Ст. корректор
Х. ДЖАНБОЛАТОВА
Вёрстка
С. РАМАЗАНОВА
Статистика посещаемости
сайта yoldash.ru
с 8 по 14 августа – 3108
человек.
Тираж - 4087 экз.
Заказ № _____