FLOOROKOL UNIVERSAL;pdf

ТЮНЕГЮНДЕН БУГЮНГЕ ВА ТАНГАЛАГЪА
ЁЛДАШ
07. 11. 2014 й.
КЪУМУКЪЛАР УЧУН ЧЫГЪАГЪАН ЖАМИЯТ-ПОЛИТИКА ГАЗЕТ
www.yoldash.ru
ОЬЗ ХАЛКЪЫ БУЛАН – 97 ЙЫЛ
07 ноябр 2014 йыл
№ 43 (14350)
Бу номерде:
ЁЛДАШ ГАЗЕТА В ГАЗЕТЕ «ЁЛДАШ»
ВРЕМЕНА
www.yoldash.ru
www.kumukia.ru
Просвещение и патриотизм создают нации...
Вып. 464
07.11.2014 г.
(П. Буаст)
● События, факты, мнения
Кому на Руси жить хорошо?
Проект «Ленты.ру» по изучению элиты: этнический состав богатейших граждан России
Российская элита — одна из самых неизученных в
мире. Сразу после распада СССР класс имущих только
складывался, потом в стране прошло несколько переделов
собственности. В итоге, рассуждая сейчас об элите, мы зачастую плохо представляем, о ком именно ведем речь. Предлагаем вашему вниманию инфографику об этнической
принадлежности самых богатых россиян.
Одним
из
ключевых
идентифицирующих
человека признаков была и
остается этническая принадлежность,
несмотря
на все попытки создания
каких-то
внеэтнических
общностей вроде советского
народа и т.д. Это подтверждают результаты переписи
населения России – из 142,8
миллиона
человек
свою
национальность
указали
137,2 миллиона, то есть 96
процентов. Людям важна
их национальная принадлежность. Изменение национального
состава
за
счет внешней и внутренней
миграции по линии северюг – серьезнейший вопрос
для россиян, особенно для
жителей крупных городов.
Не менее интересен вопрос этнического состава
правящей элиты – хотя бы
потому, что, в конце концов,
от этого многое в стране зависит. В США, например,
известны
генеалогическое
древо и религиозная принадлежность каждого представителя элиты. Мы изучили
рейтинг журнала Forbes «200
богатейших
бизнесменов
России-2014», анализировали его, так сказать, этническую структуру.
Являются ли участники
рейтинга
элитой?
Безусловно – их совокупный
капитал
оценивается
в
481,15 миллиарда долларов.
Много это или мало? К примеру, доходы федерального
бюджета России на 2014 год
– 13,571 триллиона рублей,
или, по нынешнему курсу,
339 миллиардов долларов,
верхний предел государственного внешнего долга
– 71,9 миллиарда долларов,
экспорт товаров из России в
2013 году – 526 миллиардов.
Сумма личных состояний
этих людей весьма велика
даже относительно макроэкономических показателей.
А ведь они контролируют
намного больший капитал,
чем их персональное богатство. Последние социологические
исследования
российской элиты (прежде
всего таких ученых, как
Ольга Крыштановская и
Оксана Гаман-Голутвина)
публиковались
довольно
давно, и ситуация с тех пор
заметно изменилась.
Мы
проанализировали
биографии, интервью, различные сайты этнических
объединений, где опубликован как список попечителей,
так и список достойных
членов диаспоры. Однако
отметим, что в любом случае
данные в таком деликатном
вопросе могут быть только
приблизительные, особенно
по самым большим этносам.
Многие свою национальность не афишируют и о ней
не говорят.
Всего среди богатейших
бизнесменов России насчитывается 22 этноса, что, в
принципе, довольно представительно.
Суммарная
численность этих этносов в
России составляет 126,4 миллиона, то есть большинство
населения страны.
Среди богатейших бизнесменов России в 2014 году
выделим следующие группы
этносов:
1. «Большая тройка» —
количество представителей
исчисляется
десятками:
русские, евреи и украинцы.
2. «Средний состав» — татары, армяне, горские евреи,
азербайджанцы,
ингуши,
чеченцы, осетины, узбеки.
3.
«Единичные
представители» — аварцы, арабы,
белорусы, греки, грузины,
кабардинцы, казахи, курды,
лезгины, литовцы, молдаване.
Как видно из инфографики, зачастую представительство в списке богатейших
бизнесменов не совпадает с
долей этого этноса в населении России. Лидируют горские евреи: из 762 граждан
России этой национальности
шесть человек попали в
список Forbes. Ну а доля рус-
ских, хоть и самая большая
в целом, почти в два раза
меньше их доли в населении
страны.
Любопытен и весомый
вклад украинцев: по количеству миллионеров они
занимают
третье
место
с огромным отрывом от
следующей
этнической
группы — татар. Очевидно,
это восходит к временам,
когда Украина считалась
братской республикой и
(при Хрущеве и Брежневе)
активно продвигала свою
элиту в Москву.
Когда у кого-то из отечественных
миллионеров
среди предков оказывались
представители
различных
этнических групп, предпочтение отдавалось тому
этносу, с которым себя иден-
тифицирует участник списка
Forbes публично.
В целом из представленного рейтинга хорошо
видно, как в многонациональной стране различные
этнические группы, используя корпоративную солидарность и реакцию на начало
«эры капитализма», сумели
включиться в экономическую и политическую жизнь
принципиально нового типа.
Но самое интересное здесь
— существенная разница
между этнической структурой Российской Федерации
и национальной структурой
списка богачей.
АДАБИЯТ
БИЛИМ
ЕГЭ-ге «ЕГИЛГЕН»
МУАЛЛИМЛЕР
«ТАЛЧЫКЪМАЙМАН
ДЫМ ДЕП ЯШАВДАН»
ОРУС ВА АДАБИЯТ ДАРСЛАНЫ ЮРЮТЕГЕН МУАЛЛИМЛЕР
ЕГЭ-ге БАЙЛАВЛУ ПИКРУЛАРЫН, ОЙЛАРЫН АЯН ЭТЕ
ТЕМИРКЪАЗЫКЪ ОСЕТИЯНЫ
МОЗДОК РАЙОНУНУ КЪЫЗЛАР
ЮРТУНДА ЯШАГЪАН УЛЬЯН ШАМУРЗАЕВНИ ЯРАТЫВЧУЛУГЪУНА
БАГЪЫШЛАНА
Марат ШИБУТОВ,
представитель Ассоциации
приграничного сотрудничества.
(www. lenta.ru/articles/2014/10/)
стр. 11-14
15 бет
18 бет
Халкъланы
бирлигин
исбатлайгъан
агьвалат
Балыкъчылыкъ
тармакъгъа агьамият
берилежек
2014–2016-нчы йылларда Дагъыстан
Республикада балыкъчылыкъ тармакъны оьсювюн гётермек учун 1081 миллион манат акъча гёрсетилген. Шону 900
миллиону федерал бюджетден бериле.
Ноябр айны 4-нде Магьачкъаланы
уллу майданында РФ-ни халкъларыны бирлигин белгилемек учун жыйылгъан халкъны алдына Дагъыстан
Республиканы Башчысы Рамазан
Абдулатипов, ону булан бирче Дагъыстанны Халкъ Жыйыныны Председатели Хизри Шихсайитов, Гьукуматыны Председатели Абдусамат Гьамитов,
Халкъ Жыйыныны депутатлары, гьакимлик къурумланы ёлбашчылары,
муниципал къурулувланы башчылары ва башгъалар чыкъдылар.
Кёп халкъ жыйылгъан майданда бай­
рам чаралар РФ-ни Гимнини согъулуву
булан Россия Федерацияны, Дагъыстан
Республиканы уллу байракълары елпиллеп
ачылды.
2
О ёлда иш гёреген ведомство умут
этеген кюйде, акъча маялар муниципали­
тетлерде балыкъ оьсдюрюв хозяйстволаны
къурмакъ учун да, барларыны ишин яхшы­
лашдырмакъ учун да пайда гелтирежек.
2016-нчы йыл балыкъ болдурув уьч ке­
ренге артмагъа тарыкъ. Шону натижасын­
да 1400 иш ерлер ачылажакъ. Республика
бюджетге налог жыйылывдан гелеген ма­
ялар йылда 100 миллион манат болажакъ.
Артдагъы 15 йылны ичинде Дагъыстан
Республиканы балыкъ байлыгъын къоллав
иш дёрт керенге аз болгъан, 4,5 минг тонгъа
тенг. Ондан къайры да, тутулагъан балыкъ­
ны ишлетив производство осал къурул­
гъан. Шогъар балыкъдан этилген малланы
сатывгъа салынгъанларыны 80 проценти
гире. Ондан къайры да, асил балыкъ бизин
сувларда законсуз къайдада тутулагъаны
учун ёкъ болуп да битген деп айтма ярай.
Милли
маданиятны
байрамы
Дагъыстанны Башчысыны сиптесине гёре Маданиятны йылын
белгилевге байланып, республиканы районларында милли маданият
центр­лар ачылып тура. Октябр айны
5-нде Къарабудагъгент районну Къарабудагъгент юртунда да шолай центр
ачылды. Центрны ачылыву булан
бирге республика оьлчевде «Аталаны
адатлары» деген халкъ йырларыны
фестивалы оьтгерилди.
Шо байрамгъа байлавлу Къарабудагъ­
гентде бютюн Дагъыстандан къонакълар
къабул этилинди. Милли маданият центр­
ны ачылывунда Дагъыстан Республиканы
маданиятыны министри Зарема Бутаева,
Акъуша, Сергокъала, Къаягент районланы,
Избербаш шагьарны ёлбашчылары ор­
такъчылыкъ этдилер.
Районну башчысы Къапур Исаев оьзю­
ню сёйлевюнде Къарабудагъгент районну
бай милли маданият мердешлери, мадани­
ятны гёрмекли вакиллери булан белгили
экенни айтды ва «Аталаны адатлары» деген
фестиваль бу йыл еттинчи керен оьтгери­
легенни эсгерди. Ачылагъан центр милли
маданиятны сакълавда, оьсдюрювде, яш
наслуну тарбиялавда пайдалы идара бола­
жагъына инанагъанын айтды. Ол байрам­
гъа жыйылгъан къонакълагъа, фестиваль­
ны ортакъчыларына оьзюню атындан да,
районну халкъыны атындан да хошгелди
этип, баракалла билдирди.
4
ТОЙМА-
REGNUM маълумат агентлиги.
Анварны
эсделигине
Бизин аманлыгъыбызны сакълайгъанлар
Адатланып къалгъанда йимик, гьар йыл ноябр айны 10-нда ич ишлер къурумларыны,
демек, Россияны полициясыны къуллукъчуларыны касбу байрамы белгилене. Оланы
алдына кёп уллу ва жаваплы борчлар салынгъан, гечеси-гюню булан бизин аманлыгъыбызны сакълай, мал-матагьыбызны якълай, жамият низамны болдурмакъны къастын
этип тура.
Белгили экени йимик, гьатта l Пётр­ны 1917-нчи йылны язбашында пача полици­
девюрюнде де жамият низамны болдурув бу­ яны орнуна биринчи милиция бёлюклери
лан полицияны адамлары машгъул болгъан. къурула.
2
Артдагъы йылларда бизин республикабызны тахшагьары Магьачкъалада белгили жамият чалышывчулагъа, политиклеге, шаирлеге ва
язывчулагъа эсделиклер салынагъаны
яхшы мердешге айлангъан. Алдагъы
гюнлерде Магьачкъаланы Родоп гюлбарында Дагъыстанны халкъ шаири
Анвар Гьажиевни эсделигине салынгъан мемориал эсделикни ачылыву
да болду. Анвар Гьажиев, гертиден
де, оьзюню поэзиясы булан халкъны
сюювюн ва разилигин къазангъан,
халкъны арасында яшагъан шаир эди.
Бугюнлерде ону шиъруларына гёре
язылгъан кёп санавдагъы йырлар гьали де
адамланы юреклеринде яшай. Эсделикни
ачылывуна байлавлу жыйында да Анвар
Гьажиев савлай оьмюрюн поэзиягъа,
халкъгъа къуллукъ этмек учун багъыш­
лагъанын мунда сёйлейгенлер де эсгерди.
Жыйынны ачгъан ва юрютген Дагъыс­
танны Гьукуматыны
Председателини
биринчи заместители Анатолий Карибов
Анвар Гьажиевни яшавуну ва яратывчу­
лугъуну гьакъында айта туруп, ол халкъ
булан, халкъыны къыйынына-тынчына
табылып, бирче юрюгенин эсгер­
ди ва булай деди:
4
Гьар сагьифада – бир сатыр булан янгылыкълар
www.yoldash.ru
№ 44, 2014 йыл
ЯНГЫЛЫКЪЛАР
ЁЛДАШ
07. 11. 2014 й.
Етти гюн 31.10.–06.10.2014
Янгы министр белгиленген
Татьяна Гамалей Дагъыс­
тан Республиканы Башчысы Р.
Абдулатиповну октябр айны
30-нда къол салгъан Указы
булан Дагъыстанны милли политикасыны министри этилип
белгиленген.
Татьяна Владимировна Гамалей 1960-нчы йыл ноябр айны
16-сында Дагъыстан АССР-ни
Хасавюрт шагьарында тувгъан.
1973-нчю йылдан башлап Магьачкъалада яшай.
1983-нчю йыл Дагъыстан пачалыкъ университетни филология
факультетин битдирген сонг, ол
А.А.Ждановну атындагъы Ленинград пачалыкъ университетни
аспирантурасында охувун давам
эте.
1989-нчу йыл филология
илмуланы кандидаты деген илму
даражагъа ес болуп, Дагъыстан
пачалыкъ университетни орус тил
кафедрасында дарс беривчю болуп
иш башлай. 1990-нчы йыл шо кафедраны деканыны заместители
этилип белгилене.
2007–2011-нчи
йылларда
Дагъыс­
тан пачалыкъ универси-
тетни редакционно-издательский
факультетини заведующийи.
2011-нчи йылдан тутуп, шо
университетни журналистика бёлюгюню заведующийи, алимлени
советини члени.
2013-нчю йылдан гьали болгъунча Магьачкъала шагьарны
башчысыны заместители болуп
чалышгъан.
Т.В.Гамалей – Россияны журналистлерини союзуну члени,
«Магьачкъала шагьар» деген
шагьар округну жамият советини
члени ДР-ни печат ва маълумат
министерлигини, ДР-ни билим
берив ва илму министерлигини,
ДР-ни маданият министерлигини
коллегияларыны члени.
2011-нчи йыл Т.Гамалейге «ДРни ат къазангъан муаллими» деген
ат берилген. Эки яшны анасы.
РИА «Дагестан».
ТАТЫВЛУКЪНУ САКЪЛАМАКЪ УЧУН
Оьтген жумагюн, октябр айны 31-нде, Дослукъну уьюнде
Дагъыстанны милли масъалалагъа къарайгъан министерлигини коллегиясыны генгеши болду. Ону ишинде эсгерилген
министерликни жаваплы къуллукъчулары, ДР-ни Гьукуматыны Председателини биринчи орунбасары Анатолий Карибов,
республиканы Башчысыны ва Гьукуматыны Администрациясыны ёлбашчысыны орунбасары Алексей Гьасанов, олай да
оьзге министерликлени, ведомстволаны, бир-бир муниципал
къурулувланы ёлбашчылары ортакъчылыкъ этди.
Генгешде «Россия Федерацияны 2025-нчи йылгъа ерли гёз
алгъа тутулгъан пачалыкъ милли
политика гьаракатын яшавгъа
чыгъарыв» деген Дагъыстан
Республиканы пачалыкъ программасына гёре оьтгерилмеге
тюшеген чаралар арагъа салынып
ойлашылды. Шо программагъа
гёре 2013-2015-нчи йылларда
оьтгерилмеге гёз алгъа тутулгъан ишлеге, шону булан бирге
бизин республикада миллетлени
арасындагъы татывлукъну сакълавну масъаласына да айрыча
къаралды. Шо гьакъда ДР-ни
милли масъалалагъа къарайгъан
министрини биринчи орунбасары Зикрула Ильясов билдирив
этди.
Ону сёзлерине гёре, Дагъыс­
танны халкъларыны милли тиллерин сакъламакъ ва оьсдюрмек,
оланы уьйренивге болушлукъ
этмек учун министерлик А. ТахоГодини атындагъы педагогика
илму-ахтарыв институту булан
бирче «Дагъыстанны тиллерини
гьакъында» деген законну проектин гьазирлеген. Буссагьатгъы
вакътиде шо закону проектине
тийишли къурумларда къаралып
тура. Оьрде эсгерилген масъалаланы яшавгъа чыгъарыв бизин
республикада яшайгъан халкъланы ватандашлыкъ англавуну
артывуна, милли маданиятны
оьсювюне болушлукъ этегенден
къайры да, Дагъыстанда пачалыкъ аманлыкъны, политика
ёрукълукъну ва жамият низамны
болдурувгъа шартлар ярата.
Оьтгерилген генгешни барышында миллетлени арасындагъы
татывлукъну сакъламакъ, олай
да Дагъыстанны абурун артдырмакъ учун ДР-ни Ставропол
крайдагъы даимлик вакиллигини
гьаракаты гьакъда да айтылды.
Генгешде арагъа салынып ойлашылгъан бары да масъалалагъа
гёре тийишли къарарлар къабул
этилди ва шоларда белгиленген
чараланы яшавгъа чыгъарывгъа
жаваплы касбучулар токъташдырылды.
Насрулла БАЙБОЛАТОВ.
2
Газ компанияны бырыкъ-сырыкълары
Дагъыстанда «Газпром Межрегионгаз Пятигорск» деген
къурумну абонент къуллукъ кютеген бёлюгю Магьачкъалада ёкъ
абонентлени атына да счётлар ачып, пышдырыкълар юрютген.
31-нчи октябрде Дагъыстанны Прокуратурасыны прес-къуллугъу
билдирген кюйде, шо себепден акъча маялар урлангъан.
Прокуратураны тергевлерине гёре аян болгъаны йимик, газ компания 221 адамгъа шолай счётлар ачгъан. О адамлар ёкъ, бар буса да оланы
уьйлерине газ тартылма­
гъан. Компания олар газ къоллагъаны учун
харжлангъан деп 7 миллион манатны ёкъ этме сюйген.
«Газпром Межрегионгаз Пятигорск» компанияны абонент къуллугъу этген законсуз ишни гьакъында тергевлерден сонг материаллар
Магьачкъала шагьарны жинаятчылыкъ ишлени ахтарыв управлениесине берилген.
Кёп яшлы агьлюлеге топуракъ
пайлар бериле
Гетген йыл Дагъыстанда кёп яшлы 134 агьлюге яшавлукъ уьйлер
къурмагъа топуракъ пайлар берилген. РФ-ни Президентини май айда
чыкъгъан указларына гёре Дагъыс­танда 5 минг 684 уьягьлю шолай
топуракъ пайлар алгъан. Гележекде де шагьар, район муниципал къурумлары оьзлеге берилген ихтиярланы къоллап, уьч ва шо санавдан
артыкъ яшлары булангъы агьлюлени топуракъ пайлар булан таъмин
этмеге гёз алгъа тутгъан.
Олай агьлюлер Дагъыстанда бугюнге ерли 21 минг 600-ге етише.
REGNUM маълумат агентлиги.
Бизин аманлыгъыбызны сакълайгъанлар
Шо йылны ноябр айыны 10-нда НКВД-ни «Ишчи милицияны
гьакъында» деген декрети къабул этиле. Шо гюнден тутуп, милицияны бёлюклери оьзлени борчларын хас кюйде кютмеге башлагъан.
Башлапгъы вакътилерде милицияны бёлюклеринде оьзюне гёнгюллю
кюйде къуршалгъан сабанчылар ва ишчилер къуллукъ этип тургъан. Арадан бир йыл оьтюп буса, жамият низамны болдурувну агьамиятлыгъы
гьисапгъа алынып, милицияны пачалыкъ къуллугъу къурулгъан.
Милицияны биринчи бёлюклери къурулгъан гюнлерден тутуп, эсгерилген къурум оьзюню тарихинде кёп тюрлю алышынывланы башдан
гечирген. Инг алда милицияны къурумлары ерли гьакимлик къурумларыны табилигинде, сонггъа таба Халкъ комиссариатыны табилигинде
тургъан. 1946-нчы йылдан тутуп, бугюнлеге ерли шо къурум Ич ишлер
министерлигини къурулушунда сакълана. 1962-нчи йылдан берли милицияны, демек, полицияны гюню белгилене.
Ич ишлер министерлигини гьар къайсы къуллукъчусуна да оьзюню яшавуна бакъгъан якъда бу бизин девюрде къоркъунчлу гьал гьар
гюнле­йин тувулуна деп айтмагъа ярай. Шогъар да къарамайлы, полицияны къуллукъчулары оьзлеге тапшурулгъан сыйлы борч­ну кютювге бек
жаваплы кюйде янаша. Оланы аслам пайы да касбу байрамын оьзлени
гьюрметине оьтгерилеген шатлы мажлислерде тюгюл, жамият низамны
болдурувгъа, чинкдеси, халкъыны аманлыгъын болдурувгъа бакъдырылгъан сыйлы къуллукъда оьтгережек.
Ич ишлер министерлигини къурумларында къуллукъ этегенлени барысын да байрам булан къутлай туруп, олагъа ва бары да дос къардашына
яхшы савлукъ ва ишинде оьрлюклер ёрайбыз. Жинаятчыланы къолундан
жанлары къыйылгъан полицияны къуллукъчуларыны эсделигини алдында башларыбызны иегенибизни билдиребиз.
Политика бёлюк.
1
Халкъланы бирлигин исбатлайгъан агьвалат
1
Халкъланы бирлигине
багъышлангъан шатлыкъны Магьачкъала шагьарны башчысыны
борчларын заманлыкъгъа кютеген Сулейман Магьамматов ачды.
Оьзюню гиришив сёзюнде ол
булай деди: «Халкъланы бирлигини гюню – уьлкеде артда арагъа
чыкъгъан, халкъланы патриот
ругьун белгилейген, ватандаш
ругьун гёрсетеген байрамларыны
бириси. Шо байрам бизин, гьар
миллетни оьзтёречелигине, миллетине, къайсы динге къуллукъ
этегенине, маданият ва социал
яшавлукъ даражасына къарамайлы, алдыбызгъа салынгъан
борчланы кютмеге, янгы уьстюнлюклеге етишме болажакъгъа
инандыра.
Россия Федерацияны Президенти Владимир Владимирович Путинни, Дагъыстан
Республиканы Башчысы Рамазан
Гьажимуратович Абдулатиповну айланасында бирлешип, биз
Россия Федерацияны оьсюв ва
тюрленив даражасына къошум
этежегибизге мен инанаман.
Магьачкъала шо гьаракатны ал
сыдыраларында болажакъгъа сёз
берип боламан».
Дагъыстан
Республиканы
Башчысы Рамазан Абдулатипов
майдангъа
жыйылгъанланы
ва бары да дагъыстанлыланы
пачалыкъ байрам – Халкъланы
бирлигини гюню булан къутлады.
Халкълар бириксе, не масъаланы
да чечип болагъанны аян этди.
– Россияны яхшылыгъы
булан биз алдынлы, маданияты
артгъан, гележеги бар халкъланы
арасына къошулгъанбыз.
Халкъланы бирлиги – бош
сёзлер тюгюл. Ватан давну йылла-
рында бизин уьлкени якъламагъа
халкъланы бирлиги кёмек этди.
Юз минглер булан дагъыстанлылар оьзлени Ватанын – Совет
Союзну якъладылар. Бизин яшав
учун, бирлик, харлысызлыкъ
учун оланы кёплери жанларын
къурбан этдилер.
Россия Федерацияны халкъларыны дослугъу – халкъланы
бирлигини кюрчюсю болуп
токътай. Шо саялы Халкъланы
бирлигини гюнюнде тюрлютюрлю миллетчилер арагъа
чыгъагъанны англамайман. О
халкъланы бирлигини маънасын
буза. Бугюн биз оьзюбюзню тарихибизни гьакъында ойлашма
герекбиз. Алдагъы наслулар
салгъан багьалы мердешлени аяп
сакълама борчлубуз. Республиканы экономикасын оьсдюрме,
билим беривню низамгъа салма,
савлукъ сакълавну гётерме, маданиятда янгы оьрлюклеге етишме
герекбиз.
Бугюн Россия къыйын заманланы башдан гечире, ону
айланасында къоркъунчлу гьаллар кёп. Булай шартларда биз
милли лидерибиз В.В.Путинни
айланасында сыкълашма герекбиз. Ол янгы тарихи шартларда
Россияны булгъавур девюрден
чыгъарды, бизин милли оьзденлигибизни беклешдирди, – деди
Р.Абдулатипов.
Гючлю елге, сувукъ чакъгъа
да къарамайлы, Магьачкъаланы
уллу майданында концерт программа болду. Концертден сонг
бек тамаша шоу программа оьтгерилди. Россияны Гьукуматыны
Уьюню бетинде «Кёп миллетли
шагьарны тарихи» деген фильм
гёрсетилди. Шо агьвалат биринчилей болгъанны эсгерме тюше.
Байрам чаралардан сонг бек
арив онгарылгъан фейерверк
болду.
ПАЧАЛЫКЪ ДУМАНЫ ДЕПУТАТЛАРЫ РЕГИОНЛАРДА ИШЛЕЙГЕН ПАЧАЛЫКЪ КЪУЛЛУКЪЧУЛАНЫ САНАВУН АЗ ЭТМЕ СЮЕ
ДР-ни Башчысыны
ва Гьукуматыны
Администрациясыны
прес-къуллугъу.
www.yoldash.ru
№ 44, 2014 йыл
3
ЁЛДАШ
ЯНГЫЛЫКЪЛАР
07. 11. 2014 й.
Етти гюн 31.10.–06.10.2014
Янгы спортзал ачылды
Къарабудагъгент
районну
Аданакъ юртуну яшавунда гёрмекли агьвалат болду. Районну
инг гиччи юртларындан биринде спортзал ачылды. Гьали энни
спорт булан машгъул болагъан
яшёрюмлер учун шайлы имканлыкълар тувулунду.
Спортзалны къурувгъа район администрациясыны тапшурувуна гёре
Къарабудагъгент районну ЖКХ-сы
оьзюню гёрмекли къошумун этген.
Шо гюнгю шатлы агьвалатгъа
байлавлу мажлисде «Къарабудагъгент
районну» башчысы Къапур Исаев,
районну администрациясыны башчысы Агьмат Гьажиев ва ону замес­
тителлери, юртлулар ортакъчылыкъ
этдилер. Оьзюню сёйлевюнде Къапур
Исаев юртлуланы шатлы агьвалат
булан къутлады. Ол янгы къурулгъан
спортзал спортну агьамиятын артдырывда гёрмекли абат болажагъына
инанагъанын айтды.
Аданакъ юрт администрациясыны башчысы Абдулмуъмин Алмаев
район администрациясына ва спортзалны къурувгъа къошум этгенлени
барысына да баракалла билдирди.
Юртуну жагьиллерине энниден сонг,
янгы шартлар булан пайдаланып, алгъа багъып талпынмакъны ва спортда
оьрлюклеге етмекни ёрады.
Юртлуланы атындан сёйлеген
Абдулмуъмин Темирбеков ва Изамутдин Мусайилов шо спортзал оьсюп
гелеген наслугъа уллу савгъат экенни
гьакъында айтдылар ва ону къургъанлагъа разилигин билдирдилер.
Янгы къурулгъан бинаны ичине
гирген сонг бары да жыйылгъанлар
ону сан янына, мунда болдурулгъан
онгайлыкълагъа оьр багьа бердилер.
Шо гюн янгы спортзалда Аданакъ,
Паравул, Гьели юртларыны командаларыны арасында волейболдан ярышлар да оьтгерилди.
Р. МУСАЕВА.
Автор чыгъаргъан сурат.
Кемчиликлер арагъа чыгъарылгъан
Къаягент район администрацияда, район администрациясыны билим берив бёлюгюню начальниги К.Ш.Къамболатовну ёлбашчылыгъы
булан билим берив идараланы ёлбашчыларыны генгеши оьтгерилген.
Генгешде Къаягент юртну 1 ва 3
номерли орта билим берив школаларында орус тил, адабият ва математика дарсланы тюзевлю юрюлювюню
гьакъында ва районну билим берив
идараларда класдан тышдагъы охув
ишни масъалаларына къаралгъан.
Аслу масъалагъа багъышлап
районну билим берив управлениесини методика центрыны директору
О.И.Горновская чыгъып сёйлеген. Ол
берген баянлыкъгъа гёре тергевлени
вакътисинде охувчу яшлар орус тил
ва адабият дарсларда оьзлеге берилген
тапшурувлагъа гёре тюз жаваплар
къурма болмагъан. Шо буса орус тил
ва адабият дарслагъа школаларда
тийишли агьамият берилмейгенликни
англата. ЕГЭ-ни вакътисинде олар
осал билимлер гёрсетежек. Шо кемчиликлени тюзлеме тарыкъ.
Ата-аналар булангъы иш де къурумлу салынмагъан. Осал охуйгъан
яшлар булан айрыча иш юрюлмей.
Методика секцияланы иши де бек
осал.
Класдан тышдагъы охув ишни
гьалыны
гьакъында
методист
Л.И.Борисова да чыгъып сёйлеген.
Район администрацияны билим
берив
бёлюгюню
начальниги
К.Ш.Къамболатов да оьзюню сёйлевюнде эсгерилген школаларда билим
берив ва тарбиялав ишни осал салын-
гъанын танкъыт этген. Ол эсгерген
кюйде, билим берив тармакъны иши
аслу гьалда муаллимлени бажарывлугъундан гьасил бола. Билими ёкъ
медалистлени гючден арагъа чыгъарма тарыкъ тюгюл. Яшланы билимлерини осаллыгъы гележекде башгъача
янгы ёлланы тутуп ишлеме тарыкъны
гёрсете.
Генгешни барышында чыгъып
сёйлеген Къаягентдеги 1 номерли
школаны директоруну заместители
А.Къазбекова англатгъан кюйде, муаллимлер бузукъ гьалланы тюзлемек
учун бары да гючюн салып чалышажакъ.
Генгешни ишини жамын чыгъара
туруп, районну бары да билим берив
идараларына охутув, тарбиялав ишлени яхшылашдырмакъ учун таклифлер
къабул этилген.
Ерли гьакимлер булан гьакълашыв
Бугюнлерде «Къаягент район» деген муниципал къурулувуну башчысыны борчларын кютеген Магьамматэмин Гьажиев ерли къурумланы ва шолай да юрт муниципал къурулувларыны гьакимлери булан
ювукъдан таныш болмакъ муратда ёлугъув оьтгерген деп билдире бизге
район администрацияны прес-къуллугъу.
Оьзюню сёйлевюнде ол
ювукъ заманны ичинде чечмеге герекли лап да агьамиятлы масъалаланы гьакъында ачыкъ этип айтгъан.
– Янгы къуллукъда да мен алда гьар ны чалышыву булан машгъул болуп
тюрлю тармакъларда ишлеп топлагъан токътама хыял этмеймен, районну
сынавумдан пайдаланмагъа гьаракат ичиндеги умуми гьал да мени теренден
этежекмен, – деген Магьамматэмин ойлашдыра.
Нуритдинович. – Районну башчысы
Озокъда, районда гьалиги заманда
гьисапда мен янгыз администрация- финанс масъала лап да къыйын чечиле.
Айтагъаным, бары да ерли бюджетлени башын толтурмакъ учун налог­ланы
ва оьзге гелимлени жыйывгъа гележекде аслу тергев берилежек. О саялы
да мен шо ишде, гьаракатда сизден де
кёмек къаравуллайман, – деген ол.
Ёлугъувну вакътисинде ерли муниципал къурулувларыны алдында
токътагъан оьзге тюрлю производство
ва яшавлукъ масъалалар да арагъа салынып ойлашылгъан.
Къаягент район администрацияны
прес-къуллугъу.
Наркотиклеге къаршы иш юрюле
Хумторкъали районну администрациясыны
залында район администрацияны башчысыны заместители М.Жанбаловну ёлбашчылыгъы булан
наркотиклеге къаршы иш гёреген комиссияны
гезикли генгеши оьтгерилген. Ону барышында
наркотик­леге къаршы иш гёрювдеги профилактика
чаралар районну маълумат къуралларында нечик
берилегени гьакъында «Сарихум» газетни редактору Ж.Закавов баянлыкъ берген.
Россияны МВД-сини наркотиклеге къаршы иш гёреген
полициясыны Хумторкъали райондагъы бёлюгюню начальниги Н.Салимгереев шо ёлда участка инспекторланы ишини
гьакъында англатыв берген. Районда халкъны иш булан
таъмин этив центрыны начальниги Ю.Юсупов муниципал
идаралар булан бирче иш гёреген кююню гьакъында айтгъан.
Генгешни гьасиллерин чыгъарывда сёйлегенлени пикру-
ларын гёз алгъа тутуп, районну наркотиклеге къаршы иш
гёреген комиссияны ишине де багьа берип, тийишли таклифлер къабул этген.
Хумторкъали район администрацияны
прес-къуллугъу.
Ватанына къуллукъ этмек –
сыйлы борч
Буйнакск
район
администрацияны
прескъуллугъундан бизге билдиргени йимик, асгер къуллугъун кютмеге чагъы етишген жагьиллени Ватаныны
алдындагъы борчну кютмек учун чакъырыв юрюле.
Ноябр айны баш гюнлеринде 18 йыллыкъ чагъы­
на
етишген ва оьр охув ожакъланы битдирген 29 жагьил улан
Буйнакск шагьардагъы военкоматны абзарына жыйылгъан.
Шоланы арасында Эрпелиден, Бугленден, Оьр Къазанышдан
ва Тёбен Къазанышдан гелгенлени санаву 19 болгъан. Къалгъанлары буса – Буйнакск шагьарда турагъанлар.
Ватанын якълавчуланы асгерге узата туруп, Дагъыстан
Республиканы комиссариатыны Буйнакск шагьаргъа ва
районгъа къарайгъан военкому Гь. Ражабов чыгъып сёйлеген.
Ол оьзюню сёйлевюнде, асгер къуллукъну кютювде низамны
сакъламагъа, берилген тапшурувланы сёзсюз кютмеге тюшегенни гьакъында айтгъан.
Бу йыл асгерге чакъырыв чараланы оьзге йыллардан эсе
башгъалыкълары бары да шонда айтылгъан. Ачыкъ этип
айтгъанда, асгерде къуллукъ этеген гьар яшгъа электрон карта
ачылажакъ. Шонда гьар яшны гьакъында генг кюйде маълумат болажакъ.
Бу йылгъы янгылыкъланы гьакъында айтгъанда, «Ананга
сёйле» деген социал проектге гёре асгерге чакъырылагъан
гьар яшгъа льгота тарифлери булангъы эки телефон номер
берилежек.
Асгерде къуллукъ этивге узатывда ата-аналаны атындан Буглен юртлу В. Магьамматов чыгъып сёйлеген. Давну
ортакъчысыны сёйлевюнде гьалиги жагьил яшлар аталары
ва уллаталары юрютюп гелген ёлдан таймай, Ватаныны алдындагъы борчну бирев де сёз тапмасдай кютежекге шеклик
этмейгенин айрыча эсгерип айтгъан.
Асгерге шо гюн чакъырылгъан жагьиллер узакъ къалмай
уллу уьлкебизни ер-ерине йиберилежек.
Семинар оьтгерилген
Буйнакск районну Чиркей юртундагъы лицейде
«Яшны яшавуну эркинлиги учун» деген темагъа багъышланып район администрацияны яшланы гьайын
этеген бёлюгюню сиптечилиги булан семинар оьтгерилген. Оьтгерилежек чараларда ортакъчылыкъ этмек
учун районну школаларындан жамият инспекторлар,
социологлар, психологлар чакъырылгъан.
Семинарны ача туруп, район администрацияны яшланы
гьайын этеген бёлюгюню баш касбучусу З.Апасова билдирген
кюйде, семинарны иши яшланы тюзевлю тарбиялавну пропаганда этивге багъышлангъан. Шо ёлда агьлю ва школа аслу
роль ойнай. Тек школаланы имканлыкълары кёп. Школаларда яшлагъа тарбия беривге багъышланып юрюлеген айрыча
программалар бар.
Семинарда Чиркей юртдагъы лицейни педагогу
И.Шамхалова да чыгъып сёйлеген.
– Муаллимлеге школаларда яшланы онгсуз юрюшюне
къазапланып урушув булан янашма ярамай. Шолай яшланы
гёрмейген болуп турма да герек тюгюл. Гьар-бир муаллим
оьзюню билими, бажарывлугъу булан бирче профилактика
иш юрютюп де билме герек. Шо заман масъаланы тюзевлю
чечмеге бажарылажакъ, – деп билдирген И.Шамхалова.
Буйнакск район администрацияны прес-къуллугъу.
●●Гьайдакъ район
Конкурсну натижалары
аян этилди
Бугюнлерде «Гьайдакъ район» ва «Мажалис» деген
муниципал къурулувларыны ва шолай да ерли район
администрацияны маданият бёлюгюню сиптечилиги
булан Маданиятны йылыны гьюрметине байлавлу болуп «Анадаш орамларыбызны макътавлу атлары» деген
конкурсу оьтгерилди.
Гьайдакъ район администрацияны прес-къуллугъу билдиреген кююнде, конкурсну аслу мурады – орамланы тазалыгъын ва гёзеллигин аян этмек. Шолайлыкъда, айлана якъны
аманлыгъын ва тазалыгъын къорувгъа юртлу ватандашланы
къуршав яхшылаша, яшавлукъ ва маданият ишлеге иштагьлыгъы къолайлаша демеге ярай.
– Озокъда, шону натижасында юртлу ватандашланы
асувлу жамият ишлерде ортакъчылыгъын болдурма гёнгю
ачыла, – дей район администрацияны маданият бёлюгюню
начальниги Магьамматзапир Аммаев. – Хоншуланы арасында макътавлу милли мердешлеге аминликни сингдирив, оьз
элине бакъгъан якъдагъы сююв гьислени гётерив де –бугюнгю
конкурсну аслу мурады.
Белгили болгъан кююнде, къарав-конкурс «Лап да таза
орам», «Инг де арив онгарылгъан уьй, идара» ва «Анадаш орамым, гьашыкъман сагъа» деген номинациялагъа гёре оьтгерилди. Шону учун 15 адамдан къурулгъан жюрини членлерине
Мажалисни орам-орамына тюшюп дегенлей, ожакъ-ожакъгъа
гирип, хыйлы заман иш гёрмеге, айланмагъа тюшдю.
Къарав-конкурсну натижаларын чыгъарывгъа байлавлу
шатлыкъ жыйын алданокъ гьазирленген маданият программагъа гёре «Гьайдакъ район» деген муниципал къурулувуну
маданият къаласында болду.
Белгиленген номинациялагъа гёре лайыкълы орамлар аян
этилинген сонг, жюрини членлери бирдагъы номинация къошуп, «Лап да сыкълашгъан орам» деген атны токъташдырып,
Къадыровну атындагъы орамгъа да шолай ат берилди.
МАГЬАЧКЪАЛАДА ТОПУРАКЪ УЧАСТКАЛАНЫ 30 ПРОЦЕНТИНДЕН НАЛОГ ТЁЛЕНМЕЙ
www.yoldash.ru
№ 44, 2014 йыл
ЁЛДАШ
ЯШАВ
Милли маданиятны байрамы
1
Маданият министри Зарема Бутаевагъа
сёз берилгенде, ол маданиятны, ругь байлыкъны
жамиятны яшавунда агьамиятлы ерини гьакъында
айтды. Ону сёзлерине
гёре, милли маданият
гьар миллетни оьзтёречелигин сакълама кёмек
этеген, гележекни къурувуну кюрчюсю болуп
токътайгъанны эсгерди.
– Шулай милли маданият центрлар толу кюйде
жанлы иш гёрюп, оьсюп
гелеген наслуну къуршайгъан идаралар болма
герек, – деди З.Бутаева.
Шатлы мажлисге гёре
арив онгарылгъан бинаны ачып, абурлу къонакълар ичине гирди. Уллу
фойеден башлап, савлай
центрны ичи районда
яшайгъан
миллетлени
бырынгъы бай тарихин,
маданиятын, ругь байлыгъын
исбатлайгъан
экспонатлар булан безендирилген.
Тарихни
жанлы шагьатлары бары
да жыйылгъанланы кёп
заман тергевюн тартды.
«Аталаны адатлары»
деген гезикли фестиваль
оьзюню ишин башлады.
Программаны
Агъай
Къаплановну
атын
юрютеген «Къарабудагъгент» деген эргишилени
хору ачды. Фестивальда
ортакъчылыкъ
этмек
учун Буйнакск райондан эргишилени хору
«Байтерек», Сергокъала
райондан къомузчуланы
ансамбли, Къаягент райондан «Къаягент» деген
эргишилени хору, Гьай-
дакъ райондан чунгур
согъагъанланы ансамбли,
Хумторкъали райондан
М.Бабатхановну
атындагъы эргишилени хору,
Хасавюрт
шагьардан
«Энемжая» деген бийив
ансамбли, йыравлар Юлдуз Топаева, Зоя Чунаева
ва олай да Къарабудагъгент районну маданият
коллективлери ортакъчылыкъ этдилер.
Ортакъчыланы оьр даражадагъы чыгъышлары
кёп санавдагъы къаравчуланы разилигин ва харс
урувларын
къазанды.
Фестиваль герти кюйде
халкъ йырларыны, милли
маданиятны байрамы болуп токътады.
Р. МУСАЕВА.
Автор чыгъаргъан сурат.
1
07. 11. 2014 й.
Анварны эсделигине
– Шаирни Уллу
Ватан давгъа багъышлангъан шиърулары айрокъда
таъсирли, Ватанына бакъгъан сюювю, душмандан
уьст гележегибизге инанагъаны гёрюне. Анвар
Гьажиевни яратывчулугъу
Дагъыстан поэзияны алтын
фондуна гирген. Шаирни
яшав ва яратывчулугъуну
оьсюп гелеген яш наслуну
тарбиялавда уллу маънасы
бар. Ону шиъруларыны
мисалында яшёрюмлени
тарбияламагъа герек. Анвар Гьажиев оьзюню яратывчулугъундан къайры,
башгъа миллетлени асарларын да ана тилине гёчюрюп, къумукъ охувчугъа
оьз тилинде Пушкинни,
Лермонтовну,
Маяковскийни, Шевченкону, М.
Жалилни, Р. Гьамзатовну
асарларын охума имканлыкъ яратгъан. Яратывчулугъу булан Анвар Гьажиев
яшёрюмлени тарбиялавгъа
да уллу агьамият берген.
Биз бугюн ачагъан эсделик
Магьачкъала шагьарны ва
республикабызны
маданият центрларыны бири
болажакъ.
Анвар
Гьажиевни
эсделигине
салынгъан
мемориалны ачылывунда
Дагъыстанны язывчуларыны союзуну правлениесини
председатели Магьаммат
Агьматов бизин халкъны
арасында оьзюню яратывчу гьызын алтын гьарплар
булан язып гетгенлени
атын даимлешдирме герекни, бугюн шолай гьаракат
этилгенни белгиси экенни
ва гьюрметге лайыкълы
адамларыбызны атын ва эсделигин гележек наслулар
да унутмасын учун къаст
этме тюшегенни эсгерди.
4
Анвар Гьажиевни эсделигине жыйылгъанлардан
академик Алибек Гьажиев, «Ёлдаш» газетни баш
редактору Камил Алиев,
ДР-ни Халкъ Жыйыныны
билим беривге, илмугъа ва
маданиятгъа
къарайгъан
комитетини председателини заместители Людмила
Авшалумова, Дагъыстанны
халкъ язывчусу Бийке Кулунчакова ва башгъалары
шаирни гьакъында эсделик­
лерин айтдылар.
Жыйынны ахырында
шаирни уланы шаир Багьавдин Гьажиев мемориал
жыйылгъанлар гюл байламлар салды.
Мемориал эсделикни гьакъында айтгъанда,
гертилей де, скульптор,
Дагъыстанны халкъ художниги Магьаммат-Али Алиев
гьакъ юрекден шаирни келпетин яратма къаст этгени
ва шо мурадын яшавгъа
чыгъарма бажаргъаны рази
къалдыра.
эсделикни уьстюнде ишлегенлеге, ону яратывда къол
ялгъагъанлагъа баракалла
билдирди. Жыйынны ахырында мемориал эсделикге
эсделигин даимлешдиривде
уллу савгъат болду.
Магьачкъала шагьарны
Родоп
гюлбарындагъы
Анвар Гьажиевни мемориал эсделиги шагьарны
ватандашларына ва шаирни
Патимат БЕКЕЕВА.
ОЬР КЪЫЙМАТ БЕРИЛДИ
Артдагъы
йылларда
гьар тюрлю тармакъларда
гёрмекли чалышыву булан
халкъыны эсинде къалгъан
макътавлу уланланы къысматына байлавлу гележекде
де агьамиятлыгъын тас этмежек кёп санавда китаплар
чыгъып тура. Филология
илмуланы доктору, профессор Абдулгьаким Гьажиевни
ювукъда басмадан чыгъарылып, охувчугъа етишген «Арсений и Андрей Тарковские
и Дагестан» деген китабы да
шоланы бириси гьисаплана.
Арсений ва Андрей Тарковскийлени ата юрту болгъан
экенге
болмагъа
ярай,
Таргъудагъы орта школада
китапны охувчулагъа малим
этивге байлавлу оьтген жумагюн, октябр айны 31 - нде,
оьтгерилген уллу жыйынны
ортакъчылары барысы да
шо гьакъда бир гёнгюлден
айтдылар.
Шо гюн таргъулулар,
эсгерилген охув ожакъны
муаллимлери ва оьр класларыны охувчулары булан
ёлукъмагъа китапны автору
Абдулгьаким
Гьажиев,
белгили алимлер ва жамият
чалышывчулар гелген эди.
Инг алда охув ожакъны
директору Камалутдин Межитов оьтгерилеген жыйын­
ны аслу мурады гьакъында
англатыв берип сёйледи.
Жыйынны къалгъан янын
къумукъ халкъ булан байлавлу экенин инкар этмеге
къарайлар, гьатта биревлер
филология илмуланы доктору, профессор Абдулкъадир Абдуллатипов юрютдю.
– Арсений ва Андрей
Тарковскийлер булан къумукъ халкъны, Дагъыстанны, савлай Россияны оьктем
болмагъа гьакъы бар. Неге
тюгюл, бизин уьлкени ва
тыш пачалыкъланы гёрмекли адамлары оланы яратывчулугъуна оьр къыймат
берип гелген, – деп башлады
инг алда оьзюне сёз берилген
китапны автору А. Гьажиев.
– Чинкдеси, оланы яшаву
гюнчюлюк булан янашалар.
«Дагъыстан», «Сёзлюк» деген
ва башгъа шиъруларында
Арсений Тарковский тувуп
оьсген элин тас этгенде йимик гьис этип, оьз-оьзюне
къайнашагъаны гьис этиле.
Оьзю дагъыстанлы, таргъулу экенге де оьктем бола.
Кёп йыллар алъякъда биз
Тарковскийлени гюнлерин
ва оланы яратывчулугъуна
багъышлангъан илму конференция оьтгердик. Оьтгерилген шо чараланы барышында Арсений ва Андрей
Тарковскийлер
таргъулу
шавхалланы нас­луларындан
экенин инкар этегенлеге
жавап гьисапда кёп тюрлю далиллеге асасланып
язылгъан докладлар этилди.
Шондан алда да, шондан сонг
да оланы Дагъыстан булан
байлавлугъун исбатлайгъан
макъа­
лалар чыгъып турду.
Бу китапгъа шолар барысы
да дегенлей ерлешдирилген,–
дей туруп, ол оьзю басмагъа
онгарып чыгъаргъан китапны охув ожакъгъа савгъатгъа
тапшурду.
– Бугюнлерде бизин
халкъны арасында бек
тамаша ишлер болуп тура.
Биз къумукъланы тахюрту
Таргъуда жыйылгъанбыз.
Буссагьатгъы
вакътиде
Агъачавул юртда Къумукъ
театрны артистлерини ортакъчылыкъ этивю булан
Барият Муратованы эсделигине багъышлангъан жы­йын
юрюлюп тура. Мен ойлашагъан кюйде, булар барысы
да негьакъ тюгюл, халкъ
оьзю­ню тарихин англамагъа
башлагъан, белгили адамларыны дюньядагъы ерине
герти кюйде тюшюнмеге
башлагъан. Сонг да, оьзюню
оьсювюнде, маданиятында
янгы
гьасиретлик артып
тура деп эсиме геле. Экинчи-
си де, яшав оьзю гёрсетгени
йимик, къыйын девюрлерде
халкъ алдынлы адамларын
арагъа чыгъара. Арсений ва
Андрей
Тарковскийлени,
Нугьай ва Зайналабит Батырмурзаевлени мисалларында
да шону токъташдырмагъа
бажарыла. Шо да бизин
халкъны берекетине, тарихи
гелишине шагьатлыкъ эте.
Тек бизин Арсенийибиз де,
Андрейибиз де болгъан, Муратыбыз да бар деп тамамланып къалмайбыз. Янгы адамланы, янгы къагьруманланы
къаравуллайбыз деп эсиме
геле. Шо гьакъда айтып, Таргъуну гьакъында айтсам, биз
гьали де бу юртдан чыкъгъан
бары да белгили адамланы
билмейбиз, – деди С. Алиев
«Асрулар сезе гелген асил
сёз» деген къумукъланы
адабиятыны минг йыллыкъ
антологиясыны
биринчи
томун охув ожакъны китапханасына савгъат этип бере
туруп. – Эгер биз Таргъуну
тах маънасын тас этсек,
бютюн Къумукъ алаша болмагъа башлажакъ. Шо саялы
да бизин халкъны шо тахгъа
талпыныву гюн сайын артсын деп айтмагъа сюемен.
Жыйынны барышында
чыгъып сёйлеген Бадрутдин
Магьамматов, Гьасан Ора-
ДАГЪЫСТАНДА МАТЕМАТИКА, ИСТОРИЯ ВА БИОЛОГИЯ ДАРСЛАНЫ ЮРЮТЕГЕН 9 МИНГ МУАЛЛИМ ЕГЭ БЕРЕЖЕК
зав, Багьавутдин Узунаев ва
кёп оьзгелер Арсений ва Андрей Тарковскийлени яшав
ва яратывчулукъ тархларына
багъышлангъан кёп санавдагъы макъалалар, оланы
шиъру асарлары салынгъан,
суратлар булан арив безендирилген янгы китапгъа яхшы
багьа бердилер. Арсений ва
Андрей
Тарковскийлени
яратывчулугъу гьакъда таъсирли кюйде сёйледилер.
Сёйлевлер булан янаша
Таргъудагъы орта школаны
охувчулары, сагьнада бирбирин алышдыра туруп, орус
ва къумукъ тиллерде Арсений Тарковскийни шиъруларын ругьланывлу кюйде охуду. Гьажимурат Абдуллаев
агъачкъомуз булан гьаман да
йимик тынглагъанланы юрегин - гёнгюн ачагъан кюйде
бир нече макъамны сокъду.
Хасавюртдан гелген «Яшмын» деген хорну ортакъчылары, Эрпелиден гелген
Минаханым ва Нюрьяна
Мамаевалар юреклеге тувра
ёл табардай йырлары булан
жыйылгъанланы разилигин
къазанды.
Насрулла БАЙБОЛАТОВ.
СУРАТДА: жыйындан
гёрюнюш.
www.yoldash.ru
№ 44, 2014 йыл
5
ЁЛДАШ
07. 11. 2014 й.
Алав
АЛИЕВ
ЭЛДЕН СОРАП
«ЭЛЕНМЕГЕН»
МАСЪАЛА
Тюпден къарагъанда, кёкню яртысын бийлеп, ташгъа айлангъан дев йимик гёрюнеген
Таргъу тавгъа ерли гьакимият гезикли «чапгъынын» башлама сюе. Таргъу ва Кахулай юртланы
арасындагъы тёбеде (алда шо ерни Ленинни
темирден этилген залим сюлдюрю безей эди)
геземек учун майданча къурма токъташгъанлар.
Дагъыстанны яш къурувчуларыны союзуна
(бизде шолай жамият къурум да бар) гиреген жагьил архитекторлар (кёбюсю ДГТУ-ну студентлери) онгаргъан проектлеге гёре, шо майданча
тюгюл, бир уллу майдан болма имканлы.
Бу ишни бойнуна алып юрюйгенлени пикрусуна гёре, тёбеде Дагъыстан юртлагъа парх береген,
ачыкъ кёкню тюбюндеги музейге ошашлы комплекс
къурулма герек. Гележекде мунда байрамлар, спорт
ярышлар ва оьзге чаралар оьтгермек гёз алгъа тутула. Майданчагъа яшы-юшю булан гелип, шо шагьарлыланы ял алагъан лап да сююмлю ери болажакъ
деп умут этиле.
Умутлары чы уллудан. Адатлы кюйде, муратларыгъызгъа етишме насип болсун деп ёрап къойма
да ярар эди. Тек, тюзюн айтгъанда, Таргъу тавну оьзюмню беш бармагъымны йимик таныйгъан, тарихин билеген менде бир нече сорав тува. Майданчаны
къурма айланагъанлар гетген асруну 80-нчи йылларында геологлар Таргъу тавда этген ахтарывларыны
натижалары булан танышмы экен? О заманлардан
берли олар бу сюрлюгюв бойларда уллу къурулушлар тизме ярамай деп бувара гелген. Миналы халкъ
чы шону, геологлар айтмаса да, тезден биле.
Ондан къайры да, бир ай алъякъда газетден таба
биз, бары да халкъ билсин учун Россия Федерацияны Гьукуматыны къарарына гёре, Таргъу тав бютюн
уьлкени табиат эсделиклерини сиягьына къошу-
Геологлар этген ахтарывланы натижаларына гёре Таргъу тавда уллу къурулушлар тизме ярамай.
лажакъ ва мунда милли къорукъ къурулажакъ деп
сююнчлю хабар яйгъан эдик. Тёбени къарнын ярып,
къазып-сюрюп, майданчаны амалгъа гелтирив шо
къараргъа къаршы чыкъмаймы? Яда: «Москва бизге
недир, оьз уьюмде мен биймен», – деп турамы?!
Майданча, гертиден де, уллу байрамлар оьтгерилеген, кёп халкъ жыйылагъан ер болса, мунда шагьардан бирев де яяв юрюп гелмежеги англашыла.
Демек, машинлеге, автобуслагъа токътамакъ учун
шайлы ер тарыкъ болажакъ. Къайтып шо, баягъы,
къазыв-сюрюв башланажакъ.
Сонг да, мундагъы зияратлар булан не этме хыялы бар экен? Шолар саялы ерли уланланы шагьардан
гелип къайдагъы пасат ишлени юрютегенлер булан
алда нечесе керен къалмагъаллары болду. Гьатта бир
вакъти таргъулулар шлагбаум салып, гезиги булан
къаравул этип, шонда хыйлы заман биревню де
гирме къоймай турду. Сонг шагьарны о замангъы
башчысы С.Амиров тилеп, яшлар шлагбаумну тайдырды.
Бир-бир гьаким тайпалар, Таргъу тавну бетлеринде ананы бавруна йимик сыйынгъан юртлар
учун бу бетлер, ярлар янгыз тав-таш гесеклер тюгюл
экенин гьали де англап битмегенге ошай. Таргъу
тав – оланы тарихи эсин сакълайгъан Асхар таву.
Шо саялы тавда бир тюрлю ишлени башлагъанча,
хыялларыны хытаны къуруп къалмасын учун, элжамият булан ёлугъуп, муратларын англатма герек
эди. Тюзю, шону гьали де этмеге геч тюгюл.
ЖАМИЯТ
Мажарстанда болгъан агьвалатлар
Октябр айда Мажарстанда (Венгрияда) европа уьлкелени, савлай дюньяны чайкъагъан агьвалатлар болгъанлы 58 йыл тамамланды. Экинчи
дюнья давундан сонг, социализм системасы къурулагъан вакътиде, империалист пачалыкълар башында США-да булан Совет Союзгъа, халкъ
демократия уьлкелеге къаршы «сувукъ давун» башлады. Шо мурадын
яшавгъа чыгъармакъ учун олар СССР-ни айланасында дав базаларын
къурма башладылар. 1949-нчу йылда буса олар бир нече капиталист уьлкелени къуршап, НАТО деген Темиркъазыкъ Атлантика блок къурдулар.
Оланы хыяллары 1954-нчю йылда янгы дюнья давун башламакъ болгъан.
Сталин оьлген сонг, 1954–1956-нчы йылларда США ва НАТО-гъа гиреген
башгъа уьлкелер дюнья давун башламакъ учун Мажарстангъа урунгъанлар. Шо мурат булан Гюнбатыш Германияда, Францияда, Англияда, Австрияда ва башгъа капиталист уьлкелерде Мажарстанда иш гёрмек учун
хас лагерлер къургъанлар.
1956-нчы йылны октябр айыны
орталарына Европаны бир-бир халкъ
демократия пачалыкъларында гьакимликге къаршы демонстрациялар оьтгерилген. Шо саялы Варшавада къабул
этилинген къараргъа гёре Карпат бойдагъы военный округну асгер бёлюкле-
этди. Совет асгерлер шолайлыкъда болма болагъан уьчюнчю дюнья давуну
алдын алды ва оьзлени къоччакълыгъы
булан Ватан давда совет асгерлеге
этилген макътавлукъ негьакъ тюгюл
экенин гёрсетди. Сонгунда онда болгъан
башгётеривлеге «Мажарстанда болгъан
рин кёмек этмек учун къаршылыкълар
болагъан ерлеге бакъдырдылар. Шо
бёлюклени биринде мен де бар эдим.
О бёлюклер башлап Польшада, Югославияда, Румынияда ерлешген эди. Шо
уьлкелердеги хозгъалывланы басылтгъан сонг, Мажарстандагъы башгётерив
бирден-бир гючленип башлады. 1956нчы йылда шо агьвалатлар 200–250 минг
адам къуршалгъан демонстрациялардан
башланды. Башлап шо демонстрациялар
гьукуматгъа къаршы Будапештде, Секешфехервареде, Сольнокда, Дебреценде, Кечкеметде башланды.
Башгётергенлени аслу талабы совет
асгерлени чыгъармакъ, яшав сюреген
гьакимликни алышдырмакъ эди. Халкъ
пачалыкъны байрагъын, гербин яллата,
полиция участкалагъа гьужум эте эди,
солдатлагъа къаршы оланы савуту булан
атыша, партия ва пачалыкъ къурумланы
буза, совет воинлеге салынгъан, олай да
Ленинге, Сталинге салынгъан памятниклени буза, военный бёлюклеге чапгъын
эте эдилер.
Шо себепден Мажарстанны гьакимияты уьлкеде бузулгъан низамны
янгыртмакъ учун Совет Союзну гьукуматындан кёмек тилеме борчлу болду.
Булай шартларда СССР-ни ва Мажарстанны арасында къурулгъан дыгъаргъа гёре СССР-ни оборона министри
Г.К.Жуков 1956-нчы йыл 23-нчю октябрде Европада тувулунгъан военный кризисни алдын алмакъ ва парахатлыкъны
сакъламакъ, Мажарстанданы халкъыны
арасына питне тюшмесин, уьчюнчю
дюнья дав башланмасын учун СССР-ни
Мажарстандагъы асгер гючлерин артдырмакъ деп гьукму чыгъарды.
Аслу агьвалатлар пачалыкъны тахшагьары Будапештде ва Секешфехервареде болду. Гьакимиятгъа къаршылыкъ
билдиргенлер парламентни, партияны
ЦК-сыны биналарын елегенлер, ич
асгерлени къолгъа алгъанлар. Низам
салмакъ, башгётергенлени янчмакъ
учунгъу бары да авурлукъ совет асгерлени бойнуна тюшген.
Мажарстанда болгъан башгётеривлени тозуп, социалист къурум токъташдырылгъан пачалыкъланы СССР
якълажакъны бизин пачалыкъ исбат
агьвалатлар» деген ат берилди.
Шо агьвалатларда бары да ортакъчылыкъ этгенлени санаву 240 минг адамгъа
етише. Дагъыс­тандан шо агьвалатларда
3,6 минг адам ортакъчылыкъ этген деп
айтылды. Ортакъчылыкъ этген совет
армияны асгерлеринден 1 минг адам
оьлген, Дагъыстандан 60 адам оьлген
деп билдирилди. Будапешт шагьарда 38
дагъыс­
танлы гёмюлген. Дагъыстанлы
105 асгер къуллукъчу яралангъан.
Мажарстандагъы дав агьвалатлар 23нчю октябрден 19-нчу ноябр болгъунча
юрюлген. Шо агьвалатларда ортакъчылыкъ этген дагъыстанлылар Абдуразакъ
Исадибиров, Магьаммат Асгьабов,
Николай Жуков, Юсуп Майрамов,
В.Меликов, Мухтар Магьамматов, Герман Григорьянц, А.Минько, Георгий
Наникьянц, Юсуп Биярсланов, Муса
Амирбеков, Б.Юсупов, Мегьти Рзаев,
Магьаммат Велиев, А.Антрашилов,
Магьаммат Къурбанов, Солтан Сулейманов, Абакар Сахавов, Леонид Карамзин, К.Кадачиев, Гьажи Бадрутдинов ва
башгъалары белгили.
токъташдыргъан. РФ-ни «Ветеранланы
гьакъында» деген законунда ва «Россия
Федерацияны пачалыкъ пенсияларыны
гьакъында» деген законунда енгилликлер гёрсетиле. 1917-нчи йылдан сонг
совет воинлер 37 ерли дав агьвалатларда,
19 уьлкени территориясында ортакъчылыкъ этген. Тек олар бириси де Ватан дав
булан тенг этилмеген.
Ватан давну ортакъчыларына ерли
бюджетден, 2005-нчи йылдан башлап,
бирер минг манат гёрсетилген. Гьалигьалилер болгъунча Мажарстанда дав
агьвалатларда ортакъчылыкъ этгенлеге
шо харж булан бирче дагъы да акъча
савгъатлар берилип турду. Сонг шо
савгъат да берилмейген болуп къалды.
Гьали загьматгъа къарайгъан министерлик Дагъыс­тан дотациялагъа яшай­гъан
республика, шо савгъатны центрдан
изнусуз берип болмай деп токътатды.
Дагъыстан Респуб­ликаны Гьукуматына
яда министерликге шо масъалаланы чечмек учун центргъа тилеме неге ярамай?
Россияны бюджети шо саялы ярлы болуп къалажакъ деп къоркъамы экенлер?
РФ-ни башгъа субъектлеринде
Мажарстанда болгъан агьвалатланы
ортакъчылары Ватан давну ортакъчыларына тенг этилген ва шолагъа йимик
енгилликлер токъташдырылгъан. Башгъа регионларда Мажарстанда болгъан
агьвалатланы ортакъчыларына этилеген
енгилликлени биз ахтарып къарагъанбыз. Мисал учун, 2008-нчи йыл 28-нчи
апрелде Къабарты-Балкъар Республикада Ватан давну 42 ортакъчысына ва
Мажарстанда болгъан агьвалатланы
ортакъчыларына 7-нчи маркалы «Жигули» автомашинлер савгъат этилген.
Шолай савгъатлар Ростов, Аштархан,
Москва ва башгъа областларда, Темиркъазыкъ Осетияда, Краснодар, Ставропол крайларда да акъча савгъатлар ва
автомобиллер берилген. Гьали бизин
республиканы ёлбашчылары бизин
къутлайгъан кюйню де унутгъанлар.
ДР-ни ёлбашчыларыны Мажарстанда болгъан агьвалатланы ортакъчыларына тергевюн тартма сюемен. Биз
оьзюбюзню масъалабыз булан ягъагъа
ташланып къалгъанбыз. Мажарстанда
болгъан агьвалатланы ортакъчылары
бизде гьали де мекенли токъташдырылмагъан. Шо агьвалатларда жанын къурбан этгенлеге бирисине сама эсделик
салынмагъан, атлары орамлагъа къоюлмагъан, оланы атлары байрам гюнлерде
сама эсгерилмей. Мажарстанда болгъан
давну ортакъчыларыны да бирлерине енгилликлер гёрсетилмеген. Олар
барысы да квартирлер булан таъмин
этилмеген. Республиканы ёлбашчыларына чакъырыв этсек де, бизин масъалаларыбыз еринден тербенмей. Военный
комиссариатлар, муниципал къурумлар
бизин масъалалагъа тергев бермей.
Мажарстанда болгъан агьвалатланы
ортакъчыларыны кёплери шо давда алгъан яралардан сакъат болгъан, бирлери
2008-нчи йыл 28-нчи апрелде Къабарты - Балкъар рес­
публикада Ватан давну 42 ортакъчысына ва Мажарстанда болгъан агьвалатланы ортакъчыларына 7-нчи маркалы «Жигули»
автомашинлер савгъат этилген.
Мажарстанда болгъан башгётеривлерде оьлгенлени санаву мекенли кюйде
токъташдырылмагъан. Бир йылларда
Россиядан 15 минг адам оьлген деп
айтылып турду. Шоланы арасында 260
дагъыстанлы болгъан деп де айтыла.
Гьали башгъа санавлар арагъа чыгъып
геле. Тарихчилер шо темагъа агьамият
бермей деп эсибизге геле. Юрюлген ерли
давланы гьакъында Дагъыстанда бир
сама илму конференция оьтгерилмеген. Шо дав агьвалат яхшы кюйде аян
этилмеген себепден минглер булангъы
солдатлар ва офицерлер савгъатланмай
къалдылар.
Мажарстанда болгъан агьвалатланы
гьисапгъа алып, закон яратывчу оьр
къурумлар гьар ерде болгъан дав агьвалатларда ортакъчылыкъ этгенлени
арасындан янгыз бизин Ватан давну ортакъчыларына тенг этип, енгилликлер
ХАСАВЮРТДА ГАЗ АТЫЛЫП, 2 ЯШГЪА ЗАРАЛ БОЛГЪАН
тёшекге тюшген, башгъалары оьлюп гетген. Мажарстанда болгъан агьвалатланы
ортакъчыларыны кёплери шо давда
къоччакълыкъ гёрсетген. Бизге буса
макътавлукъну гюню де гёрсетилмеген.
Уьлкени Гьукуматы бизин макътавлукъ
гюнюбюзню Ватан давну ортакъчыларыны гюнюне байлавлу этген эди. Амма
шо гюнюбюзню де къайтарып алдылар.
Мажарстанда болгъан агьвалатны ортакъчылары халкъланы дослугъу артсын
учун оьзлер гёрсетген къоччакъ ишлер
республиканы Башчысы Рамазан Абдулатиповну ва янгы наслуланы янындан
унутулмас деп умут эте.
Магьаммат КЪУРБАНОВ,
1956-нчы йылда Мажарстанда
болгъан агьвалатланы республика
советини председатели, «Народы
Дагестана» деген журналны
редактору.
www.yoldash.ru
№ 44, 2014 йыл
ЭКОНОМИКА
ЁЛДАШ
07. 11. 2014 й.
6
Багьалар гьатдан озуп бара
Гьалиги заманда уьлкебизни оьзге бойларында йимик бизин республикабызны тахшагьарында да тюкенлер, базарлар, ресторанлар, ашханалар ва оьзге тюрлю сатыв-алыв ишлер булан машгъул болагъан адамлар булан бирге къурумлар
кёп болгъаны гьар гюн, гьар абатда дегенлей ачыкъдан гьис этиле. Урушдуруп
къарагъанда, оьзюнде 10 миллиондан кёп адам яшайгъан Москвадан эсе, Магьачкъалада гьар адам башына гьисап этегенде сатыв-алыв ишлер булан машгъул
болагъан предприятиелени ва адамланы санаву хыйлы да артыкъдыр.
Озокъда, бизин айлана ягъыбызда
сатылагъан малланы, этилинеген къул­
лукъланы сан яны шекликни тувдура
буса да, тек багьалары буса оьрде. Шо­
гъар да къарамайлы, дагъыстанлы къол­
лавчуланы, алывчуланы багьалар «хаба»
десек, гьакъыкъатгъа къыйышмай къал­
мас. Багьалар гьатдан озуп бара! Неге?
Уьстевюне, Москвадан ва Россияны
оьзге регионларындан эсе, Дагъыстанда
хозяйство ва сурсат министри Баттал
Батталов республикабызны топуракъ­
чыларына -сабанчыларына. – Багьаланы
ёрукълашдырмакъ учун авлакъланы,
бав-бахчаланы ниъматлары учуз ба­
гьаларына гьар тюрлю ярмакюлеге чы­
гъармакъ учун къаст этиле. Озокъда,
шону булан дазуланмайлы, гележекде
ерлерде, айтагъаным, шагьарларда,
район­ларда ломай юрт хозяйство мал­
Министрни баянындан сонг артын­
дагъы гюн иш этип бизин тахшагьары­
быздагъы ЦУМ-ну ювугъунда ерлешген
2 номерли базаргъа барып, багьаланы
гёзден гечиремен.
Дагъыстанлыланы
агьлюлеринде
картоп да, эт де, акъкъатыкълар да лап
да кёп къолланагъан маллар экени гьакъ.
Картопну бир килосу – 20-25 манат.
Шо багьалар къапустагъа, читагъа, со­
гъангъа, къабакъгъа ва башгъа журалы
авлакъ ниъматлагъа да салынгъан.
Эт сатылагъан ерге ювукълашып,
къой этни килосуну багьасы нечакъы­
дыр деп сорайман.
– Бу сом ери – 300-350 манат, къабур­
гъалары – 250 манат, – деп жаваплана
сатывчу.
адамланы алапалары, пенсиялары ва
оьзге тюрлю онгайлыкълары кем де
дюр. Демек, биз, дагъыстанлылар, бугюн
яшавну онгайлыкъларындан артда къа­
лабыз ва шо саялы къыйналабыз.
Белгили болгъан кююнде, багьалар
артса да, Москвада ва башгъа далаплы
регионларда даим алапалары да гёте­
риле. Айтмагъа сюегеним, доллар ва
евро беклеше, манат къыйматдан тюше.
Экономика ва яшав ёрукълашагъан, ала­
палары ва оьзге къуллукълары артагъан
регионлардан эсе яшав даражасы тёбен,
экономикасы осал сатыв-алыв ишлер
булан машгъул болагъан Дагъыстанны
ва Магьачкъаланы базарларында да,
сёйлешип, иш этип дегенлей, халкъ учун
лап да тарыкълы сурсат малланы багьа­
ларын артдырып тербейгенин англама
къыйын.
Заралны уьстюне зарал дегенлей,
белгили себеплеге гёре, Евросоюзну,
США-ны ва башгъа пачалыкъланы
экономика къысасына тюшгенлик оьзге
ерлерде йимик бизин республикабызда
да багьаланы артывуна таъсир этип ту­
рагъаны белгили.
– Дагъыстанны оьзюню къоллав­
чуларындан къайры, тышдагъыланы
да сурсат маллар булан таъмин этмеге
имканлыкълары бар. О саялы да бизин
пачалыгъыбызны,
республикабызны
экономика, сурсат аманлыгъына ла­
йыкълы къошум болдурма заман гелген,
– деп чакъырыв эте Дагъыстанны юрт
лар сатылагъан базарланы къурмасакъ
ва пайдаландырмасакъ болмай.
Озокъда, шолай асил умутлар булан
яшамакъ ёкъдан къолайдыр. Тек за­
манда бир оьтгерилеген ярмакюлерден
къоллавчуланы толу къуллугъу битмей­
гени де гьакъ. Гьар кимни де ярмакюден
ломайлап юрт хозяйство продукцияны
сатып алма харжы да ёкъ, сакълама им­
канлыкълары да.
Айтмагъа сюегеним, къоллавчулар
къайда буса да базарлардан, айлана якъ­
дагъы тюкенлерден гьар гюн дегенлей
таза ва сан яны булангъы продукцияны
сатып алып къолламагъа муштарлы эке­
нин де гьисапгъа алмай къойма ярамай
деп ойлайман. Электрон почтамдан таба
гьали-гьалилерде мен Магьачкъаланы
сатыв-алыв ишлеге къарайгъан бёлюгю­
ню атына бугюнлерде багьалар шагьар­
да неге артып тербей ва «хаба» деген со­
равумну бермеге борчлу болдум. Тек не
этерсен, шондан да магъа биз шагьарда
юрт хозяйство ва промышленный мал­
лар сатылагъан ярмакюлени оьтгеребиз
деген ёрукъда жавап йиберилип гелди.
– Биз шагьардагъы базарларда ба­
гьаланы «хапмагъа» къоймайбыз, – дей
Дагъыстанны промышленност, сатывалыв ва инвестиция министри Юсуп
Умавов да. – Бугюнлерде багьаланы
сёйлешилип артдырылагъан кемчили­
гин ёрукъгъа салмагъаны саялы, эки
базарны управляюший директорлары
ишинден азат этилди.
Яшырмагъа негер тарыкъ, байрам
ва байрамланы алдындагъы гюнлерде
багьалар дагъы да гьатдан оздурулуп
гете. Гьатта гьар жумагюн де багьалар
сёйлешилип артдырыла.
Артдагъы
вакътилерде
бизин
респуб­
ликабызны тахшагьарында, гьа­
сили, къоллавчуланы пайдалары учун
деген себеплер булан гьар тюрлю маллар
сатылагъан «супермаркет» тюкенлер
ишлемеге башлагъан.
Магьачкъаланы Редукторный по­
сёлогундагъы «Караван» деген супер­
маркетге гирип сатылагъан малланы
багьаларын ахтараман. Мунда да багьа­
лар шайлы гётерилген экен. Мисал учун
айтгъанда, къызартылгъан тавукъну 100
грамына 50 манатгъа ювукъ багьасы да
салынгъан. Шо кюйде, оьзге тюкенлерде
ва сурсат маллар сатылагъан ерлерде де
багьалар оьсе. Багьалар неге арта десенг,
тюкенлени, кафелени есилери: «Биз
адамлагъа иш ерлер этебиз, олар учун
алапа да тёлейбиз», – деп жаваплана.
Гертиден де, производство тармакъ­
ларда иш ерлени ёкълугъу саялы да ба­
гьалар оьсе. Гертиден де, бизин респуб­
ликабызда адамланы ишге къуршап,
лайыкълы алапалар булан таъмин этмек
учун иш ерлер етишмей. Шолайлыкъда,
адамлар сатыв-алыв ишлерде къурша­
лып, малланы къолдан-къолгъа алып
берип дегенлей, савдюгер-алдатывлар
булан багьаланы «къутурта». Производ­
ство да акъсай ва умуми ич продуктну
къадары да шону натижасында нечик
къолайлашсын?..
Уьстевюне, адамлар шагьарны ичин­
деги базарлагъа чыгъып болмай, ер-ерде
машинлер тыгъылып ёлу къыркъылып
дегенлей, аявлу заманын тас этип де
къыйнала. Заман да акъча чы дагъы!
Не этмеге герек? Адамлар яшайгъан
ерлерде ювукъда сатыв-алыв ишлер кёп
болса, озокъда, шо яман да тюгюл, тез
къуллугъунг да битежек, сайлап алма
да боласан. Амма ломайлап маллар
сатылагъан уллу базарланы ва шолар
булан бирче къошуп АЗС-лени (авто-за­
правочные станции) шагьарны ягъасына
чыгъармаса бажарылмай.
Мен бу ерде АЗС-лени гьакъында
эсгерегеним де негьакъ тюгюл.
– Магьачкъаладагъы АЗС-лени
ва олар салагъан багьаланы эбинден
гелмеге къыйын, – дей УФАС-ны (фе­
деральная антимонопольная служба)
Дагъыстанда иш гёреген къуллугъуну
башчысы Къурбан Кубасаев. – Янгыз
А. Акъушалыны атындагъы орамында
шолай АЗС-лер 40-дан кем тюгюл. Олар
да, озокъда, сёйлешип багьаланы гётере.
Уьстевюне, гюн сайын ягъарлыкъны
сан яны да осаллаша. Шогъар пачалыкъ
стандартны ва шагьар администрация­
ны тийишли бёлюклерини янындан тер­
гев осал экени де кемчиликлеге ёл бере.
Гьали-гьалилерде
Магьачкъаланы
гьакимбашы Магьаммат Сулейманов
Магьачкъаланы ичиндеги 17 базар­
ны 2015-нчи йылны ахырына таба
шагьардан тышгъа чыгъармагъа деп
гьазирленген къарарына къол салгъан.
Белгили болгъан кююнде, шону учун
Ленингентни тюп боюнда авлакъда ва
тахшагьарыбызны Къыбла автостанция­
сыны «Кавказ» федерал ёлгъа ювугъунда
40 гектар ер де гёрсетилинген. Шагьарны
гьакимбашы билдиреген кююнде, инвес­
тор-маячы да табулгъан. Демек, янгы
базарларда 2 мингге ювукъ онгача сатыв
ерлер болдурма умут да этиле.
– АЗС-лени, ломай маллар сатылагъ­
ан базарланы шагьарны ичинден тышгъа
чыгъарагъанына бизин къаршылыгъы­
быз ёкъ, – дей магьачкъалалы къоллавчу
Аминат Къурбанова. – Тек, мен ойла­
шагъан кюйде, шону булан ягъарлыкъны
ва адамлар учун лап да тарыкълы сурсат
малланы багьалары учуз болажагъына
инанма къыйын. Уьстевюне, сиз оь­
зюгюз гёрюп турасыз, Магьачкъаланы
къыбла ва темиркъазыкъ бойларында
«Кавказ» деген федерал ёлну боюндагъы
законсуз сатыв точкалар-къурулушлар
тайдырылып тура. Базарлар башгъа ша­
гьаргъа гиреген баш орамланы башла­
рында къурулса, къайтып транспортну
юрюшюне четимликлер болажагъы да
гьакъ.
Гертиден де, шу къайдалы чаралар,
алмашынывлар йылдан-йылгъа кимле­
ни пайдаларын якълап, не учун оьтгери­
ле? Элни авзу элекдир дегенлей, айлана­
бызда гьар тюрлю айтды-къуйтдулагъа
ёл бериле ва шону натижасында ерли
гьакимлик къурулувларыны башчыла­
рына инамлыкъ тас этиле бара.
Къарарбыз, базарлар янгы ерге гёч­
генде де багьалар шондан сонг тёбен бо­
лажакъмы? Неге тюгюл, яшавну бары да
тармакълары – ёллары, онгайлыкълары,
четимликлери бир-бири булан тыгъыс
кюйде байлавлу. Айтагъаным, гьалиги
«реформалар» да адамны бир санын сав
этмек учун къолланагъан дарманны йи­
мик. Бир еринге эм болса, оьзге санынг­
ны буза. Муна шо саялы да экономиканы
ва яшавну оьсювюн болдурмай туруп,
ярты-ярым чаралар булан къоллавчу­
ланы пайдаларын якълап, гьалиги кем­
чиликлени алды алынажагъына инанма
къыйын.
Къ. КЪАРАЕВ.
СУРАТДА: Магьачкъаланы 2 номерли
базарында.
Автор чыгъаргъан сурат.
МАГЬАЧКЪАЛАДА ИХТИЯРЛАНЫ ЯКЪЛАВ КЪУРУМЛАР «НАСИПЛИ ЯШ» ДЕГЕН ОНГАЧА ЯШЛАР БАВУНУ ИШИН ТОКЪТАТГЪАН
www.yoldash.ru
№ 44, 2014 йыл
7
ЁЛДАШ
07. 11. 2014 й.
Къ. КЪАРАЕВ,
экономика ва жамият
бёлюкню редактору
Низам бузулагъаны
талчыкъдыра
Бизин республикабызны шагьарларында ва юртларында къурулуш ишлени низамы кёбюсю гезиклерде
бузулагъаны тергевню тартмай болмай. О гьакъда гьар
тюрлю оьлчевлерде оьтгерилеген жыйынларда, генгешлерде чакъда-чакъда эсгериле. Неге тюгюл низамны бузулуву
талчыкъдыра.
Къызылюрт, Дагестанские Огни, Дербент, Буйнакск
шагьарларда, Къаягент , Къарабудагъгент, Хумторкъали,
Буйнакск, Хасавюрт районланы юртларында да къурулуш
ишлени низамы талаплагъа жавап бермей десек, гьа­
къыкъатгъа къыйышмай къалмас.
Шону учун артдагъы вакътилерде Магьачкъаланы
къыбла ва темиркъазыкъ бойларында «Кавказ» деген федерал ёлгъа ювукъда ерлешген Къарабудагъгент, Хумторкъали районланы топуракъларында да башалманчылыкъгъа
ёл берилип ишленген гьар тюрлю къурулуш имаратлар
бузулуп тайдырылагъаны давамлаша...
Тек шогъар да къарамайлы, бугюн де тахшагьарыбызны
айланасында ва ичинде шагьарлыланы яшавуна четимликлер тувдурагъан кемчиликлер аз къаршылашмай. Шолайлыкъда, адамланы ва транспортну юрюшюне орамларда
машинлер тыгъылып базыкъ ва узун тогъаслар салына.
Белгили болгъаны йимик, тахшагьарны ва шогъар
гиреген посёлокланы къурулушуна байлавлу генеральный
планы ёкъ. Натижада, орамлар, ял алыв зоналар, денгизбой,
темир ёл, КОР татавулну ягъабой топуракъларында гьар
тюрлю къурулушлар тургъузула ва тазалыкъ низамны да
бузуп дегенлей пайдаландырыла. Уьстевюне, шолай пайдаландырылагъан къурулушлагъа хас пачалыкъ къурумланы
янындан яшыртгъындан таба ялгъан еслик кагъызлары да
онгарыла. Янгыз Магьачкъалада ерли администрацияны
прес-къуллугъуну баянына гёре, шолай топуракъ пайлагъа
яда буса мюлк гьисапда ялгъандан гьазирленген документлени санаву 2000 айлана.
– Магьачкъаланы къурулушлагъа байлавлу генеральный планы 2003-нчю йылда ерли ватандашланы къуллукъларын камиллешдиривню гьисапгъа алып къурулса да,
тек шо гюн-бугюн, тийишли кемчиликлер тайдырылып,
онгайлыкълар болдурулгъан деп айтмагъа бажарылмай,
– дей Магьачкъаланы архитектура ва шагьар къурулушуну управлениесини янгы начальниги Магьамматрасул
Гьитинов. – Муна шо саялы да, йиберилген кемчиликлени
гьисапгъа алып, янгы генеральный план къурма тюшегени
гьакъ. Шо проектни уьстюнде сентябр айдан башлап Россияны «Гипрогор» деген инвестиция ва шагьар къурулушуну
институтуну касбучулары ишлеп де тура. Магьачкъаланы
генеральный планыны проектин къурма шону гьазирлейгенлеге 9 ай болжал белгиленген.
Белгили болгъан кюйде, Магьачкъаланы темиркъазыкъ
боюнда ерлешген Семендер посёлок да, хас генпланы къурулмай, къурулушлар орамланы бузуп юрюлегени давамлаша. Шо саялы да посёлокда жамият ва пачалыкъ низамгъа
бойсынып законлагъа гьюрмет этип яшайгъанлар ёлгъа
йиберилген кемчиликлени ёрукълашдырывгъа байлавлу
болуп тахшагьарыбызны янгы администрациясыны янындан тийишли чаралар гёрмекни талап этегени де англашыла.
Гьали-гьалилерде Магьачкъаланы гьакимбашы Магьаммат Сулейманов булан болгъан ёлугъувларында
Семендерни ва оьзге посёлокланы, Таргъу, Кахулай, Албёрюгент жамиятланы вакиллери де шо гьакъда ичибушуп
эсгермей болмады. Неге тюгюл де, бизин республикабызны
юртларында ва шолай да шагьарланы ичинде йиберилген
кемчиликлеге ёл къоюп яшама ерли жамиятлар хыял этмей.
Бизин уьлкебиз бир жамиятдан башгъасына гёчеген
тюрленивлени девюрюнде башын-бавун тапма болмасдай
пачалыкъ законлагъа арт берилип, кёп кемчиликлер ёлгъа
йиберилди. Шолайлыкъда, халкъны онгайына чатакъ
салмагъа муштарлылар оьр болду десек де, гьакъыкъатгъа
къыйышмай къалмас.
О саялы да бизин, гьечден геч де къолай дегенлей, ерли
жамиятлагъа да бир-бири булан гьакълашып-гьаллашып,
къардаш-къардаш, дос-дос, хоншу-хоншу булан айлана
якъдагъы низамны бузагъанланы ёрукъгъа салмакъ учун
къаст этмеге герек. Эгер де биз ихтиярлы ватандаш жамият
къурма ва онгайлыкълардан артда къалмай яшама сюе бусакъ, айсениликге ёл берип турмагъа бир де ярамай.
Оьзюбюз яшайгъан ерибиздеги жамият низамны къорувдан кёп зат гьасил болагъаны гьакъда биревге де унутма
тюшмей. Шону биз ерли гьакимлерден ва депутатлардан да
халкъны пайдаларын якъласын учун талап этмеге герекбиз..
ЭКОНОМИКА
Мол тюшюмлер
сююндюре
Бабаюрт районда артдагъы йылланы ичинде юрт хозяйство
тармакъ янгы гюч булан оьсмеге башлагъанына сююнмей болмайсан. Бу йыл районну юзюмчюлери ва чалтикчилери етишген
уьстюнлюклер де шогъар шагьат. Районну юзюмчюлерини загьматыны гьасиллери, оьзге йыллар булан тенглешдиргенде, лап
яхшы деп айтма ярай.
Мен алда да эсгерген йимик,
юрт хозяйствону лап да гелимли тармагъына гьисап этилеген
юзюмчюлюк Бабаюрт районну
Хамаматюртунда гюч ала бара. Бу
йыл онда 109 гектардагъы бавлар
тюшюм берди. Гелеген йылгъа
буса дагъы да 20 гектаргъа борла
орнатмагъа, шону булан бирге
злерде болгъан алышынывлагъа
асасланып, юзюмню геч къабул
этдилер. Гьакъыкъатда, болгъан
юзюм салкъынланы 10-15 процентден де къолайы еринде чириди, оьтесиз бек бишген юзюмню жыягъанда тас этивлер болду.
Амма гьасиллер гёрсетеген
кюйде, районну юзюмчюлери
райондагъы бавланы оьлчевюн
160 гектаргъа миндирмеге гёз
алгъа тутулгъан.
«Бабаюрт район» деген муниципал къурулувуну юрт хозяйство управлениесинде билдиреген кюйде, Хамаматюртдагъы
«Хазар» деген сабанчы-фермер
хозяйствосунда 44 гектардагъы
юзюмлюклерден 450 тонгъа
ювукъ юзюм салкъынлар алмагъа
болгъан. «Эсенболат» деген сабанчы-фермер хозяйствосу буса
43 гектардагъы юзюмлюклеринде 434 тонгъа ювукъ инжили
емишлени оьсдюрген. Айрокъда
бу йыл «Юзюмчю» деген сабанчы-фермер хозяйствосу мол
тюшюм къайтармагъа болгъан.
Айтагъаным, эсгерилген хозяйствода 22 гектардагъы юзюмлюклеринден 416 тон тюшюм
алып, Къызлардагъы коньяк
заводгъа тапшургъанлар.
Озокъда, районну юзюмчюлерине тувулунгъан бир-бир четимликлер болмагъан эди буса,
шо санавлар дагъы да артыкъ
болажакъгъа шеклик этмеймен.
Шо четимликлени гьакъында
мен алда да эсгерген эдим, гьали
де айтсам да артыкъ болмас. Айтагъаным, районну юзюмчюлери
болгъан емишни тапшурагъан
Къызлардагъы чагъыр завод, оь-
гёрсетген гьасиллер яман чы
нечик де тюгюл, шо тармакъны
дагъы да генглешдирмеге герекни масъаласы да гётериле. Мисал
учун айтгъанда, «Хазар» деген сабанчы-фермер хозяйствода гьар
гектардан 102,3 центнер, «Эсенболат» – 101 ва «Юзюмчю» деген
хозяйствода буса оьзюню юзюм
борлаларындан 189,1 центнерге
ювукъ инжили емишлени жыймагъа болгъан.
Сонг да, юзюмлюклер хамаматюртлулар учун айрокъда агьамиятлы иш ерлени масъаласын да
чечегенни айтмагъа сюемен. Шо
ишлер заманлыкъ буса да, савлай
айны боюнда юзюмлюклерде 4050-ге ювукъ адам иш ерлер булан
таъмин этилди. Чинкдеси, олар
алгъан алапаны оьлчевю де айны
ичинде 15-20 минг манатгъа
ювукъ эди. Артыкъ иш ерлерин
айтып макътанып болмайгъан
юртлулар учун шо да уллу кёмек
деп эсиме геле.
Районну юрт хозяйство тармагъыны гьакъында айта туруп,
савлай республикагъа уьлгюге салынагъан ерге етишип барагъан
районну чалтикчилик тармагъыны гьакъында эсгермей гетмеге
де бажарылмай. Районну ижарачылары бу йыл 1 минг 616 гектарда чалтик оьсдюрген эдилер.
Озокъда, мунда да сабанчылар
йылны боюнда сув къытлыкъдан
бир тюрлю авараланы тюбюне
тюшмеге борчлу да болдулар.
Буса да, гьаракатгъа берекет дегенлей, оланы къыйыны мол тюшюм булан къайтды демеге ярай.
Айтагъаным, «Бабаюрт район»
деген муниципал къурулувуну
юрт хозяйство управлениеси
берген маълуматлагъа гёре, бугюнге ерли къайтарылгъан 1
минг 300 гектардагъы майданны
гьар гектарындан орта гьисапда
55,5 центнер тюшюм алынып,
беженлеге тёгюлюп битген.
Шо ишде
тотаюртлу ва
тамазатёбели
ижарачыланы
гьаракаты айрыча эслене. Олар
чалтикни гьар гектарындан орта
гьисапда 60-70 центнер тюшюм
къайтарып туралар. Тюшюм
къайтарыв кампанияны ахырына
шо санавлар дагъы да алышынмагъа имканлы.
Ери гелгенде эсгермеге ярай,
бу йыл чалтикни сатывгъа чыгъарыв булан четимликлер ёкъ.
Гьалиденокъ тазаланмагъан чалтикге алывчулардан амал этип
де болмайсан, багьасы да яман
тюгюл. Чалтикни килосуна 13
манат бериле. Сонг да, шо масъаланы бираз алда Бабаюртгъа
этген иш сапарында Дагъыстанны Гьукуматыны ёлбашчысыны
орунбасары Шарип Шарипов да
гётергенни эсгермеге сюемен.
Ону гьисабында, гелеген йыл Бабаюрт районда 2 минг гектарда
чалтик оьсдюрмеге болажакъ.
Шо кютмеге болмасдай масъала
да тюгюл. Чинкдеси, сабанчыланы чалтик оьс­
дюрмеге гёнгю
бар, загьматдан буса олар баш
къачырмай.
Герейхан ГЬАЖИЕВ,
хас мухбирибиз.
СУРАТДА: чалтик тёбелер.
РОССЕЛЬХОЗНАДЗОР БАБАЮРТ РАЙОННУ ЛЮКСЕМБУРГУНДА ЗАРАЛЛЫ ОЬСЮМЛЮКЛЕНИ БИР НЕЧЕ ТЮРЛЮСЮН ТАПГЪАН
www.yoldash.ru
№ 44, 2014 йыл
ЮБИЛЕЙ
ЁЛДАШ
07. 11. 2014 й.
8
ЭСИБИЗНИ УЯТГЪАН ЯЗЫВЧУ ВА ТАРИХЧИ
Мурат Аджини яратывчулугъуна багъышлангъан конференциядан
Хасавюрт районну администрациясыны залында белгили китапланы автору
ва тарихчи Мурат Аджини 70 йыллыгъына багъышлангъан конференция
оьтгерилди. Шо чарада янгыз Хасавюрт районну тюгюл, Хасавюрт шагьарны,
гьатта Бабаюрт районну вакиллери де ортакъчылыкъ этди.
Жыйылгъанлар булан саламлаша ту­
руп, Хасавюрт район администрацияны
башчысы Загьир Боташев оьзюню юби­
лейин оьтгереген Мурат Аджини уьлкени
инг де белгили алимлерини сыдыраларына
къошма ярайгъанны айтды.
– Мурат Аджиге янгыз язывчу деп
айтма бажарылмай, – дей З. Боташев. –
Ол – белгили журналист, алим, тарихчи,
философ. Тюрк халкъланы гьакъында яз­
гъан китаплары бизге чи нечик де, бютюн
дюньягъа белгили. Олар онлар булангъы
тиллеге гёчюрюлген.
Жыйынны къалгъан янын юрютме
экономика илмуланы доктору Расул
Къадиевге тапшурулду. Сёз ёругъуна гёре
айтгъанда, ол жыйынны бек къурумлу
юрютдю.
– Къурум комитетни ортакъчылары
гезикли конференцияны Яхсайда оьтгерме
гёз алгъан тутгъан эди, – деди Р.Къадиев. –
Районну башчысы Жамболат Салавов буса
шо жыйынны шу залда оьтгергенни сюй­
дю. Мурат Аджи янгыз къумукъланы тю­
гюл, савлай Дагъыстанны, дагъы да айтсам,
Россияны оьлчевюндеги язывчу, – деди.
– Биз огъар оьзюбюзню баракаллабызны
билдиребиз. Мунда оьзю неге ёкъ арабызда
деген соравлар болмакъ бар. Юбилейинде
Мурат Аджи ортакъчылыкъ этип болмай,
ол авруй, тек оьзюне этилеген абур-сый
учун барыгъызгъа да баракалла билдире.
Ону юбилейи бугюнлерде Россиядан къай­
ры да, 8 пачалыкъда оьтгериле.
Къалсын Акъгёзов, Россияны язывчуларыны союзуну члени:
–Уллу чагъына етгенде де бир-бир
адамлар мен киммен, мен къайдан гел­
генмен, мени ата-бабаларым кимлердир
деген соравланы гьакъында ойлашмай. Биз
оьзюню 70 йыллыкъ юбилейин оьтгереген
Мурат Аджи шо масъалаланы уьстюнде
ишлей туруп, сав оьмюрюн йиберген деме
ярай. Алтайдан Европагъа ерли пача­
лыкъ къуруп яшагъан тюрк миллетлени
къыйынлы яшавуну гьакъында яза туруп,
Мурат Аджи белгили алимлер булан тогъа
Яхсайгъа уьч керен гелген, мен ону булан
ёлукъгъанман. Ол: «Ата тамурларымны
къыдыра туруп гелгенмен», – дей эди.
Шо ёлугъувлардан сонг мен оьзюм де
миллетимни тарихин ахтарма, тухумумну
тарих терегин къурма айландым. Ол бир
тартып да, гертиликни, сонг да яшырыл­
гъан ва басдырылгъан маълуматланы аян
этме бажаргъан. Ону «Полынь Половецко­
го поля», Европа. Тюрки, Великая степь»,
«Кипчаки», «Кипчаки. Огузы», «Тюрки
и мир: сокровенная история» ва башгъа
китапларын охуп, дюньягъа башгъа гёз
булан къарама башлайсан, юрегингни ругь
байлыгъы арта. Адамны тарих илмулагъа
гьаваслыгъы арта ва дюньядагъы халкъла­
ны тарихин ахтарывда тенгсиз оьрлюклеге
етишдире.
Анвар Байсунгуров – Яхсай юртну
вакили:
– Мурат Аджи бизин тарихге гёзюбюз­
ню ачды, эсибизни уятды. Ону китапларын
охугъанда, мени юрегим янгыдан сю­
рюлген тарлав йимик болду. Ол айтагъан
кюйде, жамиятны инг де авур балагьы
– оьзюню тарихи тамурларын унутмакъ­
да. Тамурсуз халкъ болмай. Мурат Аджи
керен гелгенде биз йыбав этмек учун Амай
Исмакъовну чакъырдыкъ. Ол да бал таты­
тып къумукъ халкъ сарынланы айта эди.
Янындагъы биз Муратгъа къумукъча гё­
чюрюп айтма башладыкъ, тек ол бизин тез
токътатды: «Мен йырлагъа таржумасыз
тынглама сюемен, олар мени юрегиме бал­
гьам бола», – деди. Мурат Аджи оьзюню
язывлары булан тюрк халкъны тарихин,
Кавказны, къумукъланы, ингдеси, Яхсай­
ны атын савлай дюньягъа малим этди.
Биз огъар яхшы савлукъ ва яратывчулукъ
ёлунда уьстюнлюклер ёрайбыз.
Бадрутдин – шаир, Дагъыстанны Пачалыкъ савгъатыны лауреаты:
– Мен Мурат Аджини терен салып
сюреген сабан булан тенглешдиремен.
Ол язывчу ва тарихчи гьисапда алдына
салагъан масъалалар янгыз къумукъланы
тюгюл, башгъа миллетлени къысматына
да тие. Сюювню де, гертиликни де милле­
ти болмай. Дюньяны яртысы тюрк тилни
тюрлю-тюрлю диалектлеринде сёйлейген­
ни гьакъында юреги авруп язагъан язывчу­
лардан Мурат Аджи инг де гёрмеклиси деп
гьисап этемен. Къумукълар Европаны да,
Азияны да ортасында яшай, гьар заманда
да Азиядан гюнбатыш-темиркъазыкъгъа
багъып иссилик гелген. Къурдашым Ишт­
ван Къонгур да айтгъанлай, шо иссилик
Европаны бузлама къоймай сакълай. Шо­
лай, юреклерибизни уллу ва оьктем этеген
иссилик бар Мурат Аджини китапларында
да.
Шихмагьаммат Дугужев – врач, Кёстек юртну вакили:
– Мен тезде Европаны пачалыгъында
бир конференцияда ортакъчылыкъ эте
эдим. Шонда бир бойда мен Мурат Ад­
жини гьакъында сёйлейген къазахланы,
уьзбеклени гёрдюм. Инаныгъыз, бираз
уялдым. Мени миллетимни гьакъында
язагъан адамны олар менден яхшы таный
экен. Шондан сонг мен ону бары да китап­
ларын охудум ва оьзюмню оьзюме янгы­
дан ачдым. Мурат Аджини сайтына кёп
адам гире, ону китаплары башгъа тиллеге
гёчюрюле, ону китаплары инг де кёп оху­
лагъан китаплар деп де гьисап этиле. Ону
язывларында тюрк миллет оьр этилинмей,
ол башгъа миллетлер булан къыйышывда
яшама гереклигин айта. Бугюнлерде бизин
уьлкени ёлбашчылары да орус ва тюрк
маданиятны гелишли биригивю гьакъда
кёп айта. Шо буса Муратны китапларында
тезден айтылгъан. Мурат Аджини китап­
лары бизин оьтген девюрюбюзню тюгюл,
гележегибизни де гьакъында хабар бере.
Тажутдин Бижамов – юстицияны
генерал-лейтенанты, профессор:
– Мурат Аджини китаплары савлай
дюньягъа белгили. Ол этген ахтарывланы
дюньяда бирев де этмеген. Мурат бир
миллетни башгъасына къаршы салмай,
ол тарихни харап этгенни гьакъында
талчыгъып яза. Ол – бизин эревюллю
уланларыбызны бириси. Бек саламат ва
гьакъыллы адам. Мен ону булан тыгъыс
къурдашлыкъ юрютемен ва шогъар бек
оьктеммен.
Гебек КЪОНАКЪБИЕВ,
оьз мухбирибиз.
Юбиляр оьзю болмаса да…
(Мурат Аджини юбилейи ата юртунда да оьтгерилди)
Башын Салав Алиев тутгъан къурум
комитетни къайратлы къасты булан
Мурат Аджини 70 йыллыгъын белгилев чаралар Магьачкъалада башланып,
Хасавюртгъа етишген сонг, юбилярны
ата юрту Яхсайда узатылды. Шу юбилей
агьвалатланы лап да талчыкълы ери –
оларда савлугъуну гьалына гёре Мурат
Аджи оьзю ортакъчылыкъ этип болмайгъанлыкъ.
Октябр айны ахырынчы гюнюнде аты
дюньягъа айтылгъан алимибизни сый­
ламакъ учун, Яхсайдагъы бир номерли
школагъа яхсайлы муаллимлерден ва охув­
чулардан къайры, районну юртларындан,
Хасавюртдан ва Магьачкъаладан гелген
къонакълар да ортакъчылыкъ этди.
Юбилей чарагъа къуршалгъан муал­
лимлер ва охувчу яшлар яхшы гьазирлик
гёрген эди. Кюйге къарагъанда, бу школа
бу къайдалы жыйынланы оьтгеривде ме­
кенли ва бай сынав топлагъан.
Муаллимлер ва охувчу яшлар аралаш
Мурат Аджини асарларындан, ону яша­
вундан ва яратывчулугъундан маълумат­
лар бере тургъандан къайры, къумукъ
тарихге, Яхсайгъа байлавлу сесленивлер,
шиърулар да охулду.
Чакъырылып гелген аявлу къонакъ,
оьзю де бу юртлу профессор Забит Акавовну маъналы ва тындырыкълы сёйлевю
янгыз Мурат Аджини гьакъында болмады,
билимни, тарбияны, яшавну гьакъында да
къужурлу ва агьамиятлы лакъыр болду.
Оьз гезигинде сёз берилген темира­
вуллу шаир ва муаллим Зарият Умаева да
маъналы сёйлеп, Мурат Аджиге багъыш­
лангъан ялынлы шиърусун охуду.
Чакъырылып гелген къонакъланы
гезиклиси боташюртлу муаллим Камил
Моллаев де, Мурат Аджи булан 90-нчы
йылларда болгъан ёлугъувларын эсгере
туруп, школада оьзю дарс береген дарс­
ларда юбилярны асарларын къоллайгъан
кюйлерин айтып мисал гелтирди ва оьзге
муаллимлени де шолай этме чакъырды.
Белгили муаллим ва шаир, Хасавюрт
педколлежни дарс беривчюсю Мусапир
Батыров буса, сёйлегенден къайры, агъач­
къомуз да сокъду. Мусапир бырынгъы
къумукъ кюйню сокъма башлагъанда, Ан­
вар Байсунгуров телефондан таба Москва
булан байлавлукъ болдуруп, Мурат Аджи
де сагъынчлы макъамлагъа тынглап, бара­
калла билдирди.
Яхсайда ерлешген яшланы яратывчу­
лугъуну район уьюню директору Анвар
Байсунгуров да Мурат Аджи булангъы
байлавлугъун эсгерип, ону яшавундан
ва яратывчулугъундан къужурлу маъ­
луматлар гелтире туруп, аты айтылгъан
яхсайлыны юбилейин оьтгеривню сипте­
чиси болгъан Салав Алиевге юртлуларыны
атындан баракалла билдирди.
Гезиги етишгенде шу макъаланы авто­
ру да чыгъып бир нече сёз айтды.
Сагьнада бирин-бири алышдырып
белгили къумукъ йыравлар гьажимажа­
гьатюртлу Иса Багьавов, яхсайлы Рустам
Агьматханов, Билал Ибрагьимов, муал­
лимлени хору бир нече йырлар йырлады­
лар.
Байрамны аслу ортакъчылары – ерли
школаны охувчулары да, йырлап, бийип,
шиърулар охуп, оьз пагьмуларын аян
этдилер. Олар булан бирге школаны му­
аллимлери де Мурат Аджини китабындан
ва ону биографиясындан гесеклер охуп,
жыйынны маъналы ва таъсирли этдилер.
Мурат Аджини яшавуна ва яратыв­
чулугъуна багъышлангъан стендлер,
слайтлар ва видеофильм, шолай да ортакъ­
чыланы хас гийимлери жыйынны айрыча
безеп, таъсирин гючлендире эди.
Шу байрамны мекенли онгаргъан му­
аллим Бурлият Ибрагьимовагъа ва къу­
журлу юрютген Райсахан Дагьировагъа
да жыйылгъанлар баракалла билдирдилер.
Лап белгили къумугъубузну юбилейин
оьтгерив чаралар дагъы да узатыла.
«АВТОБУС» ДЕГЕН ТЕРГЕВЛЕНИ ОЬТГЕРЕГЕНДЕ, 2,5 МИНГ МАШИН ГЬАЙДАВЧУ НИЗАМНЫ БУЗГЪАНЫ АЯН БОЛГЪАН
Рашит ГЬАРУНОВ.
www.yoldash.ru
№ 44, 2014 йыл
9
ЁЛДАШ
ТЕЛЕнеделя
07.11.2014 й.
Что смотреть с 10 по 16 ноября
ПОНЕДЕЛЬНИК, 10 НОЯБРЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на канале
РОССИЯ
Концерт, посвященный Дню сотрудника
органов внутренних
дел Российской
Федерации. Прямая
трансляция из Государственного Кремлевского Дворца.
ВТОРНИК, 11 НОЯБРЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на канале
РГВК «Дагестан»
Документальный
фильм
«Кавказцы в войнах
России»
СРЕДА, 12 НОЯБРЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на канале
РОССИЯ
«Загадки цивилизации. Русская версия».
Фильм 4-й. «Тайный
код амурских ликов» .
ЧЕТВЕРГ, 13 НОЯБРЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на Первом
канале
Премьера. «Бунт Енисея. Родные берега»
5.00 «Доброе утро».
9.00, 12.00, 15.00,
18.00, 21.00 Новости.
9.15 Контрольная
закупка.
9.45 «Жить здорово!» (12+).
10.55 Модный приговор.
12.20 «Сегодня вечером» с Андреем Малаховым (16+).
14.25, 15.15 «Время покажет»
(16+).
16.00 «Мужское / Женское»
(16+).
17.00 «Наедине со всеми».
Программа Юлии Меньшовой
(16+).
18.45 «Давай поженимся!»
19.50 «Пусть говорят» с Андреем Малаховым (16+).
21.35 «Улыбка пересмешника».
Многосерийный фильм (12+).
23.30 «Познер» (16+).
0.30 Премьера. «Нерассказанная история США». Фильм
Оливера Стоуна (16+).
1.30 «Городские пижоны».
«Мотель Бейтс» (18+).
5.00 «Утро России».
8.05-8.08, 8.36-8.41,
11.35, 14.30, 17.40
Местное время. Вести Дагестан
9.00 «Последнее дело майора
Пронина». (12+)
9.55 «О самом главном».
11.00, 14.00, 17.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.55 Т/с «Тайны следствия».
12.55 «Особый случай». (12+)
14.50 ВЕСТИ. ДЕЖУРНАЯ
ЧАСТЬ.
15.00 Т/с «Сердце звезды».
16.00 Т/с «Пока станица спит».
18.00 Концерт, посвященный
Дню сотрудника органов внутренних дел Российской Федерации. Прямая трансляция из
Государственного Кремлевского Дворца.
20.50 Спокойной ночи, малыши
21.00 Т/с «Сын за отца». (16+)
0.45 ПРЕМЬЕРА. «ТАСС. Со
скоростью света». (12+)
6.00 «НТВ утром».
8.20 «Прокурорская
проверка»
9.35, 10.20 Сериал
«ВОЗВРАЩЕНИЕ
МУХТАРА»
10.00, 13.00, 16.00, 19.00 Сегодня.
11.55 Суд присяжных (16+).
13.30 «Суд присяжных. Окончательный вердикт»
14.45 Обзор. Чрезвычайное
происшествие.
15.25, 16.30 Остросюжетный
сериал «ЛЕСНИК»
18.00 «Говорим и показываем».
2 0 . 0 0 П р е м ь е р а . « Л Е ГА ВЫЙ-2» (16+).
22.00 «Анатомия дня».
23.00 «КРАПЛЕНЫЙ» (16+).
0.55 Остросюжетный сериал
«НАРКОТРАФИК» (18+)
1.55 «Л.И.Брежнев. Смерть
7.00, 12.30, 14.30,
16.30, 19.30, 22.30,
0.30 Время новостей
Дагестана.
7.30, 14.00, 16.10
Мультфильм (0+)
8.10 Х/ф «Варвара-краса, длинная коса» (6+)
9.50 «Планета рыбака» в Дагестане (12+)
10.25 Х/ф «Сердца четырех»
12.55 Золотая коллекция фильмов о родном крае. Д/ф «Балхар»
13.10 «Служа Родине» (16+)
13.30 «Все грани» (12+)
14.50 Т/с «Восток-Запад 101»
15.45 Д/ф «Осетинские этюды.
Село Горный Карца» (6+)
17.00 «Красота 05.ru»
17.35 Д/ф «Мир природы» (12+)
18.45 Передача «Мил» (0+)
20.00, 23.00 Время новостей.
Махачкала
20.20 Х/ф «Чегери» (12+)
21.50 «Кунацкая» (12+)
23.20 Спорт на канале (12+)
1.00 Т/с «Служба расследований»
7.00 «Панорама дня.
Live».
8.25, 0.10 Х/ф «Шерлок Холмс». (16+).
10.10 «Эволюция».
11.45 «Большой футбол».
12.05 Х/ф «Параграф 78». (16+).
13.50 Х/ф «Параграф 78: Фильм 2».
15.35 «24 кадра». (16+).
16.05 «Трон».
16.35 «Наука на колесах».
17.10 «Диверсанты». Ликвидатор.
18.00 «Диверсанты». Полярный
лис.
18.55 «Диверсанты». Убить
гауляйтера.
19.55 Баскетбол. Единая лига
ВТБ. УНИКС (Казань) - «Н.
Новгород». Прямая трансляция.
21.45 «Большой спорт».
22.05 «Танковый биатлон».
23.10 «Эволюция». (16+).
2.00 Профессиональный бокс.
Дмитрий Михайленко (Россия)
против Рональда Круза (США).
Василий Лепихин (Россия)
против Джексона Джуниора
(Бразилия).
5.00 «Доброе
утро».
9.00, 12.00, 15.00,
18.00, 21.00, 0.00
Новости.
9.15 Контрольная
5.00 «Утро России».
8.05-8.08, 8.36-8.41,
11.35, 14.30, 17.10,
19.35 Местное время Вести Дагестан
9.00 Канал «Шолтаы-высы»
9.55 «О самом главном».
11.00, 14.00, 17.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.55 Т/с «Тайны следствия».
(12+)
12.55 «Особый случай».[12+]
14.50 ВЕСТИ. ДЕЖУРНАЯ
ЧАСТЬ.
15.00 Т/с «Сердце звезды».
(12+)
16.00 Т/с «Пока станица спит».
(12+)
17.30 Т/с «Каменская». (12+)
18.30, 19.30 Реклама
18.35 Дорожный патруль
18.50 Образовательный форум
в Пензе . Что нового ?
20.50 Спокойной ночи, малыши
21.00 Т/с «Сын за отца». (16+)
0.50 «Голубая кровь. Гибель
империи». (12+)
1.50 Т/с «Улицы разбитых фонарей». (16+)
6.00 Информационный канал «НТВ
утром».
8.20 «Прокурорская
проверка» (16+).
9.35, 10.20 Сериал
«ВОЗВРАЩЕНИЕ МУХТАРА»
(16+).
10.00, 13.00, 16.00, 19.00 Сегодня.
11.55 Суд присяжных (16+).
13.30 «Суд присяжных. Окончательный вердикт» (16+).
14.45 Обзор. Чрезвычайное
происшествие.
15.25, 16.30 Остросюжетный
сериал «ЛЕСНИК» (16+).
18.00 «Говорим и показываем».
Ток-шоу с Леонидом Закошанским (16+).
20.00 Премьера. Детектив «ЛЕГАВЫЙ-2» (16+).
22.00 «Анатомия дня».
23.00 Остросюжетный сериал
«КРАПЛЕНЫЙ» (16+).
0.55 Остросюжетный сериал
«НАРКОТРАФИК» (18+).
7.00, 8.30, 12.30,
14.30, 16.30, 19.30,
22.30, 0.30 Время
новостей Дагестана
7.15 Передача на табасаранском языке
«Мил» (0+)
7.55, 16.10 Мультфильмы (0+)
8.45 Д/с «Марокко глазами
гурмана с Нардой» (16+)
9.25 Х/ф «Берегите женщин»
11.50 «Кунацкая» (12+)
12.55 «Вдохновение» (6+)
13.25 Спорт на канале (12+)
14.50 Т/с «Восток-Запад 101»
15.45 Д/ф «Осетинские этюды.
Село Куйсу» (6+)
16.50 Х/ф «Дело было в Пенькове» (12+)
18.45 Передача на лакском языке «Аьрщи ва агьлу» (0+)
20.00, 23.00 Время новостей.
Махачкала
20.20 «Бизнес Дагестана» (12+)
21.05 Д/ф «Кавказцы в войнах
России» (16+)
22.00 «Правовое поле» (12+)
23.20 Т/с «Скорая помощь»
1.00 Т/с «Служба расследо-
6.45 «Панорама
дня. Live».
8.25 Х/ф «Шерлок
Холмс». (16+).
10.10 «Эволюция».
(16+).
11.45 «Большой футбол».
12.05 Х/ф «Рок-н-ролл под
Кремлем». (16+).
15.40 Х/ф «ПираМММида».
(16+).
17.45 «Полигон». Оружие победы.
18.15 Х/ф «Утомленные солнцем 2: Предстояние».
21.45 «Большой спорт».
22.05 «Танковый биатлон».
23.10 «Эволюция».
0.10 Х/ф «Шерлок Холмс».
2.00 «Диалоги о рыбалке».
2.25 «Язь против еды».
3.10 Хоккей. Суперсерия Россия - Канада. Молодежные
сборные. Прямая трансляция
из Канады.
5.45 «Диверсанты». Ликвидатор.
5.00 «Доброе утро».
9.00, 12.00, 15.00,
18.00, 21.00, 0.00
Новости.
9.15 Контрольная
закупка.
9.45 «Жить здорово!» (12+).
10.55 Модный приговор.
12.20 «Улыбка пересмешника».
Многосерийный фильм (12+).
14.20, 15.15 «Время покажет»
(16+).
16.00 «Мужское / Женское»
(16+).
17.00 «Наедине со всеми».
Программа Юлии Меньшовой
(16+).
18.45 «Давай поженимся!»
(16+).
19.50 «Пусть говорят» с Андреем Малаховым (16+).
21.35 «Улыбка пересмешника».
Многосерийный фильм (12+).
23.30 «Вечерний Ургант» (16+).
0.15 «Политика» (16+).
1.20 «Городские пижоны».
«Мотель Бейтс» (18+).
5.00 «Утро России».
8.05-8.08, 8.36.-8.41,
11.35, 14.30, 17.10,
19.35 Местное время. Вести Дагестан
9.00 «Смертельный друг Р.»
9.55 «О самом главном».
11.00, 14.00, 17.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.55 Т/с «Тайны следствия».
(12+)
12.55 «Особый случай». (12+)
14.50 ВЕСТИ. ДЕЖУРНАЯ
ЧАСТЬ.
15.00 Т/с «Сердце звезды».
16.00 Т/с «Пока станица спит».
17.30 Т/с «Каменская»
18:30, 19.30 Реклама
18.35 Фестиваль культуры и
фольклорного искусства народов России Гала-концерт
20.50 Спокойной ночи, малыши
21.00 Т/с «Сын за отца» (16+)
0.50 ПРЕМЬЕРА. «Загадки
цивилизации. Русская версия».
Фильм 4-й. «Тайный код амурских ликов» .
6.00 «НТВ утром».
8.20 «Прокурорская
проверка» (16+).
9.35, 10.20 Сериал
«ВОЗВРАЩЕНИЕ
МУХТАРА» (16+).
10.00, 13.00, 16.00, 19.00 Сегодня.
11.55 Суд присяжных (16+).
13.30 «Суд присяжных. Окончательный вердикт» (16+).
14.45 Обзор. Чрезвычайное
происшествие.
15.25, 16.30 Остросюжетный
сериал «ЛЕСНИК» (16+).
18.00 «Говорим и показываем».
Ток-шоу с Леонидом Закошанским (16+).
20.00 Премьера. Детектив «ЛЕГАВЫЙ-2» (16+).
22.00 «Анатомия дня».
23.00 Остросюжетный сериал
«КРАПЛЕНЫЙ» (16+).
0.55 Остросюжетный сериал
«НАРКОТРАФИК» (18+).
1.55 Квартирный вопрос (0+).
2.55 Дикий мир (0+).
7.00, 8.30, 12.30,
14.30, 16.30, 19.30,
22.30, 0.30 Время
новостей Дагестана
7.15 Передача «Аьрщи ва агьлу» (0+)
7.55, 16.00, 18.25 Мультфильм
8.45 Д/с «Марокко глазами
гурмана с Нардой» (16+)
9.25 Х/ф «Короли и капуста»
11.50 «Бизнес Дагестана» (12+)
12.55 Д/ф «Кавказцы в войнах
России» (16+)
14.00 «Правовое поле» (12+)
14.50 Т/с «Восток-Запад 101»
15.45 Д/ф «Осетинские этюды.
Село Ламардон» (6+)
16.50 Х/ф «Шерлок Холмс и
Доктор Ватсон. Двадцатый век
начинается» 1 с. (12+)
18.45 «Адамти ва замана» (0+)
20.00, 23.00 Время новостей.
Махачкала
20.20 «На виду» (12+)
21.05 «Час размышлений» (12+)
21.35 «Природа и общество»
22.00 «Все грани» (12+)
23.20 Т/с «Скорая помощь»
1.00 Т/с «Служба расследований»
6.35 «Панорама дня.
Live».
8.25 Х/ф «Шерлок
Холмс». (16+).
10.10 «Эволюция».
11.45 «Большой футбол».
12.05 Х/ф «ПираМММида».
14.10 «Опыты дилетанта». Поисковики.
14.40 «Найти клад и умереть».
15.35 Х/ф «Клад могилы Чингисхана». (16+).
19.10 «Большой спорт».
19.25 Хоккей. КХЛ. СКА
(Санкт-Петербург) - «Динамо»
(Москва). Прямая трансляция.
21.45 «Большой спорт».
22.05 «Небесный щит».
23.00 «Эволюция».
0.05 Х/ф «Шерлок Холмс».
1.55 «Наука на колесах».
2.20 «Моя рыбалка».
2.50 «Рейтинг Баженова. Человек для опытов».
3.20 Хоккей. КХЛ. «Салават
Юлаев» (Уфа) - «Авангард»
(Омская область).
5.00 «Доброе утро».
9.00, 12.00, 15.00,
18.00, 21.00, 0.00
Новости.
9.15 Контрольная
закупка.
9.45 «Жить здорово!» (12+).
10.55 Модный приговор.
12.20 «Улыбка пересмешника».
Многосерийный фильм (12+).
14.20, 15.15 «Время покажет»
(16+).
16.00 «Мужское / Женское»
(16+).
17.00 «Наедине со всеми».
Программа Юлии Меньшовой
(16+).
18.45 «Давай поженимся!»
(16+).
19.50 «Пусть говорят» с Андреем Малаховым (16+).
21.35 «Улыбка пересмешника».
Многосерийный фильм (12+).
23.30 «Вечерний Ургант» (16+).
0.15 Премьера. «Бунт Енисея.
Родные берега» (12+).
1.20 «Городские пижоны».
«Мотель Бейтс» (18+).
5.00 «Утро России».
8.05-8.08, 8.36-8.41,
11.35, 14.30, 17.10,
19.35 Местное время Вести Дагестан
9.00 Канал «Лалаан»
9.55 «О самом главном».
11.00, 14.00, 17.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.55 Т/с «Тайны следствия».
(12+)
12.55 «Особый случай».
14.50 ВЕСТИ. ДЕЖУРНАЯ
ЧАСТЬ.
15.00 Т/с «Сердце звезды».
(12+)
16.00 Т/с «Пока станица спит».
(12+)
17.30 Т/с «Каменская». (12+)
18.30, 19.30 Реклама
18.35 Планета Культура
20.50 «Спокойной ночи, малыши!».
21.00 Т/с «Сын за отца». (16+)
22.50 «Вечер с Владимиром
Соловьёвым». (12+)
0.30 ПРЕМЬЕРА. «Химия.
Формула разоружения». (16+)
6.00 Информационный канал «НТВ
утром».
8.20 «Прокурорская
проверка» (16+).
9.35, 10.20 Сериал «ВОЗВРАЩЕНИЕ МУХТАРА» (16+).
10.00, 13.00, 16.00, 19.00 Сегодня.
11.55 Суд присяжных (16+).
13.30 «Суд присяжных. Окончательный вердикт» (16+).
14.45 Обзор. Чрезвычайное
происшествие.
15.25, 16.30 Остросюжетный
сериал «ЛЕСНИК» (16+).
18.00 «Говорим и показываем».
20.00 Премьера. Детектив «ЛЕГАВЫЙ-2» (16+).
22.00 «Анатомия дня».
23.00 Остросюжетный сериал
«КРАПЛЕНЫЙ» (16+).
1.00 Остросюжетный сериал
«НАРКОТРАФИК» (18+).
2.00 «Дачный ответ» (0+).
3.05 Остросюжетный сериал
«ГОНЧИЕ» (16+).
7.00, 8.30, 12.30,
14.30, 16.30, 19.30,
22.30, 0.30 Время
новостей Дагестана
7.15 Передача
«Адамти ва зама-
7.00 «Панорама дня.
Live».
8.25 Х/ф «Шерлок
Холмс». (16+).
10.10 «Эволюция».
11.45 «Большой футбол».
12.05 Х/ф «Утомленные солнцем 2: Предстояние». (16+).
15.30 «Полигон». Мины.
16.00 «Полигон». Спасение
подводной лодки.
16.30 «Танковый биатлон».
18.35 Х/ф «Утомленные солнцем 2: Цитадель». (16+).
21.45 «Большой спорт».
22.05 «Извините, мы не знали,
что он невидимый». (12+).
23.00 «Эволюция». (16+).
0.05 Х/ф «Шерлок Холмс».
(16+).
1.55 «Дуэль».
3.05 Хоккей. Суперсерия Россия - Канада. Молодежные
сборные. Прямая трансляция
из Канады.
5.45 «Диверсанты». Противостояние.
закупка.
9.45 «Жить здорово!» (12+).
10.55 Модный приговор.
12.20 «Улыбка пересмешника».
Многосерийный фильм (12+).
14.20, 15.15 «Время покажет»
(16+).
16.00 «Мужское / Женское»
(16+).
17.00 «Наедине со всеми».
Программа Юлии Меньшовой
(16+).
18.45 «Давай поженимся!»
(16+).
19.50 «Пусть говорят» с Андреем Малаховым (16+).
21.35 «Улыбка пересмешника».
Многосерийный фильм (12+).
23.30 «Вечерний Ургант» (16+).
0.15 «Структура момента»
(16+).
1.20 «Городские пижоны».
на» (0+)
7.55, 16.00 Мультфильмы (0+)
8.50 Д/с «Марокко лазами гурмана с Нардой» (16+)
9.25 Х/ф «Марни» (16+)
12.55 «Час размышлений» (12+)
13.30 «Все грани» (12+)
14.05 «Природа и общество»
14.50 Т/с «Восток-Запад 101»
15.45 Д/ф «Осетинские этюды.
Село Хилак» (12+)
16.50 Х/ф «Шерлок Холмс и
Доктор Ватсон. Двадцатый век
начинается» 2 с. (12+)
18.30 Обзор «ХIакъикъат» (16+)
18.45 Передача «ГIаданги
гIамалги заманги» (16+)
20.00, 23.00 Время новостей.
Махачкала
20.20 «На виду. Спорт»
21.05 Д/ф «С широко закрытыми глазами» (12+)
21.40 «Ах, вернисаж!» (12+)
22.10 Фильм Патимат Бурзиевой «Мельник Саидгасан» (12+)
ЁЛДАШ
ТЕЛЕнеделя
07.11.2014 й.
10
Что смотреть с 10 по 16 ноября
ПЯТНИЦА, 14 НОЯБРЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на РГВК
Дагестан
Передача на кумыкском языке «Заманлар гете, халкъ
гетмес»
СУББОТА, 15 НОЯБРЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на Первом
канале
Футбол. Отборочный
матч Чемпионата
Европы 2016. Сборная
Австрии - сборная
России. Прямой эфир
из Австрии.
ВОСКРЕСЕНЬЕ, 16 НОЯБРЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на канале
СПОРТ
Футбол. ЧЕ-2016.
Отборочные турниры.
6.00 «НТВ утром».
8.20 «Прокурорская
проверка» (16+).
9.35 Сериал «ВОЗВРАЩЕНИЕ МУХТАРА»
7.00, 8.30, 12.30, 14.30,
16.30, 19.30, 22.30, 0.30
Время новостей Дагестана
7.15 «ГIаданги
гIамалги заманги»
8.00 Обзор «ХIакъикъат» (16+)
8.10 Мультфильм (0+)
8.50 Д/с «Марокко лазами гурмана с Нардой» (16+)
9.25 Д/ф «С широко закрытыми
глазами» (12+)
10.05 Х/ф «Париж. Когда там
жара» (12+)
12.00 Д/ф «Фазу Алиева»
12.55 «Колеса» (16+)
13.45 «Ах, вернисаж!» (12+)
14.50 Т/с «Восток-Запад 101»
16.50 «Год культуры на РГВК»
18.20 «Наши дети» (6+)
18.45 «Заманлар гете, халкъ
гетмес»
20.00, 23.00 Время новостей.
Махачкала
20.20 Специальный репортаж
20.30 «Здоровье»
21.25 К 40-летию Чиркейской ГЭС
21.30 «Память поколений» Защитник Севастополя Осман Бабаев
22.00 «Все грани» (12+)
23.20 «Город молодых» (12+)
23.50 Ф/к «Лезгинка» (12 +)
5.00 «Доброе утро».
9.00, 12.00, 15.00,
18.00, 21.00 Новости.
9.15 Контрольная закупка.
9.45 «Жить здорово!» (12+).
10.55 Модный приговор.
12.20 «Улыбка пересмешника».
Многосерийный фильм (12+).
14.20, 15.15 «Время покажет»
(16+).
16.00 «Мужское / Женское»
(16+).
17.00 «Жди меня».
18.45 «Человек и закон» с Алексеем Пимановым (16+).
19.50 «Поле чудес» (16+).
21.35 «Голос» (12+).
23.40 «Вечерний Ургант» (16+).
0.35 «Городские пижоны». Премьера. «Неизвестная Мэрилин»
(12+).
2.35 Джейми Фокс, Крис Купер,
Дженнифер Гарнер в триллере
«Королевство» (16+).
5.00 «Утро России».
8.05-8.08, 8.36-8.41,
11.35, 14.30, 17.10,
19.35 Местное Время
Вести Дагестан
8.55 «Мусульмане».
9.10 «Вызываю дух Македонского. Спиритизм». (12+)
10.05 «О самом главном».
11.00, 14.00, 17.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.55 Т/с «Тайны следствия».
12.55 «Особый случай». (12+)
14.50 ВЕСТИ. ДЕЖУРНАЯ
ЧАСТЬ.
15.00 Т/с «Сердце звезды». (12+)
16.00 Т/с «Пока станица спит».
17.30 Т/с «Каменская».
18.30, 19.30 Реклама
18.35 Мир вашему дому
18.55 За работу (О рабочих профессиях)
19.10 Дагестан спортивный
21.00 Т/с «Сын за отца». (16+)
22.50 «Специальный корреспондент». (16+)
0.25 Фильм «Страховой случай».
2011г. (12+)
(16+).
10.00, 13.00, 16.00, 19.00 Сегодня.
10.20 Сериал «ВОЗВРАЩЕНИЕ
МУХТАРА» (продолжение)
11.55 Суд присяжных (16+).
13.30 «Суд присяжных. Окончательный вердикт» (16+).
14.45 Обзор. Чрезвычайное происшествие.
15.25, 16.30 Остросюжетный
сериал «ЛЕСНИК» (16+).
18.00 «Говорим и показываем».
Ток-шоу с Леонидом Закошанским (16+).
19.45 Премьера. Детектив «ЛЕГАВЫЙ-2» (16+).
23.40 «Список Норкина» (16+).
0.30 Остросюжетный сериал
«НАРКОТРАФИК» (18+).
2.25 Дикий мир (0+).
2.45 Остросюжетный сериал
«ГОНЧИЕ» (16+).
6.00, 10.00, 12.00,
15.00, 22.00 Новости.
6.10 Марк Бернес в
детективе «Дело №
306» (12+).
8.00 «Играй, гармонь любимая!».
8.45 «Смешарики».
9.00 Умницы и умники (12+).
9.45 «Слово пастыря».
10.15 Смак (12+).
10.55 Премьера. «Людмила
Гурченко. Дочки-матери» (12+).
12.15 «Идеальный ремонт».
13.10 «В наше время» (12+).
14.25, 15.20 «Голос» (12+).
16.55 «Ледниковый период».
20.00 Футбол. Отборочный матч
Чемпионата Европы 2016. Сборная Австрии - сборная России.
Прямой эфир из Австрии.
22.20 «Сегодня вечером» с Андреем Малаховым (16+).
0.00 Сандра Баллок в комедии
«Предложение» (16+).
6.35 «Сельское утро».
7.05 «Диалоги о животных».
8.00, 11.00, 14.00, 20.00
ВЕСТИ.
8.10 МЕСТНОЕ ВРЕМЯ. ВЕСТИ-МОСКВА.
8.20 «Военная программа»
Александра Сладкова.
8.50 «Планета собак».
9.25 «Субботник».
10.05, 10.55 Реклама
10.10 На грани реального ( Профессор Э.Эльдаров )
10.30 Наболевший вопрос
11.10, 14.20 Местное время .
Вести Дагестан
11.20 «Честный детектив». Авторская программа Эдуарда
Петрова. (16+)
11.55 Фильм «Кактус и Елена».
2006г. (12+)
14.30 «Субботний вечер».
16.20 Фильм «Кривое зеркало
души». 2014г. (12+)
20.45 Фильм «Когда наступит
рассвет». 2014г. (12+)
0.40 Фильм «Сердце без замка».
7.25 Смотр (0+).
8.00, 10.00, 13.00, 16.00
Сегодня.
8.15 Лотерея «Золотой
ключ» (0+).
8.45 «Медицинские тайны»
9.25 «Готовим с Алексеем Зиминым» (0+).
10.20 Главная дорога (16+).
10.55 Кулинарный поединок
12.00 Квартирный вопрос (0+).
13.25 «Я худею» (16+).
14.30 «Поедем, поедим!» (0+).
15.05 Своя игра (0+).
16.15 «Профессия - репортер»
17.00 «Контрольный звонок»
18.00 Следствие вели... (16+).
19.00 «Центральное телевидение» с Вадимом Такменевым.
20.00 «Новые русские сенсации»
21.00 Ты не поверишь! (16+).
22.00 «Хочу к Меладзе» (16+).
23.55 «Мужское достоинство»
0.30 Остросюжетный сериал
«ДОЗНАВАТЕЛЬ» (16+).
2.25 Дикий мир (0+).
3.10 Остросюжетный сериал
«ГОНЧИЕ» (16+).
7.00, 8.30, 16.30, 19.30,
22.30, 0.30 Время новостей Дагестана
7.15 «Заманлар гете,
халкъ гетмес»
7.40, 11.00 Мультфильмы (0+)
8.50 «Здоровье» (12+)
9.45 К 40-летию Чиркейской ГЭС
9.50 «Память поколений» Защитник Севастополя Осман
Бабаев (12+)
10.15 «Город молодых» (12+)
11.20 «Мой малыш»
12.00 «Галерея вкусов» (6+)
12.50 Концерт джазового оркестра им. О.Лундстрема (6+)
15.25 Х/ф «Чук и Гек» (12+)
16.50 «Круглый стол»
17.35 Д/ф «Праздник песни на
горе Анчида» (12+)
18.10 «Вдохновение» (6+)
18.45 «Вахтар ва инсанар» (0+)
20.00 «Чистое сердце»
20.20 Концерт «Музыкальный
майдан» (6+)
23.00 «Наука Дагестана» (12+)
1.00 Х/ф «Война крестоносцев»
6.00, 10.00, 12.00,
18.00, 21.00 Новости.
6.10 Комедия «Маппеты».
8.10 «Армейский магазин» (16+).
8.45 «Смешарики. ПИН-код»
8.55 «Здоровье» (16+).
10.15 «Непутевые заметки» с
Дм. Крыловым (12+).
10.35 «Пока все дома».
11.25 Фазенда.
12.15 Премьера. «Теория заговора» (16+).
13.15 «ДОстояние РЕспублики:
Виктор Резников».
15.30 «Черно-белое» (16+).
16.30 Большие гонки (12+).
18.20 «Своими глазами» (16+).
18.50 «Театр Эстрады» (16+).
22.30 «Толстой. Воскресенье»
(16+).
23.30 Премьера. «Нерассказанная история США». Фильм
Оливера Стоуна (16+).
0.40 Аль Пачино в триллере
«Море любви» (16+).
5.30 Фильм «Срок давности». 1983г.
7.20 «Вся Россия».
7.30 «Сам себе режиссер».
8.20 «Смехопанорама Евгения
Петросяна».
8.50 «Утренняя почта».
9.30 «Сто к одному». Телеигра.
10.20 Местное время .Вести
Дагестан .Информационно- аналитическая программа
11.00, 14.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.10 ПРЕМЬЕРА. «Кулинарная
звезда». (12+)
12.10 Фильм «Только ты». 2011г.
14.20 МЕСТНОЕ ВРЕМЯ. ВЕСТИ-МОСКВА.
14.30 ПРЕМЬЕРА. «Смеяться
разрешается». Юмористическая
программа.
16.25 Фильм «Мир для двоих».
2013г. (12+)
22.00 «Воскресный вечер с Владимиром Соловьёвым». (12+)
23.50 ПРЕМЬЕРА. «Я смогу!».
2.50 «Вызываю дух Македонского. Спиритизм». (12+)
8.00, 10.00, 13.00,
16.00, 19.00 Сегодня.
8.15 Лотерея «Русское
лото плюс» (0+).
8.50 «Хорошо там, где
мы есть!» Туристическая программа (0+).
9.25 Едим дома (0+).
10.20 «Первая передача» (16+).
11.00 «Чудо техники» (12+).
11.50 «Дачный ответ» (0+).
13.20 «Профессия - репортер»
14.00, 16.15 Остросюжетный
сериал «МОРСКИЕ ДЬЯВОЛЫ.
СМЕРЧ» (16+).
18.00 Чрезвычайное происшествие. Обзор за неделю.
20.10 Время кино. Премьера.
Дэнни Трехо в боевике «ПУЛЯ»
21.55 Евгений Сидихин, Сергей
Селин, Андрей Федорцов, Алексей Нилов в фильме «ВОПРОС
ЧЕСТИ» (16+).
23.50 «Егор Гайдар: Гибель империи» (12+).
1.15 Остросюжетный сериал
«ДОЗНАВАТЕЛЬ» (16+).
7.00, 8.30, 19.30, 22.30
Время новостей Дагестана
7.15 Передача «Вахтар
ва инсанар» (0+)
7.40 Мультфильмы (0+)
8.50 Х/ф «Тайна горного озера»
10.10 Тележурнал для детей
«Хочу всё знать» (6+)
10.25 «Музыкальный майдан»
12.30 «Дело вкуса» Дагестан
12.50 «Наши дети» (0+)
13.20 Х/ф «Повесть о первой
любви» (6+)
15.10 Д/ф «Исправленному верить» (16+)
16.00 «Студия 05» (6+)
16.30 «Прогулки по музею»
17.20 «Галерея вкусов» (6+)
18.05 Ф/к «Аварский пандур»
18.40 «Планета рыбака» в Дагестане
19.10 «Служа Родине» (16+)
20.00 «7 news» (12+)
20.10 Д/с «Севастопольские
рассказы» Крымские каникулы
Екатерины Великой (12+)
21.10 «Человек и право» (12+)
23.05 «Катализатор»
23.10 Концерт «Цубарз» (16+)
6 . 3 5 « П а н о р а ма
дня. Live».
8.25 Х/ф «Шерлок
Холмс». (16+).
10.10 «Эволюция».
(16+).
11.45 «Большой футбол».
12.05 Х/ф «Утомленные
солнцем 2: Цитадель». (16+).
15.05 «Диверсанты». Ликвидатор.
16.00 «Диверсанты». Полярный лис.
16.50 «Диверсанты». Убить
гауляйтера.
17.45 «Диверсанты». Противостояние.
18.40 Х/ф «Непобедимый».
(16+).
22.15 «Большой футбол».
22.35 Футбол. ЧЕ-2016. Отборочный турнир. Португалия - Армения. Прямая
трансляция.
0.40 «Большой футбол».
1.10 Х/ф «Шерлок Холмс».
(16+).
2.55 «ЕХперименты». Энергетика.
7 . 0 0 « П а н о р а ма
дня. Live».
8.10 «Диалоги о рыбалке».
8.40 «В мире жи-
вотных».
9.10 «Человек мира». Япония.
9.40 Х/ф «Проект «Золотой
глаз». (16+).
12.05 «Большой спорт».
12.25 «24 кадра». (16+).
12.55 «Трон».
13.30 «Наука на колесах».
14.00, 16.10, 1.10 Фигурное
катание. Гран-при России.
Произвольная программа.
Прямая трансляция.
15.50 «Большой спорт».
17.35 «Дуэль».
18.35 Х/ф «Марш-бросок.
Особые обстоятельства».
21.55 «Большой футбол».
22.35 Футбол. ЧЕ-2016. Отборочный турнир. Испания - Белоруссия. Прямая трансляция.
0.40 «Большой футбол».
3.00 Смешанные единоборства. Bellator. Прямая трансляция из США.
7.00 «Панорама
дня. Live».
8.10 «Моя рыбалка».
8.55 «Язь против
еды».
9.25 «Рейтинг Баженова».
Война миров. (16+).
9.55 «Рейтинг Баженова».
Могло быть хуже. (16+).
10.25 Х/ф «Путь». (16+).
12.30 «Большой спорт».
12.55 Баскетбол. Единая лига
ВТБ. «Красные Крылья»
(Самара) - УНИКС (Казань).
Прямая трансляция.
14.45 «Полигон». Ключ к небу.
15.15 «Иду на таран». (12+).
16.05 Х/ф «Непобедимый».
19.40 «Большой футбол».
19.50 Футбол. ЧЕ-2016. Отборочный турнир. Нидерланды
- Латвия. Прямая трансляция.
21.55 «Большой футбол».
22.35 Футбол. ЧЕ-2016. Отборочный турнир. Италия
- Хорватия. Прямая трансляция.
0.40 «Большой футбол».
●●Абитуриенту - 2015 г.
НАБИРАЮТСЯ СТУДЕНТЫ В КУМЫКСКУЮ СТУДИЮ
кумыкскую студию.
Срок обучения – 4 года
По программе специалитета: 52.05.01 «Актёрское
искусство» - специализация: «Артист драматического
театра и кино»
Запись абитуриентов до 1 мая 2015 года.
Экзамены по общеобразовательные предметам
Для
выпускников
школ
2014
года,
имеющих
полное
среднее
образование: 1) Русский язык (ЕГЭ): минимальный балл - 38)
2) Литература (ЕГЭ): минимальный балл - 40)
Действительными признаются результаты ЕГЭ
2012, 2013, 2014 годов.
Экзамены проводятся профессорами института в г.
Махачкале в Кумыкском театре.
Поступившим предоставляется общежитие и стипендия.
За справками обращаться по телефону
8-928-678-69-71 к Юлии Сергеевне Бергузовой.
Приемная комиссия.
Реклама
РАЗНОЕ
Театральный институт имени Бориса Щукина при Государственном академическом театре имени Евгения Вахтангова объявляет приём на обучение
на 2014 - 2015 учебный год на актерский факультет 12 абитуриентов в
ЁЛДАШ ГАЗЕТА В ГАЗЕТЕ «ЁЛДАШ»
ВРЕМЕНА
www.yoldash.ru
www.kumukia.ru
Просвещение и патриотизм создают нации...
Вып. 464
07.11.2014 г.
(П. Буаст)
●●События, факты, мнения
Кому на Руси жить хорошо?
Проект «Ленты.ру» по изучению элиты: этнический состав богатейших граждан России
Российская элита — одна из самых неизученных в
мире. Сразу после распада СССР класс имущих только
складывался, потом в стране прошло несколько переделов
собственности. В итоге, рассуждая сейчас об элите, мы зачастую плохо представляем, о ком именно ведем речь. Предлагаем вашему вниманию инфографику об этнической
принадлежности самых богатых россиян.
Одним из ключевых
идентифицирующих
человека признаков была и
остается этническая принадлежность,
несмотря
на все попытки создания
каких-то
внеэтнических
общностей вроде советского
народа и т.д. Это подтверждают результаты переписи
населения России – из 142,8
миллиона человек свою
национальность
указали
137,2 миллиона, то есть 96
процентов. Людям важна
их национальная принадлежность. Изменение национального состава за
счет внешней и внутренней
миграции по линии северюг – серьезнейший вопрос
для россиян, особенно для
жителей крупных городов.
Не менее интересен вопрос этнического состава
правящей элиты – хотя бы
потому, что, в конце концов,
от этого многое в стране зависит. В США, например,
известны
генеалогическое
древо и религиозная принадлежность каждого представителя элиты. Мы изучили
рейтинг журнала Forbes «200
богатейших
бизнесменов
России-2014», анализировали его, так сказать, этническую структуру.
Являются ли участники
рейтинга
элитой?
Безусловно – их совокупный
капитал оценивается в
481,15 миллиарда долларов.
Много это или мало? К примеру, доходы федерального
бюджета России на 2014 год
– 13,571 триллиона рублей,
или, по нынешнему курсу,
339 миллиардов долларов,
верхний предел государственного внешнего долга
– 71,9 миллиарда долларов,
экспорт товаров из России в
2013 году – 526 миллиардов.
Сумма личных состояний
этих людей весьма велика
даже относительно макроэкономических показателей.
А ведь они контролируют
намного больший капитал,
чем их персональное богатство. Последние социологические исследования
российской элиты (прежде
всего таких ученых, как
Ольга Крыштановская и
Оксана Гаман-Голутвина)
публиковались
довольно
давно, и ситуация с тех пор
заметно изменилась.
Мы
проанализировали
биографии, интервью, различные сайты этнических
объединений, где опубликован как список попечителей,
так и список достойных
членов диаспоры. Однако
отметим, что в любом случае
данные в таком деликатном
вопросе могут быть только
приблизительные, особенно
по самым большим этносам.
Многие свою национальность не афишируют и о ней
не говорят.
Всего среди богатейших
бизнесменов России насчитывается 22 этноса, что, в
принципе, довольно представительно.
Суммарная
численность этих этносов в
России составляет 126,4 миллиона, то есть большинство
населения страны.
Среди богатейших бизнесменов России в 2014 году
выделим следующие группы
этносов:
1. «Большая тройка» —
количество представителей
исчисляется
десятками:
русские, евреи и украинцы.
2. «Средний состав» — татары, армяне, горские евреи,
азербайджанцы,
ингуши,
чеченцы, осетины, узбеки.
3. «Единичные представители» — аварцы, арабы,
белорусы, греки, грузины,
кабардинцы, казахи, курды,
лезгины, литовцы, молдаване.
Как видно из инфографики, зачастую представительство в списке богатейших
бизнесменов не совпадает с
долей этого этноса в населении России. Лидируют горские евреи: из 762 граждан
России этой национальности
шесть человек попали в
список Forbes. Ну а доля рус-
ских, хоть и самая большая
в целом, почти в два раза
меньше их доли в населении
страны.
Любопытен и весомый
вклад украинцев: по количеству миллионеров они
занимают третье место
с огромным отрывом от
следующей
этнической
группы — татар. Очевидно,
это восходит к временам,
когда Украина считалась
братской республикой и
(при Хрущеве и Брежневе)
активно продвигала свою
элиту в Москву.
Когда у кого-то из отечественных миллионеров
среди предков оказывались
представители
различных
этнических групп, предпочтение отдавалось тому
этносу, с которым себя иден-
тифицирует участник списка
Forbes публично.
В целом из представленного рейтинга хорошо
видно, как в многонациональной стране различные
этнические группы, используя корпоративную солидарность и реакцию на начало
«эры капитализма», сумели
включиться в экономическую и политическую жизнь
принципиально нового типа.
Но самое интересное здесь
— существенная разница
между этнической структурой Российской Федерации
и национальной структурой
списка богачей.
Марат ШИБУТОВ,
представитель Ассоциации
приграничного сотрудничества.
(www. lenta.ru/articles/2014/10/)
12
ВРЕМЕНА
ИСТОРИЯ И МЫ
07.11.2014 г.
Мурад АДЖИ:
“К ЛЮДЯМ, ЧЬЯ ДУША
Книги Мурада Эскендеровича Аджи, переведенные на английский, немецкий,
испанский, турецкий, казахский, азербайджанский и многие другие языки, при�
несли ему мировую известность. Для миллионов читателей они стали откровением.
Его сокровенные мысли о богатейшей и многогранной духовной и материальной
культуре тюрков не оставляют никого равнодушным, буквально переворачивают
все наши знания и представления о развитии истории человечества.
9 декабря нашему славному сородичу, благодаря которому весь мир узнал о
кумыках, исполняется ровно 70 лет. Согласно решению VI Курултая Всемирной
ассамблеи тюркских народов, состоявшегося в мае в Казахстане, юбилей ученого
будут отмечать почти во всех странах, где проживают тюрки.
Накануне юбилея мы обратились к Мураду Эскендеровичу с просьбой дать
интервью нашей газете, и он любезно согласился ответить на наши вопросы.
– За два десятка лет вы своими тру�
дами заставили пересмотреть многие
незыблемые истины исторической на�
уки. Среди читателей у вас миллионы
поклонников, хотя, полагаю, и недругов
не меньше. Каково быть независимым
ученым, писателем и все время плыть
против течения, низвергая все ныне
существующие официальные версии о
нашем прошлом?
– Независимым стал не по своей воле,
и ничуть о том не жалею. После выхода в
свет книги «Мы – из рода половецкого!»
меня уволили из редакции журнала «Вокруг света». Я стал безработным. Как ни
парадоксально, это помогло сконцентрироваться на главном. Занятие, которое
прежде было, скорее, увлечением (имею в
виду писательство), стало основным делом
моей жизни.
Так счастливо совпало: в стране бушевала «перестройка», отменили цензуру,
коммунистическую идеологию, а вместе с
ними – старые догмы. В этой бушующей
стихии страстей, которая охватила страну,
и рождался независимый ученый, писатель
Мурад Аджи.
Не буду пересказывать свои книги, в
юбилейном издании «Великая Степь. Приношение тюрка» читатель найдет подробности тех событий. Здесь только замечу:
если уж быть откровенным, не считаю себя
тюркологом. Да, так называют меня, но я
остаюсь верным своей науке – географии.
Она позволяет шире смотреть на мир, учит
искать причину и следствие.
Легко ли плыть против течения? Географу – легко, надо только верить своим
знаниям. На то она и наука – география,
что позволяет ориентироваться в пространстве и во времени.
Благодаря географии я стал тем, кем
стал, и приобрел много друзей. И недругов, конечно, как же без них. Интерес к
себе объясняю своей – географической!
– точкой зрения на историю. Она не привычна, этому не обучают в школе. Но тем
и отличается исследовательская работа от
чтения учебника. Конечно, тот, кто называет меня не историком, прав. Я географэкономист, пишу с позиций своей науки,
а историческую географию энциклопедия
трактует как «область знаний на стыке
истории и географии». И потому, уже в
который раз, повторяю: мои книги рассчитаны на подготовленного читателя. С
налета их не возьмешь, хотя читаются они
легко.
– Вы упомянули новую книгу «Вели�
кая Степь. Приношение тюрка». К со�
жалению, она еще не попала мне в руки,
только слышал о ней. Если не ошибаюсь,
в нее вошли ранее изданные «Кипчаки»,
«Кипчаки, огузы», «Дыхание Армагед�
дона». Почему ваш выбор пал именно на
эти работы, и какой смысл вы вкладыва�
ли в название – «Приношение тюрка»?
– В предисловии я рассказываю об
этом. Книги «Кипчаки», «Кипчаки, огузы»
я написал в конце ХХ века, когда хотел
увлечь историей тех, кто вступал во взрослую жизнь – старших школьников. В то
же время книги адресовались и взрослым.
Словом, хотел возродить семейное чтение,
как было в моем детстве, когда прочитанное обсуждали всей семьей или двором.
А книга «Дыхание Армагеддона» появилась много лет спустя. Уже вышли в
свет: «Мы – из рода половецкого!», «Полынь Половецкого поля», «Тайна святого
Георгия», «Европа, тюрки, Великая Степь»,
«Кипчаки», «Кипчаки, огузы», а главное,
«Тюрки и мир: сокровенная история».
Приверженцам «официальной» истории
было трудно принять их, но и возразить
оказалось нечем. Почему? Об этом не раз
меня спрашивали читатели, среди которых
были и те, кто, по их словам, «вырос на
моих книгах». Я понял, что родилось новое
поколение, которому надо рассказывать
по-новому, «официальная» история их не
устраивает.
И зародилась мысль написать совсем
другую книгу, начав ее с вопросов читателей «нового поколения». Подумал, она
дополнит то, что было написано прежде,
поэтому вопросы в ней будут не случайны.
Так появилась «Дыхание Армагеддона»…
В моих книгах весь я. Отсюда общее название сборника «Великая Степь. Приношение тюрка». Повествование посвятил
нашему, тюркскому, народу. Пусть оно
станет моим приношением памяти Великой Степи… Так родилось название
– Россия еще со времен Петра �����
I����
пы�
талась избавиться от своего тюркского,
«азиатского» прошлого, перенимая все
чуждое, западное. Сейчас, в свете собы�
тий вокруг Украины, не настало ли время
для России, мечущейся в поисках нацио�
нальной идеи, обернуться и взглянуть
внутрь себя, вспомнить свои тюркские
корни?
– По сути ничего не меняется… Некогда тюркская культура объединяла наши
не могу не спросить. Вам не кажется,
что все эти «оранжевые» революции,
майданы выявили одну из главных ее
проблем – вопрос самоидентификации
украинцев. Они стремятся объединиться
с Западом, но там ли их доля и счастье? В
украинском языке добрая половина слов
тюркские.
– И не только слов, но и топонимов,
добавлю я. Достаточно сказать, что столица Украины своим названием обязана
тюркам. «Становище в пригороде» – так
переводится Киев с древнетюркского языка. Есть и другие варианты перевода, но все
они с тюркского.
Топонимы, с моей точки зрения, это
– следы времени. Они отмечают на карте
маршрут Великого переселения народов,
которое зародилось на Алтае еще до новой
эры. Шло освоение Евразии, тогда давались
имена горам, рекам, озерам, первым городам. В книгах «Тюрки и мир: сокровенная
история», «Без Вечного Синего Неба» я
подробно рассказываю о том периоде времени. И там же показываю другое: как искоренялась память о тюркских страницах в
истории Евразии.
Вопрос о самоидентификации украинцев не так прост. Как, впрочем, и вопрос
о самоидентификации русских, шведов,
датчан, норвежцев и других европейских
народов, которые пытаются забыть свое
тюркское прошлое.
народы. Мы были единым народом единой
страны. Об этом прошлом сегодня никто
не говорит, но оно реально существовало
и поныне живет в каждом из нас. Единый
народ единой страны - какая еще нужна
национальная идея?!
– Раз уж мы вспомнили об Украине,
– Вы пишете: «Свободные люди
должны иметь правдивую историю, а не
ту, что придумали». А если это слишком
горькая правда? И герои теперь – не
герои, и святые – как бы не святые, и ба�
талий, коими гордились, вовсе не было.
«Единый народ
единой страны»
Станет ли такой народ переписывать
свои учебники по истории?
– Вы не первый, кто задает мне такой
вопрос. Понятно, создание нового учебника по истории не может проходить без
участия государства. В советское время
учебники по истории переписывали раз
шесть или семь, практически через каждые
десять лет. Власть приказывала - «переписчики» исполняли. Сегодня вновь предпринимаются попытки переиначить историю
России, уже с иными аргументами и терминами.
Подлинная история нашей страны насчитывает две с половиной – три тысячи
лет. Это подтверждают находки археологов, древние рукописи, эпос, легенды,
песни, пословицы, семейные предания
наших народов, наконец… Надеюсь, что
правдивый учебник по истории рано или
поздно будет написан. На нем станут воспитывать новые поколения россиян. Надо
только помнить мудрые слова французского философа Шарля Монтескье: «Привить
детям любовь к отечеству можно лишь в
том случае, если эта любовь была у отцов».
Я кипчак, которому
везде тесно
– Почему Ваши идеи не находят по�
нимания в среде некоторых тюркских
народов? К примеру, в Хакассии? А в Уз�
бекистане и Туркмении вовсе запрещают
ваши книги…
– Не впервые слышу это. И каждый раз
удивляюсь: откуда такая информация? После триумфа «Полыни Половецкого поля»
губернатор Хакассии Алексей Иванович
Лебедь пригласил меня по просьбе народа
в гости. Никогда не забуду тот теплый прием. Были встречи и с учеными, и с читателями. Ученые дарили свои книги, читатели
– слова признания. Кроме благодарности,
я там ничего не слышал. До сих пор получаю добрые письма оттуда, зовут в гости.
Здесь, в Москве, согревают мне душу
подарки, сделанные там. Это – монография «Ай-Хуучин» Валентины Евгеньевны
Майнагашевой, воссоздавшей по крупицам тюркский героический эпос. А Хакасско-русский историко-этнографический
словарь, собранный профессором Виктором Яковлевичем Бутанаевым, стал у меня
настольной книгой.
Естественно, наверное, есть и завистники. В тюркском мире – не без этого. Но
в лицо никто не сказал ничего против ни
тогда, ни сейчас…
Что же касается Узбекистана и Туркмении, полной ясности нет. С одной
стороны, приходят добрые письма от читателей, с другой – официальных контактов
с президентами этих стран у меня не было.
Хотя встречи с их послами в Москве были.
Я дарил им свои книги.
Здесь важно понять – единомыслия
ни в науке, ни в политике достичь невозможно. Как говорится, если на твоем пути
не встречаются недоброжелатели, значит,
либо ты не туда идешь, либо стоишь на
месте. Ничего больше добавить не могу.
– Вы, Мурад Эскендерович, пре�
красно владеете русским языком, об�
ладаете изящным, доходчивым слогом.
Не пробовали писать художественные
произведения или, скажем, сценарии для
фильмов?
– Мне нравится ваш вопрос тем, что
возвращает меня в молодость. Свою литературную деятельность я начинал как раз
как детский писатель. Получалось вроде бы
неплохо. Первая книжка «О том, как дороге
дорогу искали» вышла в 1976 году огромным
тиражом в очень престижном издательстве
«Детская литература». Книгу быстро раскупили. Более того, она попала в хрестоматию,
рекомендованную Министерством просвещения РСФСР для дополнительного чтения
в национальных школах.
ИСТОРИЯ И МЫ
07.11.2014 г.
ВРЕМЕНА
13
НАПОЛНЕНА НЕБОМ”
Всего у меня вышло пять детских книг,
а сколько публикаций в детских журналах – даже не припомню. Это была очень
хорошая школа, которая оттачивала писательское перо. Кто пробовал, знает, что
нет ничего более трудного, чем писать для
детей.
Казалось бы, дорога открыта. Но мне
уже было тесно в рамках этого жанра. Я
всерьез увлекся научной публицистикой.
«Новый мир», «Вокруг света», «Знание –
сила», «Наука и жизнь» – сотрудничество с
ними и другими журналами помогло обрести более широкую аудиторию. Душа просила простора. Тогда не подозревал, что
это бунтует тюркский дух, что я – кипчак,
которому всегда и везде тесно…
Сегодня, когда за спиной сотни статей
и десятки книг, рискнул вспомнить молодость и обратился к художественному жанру. В книге «Великая Степь. Приношение
тюрка» впервые опубликовал сюжетную
композицию пьесы «Царь Аттила». К сожалению, до конца реализовать свой замысел не удалось, помешала болезнь.
Кроме того, в этом же юбилейном издании опубликован сценарий документального фильма «Кавказские войны и мир».
К сожалению, все та же болезнь не дала
мне выехать на съемки, и фильм пока не
сделан. Надеюсь, и пьесу, и фильм удастся
сделать другим.
– Хотя вопрос из области фантастики,
и все же интересно услышать ваш ответ.
Если бы вы имели возможность переместиться в любую эпоху, с кем из персонажей прошлого хотели бы встретиться и
что бы вы у него спросили?
– Если говорить о героях тюркского
мира, то ни с кем. Боюсь, я их разочарую…
Они же спросят: «Как там наш народ?» А
народа-то и нет – того народа, которому
они служили. Нет той империи, которую
они создавали. Быть горевестником для
Аттилы – значит, стать покойником. Я не
написал бы свои книги, не изучив характер
Аттилы. Или Чингисхана.
Как это ни парадоксально, но о них, об
их эпохе я, пожалуй, знаю больше, чем они
сами. Когда работал над книгами, слишком
прочувствовал то время. Порой сердце
не выдерживало – заходилось от боли и
сочувствия. Так зачем же тревожить прошлое? Из пустого любопытства расплачиваться собственной головой?..
Не с далекими персонажами прошлого
хотел бы встретиться, а со своими близкими – дедушкой, прадедушкой, которых
уже нет в этом мире. Так много вопросов к
ним. У прадедушки спросил бы, о чем они
говорили со Львом Николаевичем Толстым, есть такое семейное предание об их
встрече в Ясной Поляне. Узнал бы о службе в Собственном Его Императорского
– О Керчи ничего не скажу, не был там.
А в Дербенте бывал. И едва ли не каждый
раз слышал разные даты его рождения, что
удивляло. Кратко повторю то, что известно
выпускнику географического факультета.
Любой город – это «продукт» экономики конкретной территории, ее инфраструктуры. Имею в виду хозяйство, доро-
Величества Конвое в Петербурге. В архиве
нашел документы о том периоде, но они не
заменят живого общения.
А дедушку расспросил бы о жизни в
Баку, о его общении с Нобелем. Да-да, тем,
кто обессмертил себя Нобелевской премией. В Баку я нашел дедушкин дом, но стены
его молчали.
ги, производство, сельскохозяйственные
угодья, то есть сочетание отраслей. Отсюда
следует, что у каждого города должна быть
своя специализация. Один живет торговлей, другой – ремеслом, третий – природными ресурсами и так далее. Таковы законы экономики, которые одинаковы во все
времена... Словом, просто так, на ровном
месте, город не возникнет.
Все эти игры с датами нужны политикам. Сколько было таких споров по поводу дутых юбилеев. И что?.. К сожалению,
Дербенту опять не повезло. Не нашлось
достойного археолога. Спорят о датах,
играя тысячелетиями. И никто не сказал,
что возвысило город. Как о нем узнали в
дальних странах?
С моей точки зрения, Дербент возвысился, когда здесь разместился Патриарший престол, то есть в четвертом веке.
Прежде-то был заурядный пост на торговом пути, известный своими Железными
воротами. Приход новой веры вдохнул
Чему учили тюрки
детей?
– Раз вы вспомнили близких, вопрос,
касающийся нашей малой Родины,
Дагестана. В следующем году Дербент
будет отмечать свое 2000-летие, и он по
праву считается самым древним городом
России. Но буквально на днях появилось сообщение, где утверждается, что
Керчь чуть ли не на 3 тысячи лет старше
Дербента. Что могли бы сказать по этому
поводу?
новую жизнь. И все – благодаря тюркам.
Тогда на географической карте появилась
новая страна Кавказская Албания, столицей которой и стал Дербент.
Вот когда он превратился в настоящий
город!
– В одном из интервью вы сказали:
«Мне интересна не история, а уроки,
которые можно извлечь из нее». Какой
самый важный из этих уроков для вас?
И с чем, по-вашему, должен ассоциироваться образ тюрка - с Горным Алтаем
или Великой Степью?
– Я извлек несколько уроков. И каждый по-своему важен. А самый главный
не имеет отношения к истории и лишь
косвенное отношение – к тюркам. Еще на
Древнем Алтае учили этот урок: «Говори
правду, правде никто не воспротивится». Я
не сразу понял глубину этой мысли.
Задумался над ней, когда узнал, что
тюрки учили детей трем правилам жизни:
умению скакать на коне, стрелять из лука
и говорить правду. Говорить правду было
обязанностью народа, который верил в Вечное Синее Небо (Тенгри) и Его абсолютную
справедливость. Все – добро и зло, бедность
и богатство – дается только Тенгри.
Мои занятия историей привели к
убеждению, которое и основано на этих
постулатах: «Интересы побеждают на
мгновение, а правда – навсегда». Вот, наверно, самый главный урок, который я
вынес к своему юбилею.
Поэтому для меня образ настоящего
тюрка определяется не тем, где он живет – в горах или в степи. Главное, каким
правилам он следует. Это понимали наши
предки, которые жили по заповедям Киши
Хакы. Поэтому и назывались они тюрками,
то есть людьми, чья душа наполнена Небом.
– У меня еще уйма вопросов, которые
я хотел бы вам задать, Мурад Эскендерович. Но боюсь, я и так вас утомил. В
завершение нашей беседы что бы вы пожелали сородичам?
– Каждый человек мечтает о счастье.
Но по-настоящему испытать это чувство
можно, когда сделаешь счастливым других.
Я желаю своим сородичам счастья – того
состояния, когда душа до краев наполнена
Небом. И, если мои книги хоть как-то помогут им в этом, буду счастлив вдвойне.
Алав АЛИЕВ.
●●Память
●●Цитаты
«Нам всем надо продумать
вопрос, почему городу Махачкале
160 лет? На этом месте были
древний Тарки, Анджи, Семендер.
Городу Махачкале минимум 1000
лет. Это надо изучить. Я уже
дал задание ДНЦ РАН над этим
работать. Многие истории многих стран создают мифологию
своего города и своей страны. А мы нашу живую
историю не храним. В Дербенте нам надо также
закрепить формулу, что городу 2000 лет, а поселению 5000 лет. Нам надо обращать внимание на
театры, музеи, создавать городскую культурную
среду. Она должна быть такая, чтобы не выращивала бандитов и фанатиков, а формировала
цивилизованных, культурных, современных и
жизнеспособных дагестанцев. Открытие этого
памятного камня дает нам возможность еще раз
подумать об истории нашей столицы и нашей
республики, а также о глубоких связях Дагестана с
русским народом и Россией».
Рамазан АБДУЛАТИПОВ,
Глава Республики Дагестан.
В честь 170-летия со дня
основания поселения Петровское
Памятный камень в честь
170-летия со дня основания
поселения Петровское открыли
в Махачкале в рамках празднования Дня народного единства, сообщает Управление
пресс-службы и информации
Администрации Главы и Правительства РД.
Открыл мероприятие мэр Махачкалы Магомед Сулейманов, который
рассказал о том, что история города
восходит к основанию в 1844 году
военного укрепления-поселения Петровское.
«Это место было выбрано в
память о пребывании здесь Петра
Первого во время Персидского похода в 1722 году. Вокруг укрепления
стали селиться люди, и в 1857 году
поселение получило статус города.
Махачкала прошла большой путь становления и развития. Современная
Махачкала – это крупный экономический, административный, политический, научный и культурный центр
юга России», – отметил Сулейманов.
Для открытия мемориального
камня Магомед Сулейманов пригласил Главу РД Рамазана Абдула-
типова, который поприветствовал
махачкалинцев, гостей столицы и
отметил, что посещение Петром
Первым Тарки и Дербента – это важные исторические события. Также
Глава Дагестана рассказал о ситуа-
ции с Домом Петра в Дербенте, когда
пришлось выкупать историческую
постройку у частных лиц.
«Домик Петра в
перспективе станет музеем Петра. Что касается
нашего порта, то стоит
задуматься над тем, чтобы назвать его не порт
«Махачкала», а порт «Петровск». Город Махачкала должен быть столицей
цивилизованного народа.
Многим из нас надо обрести городскую культуру и
помнить, что ситуация в
городе зависит по большей части не от мэра и
администрации города, а
от самих горожан», – заявил Абдулатипов.
Также Глава Дагестана призвал горожан бережнее относиться к столице, так как Махачкала
– лицо республики, а «лицо не может
быть грязным и неумытым».
РИА “Дагестан”.
14
P. S.
ВРЕМЕНА
С начала года в Турции
побывали 4,1 млн россиян
Турция за счет активной
рекламы и развитой сети
авиамаршрутов
продолжает оставаться любимым
направлением для туристов
из России.
В немалой степени этому
способствовали и договоренности, достигнутые в ходе визита в
Москву министром культуры и
туризма Турции Омера Челика.
За 9 месяцев этого года
число российских туристов, посетивших Турцию, выросло по
сравнению с тем же периодом
прошлого года на 8,6% - с 3,8 до
4,1 миллиона человек.
Всего же численность ино-
странных туристов, побывавших
в Турции с января по сентябрь,
выросла на 6% и превысила 30
миллионов человек.
Корреспондент: Şenay Ünal
(www.aa.com.tr/ru/turkey/)
ПРИГЛАШЕНИЕ
Приглашаем всех желающих на торжественный вечер,
посвященный 70-летию выдающегося российского
кумыкского писателя и ученого-историка Мурада Аджи.
Вечер состоится 12 ноября 2014 г. в Кумыкском
музыкально-драматическом театре им. А.-П. Салаватова.
Начало в 17.00.
На вечере своим словом о Мураде Аджи поделятся
поэты, ученые, общественные деятели, а также состоится
большой концерт с участием известных музыкальных
коллективов и исполнителей.
Оргкомитет.
07.11.2014 г.
ЁЛДАШ
Легендарная речь Чарли Чаплина
на свое 70-летие
Эйнштейн однажды написал
Чаплину: «Ваши фильмы понятны во всем мире, и вы непременно станете великим человеком».
На что Чаплин ответил: «Я вами
восхищаюсь еще больше: ваши
теории никто не понимает, а вы
все-таки стали великим человеком».
В молодости человек любит
общество и его не особо интересуют вопросы смысла жизни.
Со временем человек начинает
больше задумываться о себе,
начинает учиться любить себя,
думать о своей жизни, о своем
прошлом и настоящем. Как
говорил Достоевский, «любить
всех – проще простого, а вот полюбить одного или даже только
себя – это нелегко».
О любви к себе говорится в
легендарной речи Чарли Чаплина в день своего 70-летия.
Когда я полюбил себя, я
понял, что тоска и страдания
– это только предупредительные сигналы о том, что я живу
против своей собственной
истины. Сегодня я знаю, что
это называется «Быть самим
собой».
Когда я полюбил себя, я понял, как сильно можно обидеть
кого-то, если навязывать ему
исполнение его же собственных
желаний, когда время еще не подошло, и человек еще не готов, и
этот человек – я сам. Сегодня я
называю это «Самоуважением».
Когда я полюбил себя, я
перестал желать другой жизни,
и вдруг увидел, что жизнь, которая меня окружает сейчас,
предоставляет мне все возможности для роста. Сегодня я называю это «Зрелость».
Когда я полюбил себя, я понял, что при любых обстоятельствах я нахожусь в правильном
месте в правильное время, и все
происходит
исключительно
в правильный момент. Я могу
быть спокоен всегда. Теперь я называю это «Уверенность в себе».
Когда я полюбил себя, я перестал красть свое собственное
время и мечтать о больших
будущих проектах. Сегодня я
делаю только то, что доставляет мне радость и делает
меня счастливым, что я люблю
и что заставляет мое сердце
улыбаться. Я делаю это так,
как хочу и в своем собственном
ритме. Сегодня я называю это
«Простота».
Когда я полюбил себя, я
перестал всегда быть правым. И
именно тогда я стал все меньше
и меньше ошибаться. Сегодня я
понял, что это «Скромность».
Когда я полюбил себя, я
прекратил жить прошлым и
беспокоиться о будущем. Сегодня я живу только настоящим
моментом и зову это «Удовлетворением».
Когда я полюбил себя, я
осознал, что ум мой может мне
мешать, что от него можно
даже заболеть. Но когда я смог
связать его с моим сердцем, он
сразу стал моим ценным союзником. Сегодня я зову эту связь
«Мудрость сердца».
Нам больше не нужно боять-
Альберт Эйнштейн и Чарли Чаплин (без грима) на премьере
фильма Чаплина «City Lights» (1931)
Когда я полюбил себя, я освободился от всего, что приносит вред
моему здоровью – пищи, людей,
вещей, ситуаций. Всего,что вело
меня вниз и уводило с моего собственного пути. Сегодня я называю это «Любовью к самому себе».
ся споров, конфронтаций, проблем с самими собой и с другими
людьми. Даже звезды сталкиваются, и из их столкновений
рождаются новые миры. Сегодня
я знаю, что это – «Жизнь».
fit4brain.com
●●Письмо читателя
Наш Эндирей заслуживает
любви и заботы
При каждом приезде в родное
село Эндирей мной овладевали
противоречивые чувства, которые
сводились к тому, что село наше с его
богатым историческим прошлым
заслуживает большего внимания к
себе.
В доперестроечный период в чьей-то
«умной голове» зародилась «блестящая
мысль» подразделить хозяйства многонационального района на перспективные
и неперспективные селения. При этом
под перспективные подпадали преимущественно переселенческие хозяйства.
Тогда как нашим древним, исторически
сложившимся селениям типа Эндирея
навешивался ярлык неперспективности.
О том, что Эндирей – одно из древнейших поселений Дагестана, сказано
немало. У каждого народа, большого
или малого, есть свое прошлое, есть своя
история. Благоприятное географическое
расположение села на перекрестке торговых путей древности всегда притягивало
к себе не только мирных торговцев, но и
алчных завоевателей. Тогда эндиреевцам
приходилось защищаться с оружием в
руках. В одно время освободительную
борьбу народов Дагестана возглавил
Времена
www. kumukia.ru
князь Султан-Мут Эндиреевский, который сумел разгромить семитысячную
армию россиян и тем самым приостановить притязания северного соседа на 118
лет (по Н. М. Карамзину). Не меньшего
внимания заслуживают и руины крепо-
недавняя история. Каких только мер не
применяло партийное руководство, чтобы поднять колхоз: и соцсоревнования,
и субботники, и все прочее, но ничего не
менялось. Правда, были отдельные неутомимые труженики, как Алихан Алиханов,
сти Внезапная, построенной для защиты
российских владений от набегов горцев.
Много интересного таит в себе и наша
который и в тех условиях сумел вывести
колхоз в миллионеры.
Общеизвестно, что каждой эпохе со-
Интернет-аудитория
за последние 7 дней – 3780
человек из 27 стран
Сайт по индексу популярности (rambler топ 100) входит в первую десятку в номинации “Национальные отношения”
В данном номере использованы
материалы Интернет-сайтов:
argumenti.ru; aif.ru; riadagestan.ru
ответствуют свои приоритеты. Сегодня
внешний облик Эндирея меняется до
неузнаваемости. Особенно когда главой
районной администрации стал Джамбулат Салавов. Все обычно познается
в сравнении, и тут есть что сравнить.
С приходом этого руководителя там,
где раньше царило унылое запустение,
теперь высокие арочные ворота, столбы
с фонарями вдоль трассы, как на центральных улицах и в парках Махачкалы;
асфальтированные дороги и дорожки
для пешеходов, отремонтированные
мосты.
В каждый свой приезд в село я радуюсь тому, как меняется его облик, как
последовательно меняется, а не тянется
годами. Ныне Дом культуры выглядит
как принарядившаяся невеста.
В заключение хотелось бы обратиться
к Д. Салавову еще с одним пожеланием –
установить памятник князю Султан-Муту у въезда в Эндирей. Знаю, что идея эта
не нова, но, тем не менее, она давно уже
витает в воздухе.
Салимат КАРАЕВА,
кандидат педагогических наук,
доцент, зав. кафедрой ЕНД и МНО
филиала ДГПУ в г. Хасавюрте.
Редактор выпуска С. Омарова.
367007, Махачкала,
пр. Насрутдинова, 61,
Дом печати, 9 этаж.
Телефон: 65-00-30
15 ЁЛДАШ
БИЛИМ
07. 11. 2014 й.
ЕГЭ-ге «егилген» муаллимлер
Октябр айны 26-нда, къаттыгюн, республиканы орус тилден
ва адабиятдан дарс береген муаллимлери учун ЕГЭ оьтгерилгенлик билим берив тармакъда болуп турагъан алышынывланы
бир аламаты болуп токътады. Санавлар булан айтгъанда, республиканы билим берив ожакъларында ишлейген орус тилден ва
адабиятдан дарс береген 6261 муаллим экзамен берген.
ЕГЭ юрюлеген пунктланы санаву буса савлай республикада
56 болгъан. Дагъыстан Республиканы билим берив министерлигини прес-къуллугъундан бизге белгили болгъан маълуматгъа
гёре, ноябр айны 6-сында ЕГЭ гьисап, биология ва тарих дарсланы береген муаллимлер учун бир гюн оьтгерилди.
Сеси чалынгъан
эди
Бу масъаланы арагъа чыкъмакълыгъы гетген охув йылны
ахырында ЕГЭ-ни оьтгерилген
даражасы ва гьасиллери булан
тувра байлавлу. Шо гьакъда
Дагъыстанны Башчысы «Дагъыс­
тан» деген телевидениеден тувра
эфирге чыгъып сёйлевюнде
булай эсгерген эди: «Къолунда
дипломлары булангъы муаллимлени минглер булан санап бола.
Тек ишге алагъанда, шоланы арасындан сайламагъа адам да къалмай. Неге тюгюл, биз он йыллар
булан билим берив системагъа
тийишли тергев бермей турдукъ,
яшларыбызны гележеги гьакъда
ойлашмадыкъ. Дагъыстанда бу
охув йыл билим берив тармакъда
хыйлы низамлы болду. Тек билим
беривню сан яны гьали де ерине
етишип битмегени гьис этиле.
Шо якъдан биз бир къадар пайдалы ишлер юрютмеге ва оьзге
регионланы артындан етишмеге
къаст этежекбиз. Охувчуланы
школада ким охутажагъына,
олагъа берилеген билимлени сан
яны нечик болажагъына аслу тергев бакъдырылажакъ. Биз охувчулар учун ЕГЭ оьтгердик, тек
шо экзаменни биз муаллимлени
арасында да юрютежекбиз. Бу иш
Россия Федерацияны билим берив министерлигини якълавуну
тюбюнде оьтежек».
Бизге
белгили
болгъан
маълуматгъа гёре, Дагъыстан
Республиканы билим берив
министерлигини ва Рособрнадзорну арасында этилген ва къол
салынгъан Гьакълашывгъа гёре,
муаллимлени арасында оьтгерилген ЕГЭ-ни гьасиллери билим
беривню гележекдеги оьсюв программасын къурувда аслу далил
болуп токътажакъ. Аслусу, оьрде
атлары эсгерилген дарслардан
ЕГЭ оьтгерив Дагъыстанны Башчысы Р. Абдулатиповну сиптечилиги булан юрюлдю.
ЕГЭ – ич
сиясатны бир ёлу
Дагъыстан Республиканы билим берив министерлигини прескъуллугъуну ёлбашчысы Патимат
Мусабекова бизге телефондан
билдиргени йимик, ЕГЭ-ни гьасиллери муаллимлени ишине бир
де таъсир этмежек. Олай демек,
ЕГЭ-ден
токъташдырылгъан
балланы алмагъан муаллим де
ишинден тайдырылмажакъ яда
ону ишин къыйматлайгъан даражасы тёбенге тюшмежек. «Билим
беривню 2020-нчы йылгъа ерли
оьсювю» деген программаны
проектин гьазир этивде ЕГЭ-ни
гьасиллеринден кёмек болажа­
гъын да прес-къуллукъну вакили
бизге билдирди. Аслу мурат буса
– ювукъ заманны ичинде Россияны регионларыны арасында
билим берив тармакъда алдынлы
деп гьисап этилеген регионланы
20-сыны гьисабына гирмек. П.
Мусабекованы сёзлерине асасланып айтгъанда, охувчуланы
ата-аналары муаллимлер де чечип болмайгъан тапшурувланы
охувчулар нечик чечсин деген арз
ЕГЭ-ни оьтгермекге бирдагъы
бир себеп болуп токътагъан. ЕГЭни бермек учун гьар муаллим
оьзю гёнгюллю кюйде ортакъ-
ойлар да тувулунду. Биз гьар
тюрлю школалардагъы муаллимлени ойларын билип, оланы
къаравларын газетни охувчуларыны тергевюне беребиз.
Оьзлеге оьзлер
инанмаймы?
Къарабудагъгентдеги 5 номерли орта школада орус тилни
ва адабиятны юрютеген 24 йыл
сынаву бар ва биринчи категориялы муаллим Бурлият Абдулхалыкъова оьзюню ойларын ачыкъ
эте туруп, булай дей:
– Райондагъы орус тил ва адабият дарсланы юрютеген бары да
муаллимлер Къарабудагъгентдеги гимназияда оьзлени билимле-
ледир. Оланы сынаву аз буса да,
теория билимлери артыкъ болма
герек. Мен ойлашагъан кюйде,
ЕГЭ-ни школада ишлейген бары
да муаллимлеге оьтгермеге тюшедир деп эсиме геле. Неге тюгюл,
школадагъы оьзге дарсланы
юрютеген муаллимлени алдына
салынагъан борчлар бир йимик.
Уллу кемлик
болуп токътады
Ишарты орта школада орус
тилни ва адабиятны, къумукъ
тилни ва адабият дарсланы юрютеген, 10 йыл сынав топлагъан
ва 1-нчи категориялы муаллим
Зулимат Оьлмесова да ЕГЭ-ни
оьтгеривге байлавлу ойларын
Райондагъы орус тилден ва
адабиятдан дарс береген муаллимлер учун ЕГЭ Халимбекавул
орта школада оьтгерилди. Экзамен башлангъынча, муаллимлени
арасында юрюлеген пикру алышдырывлагъа тынглагъанда, олар
бары да бир тавушдан ЕГЭ-ни
оьтгеривге къаршы сёйлейгенни
эшитмеге бола эдинг. Амма экзамен башлангъанда, шо «толкъунну» чуву да эшитилмеди. Айтмагъа сюегеним, биз, муаллимлер
де, ишибизни, сынавубузну кем
этип гёрсетеген умпагьатсыз
чаралар оьтгерилегенде, ойларыбызны айтмагъа герекбиз.
Сессиз къалгъан
сесленив
Гертиден де, булай чаралар
юрюлегенлик, къайсы тармакъда
болса да, бир къадар сесленивлер
тувдурмай къоймай. Муаллимлени оюн билмек муратда биз
оьзге школалардагъы муаллимлер булан да байлавлукъ тутуп,
оланы ойларын билмеге сюйдюк.
Мисал учун, Магьачкъала шагьарда Б.Астемировну атындагъы
39 номерли лицейде орус тил
ва адабият дарсланы юрютеген
муаллим, школада шо дарсланы
юрютеген муаллимлени методика
бирлешивюню ёлбашчысы болуп
ишлейген Гьалимат Токъаева
оьзю­ню ЕГЭ-ге байлавлу ойларын
ачыкъ этмеге сюймеди, себеби де
бизге белгисиз кюйде къалды.
Шо буса ишине бакъгъан якъда
этилеген гьаракатлагъа гьайсыз
янашагъанлыкъны яда оьзюню
оюн арагъа чыгъармагъа сюймей,
ягъада къалагъанлыкъны бир
белгиси бола деп ойлашаман.
Натижалар тюз
болармы?
чылыкъ этмеге бола болгъан.
Айтагъаныкъ, бир муаллимге де
борч этип салынмагъан болгъан.
Оьрде эсгерилген дёрт де дарсдан
юрюлген ЕГЭ-ни гьасиллери
арагъа чыгъып хас кюйде белгили болмажакъ, гьар муаллим
оьзюню билимлерини даражасын билмеге сюе буса – ахтарып
къарамагъа ярай. П. Мусабекова
билдиргени йимик, республиканы школаларында оьз ишине
берилген муаллимлер, сан янлы
билимлер берип болагъан касбучулар аз тюгюл. Шо себепден,
олагъа, ЕГЭ-ден осал баллар алса
да, министерликни ва ерли билим
берив управлениелени янындан
бир чара да гёрюлмежек.
Бу ерде ЕГЭ-ни не себепден
оьтгере деген сорав тувулунмай
къалмай. Интернетни бетиндеги
гьар тюрлю маълумат къуралланы гёзден гечирип къарагъанда,
аслу дарслардан ЕГЭ юрюлюп
битген сонг, муаллимлени шартлы гьалда уьч тарапгъа бёлежек­
лер. Биринчисине – оьр баллар
алгъанлары, экинчисине – орта
бал, уьчюнчюсюне де тёбен бал
алгъан муаллимлер гирежек.
Шо натижалар Магьачкъалада муаллимлени билимлерин
камиллешдиреген институтгъа
йиберилежек. Гележекде муаллимлени билимлерини сан
янын артдырывда шо санавлар
гьисапгъа алынажакъ ва бир-бир
чаралар гёз алгъа тутулажакъ.
Пикрулар...
Бу масъалагъа байлавлу
жамият арада тюрлю-тюрлю
рин тергемеге болдулар. ЕГЭ-ни
юрюлген кюю низамлы болду
буса да, шону оьтгеривге байлавлу
ойларымны ачыкъ этмей болмайман. Белгили экени йимик, федерал законгъа гёре гьар беш йылда
бизин билимлерибиз тергеле.
Шону натижаларына гёре бизге
тийишли категория да бериле.
Лап да аслусу, оьр охув ожакъны
тамамлагъан сонг, бизге муаллим
болуп ишлемеге ихтияр берилеген диплом тапшурула. Сонг да,
къолубуздагъы дипломну береген
оьр охув ожакъ да, бизге категорияны береген муаллимлени
билимлерин камиллешдиреген
институт да – Дагъыстан Респуб­
ликаны билим берив минис­
терлигини табилигине гиреген
ожакълар. Олай болгъанда, министерликде ишлейген касбучулар оьзлени тергевлер оьтгереген
кююне оьзлер инанмайгъан кюй
болмаймы?
Сонг да, муаллимлер учун ЕГЭ
борч этип салынгъан деп айтылса
да, кёбюсю муаллимлер гелмегени ачыкъ болду. Аслу себеби
– савгъатлы атлар берилген муаллимлер учун ЕГЭ-ни оьтгерив
уллу кемлик, олар оьзлени мысгъылгъа къоягъан йимик гьисап
этдилер. Оланы арасында: «Бизин
къоюп, яш муаллимлеге юрютсюн ЕГЭ-ни», – деп айтагъанлары
да болду. Шогъар да мени оюм булай. Яш касбучу буса да, ону къолунда да бар диплом. Некъадар,
яш муаллимлер гьалиги билим
берив системада болуп турагъан
янгылыкъланы, дарс беривню
янгы-янгы ёлларын къолай би-
телефондан зенг этип бизге билдирди:
– Магъа йимик, оьзге муаллимлеге де ЕГЭ-ни оьтгермек уллу
кемлик деп гьисап этемен. Бир
башлап мен шонда ортакъчылыкъ этмесмен деп де тура эдим.
Тек, сынавум да бар буса, дарсланы да тийишли даражада юрюте
бусам, береген билимлеримни
натижаларын да охувчуларым
олимпиадаларда алгъан алдынлы
ерлер исбат эте буса, кимден тартынмагъа тарыкъман деп эсиме
гелди. Буса да, алдын ерли айтып
къоймагъа сюемен – ЕГЭ-ни
оьтгерив бир-бир муаллимлеге
борч этип салынып, башгъалары
ягъада къалагъан кюй тюз тюгюл.
Ата-аналагъа бакъгъан якъда
да ойларымны ачыкъ этейим.
Охувчуну ЕГЭ-ге гьазирлемек
муратда муаллим нечакъы бола
буса да къаст эте. Бир-бир атааналар буса яшына, охуп заманын
йибермеге тюшмей, ЕГЭ урушбатсыз оьтмежек булай да деп
айтып, авлетлерини охувлагъа
бакъгъан якъдагъы муштарлыгъын сёндюре. Шо себепден олар
да ЕГЭ-де олтургъанда, кимден
кёмек гелер экен деп къаравуллап тура. Бу масъаланы чечивню
янгыз муаллимлеге тёшеп къоймакъ дурус тюгюл. Ата-аналар
да бир болуп, бир-бир чаралар
гёрмесе бажарылмай. Бир-бир
ата-аналаны сёзлерине тынглап,
совет девюрден берли абургъасыйгъа лайыкълы касбуну башын
тутгъан муаллимлени билимлерине чийсынлыкъ этегенлик уллу
кемлик болуп токътады.
Булай чараны оьтгерив, мен
ойлашагъан кюйде, билим берив
системада алгъа багъып бир
къадар алышынывлар этмеге гёз
алгъа тутулгъаныны аслу абатлары экени англашыла. Неге тюгюл, янгылыкъ гьисапда арагъа
гийирилген ЕГЭ-ни артдагъы
йылланы ичинде юрюлеген кюю
законну ёлунда тюгюл экени де
ачыкъ болду. Шогъар байлавлу
нечакъы низам бузувлар болгъанын да санавлар оьзлер гёрсете.
Айрокъда Дагъыстан, шо якъдан
алгъанда, бары да регионланы
артда къойгъан деп айтмагъа
ярай.
Яшавда аслу тармакъланы
бириси саналагъан билим берив
системада алышынывлар этебиз
деп, гьакъыкъатгъа къыйышмайгъан, йыллар булан ёлгъа
йиберилип тургъан хаталаны тюз
этивде муаллимлени арасында
ЕГЭ оьтгермек, мени гьисабымда
да, тюз янашыв тюгюл деп эсиме
геле. Неге тюгюл, гьар муаллимни
ишине ва дарсланы оьтгереген
кююне къыймат берегенде, муаллимни не йимик кемчиликлери
бары булай да гёрюнюп къала.
Шоланы алдын алгъан сонг,
муаллимге тийишли категория
бериле эди буса, билим беривде
муаллимлеге бакъгъан якъда шу
меселдеги чаралар юрюлмес эди.
Бу масъалагъа байлавлу оьзге муаллимлер де сесленер деп эсиме
геле.
Б. ОЬЛМЕСОВА.
ЁЛДАШ
ЯШАВ
07. 11. 2014 й.
16
ЭЛ УЧУН ЭТИЛГЕН КЪУЛЛУКЪ
Гьар юртну, миллетни,
халкъны тарихинде элге
аты яхшыгъа айтылгъан,
макъталагъан
эревюллю
уланлары ва къызлары бар.
Хизригьажи Шихшабекович Арсланалиев де шолай
гёрмекли адамланы бириси
гьисаплана.
Ол 1932-нчи йылны май
айыны 1-нде Къаягент юртда
тувгъан. Ерли школада билим
алгъан, тарбиялангъан. Охувун
1950-нчи йылда тамамлап, Магьачкъаладагъы С.Стальскийни
атындагъы муаллимлер гьазирлейген институтгъа, гьалиги
Дагъыстан пачалыкъ педагогика
университетге охума тюшген. Эсгерилген оьр охув ожакъны лап
яхшы къыйматлагъа битдирип,
физика ва математика дарсланы
юрютеген муаллимни касбусун
танглагъан ва ата юртуна къайтып, касбусуна гёре школада
дарслар юрютме башлагъан.
1954-нчю – 1956-нчы йылларда
Совет Армияны сыдыраларында
къуллукъ этген. Асгерлик борчун
намуслу кюйде кютюп къайтгъан
сонг, янгыдан Къаягент школасында загьмат ёлун давам этген.
1959-нчу йылында билимлерин камиллешдирмек мурат
булан, загьматдан айрылмагъан
кюйде Дагъыстан пачалыкъ
университетни уьстюнлю тамамлагъан ва оьзюню бютюн
яшавун билим берив тармакъгъа
багъыш­
лагъан. Ата юртлу яшлагъа мугькам билимлерин тюз
ёлунда тарбия берип тургъан.
1963-нчю йылдан башлап оьзюню арт гюнлерине ерли Къаягент
юртдагъы бир номерли орта школада муаллим, сонггъа таба юртда
1974-нчю йылда ишге берилгенде, ол эки номерли Къаягент орта
школаны биринчи директору
гьисапда иш гёрювюн узатгъан.
Х. Арсланалиевни оьзге
тюрлю кёп савгъатларын эсгермегенде, оьзюне 27 йыл бола­
гъанда, оьсюп гелеген наслугъа
билим-тарбия беривде етишген
уьстюнлюклери учун огъар
1959-нчу йылны декабр айыны
12-синде РСФСР-ни билим берив
тармагъыны
министерлигини
къарары булан «Халкъгъа билим
беривню отличниги» деген ат
берилген. Шондан къайры, лап
да агьамиятлысы, къаягентли
уллу-гиччи, таныш-билиш ва кёп
районлулар да савунда Хизригьажи Арсланалиевге абур-сый этип
юрюген. Бугюнлерде ол арабызда
ёкъ, тек ону аты унутулмай. Ону
абурлу аты да, лайыкълы ишлери
де авуздан тюшмейгени кюрчюсюз тюгюл.
Къаягентдеги эки номерли
орта школаны муаллимлерини,
башында ону ёлбашчысы М-Э.
Дадашев де булан, бютюн юртну
жамиятыны къастлыгъыны ва
гьай этивюню натижасында
«Къаягент район» деген муниципал къурулувуну ёлбашчыларыны къарарына гёре билим берив
тармагъына аслам къошуму гьисапгъа алынып, оьрде эсгерилген
охув ожакъгъа Хизригьажи Арсланалиевни аты къоюлгъан.
Гьали-гьалилерде буса Хизригьажи Арсланалиевни атын
даимлешдирмек муратда эсгерилген школаны абзарында школаны
тамына мармарташдан этилген
эсделик белгиси салынды. Шо
агьвалатгъа
багъышлангъан
жыйын да оьтгерилди. Шо агьвалатгъа школаны уллу абзарына
охув ожакъны муаллимлери,
Яхшылыкъгъа –яхшылыкъ
Районлуланы, ата-аналаны, оьрюм чагъына
етишмеген яшлагъа ишлерине къарайгъан къурумланы ва къуллукъланы, ерли гьакимликлени
яшёрюмлени арасында яйылып барагъан наркоманиягъа тергевюн тартмакъ муратда Бабаюрт район­
ну бары да юртларында «Бизин яшав» деген чара
оьтгерилди. Шонда районну билим берив къурумларыны охувчулары актив кюйде ортакъчылыкъ
этдилер.
Ери гелгенде эсгермеге
ярай, шо гюн Бабаюртдагъы
школаланы
охувчулары
Бабаюрт район деген муниципал районну администрацияны янында ишлейген
лары Бабаюрт район больницаны яшланы багъагъан
бёлюгюнде болдулар, – дей
мени булангъы лакъырында
И.Абдуразакъов. – Охувчу
яшлар эсгерилген бёлюкде
яшёрюмлени
центрыны
къуллукъчулары булан бирге
юртну орамларына тюшюп,
оьтеген-барагъанлагъа табиятны, савлукъ сакълавну, ёл
юрюш низамны гьакъында
маълумат береген кагъызлар
уьлешдилер. Бабаюрт район
администрацияны яшёрюмлени ишлерине, маданиятгъа ва спортгъа къарайгъан
бёлюгюню
ёлбашчысы
И.Абдуразакъовну сёзлерине гёре шо гюн 1 минг 600-ге
ювукъ кагъыз пайлангъан.
– Сонг да, «Бизин яшав»
деген чараны барышында
Бабаюртдагъы 1 ва 2 номерли орта школаланы охувчу-
ятагъан яшлагъа йырлар
йырладылар, шиърулар охудулар, яшлар булан тюрлютюрлю оюнлар ойнадылар.
Шону булан олар аврув
инжитген яшланы хыйлы
гёнгюн алмагъа болдулар.
Бабаюрт районда савлай
республикада юрюлюп турагъан «Яхшы ишлени гюзгю марафону» деген чараны
барышында яшёрюмлер ва
охувчу яшлар булан дагъы
да хыйлы ишлер этилип
тура. Шо гьакъда айта туруп, айрыча охувчу яшланы
ортакъчылыгъы
булан
районну школаларында оьтгерилген сурсат ярмакюлени
де эсгермеге ярай. Шо ярмакюлерде савлай районда
ортакъчылыкъ этгенлени
санаву юзлер булан санала.
Озокъда, иш янгыз ону
ортакъчыларында да тюгюл.
Иш – гьасиллерде. Гьасиллер
де ёкъ тюгюл. Мисал учун
айтгъанда, алдындагъы йылларда шолай ярмакюлерде
алынгъан гелимни оьлчевю
130 мингден де къолай болгъан эди.
Ярмакюню къурагъанланы сёзлерине гёре, бу йыл да
гелимни оьлчевю, кёп болса
тюгюл, кемимежек. Чинкдеси, гетген йылларда йимик
бу йыл да шо харж бары да
яшав гьаллары осал уьягьлюлерде тарбияланагъан сакъат
ва етим яшланы арасында
пайланажакъ.
Яхшылыкъгъа – яхшылыкъ дей къумукъларда.
Районда этилип турагъан
яхшы ишлер эрте-геч шо
ишлени этегенлеге оьзлеге
де уллу сююнч булан къайтажакъгъа шеклик ёкъ.
Герейхан ГЬАЖИЕВ,
хас мухбирибиз.
СУРАТДА: сурсат
ярмакюде.
охувчу яшлар, юртну жамияты,
Х.Арсланалиевни яшлары булан
уллу тухумуну вакиллери, район
администрацияны
жаваплы
къуллукъчулары ва оьзгелер
жыйылгъан эди. Къаягентдеги
эки номерли орта школаны
директору Магьамматэмин Дадашев митингни ача туруп, оьзюню
абурлу юртлусуну, айтылгъан
муаллимни, бир вакътисинде
оьзюне де билим-тарбия берген
Хизригьажи
Арсланалиевни
яшав ёлуну гьакъында айтды.
«Къаягент район» деген муниципал къурулувуну администрациясыны билим берив бёлюгюню
ёлбашчысы Къамболат Къамболатов оьзюню сёйлевюнде:
– Бугюн биз Къаягент юртну
гёрмекли ватандашы, айтылгъан
муаллими Хизригьажи Шихшабековични эсделик белгисин
салмагъа жыйылгъанбыз. Бары
Къаягентни жамиятыны оьктем
болмагъа ихтияры бар. Гьалиге
ерли шолай гьюрмет гёрмекли
жамият-политика чалышывчулагъа, къайратлы загьматны ва
уллу давланы игитлерине этилип
гелген буса, мени пикрумда бизин
районда бу биринчи агьамиятлы
иш гьисаплана. Гелигиз, ёлдашлар, ону атын биз унутмайыкъ.
Хизригьажи
Шихшабекович
йимик уланлар къаягентлилени,
бизин районлуланы ва ону таныйгъанланы юреклеринде даим
яшажагъына инанаман,– деди
Сёйлевлерден сонг жыйынны
лап да аслу мюгьлети етишди.
Хизригьажи
Арсланалиевни
гьюрметине мармарташдан этилген эсделик белгиге ябулгъан къумачны ачылывун жыйылгъанлар
харс урувлар булан къаршылады.
Жыйын тамамлангъан сонг да
жыйылгъанлар яйылмагъа алгъасамайлы, гюп-гюп болуп, белгини
алдында эсделик суратлар алдырмакъны тийишли гёрдю.
Макъаламны тамамлай туруп,
Хизригьажи
Арсланалиевни
яшав ёлу ва къысматы Къаягент
юртну ва ону халкъыны ругь
байлыкъларын тас этме къоймай сакъламагъа, оьсдюрмеге
болушлукъ этежегине инанып
къалмагъа сюебиз.
М-З.ТЕМИРБЕКОВ,
Россияны журналистлерини
союзуну члени.
Унутулмажакъ
гюнлер
Мен Бабаюрт районну Хамаматюртунда 1930-нчу йылда тувгъанман. «Ёлдаш»
газетге ва къумукъ журналлагъа даим языламан. Оьзюм къумукъча охумагъанман.
Охумагъаным да шулай: 1935-нчи йылда
бизин ожакъ сюргюн этилип, къумукъча
охуп болмадым. 1946-нчы йылда Къазахстандан Дагъыстангъа, оьзюбюзню юртубуз Хамаматюртгъа сюргюнден къайтдыкъ.
1950-нчи йылда биз Гюйдюрмес районну Борагъан станциясына гёчюп, темир
ёлда ишледим. 1953-нчю йылда асгер
къуллукъгъа чакъырылып, Украинаны
Житомир шагьарында эки айдан къолай
уьйренип турдукъ. Сонг бизин тыш пачалыкъгъа, Мажарстангъа чыгъардылар.
Онда пайлана туруп биз, 17 яш, ювугъум
Салавутдин Дыдымов булан Секешфехервар деген шагьарында ерлешген артиллерия полкгъа тюшдюк.
Тюрлю-тюрлю къуллукъланы кютген
сонг, мени радиотелефонистлеге къошду.
Октябр айны 23-нде бизге, 17 яшгъа, полкну
командири: «Сиз этген къуллукъгъа баракалла, сиз гьали уьйлеригизге къайтасыз»,
– деди. Биз де сююндюк. Гече сагьат 11-лер
бола турагъанда бизин полкда тревога билдирилди. Солдатлар гетип, биз 4 яш ротаны
казармасында къалдыкъ. Ярыкълар сёндю.
Старшина гелип бизге кимлерсиз деп сорагъанда, биз гьурра къычырып, уьйге
къайтагъанлар экенибизни айтдыкъ. Ол
бизге дав башлангъанны билдирип, къувун
салып гетди. Мен де, радиостанциямны да
алып, къыргъа чыкъдым.
Шо сагьатдан башлап мен байлавлукъ
бёлюкде янгыдан иш башладым. Шондан
сонг магъа командирлени атларын айтмажакъны билдиреген кагъыз да гелди. Биз
эки гюн башгётеривчюлерден оьзюбюзню шагьарыбызны сакъладыкъ. Октябр
айны 27-синде бизге Будапештде юрюлюп
турагъан давгъа кёмек этме герек деген
буйрукъ болду. Байлавлукъ бёлюкню командирини орунбасары гьисапда мен полкну командирини буйругъуна гёре радистлени пайладым. Оьзюм полкну командири
А.Корнаущенко булан къалдым.
Биз ахшам чыгъып, эртен танг къатагъан вакътиге Будапештге етишдик. Ондагъы
давну гёзюнг гёрсюн! Социалист лагерни
пачалыкъларындан гелген асгерлерден
Будапешт толгъан. Самолётлардан къайры
бары да дав алатлар къолланды. Октябр
айны 29-нда башгъа полклар булан бирче,
биз башгётеривчюлерден Будапештдеги
госпитальны азат этдик. Шонда бизин
полкдан 3 адам оьлдю ва 9 адам яраланды.
Башгъа полклардан оьлгенлер де кёп болду. Биз гьар кварталны ала туруп, ноябр
айны орталарына Мажарстанны Оборона
министерлигини бинасын да алдыкъ. 20
минутлукъ топ атышыв юрюлдю. Шо заман болгъанча биз гьужум этип болмай
турдукъ. Шо гьужумну вакътисинде къаршы тургъанлардан да, бизден де оьлгенлер
кёп болду.
Шонда бизинкилер бир разведчицаны
тутуп, сорав алагъаны эсимде къалгъан.
Разведчица къатын сорав алагъан адамны
сизин мурадыгъыз не эди деген соравуна:
«Совет армия эки гюн алда дазуну бегетмеген эди буса, уьчюнчю дюнья даву
башланма герек эди», – деп билдирди. Шо
билдирив мени бек тамаша этди.
Декабр айны баш гюнлеринде шондагъы дав агьвалатлар токъталды. Бизден
де, олардан да кёп адам пасат болду. Шагьарда кёп мюлк бузулду, яллады. Дагъыстандан шо давда 709 адам ортакъчылыкъ
этген, 33 адам оьлген ва 4 адам белгисиз тас
болгъан деп билдирилди.
Декабр айны 23-нде, шо баягъы 17
адамны да тизип, полкну командири бизге
янгыдан савбол этди ва этген къуллугъубуз
саялы баракалла билдирди.
Шо эсгерилген давда ортакъчылыкъ
этип, сав къалгъанлагъа узакъ оьмюр ва
савлукъ ёрайман. Оьлгенлени Аллагь рагьмат этсин.
Шо агьвалатдан сонг 58 йыл гетген
буса да, ондан къалгъан яралар унутулмажакъ. Шондан къайтгъан сонг, юртумда
агъач уста болуп ишледим. 1959-нчу йылда
Хасавюрт шагьаргъа гёчдюм. Медицина
училищени битдирип, медицина касбучу
да болдум. Гьали 1993-нчю йылдан берли
пенсиядаман. Къатыным булан дёрт яшны
оьсдюргенбиз, олар да уьй-эшик болуп
яшайлар. 2008-нчи йылда гьажгъа да баргъанман, Аллагь къабул этсин.
Шу макъаланы мен язмакълыгъымны
себеби булай. Гьалиги заманда Мажарстанда 1956-нчы йылда бир къавгъа болгъан
эди деп айтагъанлар барны билемен. Тек
олай къавгъаны гёрмекни бир адамгъа да
ёрамайман.
Данисолтан гьажи ЭДИЛБАЕВ,
Мажарстанда болгъан давну
ортакъчысы, загьматны ветераны.
17 ЁЛДАШ
ВАРИСЛИК
07. 11. 2014 й.
Наби Ханмурзаевни шаирлик пагьмусу
Къумукъ ва савлай дагъыстан адабиятны кюрчюсюн салгъан язывчулардан
Наби Ханмурзаев де болгъан. Ону яратывчулугъун гьисапгъа алмайлы, къумукъ
ва дагъыстан адабиятны оьсюв ёлларын толу кюйде гёрсетме бажарылмай. Наби
Ханмурзаевни шаирлик пагьмусу халкъыбызгъа тезден белгили. Ол къумукъланы
оьз заманында инг де кёп охулагъан, лап да сююмлю шаири эди.
Н.Ханмурзаев Тёбен Къазанышда сабанчы агьлюде тувгъан. Атасы Ибрагьим
ашлыкъ чачып доланып яшайгъан гиши
болгъан. Набиге сегиз йыл болагъанда ол
гечинген. Шондан сонг Набиге анасына
кёп кёмек этме тюшген. Оьрюм заманында
ол моллагъа (Жаватхангъа) берилип, азмаз охума да охугъан болгъан.
Гиччи заманындан берли Наби йыргъа, сарынгъа гьасирет болуп оьсе. Агъачкъомузну да, уллу болгъан сонг балалайканы, гитараны да ва оьзге алатланы да уста
кюйде сокъма уьйренген.
Н.Ханмурзаевни шаирлик пагьмусу
анадаш фольклорну ва адабиятны кюрчюсюнде оьсген. Яш заманларындан берли
шаир къумукъ сарынланы, такъмакъланы
ва йырланы гьайран гёзеллигин, эртенги
гюнню иржайывудай къувнакъ ругьун,
денгизлердей терен маънасын сезе гелген.
Ол Йырчы Къазакъны ярлыланы якълайгъан йырлары булан айрокъда иштагьлана болгъан.
1914-нчю йылда Н.Ханмурзаев Тёбен
Къазанышдагъы янгы ачылгъан башлапгъы орус школагъа охума тюшген. Мунда
ол уллу иштагьлыкъ ва ругьланыв булан
охугъан. 1916-нчы йылда ол Темир-ХанШурадагъы реальный училищеге охума
тюше. Онда охуйгъан йыллар шаирни
политика ва социал къаравларыны токъташывуна мекенли таъсир этген. Шо
йылларда ол орус, азербайжан, тюрк, татар
язывчуланы асарлары булан ювукъдан
таныш бола.
О вакътилерде совет школаны артыкълыгъын, пайдалыгъын гёрсетме герек
болгъан. Шаир янгы школа учун юрюлеген
ябушувда оьзюню шиърулары булан да
ортакъчылыкъ этген. Ол яшлагъа совет
школагъа тюшмекни насигьатын юрютген.
Эсги къылыкълы адамлагъа бакъдырылгъан шиъруларын шаир яшлагъа, юртну
адамларына да къычырып охутуп, юртну
орамларындан айландыра болгъан. Проф­
союзну обкомуну председатели, Магьачкъала шагьар исполкомну члени ва шо
заман ол охув къуллукъчуланы профсоюзуну Центральный исполкомуну, край исполкомуну (Ростовдагъы) членлери болуп
да ишлеген.
1935-нчи йылдан башлап, ол Дагъыстан
язывчуланы союзуну жаваплы секретары
болуп, сонг радиону адабият-драматургия
берилишлерини редактору болуп ишлеген.
Дагпединститутну заочный бёлюгюню инструктору болгъан. 1936-41-нчи йылларда
шо институтну тарих-адабият факультетини адабият бёлюгюн оьр къыйматлар
булан битдирген. 1942-50-нчи йылларда
Тёбен Къазаныш школаны директору
болуп ишлеген. Охутув тармакъдагъы
къуллукълары учун ол «Знак почёта»
деген орден булан савгъатлангъан. Огъар
«Дагъыс­
танны ат къазангъан муаллими»
деген ат да берилген.
Н.Ханмурзаев оьзюню яратывчулугъун
1919-нчу йылда сатиралы шиърулар булан
башлагъан. Оьзюню шиъруларында ол инкъылапны, бизин уьлкени зорлугъу, гёзеллиги, байлыкълары гьакъында яза гелген.
Ватандаш лирикасында ол халкъны яшавун
яхшылашдырывгъа бакъдырылгъан уллу
къурулушланы, гьаракатланы гьакъында
айта. Оьтген асруну 20-нчы йыллары авамлыкъгъа, гьар-бир эсгиликге гьужум этеген
йыллар болуп чыгъа. О заман инкъылапдан алдагъы ярыкъландырывчу адабиятны
бир-бир мердешлери янгыра. Девюрню шо
борчларын кютмек учун яшавгъа гелген
Абусупиян, Т.Бийболатов, А-П.Салава-
тов, Ю.Гереев, Б.Астемиров йимик Наби
Ханмурзаев де шо йылларда яшланы ва
уллуланы юреклерин адилликге, билимге,
илмугъа, янгы яшавгъа тартагъан хыйлы
насигьат шиърулар язгъан. «Мактапгъа»,
«Охувчугъа», «Етимге», «Мен де бир яш
эдим», «Туругъуз, яшлар, туругъуз», «Оху,
ёлдаш, оху», «Азиз загьматчылар» деген
шиърулары шолайлардан гьисаплана.
Бу асарлар уллу агитация ругь булан
язылгъаны саялы о замангъы адамлагъа
этген таъсири нече де гючлю болгъан.
Ондан къайры да, адамланы эсги адатланы
тузагъындан азат этив, къатын-къызланы
азат этивню масъаласы булан туврадантувра байлавлу болгъан. Шо ерин Н. Ханмурзаев де яхшы англагъан.
Н.Ханмурзаев къатынланы, инсанланы
бешигинден башлап тарбия береген баш
муаллим гьисаплангъан. Шо саялы да
олагъа билим айрокъда болмаса ярамайгъанлыгъын токъташдыргъан. Янгы яшав
учун туврадан-тувра ябуша туруп ол кёбюсю гезиклерде айланч, сатира жанрны ёллары булан да пайдалангъан. Бу жанр янгы
совет адабиятны оьсювюнде мекенли роль
ойнагъаны белгили. Ону сатирасы елевчю
класланы алпавутларына, кулаклагъа, эсги
къылыкълы адамлагъа, тавшалгъан яшав
къайдалагъа бакъдырылгъан. «Кулак»
(1919), «Чанка къатын» (1920) – шолай
язылгъан асарлар.
Н. Ханмурзаев хынжал тагъыв адатына да биринчилей къаршы чыкъгъан
шаирибиз болгъан. О девюрде хынжал
тагъывгъа къаршы чыкъмакъ, оьч алыв
адатгъа къаршы чыкъмакъ болгъан. Бу
масъаланы чечивню уллу политика ва социал маънасы да болгъан. «Ташла, ёлдаш,
хынжалны» (1927), «Биздей игит халкъ
болурму дюньяда» (1920) деген шиърулар
шо темагъа багъышлангъан. «Къызардашгъа – эркъардаш» деген шиърусунда шаир
эсги хасиятлагъа ес болгъан эркъардашны
сёйлетип яза:
Эркъардашынг магъа сен тынгламасанг,
Мен арив гёрген ёлну тангламасанг,
Тышдан къарап ичимни англамасанг,
Хынжалны учунда ойнатарман, къызардаш.
Кёбюсю гезиклерде йимик шаир
бу шиърусунда къошма форманы бек
уста къоллагъан. Ону «Кооперация ва
чычкъан», »Комиссаргъа», «Подхалим»,
«Лопатка да, сенек де» деген сатира шиърулары да айрыча белгили. Н.Ханмурзаевни
сатира шиъруларыны гючю недендир деп
сораса, шогъар булай жавап берме болур
эди. Шаир, яшавда бар зараллы адамланы келпетлерин жамлашдырып, умуми
келпетлер яратып бажарагъанлыкъда; шо
келпетлени гючлендирмек учун шоланы
къылыгъын ачагъан сёзлени оьз еринде
къоллап бажарагъанлыкъда.
Уллу Ватан давну йылларында
Н.Ханмурзаев девюрню борчларын кюте
туруп, оьзюню ялынлы сатырлары булан
оьжетли душманны къанлы къылыгъын,
жиргенч сыпатын суратлап, кавказлыланы
ва бютюн совет халкъны шо душман булан
ябушма чакъыргъан. Ону дав шиъруларын
шаирни инг де къудратлы асарларындан
гьисаплама ярай. «Кавказлылагъа», Ананы
тапшуруву», «Фронтгъа, ёлдаш, фронтгъа»,
«Уланым, унутма, вёре» деген шиърулары
– къайсы халкъны адабиятын да безендирме болагъан гючлю сатырлар.
Н.Ханмурзаевни философия ва табиатны гьакъындагъы шиърулары да
бар. «Тамаша бар бу яшавну къануну»,
«Дюнья», «Эсги къартгъа – янгы нарт»
ва башгъалары. Олар инсанны энчили
къысматын, яшавдагъы ону къыйматын ва
маънасын гёзден гечирегенде йимик, эсги
яшавну гетегенини, янгы яшавну гелегенини себеп­лерин ачыкъ эте. Бу шиърулар
охувчуну терен ойлашдырта, загьматны
инсанны яшавунда ойнайгъан уллу ролюн
сездире. Шаирни яратывчулугъунда поэмалар аслу ерни тута. Оларда автор уллу
тарихи ва инкъылап масъалаланы гётере.
«Дагъыстан нелер гёрдю» (1934) деген поэмасы хроника къайдада язылгъан. Ону сатира къайдада язылгъан поэмалары да бар.
«Бочкени канты» деген халкъны малын
талайгъанлагъа къаршы язылгъан поэмасы бизин совет адабиятда яратылгъан инг
де къужурлу ва къурч сатира асар болуп
чыкъды.
Н.Ханмурзаев драматургия тарма­
гъында да чалышгъан. 1937-нчи йыл ону
«Энечи ва эмчи» деген пьесасы басмадан
чыкъгъан. Фашист елевчюлеге къаршы
ябушагъан совет адамлагъа багъышлангъан «Оьч алывчулар» деген пьесасы юрт
сагьналарда салынып ойналып турду. Шолай, гьар къайсы жанрда да гёрмекли асарлар яратгъан Наби Ханмурзаев къумукъ ва
дагъыстан адабиятны кюрчюсюн салгъан
язывчулардан деп гьисап этемен.
Абдулкъадир АБДУЛЛАТИПОВ,
филология илмуланы доктору, профессор.
Наби ХАНМУРЗАЕВ
Герти оьмюр
нече гюндюр?
Гелдим буса бу дюньягъа,
Гёр, оьмюрден не бар магъа?
Яшадым буса бир юз йыл,
Юз болурму, гел, гьукму къыл.
Юзден эллий йылым гече,
Къалды яшамагъа нече?
Эллийден де тогъуз айы –
Бешикде гетди бу пайы.
Ятып бешикде гюн-гече,
Азаплар чекдим, агь, нече,
Къолум-бутум бугъавланып,
Ятмагъа болмай авланып,
Къаркъарама мунтарланып,
Гече-гюн гетди салланып.
Сёйлемеге тилим етмей,
Къыйынларымдан кант этмей.
Эмчек сюйсем йылай туруп,
Тамагъымны суву къуруп,
Загьматлы сагьатлар гетди,
Яшап бала не кеп этди?
Къаркъарам къатды, къычыта,
Бир саным авруп ачыта,
Ёкъ эди тербенме чара,
Бу да оьмюрмю, бир къара?
Торайдым, чыкъдым бешикден,
Айландым уьйден-эшикден,
Юрюдюм йыгъыла-тура,
Бурнумну жабаргъа ура.
Гелди саным гьаракатгъа,
Узатдым къолум гьар затгъа,
Гьар не гёрсем, тутдум, алдым,
Кисеме, авзума салдым.
Билдим хайырын-заралын,
Башладым юта гьар барын.
Анам менден хантав болуп,
Тамакъларым чёпден толуп,
Авруй-аза йыллар гетди,
Айт чы, бу яш не кеп этди?
Сонг гелдим етти яшыма,
Тюшдю бир намус башыма,
Элтдилер, мактапгъа салды,
Яш башымны къайгъы алды.
Охуй туруп аздым-талдым,
Илмугъа гючюмню салдым.
Юхусуз, рагьатсыз къалдым,
Дарслар булан къайгъы алдым,
Он йыллар илму къазандым,
Ой жагьаннеминде яндым.
Сонг чыкъдым мактапдан битип,
Йигирма беш яшым етип,
Яшлыгъымны гюлю сёнюп.
Яшлыгъым къайгъыгъа дёнюп.
Йигирма бешде уьйлендим,
Герти яшавгъа кюйлендим.
Аз замандан яш-баш болду,
Ожагъым къавгъагъа толду.
Гийив деди, ашав деди,
Герек бизге яшав деди.
Опуракъ деди, аш деди,
Гьай, аякъ деди, баш деди.
Тюшдю къазанма къарзалып,
Аякъларымны чалт алып.
Гьеч бир гюнюм зая гетмей,
Ойсуз яшап бир кеп этмей.
Гелдим алтмыш беш яшыма,
Юрек сёндю, гюл чорайды,
Яшавумдан леззет тайды.
Тюшдю тишим, къайтды гёзюм,
Оьзюмден безидим оьзюм.
Ашдан къалдым, сувдан къалдым,
Увакъ ётеллерден талдым.
Чыкъдым сексен-токъсаныма,
Гьеч адам гелмей яныма.
Ташладылар янгыз уьйге,
Итден бир аз къолай кюйге.
Агь-огь булан оьлюп гетдим,
Яшап мунда не кеп этдим?
Сыдырыв болуп эретургъанбыз,
Къара ерге гирип ятма чечинип.
Темир ёлда токътап бизге къарагъан,
Анжиден гелген поезд биз минип.
Бутларыбыз темир бугъав бувнагъан,
Къолларыбыз бегетилген байланып.
Акъ погонлу жаллатлар арасында,
Беш большевик токътагъанбыз къайралып.
Оьлюмге тишлерибиз иржайып,
Тёшлерибизни тарсайтып тюбекге.
Ишчи-сабанчылардан къурбанбыз деп,
Сююнмеклик сувдай агъа юрекде.
Тюбеклени бетибизге бакъдыргъан.
«Эй, алдангъан, эй, сабанчы солдатлар,
Бу ишде биз сизин айыпламайбыз,
Амма оьз жазасын чегер жаллатлар.
Буйнакский
оьлюмден алдын
Бизге багъып тигилген бу тюбеклер,
Эй, жаллатлар, булар сизге чагъылар.
Бизин къаныбызны гьар заррасына
Сизден оьзенлердей къанлар агъылар.
Бетлерибизге тигилген юз тюбек.
Алдыбызда къазылгъан терен ойтан.
Тавукъчакъда Темиркъую чёлюнде,
Алам юхлай, бизин гёрмей гьеч бир жан.
Биз оьлсек де, биз тутгъан ёл оьлмежек,
Яшасын биз большевиклени ёлу.
Жаллатлар, алыр хырданыгъыздан,
Ишчи-сабанчыны къабаргъан къолу.
Саргъалышып гелме сюе сари танг,
Уянып къанат къагъа торгъайлар.
Гечекъушлар тёбелерде чончайып,
Пашман, мунглу сарынларын сарнайлар.
Уругъуз гьали бизге гюллени,
Бу къара ер япсын бизин саныбыз.
Дюньяда загьматчы халкъы бар чакъы,
Сиз билигиз, ятмас бизин къаныбыз».
18
«ТАЛЧЫКЪМАЙМАН ТОЙМАДЫМ ДЕП ЯШАВДАН»
АДАБИЯТ
Темиркъазыкъ Осетияны Моздок
райо­нуну Къызлар юртунда яшайгъан
Сайит Хамурзаев оьзюню юртлусу,
шаир Ульян Шамурзаевни гьакъында
маълумат йиберген. Шону охувчуларыбызгъа етишдирме де алгъасайбыз.
Ульян Денисович Шамурзаев ата юрту
Къызларда орта школаны битдирген сонг
армияда къуллукъ эте. 1969-нчу йыл Магьачкъалагъа гелип, ДГУ-ну филология
факультетине тюше ва онда охуй туруп,
янаша журналист касбу алмагъа да чалыша. 1974-нчю йылда оьр охув ожакъны
битдирип, орус тилни ва къумукъ тилни
муаллими болуп ата юртуна къайта.
Охуйгъан заманында да ол шиърулар, гиччи хабарлар язып, университетни газетин
де чыгъара болгъан. Ата юртунда ол орус
тилни ва къумукъ тилни, адабиятны дарсларын юрютме башлай. Коллективде абур
къазана, охувчулар ону дарсларын кёп сюе.
Гечилеген асарланы ол янгыз школа программагъа гёре юрютмей, генг кюйде охувчулагъа оьзю билегенни уьйретме къаст
эте. М.Лермонтовну асарыны гьакъында
англата туруп, ол Бэланы, Азаматны, Казбични келпетлерин арив суратлай эди. Шо
заман ол токътап йиберип, пашман кюстюнюп, бизге булай деди: «Билемисиз, яшлар,
тарихни гьакъында айтагъанда, бизин
кёплер алдатма къарай. Бэла чергес къыз
болмагъан. Ол да, Азамат да къумукълар
болгъан. Онда юрюлеген гьаракатлар да
Дагъыстанда къумукъланы топурагъында
болгъан.
Заман гелер, бары да тарихи агьвалатлар ерли-ерине тюшер», – деген эди ол.
Гьали шолай болуп да тура. Школада ол
драмкружок да къургъан эди. Ону шиъ-
рулары район газетде де чыгъып турду.
Ульян Денисович 1945-нчи йыл июн айны
сегизинде тувгъан. Яшайым деп турагъан
оьмюрюнде ол 1989-нчу йыл чакъсыз
гечинди. Жаны женнетлерде болсун. Тез
гетегенин билегенде йимик, ол бир шиърусунда булай язгъан:
Кимлер биле…
Чакъсыз гетме тюшсе магъа дюньядан,
Юлкъуп алса оьлюм мени арадан,
Халкъым булан къалсын мени сюювюм,
Талчыкълы гюн сююндюрсюн ер юзюн.
Чакъсыз гетме тюшсе магъа дюньядан,
Язбаш янгур болуп ерге къайтарман.
Элим булан къыйынлы гюн кюстюнме,
Ана тилде къуванчларда йырлама.
Чакъсыз гетме тюшсе магъа дюньядан,
Яш юрегим терек болуп бюрленсин.
Чечек ачсын язбашларда ёл бойда,
Алдын кюйде къувансын ол, кюлесин.
Терегимни салкъынында жыйылып,
Юртлу къызлар йырласынлар, ойнасын.
Арасында гюзлю гюндей пашманы:
«Шу терекни ким чачгъан?» – деп сорасын.
ЁЛДАШ
07. 11. 2014 й.
Тек билмесин, шо мунглу къыз билмесин
Адам юрек терек болуп битгенни.
Шо юрекни ялынына яллагъан
Сюйгенине сёзюн айтмай гетгенни.
Кимлер биле, яллавлу гюн сюйгеним
Салкъын излеп терегиме таянса,
Мени йыракъ, унутулгъан гёлентким,
Гёзьяш болуп гёз алдында токътаса…
Кимлер биле, излеп чыкъса сюювюн
Дарман учун ял тапмайгъан юрекге.
Гелер бугъай, къурдаш къыздай къучакълап,
Гёзьяш тёкме бав болмагъан терекге.
Бир гюн гелер гёчме магъа дюньядан,
Битип мени къысмат берген оьмюрюм.
Талчыкъмайман тоймадым деп яшавдан,
Тек сюедим оьлмегенни сюювюм.
Юртлуларыны, иш ёлдашларыны, охувчуларыны эсинде ону ярыкъ келпети даимге
къалажакъ.
С. ХАМУРЗАЕВ.
Къызлар, Моздок район.
Ульян ШАМУРЗАЕВ
Сен йылама
Сен йылама, йылама,
Чечек ачар юрегинг.
Унутулар яралар,
Къувнар къушдай юрегинг.
Сен йылама, йылама,
Гёзьяш тёгюп бурчакъдай.
Жувма аччы гёзьяшгъа,
Арив юзюнг къурчакъдай.
Бугюн гюнюнг пашманлы,
Намарт болгъан сюйгенинг.
Сени къоюп башгъагъа
Юлкъуп берген юрегин.
Сен йылама, йылама,
Гёзьяш–сююв ёлдашы.
Сююв бирдир, анадай,
Гелер сени язбашынг.
Иржаярсан, кюлерсен
Чечегине, гюлюне.
Тойлар булан гелерсен
Сюйгенингни уьюне.
Чечек ачгъан терекге
Сен гёнгюлсюз къарайсан.
Яралангъан юрекден
Ёкъ гюнагьынг сорайсан.
Сен йылама, йылама,
Гёз ачытар гёзьяшынг.
Жувма юзюнг гёзьяшгъа
Гелер сени язбашынг.
Уланланы намус
тюшсе башына
( Афгъанистанда игит кюйде дав этип,
яшлайын гетген инивюм
Арсен
Тарханович
ШАМУРЗАЕВГЕ
багъыш­лайман)
Уланланы намус тюшсе башына,
Борчлу болса къанын тёгюп жан берме,
Сорамаслар: «Къыйынмы деп оьлмеге,
Давну отун оьзю булан гёммеге?»
Намус тюшсе уланлагъа яшлайын ,
Дав майданда оьлюм булан эришме,
Айтмас олар: «Биз яшбыз, – деп, – оьлмеге,
Къаршы турма намарт душман гюллеге!»
Нече-нече арив жагьил уланлар,
Оьмюрлери йигирмадан оьтмеген,
Къайнашагъан от янгурну ичинде
Осал болуп налат алып гетмеген.
Къуванчлы гюн...
Дюнья яйнап болса уллу къуванчлар,
Къуршап алса гьалал къурдаш -къардашлар,
Иниси ёкъ шо гюн тамгъа таянар ,
Агъасы ёкъ багъананы къучакълар,
Анасы ёкъ гёзьяшларын сибирер,
Атасы ёкъ терен тартып кюстюнер.
Макътав болсун сизге, яслы аналар,
Гёзюгюзню нюрюн якъгъан балагъа.
Гьей, инсанлар, ялбараман, туругъуз,
Баш энкейтип ерге ерли анагъа!
Неге ажжал
адаша ?
Сен йылама, мунглу ана, йылама
Сен оьктем бол баланг булан оьсдюрген.
Сен йылама, гёзьяшынга жувунма
Сени атынг баланг кёкге гётерген.
Гьей , барагъан, ялбараман мен сагъа,
Уланындан айырылгъан анагъа,
Вёре, сакъ бол, сен уланын сорама
Уланындан айырылгъан атагъа,
Сен уланын о языкъгъа сорама,
Ув сингендей, сав болмайгъан ярагъа.
Сени, Арсен, гюлле гесген оьмюрюнг
Юлдуз болуп ярыкъ берер савлагъа.
Сени, Арсен, айтылмагъан сёзлеринг
Йырлар болуп къалгъан бизге дюньяда.
Сени ярыкъ иржайывунг, кюлевюнг
Къурдашланы гёз алдындан таймажакъ.
Сени таза тав къарлардай сюювюнг
Пашман къызны юрегинде къалажакъ.
Кюстюнмегиз, къурдашлары Арсенни,
Къатдырыгъыз тамакъларда агьланы.
Игит кюйде къаршы тургъан ажжалгъа
Моздок бойда къумукъ юртну уланы!!!
Йыламагъыз, къызардашлар, инилер,
Ону аты савлар булан яшажакъ.
Ол орнатгъан халкъы булан тереги
Язбашларда чечек ачып яшнажакъ.
Сени атынг, улан, халкъынг абурлай,
Къурдашларынг эсге ала юзюнгню.
Тек юреклер эпсиз ачыта, йылай,
Гёрме сююп сени, Арсен, оьзюнгню...
Юлдузланы бюртюгюдей йыртыллай
Юрегинден тамгъан Арсенни къаны.
Къарлы Элбрус, етим къалгъан анадай,
Пашман бугюн, эсге тюшюп уланы...
(Оьлюп гетген хоншу улан МУСАГЪА)
* * *
Исси яйларда иримес тавлар,
Сав болмас бир де юрек яралар.
Неге алгъасап оьлюм-ажжалы
Юлкъду арадан тарыкъ уланны?!
Гьалал къурдашлар къалдылар мунглу,
Гелди уьстюне къайгъылар уллу.
Йылай анасы, пашман атасы,
Мунглу инилер, мунглу агъасы.
Ата сюювден тоймагъан къызны,
Ата юзюнден тоймагъан яшны,
«Атам», – деп айтма сююнч -шатлыкъда
Зар къойду оьлюм, йылатып ташны.
Сёнмейген гюн сен болдунг ананга,
Таянма тавдай болдунг агъанга.
Шавлалы юлдуз къызардашынга,
Дюньядан артыкъ-къурдашларынга.
Сагъа йылады уллусу ,яшы,
Къанлы гёзьяшлар тёкдю ёлдашлар,
«Муса», – деп язылгъан авур сынташны
Къабур боюна гёмдю къурдашлар.
Гечелер гелип къапу арагъа,
Чыкъгъандай йимик къара къабурдан,
Сес эте улан къайтгъандай гери,
Эшик-къапуну ачсын дей герип.
Къысгъа юхудан сесгенип ана,
Атынгны айтып чаба къапугъа.
Яшланы алып сюйгенинг чыгъа,
Тек ёллар гери, ябукъ ожакъгъа.
Нечик маслагьат этейим, Муса,
Сен етим къойгъан улангъа-къызгъа?
Къыйын тюгюл эди, гьеч ярай буса,
Орнунгну тутма языкъ анагъа!
Ятгъан къабурдан ёкъ артгъа ёллар,
Йылай улангъа гюзгю янгурлар.
Неге адаша ажжал гьаман да,
Неге сен артыкъ болдунг дюньяда?!
Сагъа йылап ананг булан сюйгенинг,
Ягъажакълар чакъсыз нюрюн гёзлерин.
Тек оланы юрегинден таймажакъ,
Арт тынышда айтма сюйген сёзлеринг.
Тенгли къурдашлар сенсиз къуванчда
Эсге алажакъ азиз къурдашын.
Къоллагъа тутгъан алгъыш аякъгъа
Тамар оланы аччы гёзьяшы.
Муаллим Зайнап ШИХАЕВА Ульянны
эсделигине багъышлап язгъан шиъру
Ульянгъа
Эсги йылны ахырынчы гюнлери,
Оьтген яшав, оьлюм гьакъда ойлайсан.
Арабызда болмасанг да бугюн сен,
Дос - къардашны юрегинден таймайсан.
Аямадынг сен билимли башынгны ,
Гюнню йимик шавла берип турагъан.
Бугъавлады сени шо намарт аврув,
Кёп эрлени къаплап ерге урагъан.
Тенглилеринг авлетлери уьй болгъан,
Оланы да авлетлери торайгъан.
Эсделикге дос-къардашгъа, ювукъгъа,
Охумагъа сенден янгыз йыр къалгъан.
Гьакъылынгны къызгъангъандай дослардан,
Алгъасадынг сен дюньядан гетмеге.
Нетме герек?!.. Ажжал етсе алгъасап,
Менмен деген эркеклени элтмеге.
19 ЁЛДАШ
ЯШАВ
07. 11. 2014 й.
«Яшавумда Герман Титов булан ёлукъма тюшген»
Кимаханым Алихановна Мантаева булан мен ишде, «Къумукъ тюз» газетни редакциясында таныш болдум. Оьз заманында ону къайратлы загьматы, гьар не ишни де йырлайгъанда
йимик кютюп болагъаны, адамлар булан гелишип ишлейгени
гьакъда ерли ва республика газетлер аз язмай эди. Дагъысын
айтмагъанда, Кимаханым Алихановна Совет Союзну эки керен
Игити космонавт Герман Степанович Титов булан ёлугъуп,
лакъыр этген, эсделикге суратлар алдыргъан…
Мен къайда чыгъып бараман. Болгъан ишлени, агьвалатланы гьакъында алгъасатмай, оьз гезиги булан охувчулагъа хабар
берейик.
…Кимаханым
Мантаева
школадан сонг Хасавюртдагъы
Зайналабит
Батырмурзаевни
атындагъы педагогика училищеге
охума тюше.
Давдан сонггъу йыллар. Къыйын буса да, охувлары яман тюгюл.
Юртлу къыз, муна бираздан охуп
учительница болажакъман деп,
бар гючюн охувгъа бакъдыра.
Языв ярдан къаратыр дегенлей, кёп сюеген охувундан айрылма борчлу бола. Себеби – янгы
пединститутну битдирип гелген
яш улан, гележекде кёп пьесалар, романлар, повестлер язгъан
язывчу Баммат Атаевни сююв
къармагъы Киманы яш юрегине
батыла. Яшав – тюпсюз дерия. Бу
яшавда гележекни билеген сигьручу да ёкъ. Арт-артындан тувгъан яшлар, тюрлю-тюрлю агьлю
масъалалар охувгъа къарама бир
минутун да къоймай. Тек Кима
агьлюню авараларын алда гёрюп,
охув бёлме борчлу бола. Юрегинден буса печде пысгъып турагъан
тёнгек йимик яна, гюе, талчыгъа…
«Тели янгур тез токътар»
дегенлейин, бир тюрлю, минг
тюрлю себеплеге гёре, кёп сююп
къошулгъан агьлюсю Бамматдан
айрылмагъа тюше.
– Яшав мени ер-ерге ташлап,
тергеп къарайгъандай эди. Алты
яш булан яшавлукъ этме тынч
масъаламы?! Тек мен яшавгъа
бир де чул бермедим. Яшланы
да охутдум, аякъгъа тургъуздум,
шюкюр Аллагьгъа. Гьар не ерге
ишге тюшсем де, айланамда я­ нгыз
яхшы адамлар, инамлы къурдашлар бола эди. Бир вакътиде мастер
болуп иш этеген (швея) фабрикада ишледим.
– Сизин, Кимаханым Алихановна, бичив-тигивге де пагьмугъуз болгъан, – деген мени бу
соравума ол:
– Муна къарагъыз, гьали
буссагьатда да бу иш этеген машин булан оьзюме тарыкъ затны
тигемен. Бир заманда да мен дерзиге тикме опуракъ бермегенмен.
­Оьзюм бажараман. «Чепкен тикмек – чеберлик» деп, бир айтывну
да эсиме салды. Кимаханымны
тазалыкъдан йыртыллайгъан абзарындан, уьюнден айланабыз.
Буталангъан тереклер, оьсеген
гюллер, чечеклер абзарны гелин
отавгъа ошатып къойгъан. Ери аз
экенге буса ярай, терек тюплерде
чачылгъан аш оччам яшыл хали
йимик гёрюне.
– Муна мени байлыгъым,
– дей туруп, Кима оьзю сакълай­
гъан тавукъ-жижеклерин гёрсете.
Йымырткъаны сатып алмайбыз.
Оьзюбюзнюки.
– Ваяя, Кима бажив, юрт
ерлерде йимик экмек биширеген
кёрюгюгюз де бар, – деймен, тамашалыкъ этип (шагьардагъыланы
кёплери экмекни сатып ала чы).
– Кёбюсю гезиклерде мен
экмекни оьзюм этемен. Муна къалакъ, муна маша, тава. Тюкенлерде сатылгъан маллагъа инамлыкъ
аз. Шо саялы бавум гиччи буса
да, емиш тереклерим, памидорум,
хыярым – барын да оьзюм оьсдюремен.
– Бу тереклени ким буталады?
Тереклерден яхшы англаву бар
адам этгенге ошай?
– Мен оьзюм буталадым, мен
чи йигирма алты йыл Ботаюртда
агроном болуп ишлеп тургъанман.
– Нечик?
– Нечик болагъандыр, юрт
хозяйство институтну битдирип
алим-агроном касбугъа ес болдум.
Шо бир вакътини ичинде сегиз
йыл ерли партия къурумгъа да
башчылыкъ эте эдим. Муна гьали
де касбума амин кюйдемен. Шекленмегиз, тереклени де, гюллени
де оьзюм оьсдюргенмен. Юзюм
борлаланы да оьсдюргенмен, – дей
туруп, чарлакъны гёрсете.
– Сиз Магьачкъалада совет
партия школада охугъан бугъайсыз?
– Охугъанман. Мени онда
КПСС-ни район комитети хас
кюйде йиберген эди. Экинчи
курсда охуйгъан йылларым эди.
Яхшы охуй деп мени Ялтагъа ял
алма йиберген эдилер. Муна шонда, Ялтада, хоншу санаторийде
Совет Союзну Игити космонавт
Герман Степанович Титов барны
билип, огъар телефон сёйледим.
Насипге, мени звоногума жавап
берип, эсделикге сурат алдырма,
дюньяда экинчи космонавт булан
лакъыр этме, соравлар берме
сюегенимни англатдым. Мени
ва бизин группада ял алагъанлар
булан суратлар алдырды, – дей
туруп, Кима бажив альбомдан
сурат чыгъарып гёрсетди. – Муна
бу буса бирче экибиз де алдыргъан
суратларыбыз. Экибиз де алдыргъан сурат тас болуп къалды, тек
муна шо суратны копиясы, – дей
ва 1961-нчи йыл он уьчюнчю октябрде «Комсомолец Дагестана»
деген газетге чыкъгъан гиччирек
макъаланы ва Г. С. Титов булангъы суратын гёрсете.
– Нени гьакъында хабарладыгъыз?
– Ол оьзю учгъан, учувгъа гьазирленеген кюйлени гьакъында,
мен буса Дагъыстанны, къумукъ
халкъны гьакъында сёйледик. Бизин ёлугъувубузну гьакъында бир
нече газетлерде де язылгъан эди.
Кимаханым
Алихановна
булангъы лакъырыбыз гёз алгъа
тутулгъан мезгилден хыйлы арекге чыкъды. Загьматны ветераны,
къайратлы загьматы учун тюрлю
даражалы медаллар, белгилер
булан савгъатлангъан Кимаханым
Мантаевагъа яшав оьзюню татли
ниъматларын савгъат этгенден
къайры, оьзюню аччы, агъулу,
тамакъ къагъар, юрек ярар къара
гюнлерин де сездирген. Ананы
эки уланы бу дюньядан чакъсыз
гечине.
Тек Кимаханым яшавгъа чул
береген къатынлардан тюгюл, ол
гележекге уллу умут булан къарай. Анасы Аминат айта эди дей:
«Яшавда не де бола. Бир оьрню
– бир эниши. Адам умут булан
яшама герек. Умутсузлукъ – уьстюнлюкню душманы. Яшлар ким
гёммеген – къайгъы гёрмеген».
Сонггъунда, загьмат ёлунда
ол гьар тюрлю тармакъларда:
паспорт-виза къуллукъда, тигив
фабрикада, сапар чыгъыв ва экскурсия бюросунда, туснакъларда
тарбиялавчу, ОПХ-ны бёлюгюнде
заведующий къуллукъланы намуслу кюйде кютген.
Кимаханым Алихановна авлетлери Нюргьаятны, Рашитни,
Жамиляны ва Зареманы гьар не
ишни къыйынлыкъларын енгме
бажарагъан кюйде оьсдюрген,
уьйретген. Неге тюгюл, яшав
шолай буюра. Тили де, тиркеси
де болмагъанны яшав янча. Яшав
буса – даимлик ябушув.
асил хасияты ону къаркъарасына
сингмеген яшда ата-анасына
бакъгъан якъда рагьму да, хатир
де болармы? Гьайванны сютюнде
оьсген яшны не хасияты болсун
дагъы?..
Оьрде айтып эсгерген кюйде,
гьалиги жагьиллени яшавгъа
къарайгъан гьалы бютюнлей
башгъа болгъан. Яшырмагъа негер тарыкъ, бугюн уллу чагъын­
дагъылагъа абур этив тёбен тюше
бара. Озокъда, уясында нени
гёрсе, учгъанында да шону этер
дегенлей, яшавда да яшлар шону
давамын узатагъанны бирев де
нав осаллашгъан. Эгер тухумда
яшаву осаллар бар буса, олагъа
къатнав да кемий. Авул-хоншу
бир-биревге болагъан яхшылыкъны гюллей. Аз-маз къуллугъунг
буса, акъча бермесенг, кёмекге де
гелмейген ерге чыкъгъанбыз.
Юртда ярлы адам дюньядан
гёчсе, ону гёмегенде аз адам
ортакъчылыкъ этегени де ёлгъа
тюше, амма мадарлы адам гёчсе,
абзарына адамны кёплюгюнден
абат басма ер де болмай. Сыйыр
сатгъаныны хоншусу да болмайгъанлар тёр тамда тазиятда эретуралар. Тазиятгъа баргъанда, халкъны
гери урмагъан. Эгер айланадагъылагъа немкъорай янашыв алда
шагьарларда эслене эди буса, шо
бугюн юрт ерлерде яшайгъанларда да ачыкъдан-ачыкъ гьис
этилеген болгъан. Янгыз акъчагъа
къуллукъ этив жагьиллени къанына сингип бара. Жагьиллерден
къайры да, уллуланы арасында
да гьалиги яшавну яман таъсири
арта бара. Къардаш-досунга къат-
къыйынына табылмайгъанланы
гьазирине танымагъа бола. Олар я
ёрукъну, я эдепликни билмейлер.
Юрт
азма
башлагъанда,
очарлар кёп болур деп бизин атабабаларыбыз нече де гьакъыллы
сёзлер айтгъанлар. Гертилей де,
ишге берилген адамны очарда олтурма заманы боламы? Гьали буса
эртен болсун яда ахшам геч вакъти, бурунчакъ-бурунчакъда эре де
туруп очар къурагъан эргишилени
ким гёрмеген? Олар бош затланы
сёйлейген вакътини ичинде буса
яшавубуз гюнден-гюнге осаллаша
бара. Ташлангъан авлакълар, къуругъан тереклер – биревню де шо
гьакъда гьайы да ёкъ. Бут уьстюне
бут да салып, гьакимлени сёкмек
къатынланы да, эркеклени де гьар
гюнлюк кантына айлангъан. Эгер
алдын эрлери янгы хабарланы
сувдан къайтгъан къатынларына
сорап биле эди буса, гьали къатынлары эрлерине сорайгъан ерге
чыкъгъанбыз. Биз къайда дёгереп
гетип барабыз? Бизин тангалабыз
не болажакъ? Шо гьакъда ойлашмагъа заман гелген.
Мен макъаламны ахырында
бирдагъы бир затны эсгермеге
сюемен. Бизин юртгъа да, хоншу
юртгъа да къырдан гелип бирев
де кёмек этмежек. Юртну къыйынын да, тынчын да онда яшайгъан
халкъ ёлгъа йибермеге, юрт яшавну яхшы янгъа алышдырмагъа
къаст этмеге герек бола. Къаркъарабызгъа юкъгъан ва яман аврувгъа айлана бара­гъан гьайсызлыгъыбызны къоюп, юмурукъдай
биригип, сыкълашып ишлемесек,
тангалагъы гюнюбюзде бошуна
гетген бугюнюбюзге гьёкюнчлю
къалмасакъ чы яхшы. Шо гьакъда
буса бизге бугюн ойлашмагъа герек. Тангала геч болмакъ бар.
Магьаррам АЛИМГЬАЖИЕВ.
Измулла ГЬАЖИЕВ чыгъаргъан
сурат.
Ойлашмагъа заман гелген
Йыллар гетген сайын, гьар адам оьзюню яшавуна багьа
бермеге тюше. Жагьил йылларында этген янгылыш ишлерине гьёкюне, яхшы амалларындан сююне. Жамиятны ичинде
адамланы хатирин къалдыргъан буса, гечдирмекни гьайын эте.
Уллу чагъындагъы наслу арадан гетген сайын,оланы артындан
гелегенлери оланы орнун тута. Шолай асрулар бою такрарлана
гелген. Бизин бугюнюбюз учун оьзлени жанын-къанын аямай
оьлюп гетген уллу аталарыбызны орнун тутмакъ учун биз не
амаллар этгенбиз? Муна шу ой мени юрегимни къыйнай.
Яшавунгда жамиятны арасын- лим алдылар, арив къуллукълагъа,
да атынгны яхшыгъа айтдырсанг, ишлеге тюшдюлер. Арасындан
амалсызланы къыйынына табыл- лап да уллусу буса атасыны ёлуна
санг, агьлюде авлетлерин жами- тюшдю. Саякъ къыдыра, уьюне
ятгъа пайдалы этип тарбияласанг, къайтмай, къатынланы алышдыуллугъа уллу, гиччиге гиччи болуп ра. Оьзю де шагьарда яшай. Чакътабулсанг, халкъ сагъа абур, сый да бир юртгъа ата-анасын гёрмеге
этер. Уллу чагъын­
га етгенде де гелегенде, ону айыкъ нагагь адам
уллулар да, жагьиллер де абур да гёрмей. Уланыны тарыкъсыз
этер. Жамиятны арасында айт- ишлерин ушатмайгъан къартайгъгъан сёзюнг тутулар. Амма терс ан, къуваты битген атасы бир
ёлда, пасатлыкъда оьмюрюнгню гезик: «Аяш, сен булай неге этесен,
йиберсенг, артынг не болур? уялмаймысан мени уьстюме ичип
Атанг-ананга рагьмулу болмасанг, гелмеге?» – деп айып этмеге сюйавлетлеринг сен этгенни сагъа генде, уланы атасына гьазиринде:
къайтарыш этмесми? Шо гьакъда «Сен этмегенни этмегенмен, унутмисаллар нечакъы да бар…
гъанмысан сен ичип гелип бизин
Юртда бир агьлюню башын къувалап орамгъа чыгъарагъантутгъан гёрмекли улан, жагьил ны?» – деп жавап къайтаргъан.
йылларын къаркъарасына къул- Къартны бети агъаргъан, айтма сёз
лукъ этип, нафсысы сюйгенни тапмагъан.
этип юрюй эди. Ичкиден де ол
Бу бир мисал, амма олай некъачмай эди, терсине, шишаны ар- чени де гелтирмеге бола. Мен ойтына тюшюп дегенлей, олсуз юрт- лашагъан кюйде, шолай болмасын
да бир шайлы мажлис, йыбав да учун, биз авлетлерибизни гиччиболмай эди десе де ярай. Чинкдеси, ден тутуп уллулагъа, ата-анасына
ичип-эсирип уьюне къайтгъанда, абур этме уьйретме герекбиз.
авлетлерин уьйден къувалап,
Бизин
уллу
аталарыбыз:
авлетлерини алдында агьлюсюне «Анасын эммеген авлет рагьмусуз
къапас урагъан, тарыкъсыз сёйле- болур, гьайванны сютюн ичген
ген гезиклери аз болмагъан.
авлетни гьайван къылыкълары
Амма йыллар ташгъындай тез болур», – деп айта бола эдилер.
агъып гете. Арадан заманлар гетип, Демек, анасыны къыркъ тамуруноланы да авлетлери уллу болду, би- дан гелген сютге тоймагъан, ананы
Къасумхан ГЬАЖИЕВ.
Адил Янгыюрт,
Бабаюрт район.
СУРАТДА: бугюнгю очар.
ЁЛДАШ
ХАЛКЪНЫ СЕСИ
07. 11. 2014 й.
20
Халкъыбызны масъалалары кёп
Баянлыкъны бек тергевлю охудум. Яшавну англама сюеген гишиге таман
чакъы ойлашмагъа ой бар. Ингдеси, арабызда тенглик, бирлик, тюзлюк ва дос­
лукъ болмаса, бары да зат гьеч. Кантыбыз кёп, яревкелик, сансымайгъанлыкъ,
къылыкъсызлыкъ бар, ерсиз оьктемликни дазусу ёкъ. Хоншу, татывлукъ ара­
лыкълар гёземеликге юрюле. Амма оьчлюк, сансымайгъанлыкъ, гюнчюлюк
артыкълыгъы булан бар.
Бугюнгю яшавубузда халкъны
башлап болмагъан. Сайлавлар деген
арасында рагьму аз. Языкъсыныв,
зат булкъа йимик – къысгъа жыйын.
бирев-биревню къызгъаныв ёкъ.
Сайлавлар деген кампания оьзтёрече
Бизин халкъгъа ишлеме герек.
депутатны пайдасы учун оьтгериле
Ишлемек учун пайдалы касбулагъа ес
деп эсиме геле. О депутатлар да къуболуп, билимли болмакъ гьажатлы.
мукъ халкъны чечилмей турагъан
Бугюнгю яшавубузда къутсузлукъ
масъалаларын гётермейлер. О да бикёп. О саялы бизге берекет етишмей.
зин халкъны айсенилигинден гьасил
Къазиюртлуланы
эсгермесем
бола.
болмай. Муна юз йыллар болуп тура,
Бизин Къазиюртну халкъыны тоюртлуларымны топурагъы да, юрту
пуракъларын чыгъарып алды, гьали
да ёкъ. Олар шолай шартлагъа салынбашгъа миллет шо топуракъланы оьз
гъан. О гьакъда Салав Алиевни баянхошуна къоллай. Къазиюртну къалыгъы мени юрегимни ерсиз оьктем
бурларыны оьр янында гелгинчилер
этди. Ол айтгъанлай, Къазиюртну
уллу тирмен къурмагъа чалышып
ругьунда къумукъ халкъны ичинде
айлана. Бош авлакъларыбыз неге
бу заманлагъа ерли генг къайдада
ташланып тура? Топуракъны бугюн
белгили болуп битмеген, гьакъ герти
айрокъда къумукълар Дагъыстанда
къагьруман Мокъав Забитов ёкълантолу кюйде ишлетме сюймей, къолгъан. Къазиюртлу Мокъав Забитовну
дан-къолгъа берип, алыш-бериш
хасияты янгыдан амалгъа геле башюрюте. Юртларда денгиз чакъы толагъан. Амма жаваплыкъ болгъан
пуракъ пайларын ишлетмей, хоншу
буса, Мокъавну иши башгъа тюрлю
базарда овощлар булан сатыв этелер.
къайдада болмакълыкъ бар эди.
Къумукъ халкъны кёп гёзел къыБабаюрт районда къазиюртлулыкълары бар, тек о къылыкъланы
ланы вакили 1945-нчи йылдан
унутабыз. Аталарыбыздан къалгъан
тойланы, йыбавланы унутабыз.
Халкъ авамлыкъгъа тарып, шавлалы
гюнлерде адашып тура. Осаллыкъ,
сутурлукъ, адамсызлыкъ чечеклене
бара.
Бизге насипли яшамакъ учун бирбиревге кёп яхшылыкълар этмеге
герек, яхшы ишлемеге герек. Биз
ишлейгенни орнунда, умут булан
башыбызны алдатабыз. Салав Алиев,
Мокъав Забитовну атын эсгергенигиз
саялы сизге разилигимни билдиремен. Къазиюртлуланы ругьунда
къумукъ халкъны арасында Мокъав
Забитов генг къайдада белгили, тек
халкъыбызны
васваслыгъындан,
айсенилигинден ону аты эсгерилмей.
Белгили шаирибиз, Мокъавну
оьзюню де ювугъу Абдулвагьап Сулейманов Къазиюртну гьакъында
китап язаман деп сёз берген болгъан.
Тек китап да чыкъмады, материаллар
да ёкъ болуп къалды. Шолайлыкъда,
Къазиюртну тарих китаплары ёкъланды. Тек сиз тюз эсгересиз, халкъны арасында Мокъав Забитовну аты,
ишлери гьали де толу кюйде белгили
болмагъан.
Амир АЛИЕВ,
загьматны ветераны.
Хасавюрт.
Газетде эсгерилген кемчиликлер бизде де бар
«Ёлдаш» газетде сентябр айны 19-нда чыкъгъан Салав Алиевни «Хал­
къыбызны ишлери не этсе тюзелер эди» деген баянлыгъына, Рауф Магь­
мутовну «Эргишиде эр къылыкълар болмаса» деген макъаласына, октябр
айны 17-синде чыкъгъан Зайнутдин Сулеймановну «Юртланы гьалы
ойлашдыра» деген макъаласына оьзюмню ойларымны айтып, пикру алыш­
дырма сюер эдим.
Гертиден де, шо материалларда
гётерилеген масъалалар бизин Оьте­
миш юртну ватандашларын да ойлашдырмай къоймай. Биринчилей,
тилибизни оьгей гёре башлагъаныкъ.
Экинчилей, ишге, загьматгъа аз
къуршалагъаныкъ. Бизден де Тюмен
бойгъа кёп халкъ гетген. Озокъда,
топуракъны ишлетип, бир наслу бай
болмагъа болмай. Айрокъда бизин
Къаягент районда авлакъланы сугъарыв сувлар ёкъ деме ярай.
Уьчюнчюсю, топуракъгъа менлик
этип бажармайбыз. Бизин юртда
ерли совхоздан адамлагъа техника
берилмеди. Топуракъны ишлетмеге
техника ёкъ. Адамлар авлакъ ишлеге
топурагъы ёкъ тав юртларда яшай­
гъан адамланы гьакъ берип чакъыра.
Къумукъ юртланы гьакимлери ватандашлагъа, ишлетме болсун яда уьйлер
тизме болсун, оьрдеги гьакимлерден
ихтиярсыз топуракъ бермейлер. Бу
масъала совет девюрню заманындан
геле. Магъа шо девюрде юрт советни
депутаты болуп чалышма тюшдю.
Алдын уьйлер къурма берилеген
топуракъ 8 сотых бола эди. Гьали
буса – 4 сотых. 1971–1975-нчи йылларда студент йылларымда Белиджи
ва Къасумгент юртларда заводларда
ишлеме тюшдю. Шонда яшайгъан
адамланы уьй къургъан топуракъ ерлери 10–15 сотыхгъа чыгъа эди. Мен
шону мисалгъа гелтирсем, бизин юрт
советни председатели 8 сотыхдан артыкъ бермеге закон ихтияр этмей деп
гесип къоя эди.
Бизин районда гёчюп гелген
юртлар бар. Шоланы администрацияларыны башчылары район яда
республика гьакимлеге де сорамай,
оьзтёрече уьйлер къурма ерлер пайлай. Къумукъ топуракъланы къумукъ
халкъгъа берме ихтияр берилмей.
Сюйген чакъы ерлер алмагъа олагъа
неге ихтияр бериле?
Оьтемиш юрт бырынгъы юртлардан санала. Тек бизин юртда
бюджет маялар харжланып, бир сама
типовой къайдада къурулгъан идара
ёкъ. Школа, ясли-бав, общежитиелер
къурулгъан. Яшёрюмлеге буса спорт
булан машгъул болма ер ёкъ. Культура ожакъ ёкъ.
«Ёлдаш» газетни 2007-нчи йыл
9-нчу февральда чыкъгъан номеринде «Айтгъан сёзю терс болду» деген
шиъру чыкъгъан эди:
Мактапны абзарында зал бар экен,
Бу залда бир гьал бар экен.
«Гьура» булан чыр ишлене башлады,
Яш-юшланы юреклери хошланды.
Сайлавлардан сайлангъан сонг башчыбыз
Йымышакъ шанжаллагъа ес болду.
Тёшюне къагъып битдиребиз майгъа деп,
Башчыбызны айтгъан сёзю терс болду.
Шо къурулуш гьалиге ерли ахырына чыгъарылмагъан. Юрт советге,
район советге, республика парламентге сайлангъан адамлар, сайлавлардан сонг, халкъ булан ёлугъуп,
халкъны масъалаларын чечивде
гьакълашып ва гьаллашып чаралар
гёрмейлер. Къумукъ юртланы социал-экономика масъалаларын чечивде
бюджет маялар, пачалыкъ кредитлер,
субсидиялар, компенсациялар аз
къоллана. Бизин юртлулагъа оьгей­
леге йимик янашыв гьис этиле.
Артдагъы вакъти дёрт район башчы
алышынгъан.
Халкъны башын тутгъанлар,
депутатлар ва жамият биригип иш
гёрмесе, Салав Алиев «Халкъыбызны
ишлери не этсек тюзелер эди» деген
макъаласында язгъанлай, Оьтемиш,
Къарабудагъгент, Къазаныш, Эндирей, Яхсай юртларыбыз оьрленмей
туруп, къумукъ халкъ оьрленмес.
Сонг бизин арабыздан кантчылыкъ,
айсенилик, бетгёрдючюлюк, яревкелик таймас, акъчагъа, мал-матагьгъа
къуллукъ этегенликден къачма герекбиз. Тарбия, намус, ягь, къылыкъ,
адиллик мердешлени артдырмагъа
герекбиз.
Гьюрметли редакция! Юртда
къурулуп башлангъан ва ахырына
чыгъарылмагъан спортзалны суратын чыгъарсагъыз яхшы болур эди.
Шону гёрюп, гьакимбашчылар ва депутатлар, юрт жамият гёзлерин ачып
къараса, балики, къурулуш битер.
Гьюрмет булан сизге А.ГЬАЖИЕВ,
загьматны ветераны.
Тилге пайдалы
къуралны
унутмайыкъ
Бизин анадаш «Ёлдаш» газетибиз
хыйлы башгъа республика газетлери­
бизден чи нечик де, Россияны дара­
жасында чыгъагъан газетлени бирле­
ринден де онглу чыгъа деп эсиме геле.
Шо, озокъда, негьакъ тюгюл: газетни
биринчи бетинден ахырынчы бетине
ерли бёлюклени, бёлюклердеги макъа­
лаланы ерлешдиривге ерли, олагъа
гьар не ягъындан да къыйышывлу ат­
лар берип, суратланы ва башгъа гёрсе­
тив материал онгарып, материалланы
аслу маънасы къуршалгъан абзацланы
башгъа шрифт булан берип, газетни
гёзеллигин гётерип, охувчуну эркин ва
тутумлу къучагъына ёл ачмагъа бажа­
ра.
Инг башлап «Ёлдашгъа» айрыча тюс,
къуват ва къанатлар берип, бютюнлей газетни гёзеллигин гётерип, оьзге
миллетлени охувчуларын да тергевюн
тартып, оьзюнде оланы берекетли ортакъчылыгъын болдуруп, газетибизни
таъсирли гючюн гётермеге бажарагъан
«Времена» деген бёлюкню эсгерсек адилли болур деп эсиме геле.
Бираз алдынлар «Ёлдаш» газетибизде
Дагъыстанны халкъ артисти Нажмутдин
Макъсутовну, муаллим Къалсын Химиковну, шаир Агьматхан Аскеровну ва
башгъаларыны гёзел ва тутумлу кроссвордлары арт-артындан берекетли кюйде чыгъып, шоланы чечивде оьзлер де
актив кюйде ортакъчылыкъ эте эдилер.
Газетде кроссвордланы чечгенлени атлары бериле эди. Шо мердешни янгыртма
тарыкъ эди деп эсиме геле. Кроссвордлар охувчуланы тергевюн тарта, ойлашдыра, сёзлюклени, охутув китапланы,
карталаны излете, чебер асарланы
ачдырта, халкъ авуз яратывчулугъубузгъа къайтарып, тилибизни чарлата, сёз
байлыгъыбызны сакълама кёмек эте,
оьзюбюзню де ишлете эди.
Ондан къайры да, артдагъы вакъти
газетни ахырынчы бетинде кроссвордлар чыкъмайгъаны шо сагьифаны ярлы
этгендей гьис этиле. Айтагъаныкъ, уста
ва гёзел къурулгъан кроссвордлар газетлени, журналланы безей. Ингдеси, охувчуда иштагь тувдура, ишлете, газетге
байлай ва къурдаш эте. Бугюн «Ёлдаш»
газетибизни гьар номерин чыдамсыз
къаравуллайгъан борагъанлы, авур атлетикадан спортну устасы Самавдин гьажи
Баракаевге газетибизге сююв ва гьюрмет
шо алдынгъы кроссвордлар тувдургъан
десем, гьеч къопдурув болмай. Кроссвордланы чечегенлер юртда дагъы да
бар. Мен оьзюм де, вакътим шайлы
къыстав буса да, кроссвордлар чечип
олтурагъан кююм бола.
Нагагь бир газетибизде Насрулла
Байболатовну кроссвордлары да чыгъа
эди. Артдагъы вакътилер олар да чыкъмай токътагъан. Ахырынчы сагьифа
масхара хабарлар, пайдалы билдиривлер, къутлавлар булан безендирилсе де,
кроссвордларсыз ялкъывлу болагъандан
къайры, охувчулагъа пайдалы таъсир
этеген газетни бир сокъмагъы ябыла,
оланы чечмеге сюеген газетни герти
къурдашларын, пайдалы тапшурувлар
бермей, гёнгюлсюз эте деп эсиме геле.
А.БАТАВ.
21 ЁЛДАШ
СПОРТ
07. 11. 2014 й.
РОССИЯНЫ ЧЕМПИОНУ
КЪЫЙНАЛМАЙЛЫ
ТЮШГЕН УЬЧ ОЧКО
Милли лигада оьтгерилеген Россияны чемпионатыны гезикли турун магьачкъалалы «Анжи» къаттыгюн Ярославль шагьарда ерли «Шинник» булан ёлукъду. Оюнну 60-нчы минутунда
«Шинникни» якълавчулары оьзлени штрафноюнда «Анжини»
чапгъынларыны бирисин чатакъ салып йыкъгъаныны натижасында судья футбол майданны есилерини къапуларына он
бир метрлик штрафной берди. Пенальтиден Александр Алиев
оюнну санавун ачды. Шолайлыкъда, оюнну санаву 0:1 болду.
Шо биргине-бир гол «Анжини», уьч очкодан къайры, турнир
лу мюгьлети де болмады.
Оюнну санавун да сакълап,
Шамил Асилдаровну къошду.
Тек оюн башланып, 20 минут
оьтген сонг, Шамил де травма
алып, ону Исламнур Абдуллавов
алышдырды. Исламнур яхшы
оюн гёрсетди. Ол гол гийирмеге
болагъан бир мюгьлет де болду,
тек ол ургъан топ есилени къапусуну багъанасыны къырыйындан
гетди. Исламнурдан къайры
мен Гьажибековну, Зотовну ва
Тутушуп ябушувдан 2001-2002-нчи йылларда тувгъан яшланы арасында Россияны гезикли чемпионаты Новосибирск
областны Бердск шагьарында оьтгерилген. Хасавюрт районну
Эндирей юртундагъы 1 номерли орта школаны 7-нчи класыны
охувчусу Карабдин Къоркъмасов шо ярышларда биринчи ерни
къазанып къайтгъан.
Ярышларда юртлу кочап 5
керен ябушгъан. 35 кило авурлукъда ол ярым финалда Ханты-Мансийск округлу Исмайыл
Тавсолтановну 3:2,
финалда
якъутлу Григорий Балтуевни 8:6
санав булан утуп, Россияны чемпиону болгъан. Финал ёлугъувну
гьакъындан яш кочап бизге булай
хабарлады:
– Савлай Россиядан оьтген
ярышларда 300-ге ювукъ яш
кочап ортакъчылыкъ этди. Мени
булан финалда ябушгъан якъутлу
кочап да чемпион болма сюе эди.
Утма мен де сюйдюм. Ёлугъувда
уьст гелме тынч болмады. Къаст
Карабдинни
ярышлагъа
этип утма болдум, –деди ол.
Хасавюртда Ш. Умахановну
– Карабдин Россияны чемпи- атындагъы яшланы хас спорт
ону болуп бизин бек сююндюрдю. школасыны тренери Тагьир АлиОл ярышлардан утуп къайтгъан ев гьазирлеген.
гюн ону бизин школаны охувчу
Ярышларда уьст гелген сонг
яшлары алдына чыгъып къар- Карабдинге спортну устасына
шыладылар. Шо бизин учун бир кандидат ат да берилген. Чемпиарив шат гюн болду. Яш чемпион он ат булан эндирейли яш кочап– бизин школаны оьктемлиги, ны биз де къутлайбыз.
– деди школаны директору АйзаАвтор чыгъаргъан сурат.
нат Абуталипова.
Онунчу керен...
таблицада биринчи ерге де чы­
гъарды. Тюзю, шу ахырынчы
турда команданы гёрсетген оюну
чемпионланы оюнуна кёп аз ошай
эди. Есилер де, къонакълар да
нечакъы бола буса да гёнгюлсюз
оюнун гёрсетди. Бизинкилени чи
гийирген голдан къайры, дагъы
да эки-уьч гол гийирер йимик
мюгьлетлери де болду. Футбол
майданны есилерини буса бизин
къапуну алдында бир къоркъунч­
бизинкилер оьзлер де бек къыйналмай, «Шинникни» футболистлерин де Кержаковну къапусуну
ювугъуна гелме къоймайлы, оюнну битдирме токъташып, шону
яшавгъа да чыгъарды.
Оюн башлангъынча болгъан
тренировкада бизин аслу чапгъынчыбыз Янник Боли травма
алып, оюнда ортакъчылыкъ этип
болмады. Ону орнуна Сергей Ташуев команданы аслу составына
экинчи таймда чыкъгъан Къазимагьамматовну оюнун ушатдым.
Экинчи кругну биринчи
оюнун «Анжи» Калининград
шагьарда ерли Балтика булан
ойнажакъ.
Шарапутдин КИШИЕВ.
СУРАТДА: оюнну ахырында
футболистлер бир -бирин
къутлайгъан вакъти.
ГЕЗИКЛИ УЬСТЮНЛЮГЮ
Къошулчан ябушувдан (смешанные единоборства) Бакю шагьарда «FREE – FAIT» деген ат булан халкъара турнир оьтгерилген. Ботаюртлу 23 йыллыкъ Алим Черкесов шо ярышларда биринчи
савгъатны къазанып къайтгъан. Огъар хас кубок да тапшурулгъан. Биз ону булан ёлугъуп лакъыр
этдик.
– Ерли спортчу булан тогъа тартма
тынч болмайдыр?
– Озокъда тюгюл. Уллу залны ичинде
къаравчулар бары да азербайжанлыгъа
юрек тарта эдилер. Мени профессионал
ябушувларда ортакъчылыкъ этегеним –
алтынчы гезик. Оларда барында да уьст
гелгенмен.
– Сен бугюн къайсы спорт клубгъа
тренировкалагъа юрюйсен, тренеринг
кимдир?
– Магьачкъаладагъы Жамал Къасумовну атындагъы спорт клубгъа юрюймен.
Мени тренерим – Россияны ат къазангъан
тренери Зайналбек Зайналбеков.
– Къошулчан ябушувларда нече минут, нече раунд ябуша?
– Бешер минут, эки раунд.
Кёбюсю гезиклер ёлугъувлар 1-2 минутдан битип къала. Аягъына ва къолуна
авуртагъан ва бувагъан приёмлар этип утуп
къоягъан гезиклер кёп бола.
– Панкратион ва микскомбат ябушувлардан да сен дюньяны чемпиону
болгъансан. Россияда да биринчи ерни
алдынг. Энни къайсы ябушувдан оьрлюк­
лер къазанма хыялынг бар?
– Мен артдагъы йыл къошулчан ябушувдан (огъар ингилис тилде ММА деп
айта) дюньяны ва Европаны чемпионат– Алим, Бакю шагьардагъы турнирде уьст гелларында баш савгъатлар къазанма алгъа мурат
ме къыйын болдуму?
– Финалда мен дюньяны чемпиону ерли улан Та- салгъанман. Шону учун тренерим Зайналбек Зай­
легь Исаев булан ёлукъдум. Азербайжанлыны булай налбеков булан тренировкаларда кёп тер тёгебиз.
– Сагъа уьстюнлюклер ёрайбыз.
ярышларда яхшы сынаву барны мен алдан берли де
– Савболугъуз.
биле эдим. Ол «уьюнде» утма сюегени де англашыла
эди. Экинчи раундда мен къолуна авуртагъан приём
Измулла ГЬАЖИЕВ.
этип ону утма болдум.
СУРАТДА: А. ЧЕРКЕСОВ.
Столну уьстюндеги теннисден эргишилени ва къатынгишилени арасында Дагъыстанны гезикли чемпионаты Аграр
университетни спортзалында оьтгерилген. Эсгерилген ярышлар
Магьачкъала шагьар жыйынны депутатларыны савгъатларына
багъышлангъан болгъан.
Ярышларда 14 командадан
126 теннисист ортакъчылыкъ
этген. Эргишилени арасында
магьачкъалалы, СКФО-ну чемпиону, Россияны спортуну устасы
къумукъ улан Темирлан Хасболатов биринчи ерни алгъан.
Ол эргишилени арасында
къумукъ улан Юсуп Бекеев ва
къошулчан разрядда Елена Тузова булан Дагъыстанны чемпиону
болгъан.
Темирлан гьали Дагъыстанны
он керен чемпиону болду.
– Мен янгыз разрядда финалда къызылюртлу теннисист
Магьаммат Висалгереев булан
ёлукъдум ва ону 3:0 санав булан этежекмен. Сонг эки айдан
утма болдум. Умуми гьисапда мен Темиркъазыкъ-Кавказ федерал
ярышларда 12 керен ойнадым. округну (СКФО) чемпионатына
Юсуп Бекеев булан чер разрядда да баражакъман, – деди бизге
алты керен ойнадыкъ ва барында берген баянлыгъында Темирлан.
да уьст гелдик.
Гьали ювукъ арада Къызлар
СУРАТДА: Т. ХАСБОЛАТОВ.
районда оьтгерилежек республика турнирде ортакъчылыкъ
Автор чыгъаргъан сурат.
СТУДЕНТЛЕНИ АРАСЫНДА –
ЭКИНЧИ
Авур атлетикадан студентлени арасында Россияны
чемпионаты Москва шагьарда он тогъузунчу керен оьтгерилген.
Шо ярышларда 85 кило авурлукъда экинчи ерни бабаюртлу,
Россияны спортуну устасы Арсен Борагъанов къазангъан.
Ол рывокда – 161 ва толчокда
180 кило гётерме болгъан. Арсенге гюмюш медаль тапшурулгъан.
Москвада оьтгерилген ярышлагъа къарама Дагъыстанны
авур атлетика федерациясыны
президенти, «Газпром межрегионгаз-Пятигорск» деген ачыкъ
акционер жамиятыны Дагъыстан
филиалыны директору Адилхан Гьанакъаев де баргъан. Шо
ярышлагъа А.Борагъановну ол
гьазир де этген. Къумукъ уланны
уьстюнлюгюнден сююнген ва ол
161 кило гётерип биринчи ерни
алгъаны булан къутлагъан. Бабаюртлу атлетни алдына гелеген
йыл биринчилей Дагъыс­
танда
оьтгерилежек Россияны чемпионатында уьст гелме мурат салынгъан.
Бабаюртлу атлет бу йыл
Россияны Грозный шагьарда
оьтгерилген чемпионатында да
экинчи савгъатгъа ес болгъан
эди. Ол Темиркъазыкъ-Кавказ
федерал округну чемпиону.
Дагъыстанны чемпионатларында
он
керен
биринчи
ерни
къазангъан. Бабаюрт районну
тарихинде биринчилей ону
Россияны жыйым командасына
къошгъаны да кёп затны англата.
Арсенни оьзю къазангъан
экинчи ер булан къутлайбыз.
Измулла ГЬАЖИЕВ.
ЁЛДАШ
ЯШ НАСЛУ
Ата-ананы соравлары
УЛАНЫМ ТАМАША ХАСИЯТЛЫ
БОЛУП БАРА
СОРАВ: – 10 йыллыкъ уланымны хасиятлары
алышынып бара. Ол дарсларын бек биле, музыка
булан да машгъул. Яшлар ону сюе, ол айтгъангъа
къулакъаса. Гьали буса ол: «Башгъа яшлагъа айгъа
100 манат акъча бере, магъа да бер!»–деп къаныгъып
къала. Бир-бирде ол шо хабарны гёзюнде гёзьяшлары
булан айта. Ол къыйналагъан кюйге тамаша боламан. Алда яшымны булай хасиятлары ёкъ эди.
ЖАВАП: – Бары да яшлар бир йимик болмай. Оланы
къаркъара гючю башгъа йимик, нервный системасы да
башгъа. Уллу бола туруп, олар гьар-бир якъдан чы­
ныгъа.
Бары да затдан биринчи болуп гелеген яш акъча якъ­
дан да тенглилеринден артда къалма сюймей. Ол гьарбир якъдан янгыз оьзю биринчи ерни тутма сюе. Яшав­
да олай болмайгъанны аста-аста англатма къарагъыз.
Ол бек билип, музыкадан биринчи ерни алсын, чабып,
атылып, шахмат ойнап биринчи болсун. Шо гьакъда
арив этип айтса, оьзю де мюкюр болажакъ. Акъчаны
гьакъында айтсакъ, о да яшгъа тарыкъ зат. Гиччиден
акъчаны гьисабын, хадирин билсе, зарал гелтирмей.
Акъча яшны оьзбашына бир къадар масъалаланы чеч­
ме, оьзюне инанма гюч бере. Уланыгъызгъа нечакъы
берип болагъанны оьзюгюз чечерсиз. Дагъы да яхшы бу
масъаланы яш булан гьакълашып чечсегиз.
Оьрюм яшлагъа о ярамай, бу ярай деп уьстюнде тур­
маса болмай. Башлап, нечакъы хатири къалса да, ичинден
олар англамай тюгюл, акъны къарадан айырып бажара.
Бир затны этме деп битдирип кьоймай, башгъа затны
таклиф этме тюше. Бу ерде дискотеканы школаларда этме,
онда барма нечакъы да ярай.
Сиз ишни-гьалны сабур кюйде англатсагъыз, къы­
зыгъызны хатири кьалмажакъ.
БИР ЗАТ ДА СЮЙМЕЙ...
СОРАВ: – Уланым 9-нчу класда охуй. Бир затгъа
да пагьмусу ёкъ, бир зaт этме де сюймей. Ону кююне
къарап, коллежге сама салып къояйым деп ойлашаман. Не этме хыялынг бар, не ойлашасан деп сорайман оьзюне. Бир зат да сюймей, инбашларын къыса.
ЖАВАП: – Шолай чагъында яшлар, гертилей де, оьзлер
де билмей не этегенни, не сюегенни. Шо саялы тамаша
болма тюшмей, англама къарагъыз. Олар жамият яшавну
англап битмей, гележеги нечик болажакъны гёз алгъа гел­
тирип бажармай. Бу ерде олар бары да затгъа гёнгюлсюз
деп ойлашма тюшмей. Алимлер токъташдырагъан кюйде,
оьрюм яшланы гележеги кёп, уллу умутлары бола. Олар
къурдашлары булан жыйылып, гележекде не ишни башын
тутажакъны гьакъында ойлаша, хабарлай.
Бу бир де яман иш тюгюл. Жагьиллени бирлери са­
пар чыкъма, башгъалары журнал чыгъарма, сатыв-алыв
этме, машинлер ярашдырып къазанма, яшёрюмлер учун
клублар ачма умут эте. Олар ойлашгъан затлар бары да
яшавгъа чыкъмаса да, гележекге алынагъан гиччи абатлар
КЪЫЗЫМНЫ ДИСКОТЕКАГЪА
НЕЧИК ЙИБЕРЕЙИМ?
СОРАВ: – Мени къызыма 14 йыл бола. Ол бийиме
оьтесиз кёп сюе, уста да дюр. Не вечер болса да,; ол
башына тюшюп айлана. Гьали къурдашлары булан
дискотекагъа барып къарама сюе. Мен рази тюгюлмен. Тюзюн айтсам, шолай ерлерден къоркъаман.
Къызым мени булан эрише. «Мен яхшыны ямандан
айырып билмейменми?» – деп хатири къала.
ЖАВАП: – Бу тайпа суалланы бизге кёп ата-ана бере.
Дискотека, тюзю, яшны бузагъан ер тюгюл. Мунда жа­
гьиллер бир-бири булан къатнап, оьзлени аралыкъларын,
пагьмусун камиллешдирип бола. Тек 14 йыллыкъ яшланы
психикасы токъташып битмеген, къаркъарасы чыныкъ­
магъан. Шо саялы олагъа дискотекада къоркъунчлу гьал
тувулунма бола. Бары да дискотекаларда низамгъа къа­
райгъан адамлар болса да, хулиганлар ёлукъмай къалмай.
Сонг да, дискотекаларда наркотиклер сата деп де эшитген­
биз.
болма бола. Озокъда, жагьиллер умутун яшавгъа чыгъ­
арма тынч тюгюл экенни англап да битмей. Тек юрекге
тутгъан ишни ахырына чыкъма тарыкъ. Болагъанны ба­
ра-бара англажакъ. Шо саялы уллулагъа оланы заманында
тюз ёлгъа сала турма тюше. «Бош ёммакълар булан за­
манны йибермегиз»,– деп айтма тюшмей. Некъадар оланы
умутларын яшавгъа чыгъармакъны гьайын этме герек.
Кёбюсю ата-ана оьрюм чагъындагъы яшланы ойларын,
пикруларын сан этмей, гьисапгъа алма алгъасамай. Шо
тюз гьакъыл тюгюл.
07. 11. 2014 й.
22
Яшёрюмлени тюз ёлгъа салып, олагъа яшавда оьз ерин
тутма кёмеклешеген ата-ана гьеч бир де гьёкюнмей. Сонг
да, яшны гьар негep де иштагьы геле, охуву яхшылаша,
гьаракаты арта. Гележеги янгыз оьзюню гьаракатындан
гьасил экенни тез англаса пайдалы.
АВЛЕТИМНИ
ЖАВАПСЫЗЛЫГЪЫНА НЕ
ЭТЕЙИМ?
СОРАВ: – Мени эки къызым бар. Бирине 19,
экинчисине 12 йыл бола. Гиччи къызымны низамгъа салып болмай кёп талчыгъаман. Ону айтардай савлугъу да ёкъ, гиччиден кёп авруй. Айтгъанны англама сюймей. Бары да зат мен айтагъан
кюйде болсун деп тура. Къолуна алгъанын къайда
сюйсе къоя, жыймакъны гьайын этмей. Ону къурдашлары – бары да оьзюнден уллу къызлар. Олар
ондан-мундан хабарлай, чай иче. Мен ишден геч
чыгъаман. Олар гьар гюн бизге жыйыла деп эсиме
геле. Ят гиши гирмесин уьйге десем: «Мен биревню
де алып гелмеймен»,–деп битдирип къоя. Къызым
ялгъан айта деп шекленемен, дагъы да бек талчыкъма тюше. Ону жавапсызлыгъына къарап,
къайнашма тюше. Биз бир-биревню англамайбыз,
арабызда чыр ишленген йимик.
ЖАВАП: –Агьлюдеги экинчи яшгъа къачан да къый­
ын бола. Ону оьзюнден уллусу булан тенг­лешдире, мисал
гелтире. Яш буса булай тенглешдиривлерден тез кюсе,
ялкъа. Ону оьзюню гиччи заманы булан тенглешдирсе
пайдалы.
Сиз язагъан кюйде, ону къурдашлары – уллу къызлар.
Оланы бирче чечеген не масъалалары бар экен? Чагъына
гёре артыкъ бек билмей буса, олар 12 йыллыкъ къыз бу­
лан къурдаш аралыкълар юрютмес эди. Шолай болгъан­
да, къызыгъызны негер буса да пагьмусу бардыр. Огъар
даим урушуп турмай, хасиятларыны яхшыларын табып,
заманда бир макътама да макътагъыз. Уллу къызарда­
шын даим макътап турмагъыз.
Сиз ону бар кюйде сююгюз, гиччи деп, адамгъа гьисап
этмей къоймагъыз. Сиз айтагъан гёрюнмейген чырны
бузмакъ учун, ону булан ярашып яшама, ону англама
герек. Къурдашлары гьакъда хабарлатып къарагъыз. Ола­
ны сёкмегиз, урушмагъыз. Оьзю­гюзню жагьил заманыгъ­
ызны эсге алып хабарлагъыз. Къызлар уллу иштагьлыкъ
булан тынглажакъ. Къужурлу, билимли адам болса, ону
булан ким де къурдаш болажакъны англатма къарагъыз.
Огъар «ялгъанчы» деп ат такъма алгъасамагъыз. Яш
булан ачыкъ, тенглисине йимик сёйлеме тюше. Оьрюм
яшлар къайсы да къы­
йынлы бола. Оланы оьзюгюзге
тартып, арекге тебермей яшама къаст этсегиз, бары да зат
ерли-ерине тюшюп къалажакъ.
«НАСИП ГЕЛТИРЕГЕН ТАШЛАР»
Багьалы, сыйлы ташланы тарихини тамурлары теренде. Олар адамлагъа
таш асрулардан берли таныш. Бара-бара багьалы ташлар пачаланы тажларын,
опуракъларын, савутун беземе башлай. Гьали опуракъларына уллу алмазлар,
якъутлар, сапфирлер тюйреп къыргъа чыгъагъан адамлар ёкъ. Бу ташлар адамны
топуракъ булан байлайгъан ташлар деме ярай. Дюнья яралгъанлы, ташлар да
яралгъан. Олагъа тийсе, къолласа, анадаш топуракъгъа тийгендей бола.
Эгер сиз багьалы ташлар булангъы тагъымчакълар, юзюк, гьалкъалар алма яда
ювукъ адамыгъызгъа савгъат этме сюйсегиз, бир нече насигьатны эсде сакъла­гъыз.
Биринчилей, ташны сиз ушатма тарыкъсыз. Эгер неге буса да юрегигиз алмай буса,
къоюгъуз, о таш сизинки тюгюл. Ташгъа яхшы тергев берип къарагъыз–чартлагъан, сынгъан ери сама ёкъму. Шолай ташдан этген затны да алма ярамай.
Сонг да, палнамеге гёре, гьар кимни оьзюне къыйышагъан, «насип» гелтиреген
ташы бола. Тюпде шо гьакъда генглешдирип айтма сюебиз.
салып
такъмакъ
яхшы. Агат деген
таш адамны рагь­
мулу, йымышакъ
хасиятлы эте, огъар
рагьатлыкъ гелтире.
21-нчи майны –
21-нчи июнню ара­
сында тувгъанлагъа
горный
хрусталь
деген таш къыйы­
шывлу. Бу таш адам­
ны
тергевлюгюн
артдыра, гележекни
гьис этип билме кё­
мек эте.
22-нчи июнню –
22 -нчи июлню ара­
сында тувгъанлагъа
21-нчи мартны – 20-нчы апрелни изумрут ташы булангъы гюмюш юзюк
арасында тувгъанлагъа якъут, алмаз къый­ такъма тюше. Шо сизге насип гелтирежек.
ыша. Бу ташлар адамгъа гюч бере, оьр­ Бу ташгъа бырынгъылар агьлюню пара­
люклеге элте, гьаким болма кёмек эте. Бу хатлыгъын сакълайгъан къатынгишилени
ташлар алтында буса, айрыча уьстюнлюк ташы дей болгъан. Таш сююв, сююнч гел­
гелтиртме ярай.
тире дейгени де негьакъ тюгюлдюр.
21-нчи апрелни – 20-нчы майны
23-нчю июлню – 23-нчю августну
арасында тувгъанлагъа агат деген таш арасында тувгъанлагъа якъут таш айрыча
арив къыйыша. Агатны багъыр билезикге
ошашлы. О юрекге парахатлыкъ сала,
санлагъа гюч бере. Ону ез булан бирче яда
минчакълар этип такъса яхшы.
24-нчю август – 23-нчю сентябрни
арасында тувгъанлар нефрит деген ташны
къолласа яхшы. Бу ташгъа «тазалыкъны
ташы» деп де айтыла. Яшавда нефрит
къыйынлы агьвалатлардан чыкъма кёмек
эте. Ону гюмюшде гючю арта, алтын къы­
йышмай.
24-нчю сентябр – 23-нчю октябрни
арасында тувгъанлагъа хризолит, хризо­
берил деген ташланы къоллама тарыкъ.
Бу ташлар сююв булан байлавлу. Олар
тюзлюкню якълама, къардашлыкъны
аралыкъларын беклешдирме кёмек эте.
Малахит деген таш да ярай. Ону я алтын, я
багъыр булан къолласа яхшы.
24-нчю октябр – 22-нчи ноябрни
арасында тувгъанлагъа турмалин деген
ташны алма таклиф этемен. Бу таш сююв
гелтирежек. Александрит деген таш да
къыйыша. Болса да о гючлю ругьу булан­
гъы адамлагъа пайдалы. Бу ташгъа – гю­
мюш къыйышывлу.
23-нчю ноябр – 21-нчи декабрни
арасында тувгъанлагъа бирюза таш яраша.
Яшыл, акъ тюслери къыйышмай, гёгю
тарыкъ. Гёк бирюза къаш гертилик учун
ябушма, уьст гелме кёмек эте, абуруна абур
къоша. Бу ташгъа бырынгъылар «уьстюн­
люк гелтиреген таш» деп айта болгъан.
Бирюза, крем, атир тийсе, бузула, сакъ
болугъуз. Огъар гюмюш, алтын, багъыр
къыйышывлу.
22-нчю декабр – 20-нчы январны ара­
сында тувгъанлагъа оникс, циркон деген
ташлар яраша. Циркон адамны уллу би­
лим алма хошландыра, эсин беклешдире,
оьзюне инамлыгъын артдыра дей. Оникс
буса – алгъа даим талпынып яшайгъанла­
ны ташы.
21-нчи январ – 20-нчы февральны
арасында тувгъанлагъа таш тапма оьтесиз
къыйын. Неге тюгюл, олагъа къыйыша­
гъан ташлар ёкъ. Инг де яхшысы аметист
гьисаплана. Бу – парахатлыкъны ташы.
О тарыкъ танышланы тапма кёмек эте,
ичкиден, гёзден сакълай. Тек ону гьар гюн
такъма ярамай.
21-нчи февраль – 20-нчы мартны
арасында тувгъанлагъа инжи савгъат
этсе, савлукъ да, насип де гелтирежек. Тек
шо ташны тюсю сиз эрши иш этсегиз,
тунукълашма бола, сакъ болугъуз. Инжи
таш адамны гьакъылын таза эте, агьлю ара­
лыкъланы беклешдире. Инжини гюмюшде
къолласа яхшы.
Гёгюрчюн АТАЕВА
8 928 576 74 78
[email protected]
Елена ГОРБАТОВА,
астролог.
23 ЁЛДАШ
ЯШЛАНЫ ДЮНЬЯСЫ
07. 11. 2014 й.
07. 11. 2014 й.
Дюньябыз яшлар булан гёзел
Аявлу яшлар!
Бизин булан байлавлукъ тутагъаныгъыз учун сизге
баракалла, сизин къошумугъуз, барлыгъыгъыз бизин рази эте,
дюньябызны гёзел эте, бай эте. «Яшланы дюньясы» булангъы байлавлукъну уьзмегиз! Оьзюгюзню, яратывчулукъ ишлеригизни
гьакъында «Ёлдаш» газетни редакциясына йиберигиз!
●●СИЗ БИЛЕМИСИЗ?
ВИКТОРИНА–
ЛАКЪЫРЛАШЫВ
Къаракъув
Дюньяда
къув
къушланы гьалиге 7
тюрлюсю белгили. Кёбюсю бизин якъларда
акъкъувлар кёп ёлугъа.
Австралияны къыбла
яны буса – къушну
къаракъув тайпасыны
ери. Биздеги акъкъув
къушлардан эсе, къаракъув къушланы кёп
тюрлю башгъалыгъы
бар. Мисал учун, къанат тюгю къара ва яхшы тыгъыс бола. Ондан къайры да,
биздеги акъкъувлардан (7 килодан 13 килогъа ерли бола)
эсе, оланы авурлугъу (4 килодан – 8,5 килогъа ерли бола)
енгил. Сонг да, къаракъувлар бир-бири булан акъкъувлар
йимик бек исси болмай ва кёбюсю айры яшай. Амма нече
де арив, исбайы, лансыллап турагъан къуву булангъы къувлар. Яшаву – сувну уьстюнде.
ТАПШУРМАЛАР
Сёзлер сол якъдан онг якъгъа багъып суратланы атларына гёре охула. Санавлар сёзлерде охулагъан гьарпланы
англата. Къумукъ юртланы атларын охугъуз.
1, 2.
а) операны артисти;
б) шаир;
в) журналист;
г) диктор.
2. Сакинат Шихаматовна Гьажиева:
а) алим къатын;
б) артист къатын;
в) йырчы къатын;
г) университетни ректору.
3. Бурлият Акашимовна Ибрагьимова:
а) айтылгъан йырчы къатын;
б) муаллим;
в) алим;
г) шаир.
4. Абдулгьаким Исакъович Исмайылов:
ТЁ
1, 2
1. Исбат Гьайдарбековна Батталбекова:
1, 2
а) Уллу Ватан давну Игити;
б) тарихчи;
в) язывчу;
г) музыка асарланы автору.
Ана тил
Ана тилни гьакъында
Сюемен айтма сизге.
Гьар ким тилин унутма
Ярамай бир де бизге.
Рус тилни де сёкмеймен,
О тил де тарыкъ бола.
Ана тилингни билсенг,
Юзюнг де ярыкъ бола.
Гьар адам ана тилде
Яшгъа сёйлеме герек.
Ана тил адамлагъа –
Оьсеген уллу терек.
Ана тилде сёйлегиз,
Аявлагъыз, сыйлагъыз,
Не ерде болсагъыз да,
Вёрегиз, унутмагъыз!
Гиччиден берли яшгъа,
Русча сёйлеп башлайлар.
Тарыкъ тюгюл зат йимик,
Ана тилин ташлайлар.
Барият КАМАЛОВА,
муаллим.
Къаягент юрт.
●●Яшлар учун
Халкъ авуз яратывчулугъундан
Абусупиян АКАЕВ жыйгъан чечеген ёммакълар
Узун- узун къалалар,
Ичинде яш балалар.
Тюбюнден сув йиберсе,
Оьрге багъып баралар.
* * *
Чинк тюбюнде – чика чик,
Ону уьстюнде – ялмавут,
Ону уьстюнде – чирик булакъ,
Ону уьстюнде – ярыкъ юлдуз,
Ону уьстюнде – гесек агъач,
Ону уьстюнде – сабанлыкъ,
Ону уьстюнде – биченлик.
* * *
Он экидир анасы,
Къыркъ сегиздир уясы.
Уьч юз алтмыш йымырткъасы,
Эки болур баласы.
АЧУВЛУ
ТЕЛИЖИБИНЛЕР
Анам къызыл алмадан Татли мурапа этген.
Ону ийисин билип,
Бизин абзаргъа учуп,
Телижибинлер етген.
Гьалек болуп бары да,
Мурапагъа бакъгъанлар.
Бир де тынмай зувуллап,
Гёрсегиз, сутурлардай
Эки гёзюн сатгъанлар.
Гетмей къуваласам да,
Олар тикмеге къарай.
Анам этген мурапа
Оьзлеге тюшмежекге
Ачувлу болма ярай.
Насрулла БАЙБОЛАТОВ.
СУРАТНЫ ТЮРЛЮ-ТЮРЛЮ ТЮСЛЕГЕ БОЯГЪЫЗ.
5. Роза Абдулбасыровна Элдарова:
СУДОКУ 8Х8
Солдан онггъа, оьрден тюпге ва гьар бёлмелени ичинде санавлар бир йимик болмайгъан кююнде судокуну
тизигиз.
а) пачалыкъ чалышывчу къатын, СССРни депутаты…;
б) драматург;
в) прозачы;
г) министр.
6. Камал Ибрагьимович Абуков:
а) прозачы, танкъытчы…;
б) актёр;
в) депутат;
г) пачалыкъ чалышывчу.
Октябр айны 31-нде чыкъгъан судокуну жаваплары:
Разият ИЛЬЯСОВА
[email protected]
WWW. YOLDASH.RU
ЁЛДАШ
АХЫРЫНЧЫ САГЬИФА
Белгили болгъаны йимик, октябр ай школа китапханаланы
халкъара айлыгъы деп билдирилген эди. Огъар байлавлу Борагъан орта школаны китапханасы сентябр айны ахырында
сав октябр айгъа хас план онгарды. Планны мурады булай белгиленген: педагогика коллективни ва охувчуланы аслу тергевюн
китапгъа, класдан тышдагъы охувгъа бакъдырмакъ, Россия
элибизни, милли маданиятларыбызны, илмуланы оьсювюнде
китапны ва охувну агьамиятлыгъын англатмакъ. Октябр айны
ичинде оьрде эсгерилген муратгъа къыйышывлу болуп бир нече
чаралар юрюлдю.
Тюрк халкъланы
айтывлары
ва аталар сёзлери
ХАКАСЛАР
●●Агьлюсюз эркек – емишсиз терек.
●●Бёрюлени арасында бёрю болсанг – ашамас.
●●Бёрю гёрмеген бузав бёрюден къоркъмас.
●●Денгиз гёрген кёлден къоркъмас.
●●Хоншуланы хадирин уьюнге от тюшгенде билерсен.
●●Ат сыналар ярышда, эр сыналар урушда.
●●Абдал не айтагъанны ойлашмас, гьакъыл­
Гьазирлеген Паху ГЬАЙБУЛЛАЕВА.
24
Китапны сюегенлени къуршады
Асил сёз
лы не ойлашагъанны айтмас.
●●Алгъасагъан жибин сютге тюшер.
●●Ач гелгенни тойдур, геч гелгенни къондур.
●●Асил сёз темир къапуланы да ачар.
●●Аччы сёзден бал ичсенг де, татли болмас.
●●Бир башлап тынгла– сонг такъылла.
●●Гюлле бирни йыгъар, сёз мингни йыгъар.
●●Гьакъыл яшда тюгюл, башда.
●●Душманланы кёплюгюнден тар­
тынма, бирлигинден тартын.
●●Кёп сёз–гюмюш, аз сёз–алтын.
●●Къатын уьй тизер, къатын уьй бузар.
●●Мал оьсдюрсенг, къарнынг тояр,
яш оьс­дюрсенг, жанынг тояр.
●●Минг ёлдашдан бир дос артыкъ.
●●Сёз бичакъ тюгюл, тек бичакъгъа хармандырар.
●●Тавну сырын таш биле, адамны сырын баш биле.
●●Тирменде тувгъан чычкъан кёк кёкюревден къоркъмас.
●●Чалгъысыз бичен чалынмас.
●●Уллугъа гьюрмет эт, гиччиге кёмек эт.
●●Уьч керен ялгъан айтгъанча, бир керен пысгъан къолай.
●●Ярлыны – душманлары, бай­
ны къурдашлары кёп болмас.
07. 11. 2014 й.
Охувчуланы ата-аналары булан «Школаны китапханасына
китаплар берип кёмек этигиз!»
деген чара да оьтгерилди. Охувчуланы ата-аналары шо якъдан
яхшы кёмек де этгенни эсгерме
сюемен.
2–4-нчю класларда «Огь,
ёммакълар, ёммакълар!» деген
ёммакъланы сагьналашдырып
оьтгерилген ярыш пайдалы
гьаракатгъа, охувчулар, гьатта охувчуланы ата-аналары
учун да байрамгъа айланып
юрюлдю. Гьаракатгъа башлапгъы
класланы
завучу
М.З.Хункермурзаева ёлбашчылыкъ этди.
5-нчи класлар биригип,
«Китабы кёп пачалыкъ – гьакъыллы эл» деген чара юрюлдю.
Шонда охувчулар оьз­
лер
А.С.Пушкинни яратывчулугъун не даражада билегенни гёрсетмек муратда оьтгерилген
викторина, сонг да суратлагъа
къарап, къайсы китабына гёре
этилгенни
токъташдырып,
яшлар леззет алгъан байрам
болду. Яхшы билегенлеге савгъатлар тапшурулду.
Шо
гюнлени
ичинде
школаны орус тилден ва адабиятдан дарс береген муаллими-методика
бирлешивню
ёлбашчысы Зина Самавдиновна
Умарова юртну маданият уьюнде
М.Ю.Лермонтовну юбилейине
багъышлангъан ярыш оьтгерди.
Шонда ортакъчылыкъ этген
8–11 -нчи класланы охувчулары
шаирни асарлары булан бирге, оьзлер шаирге багъышлап
язгъан шиъруланы да охудулар. Ярыш оьтгерилген залда
М.Ю.Лермонтовну ва шаирни
яшаву ва яратывчулугъу гьа­
къында язылгъан китапланы,
шаирни асарларына суратланы
гёрмеге бола эдинг. Сонг да, шаир
оьзю этген суратлар безейген бай
выставка да онгарылгъан эди.
Бу ярышда Мычыгъыш Респуб­
ликаны милли политикагъа,
тыш байлавлукълагъа, печатгъа
ва маълумат къураллагъа къарайгъан министр­
ни кёмекчиси
О.Ю.Петухов да ортакъчылыкъ
этди.
Биринчи ерге 3-нчю класны
охувчусу Амина Таштемирова,
2-нчи ерге 8-нчи класны охувчусу
Марьям Агьматова, 3-нчю ерге
10-нчу класны охувчусу Равзият
Абдуллаева ес болдулар.
О.Ю.Петухов
охувчулагъа,
оланы бу уллу иш берекетли
оьтген гьаракатгъа гьазирлеген
муаллимлеге гьакъ юрекден баракалла билдирди, уьстюнлюк
къазангъан охувчулагъа грамоталар, акъча ва эсделик савгъатлар
тапшурду. Сонг ол олар булан
эсделикге сурат алдырды.
Магьачкъаланы музейлерини адилли чарасы
Магьачкъала шагьарны уьч музейинде 3-нчю ноябрни гечесинде «Инчесаниятны гечеси» деген бютюнроссия маданият
билим берив чара оьтгерилди. Шо да Халкъланы бирлигини
гюнюне багъышлангъан эди. Онда Патимат Гьамзатованы
атындагъы республика инчесаният музейини, Магьачкъаланы
тарихи музейини ва инчесаният ахтарывчу Вагьидат Шамадаеваны «Вагьидат» деген оьз галереясыны вакиллери ортакъчылыкъ этди.
«Вагьидат» галереяны выс­ авторлар оьзлер этген ишлени
тавкасында Дагъыстанны яш ху- гёрсетегенде, олар нечик тувулундожниклери Муса Гайворонский, гъаны гьакъында хабарлай эди.
Елена Жетере ва Зайира МаБу жанрда пагьмулу художнигьамматова оьзлени «Видео-арт» клер артдагъы вакътиде Дагъыс­
жанрда этилген ишлерин гёр- танда кёп ёлугъа. Олар Россия
сетди. Гьар гезик къаравчулагъа ва халкъара выставкаларда да
Мая АБДУЛЛАЕВА,
Борагъан юрт китапхананы
ёлбашчысы.
СУРАТДА: конкурсда 1-нчи ерни
алгъан Амина
ТАШТЕМИРОВА.
«Дагестанская правда» газетни баш редактору Бурлият
Мовсаровна Токъболатовагъа
анасы
РАЗИЯ
гечингенлиги булан бай­
лавлу
къайгъырышагъаны­
бызны билдиребиз.
Аллагь рагьмат эстин!
«Ёлдаш» газетни
коллективи.
Хасавюртдагъы
педколлежни дарс беривчюсю, шаир
Патимат Абукованы уланы
АРСЛАН
гечингенликге
байлавлу
теренден къайгъырышагъаныбызны билдиребиз.
Аллагь рагьмат этсин!
«Ёлдаш» газетни коллективи
ва Дагъыстан язывчуланы
къумукъ секциясы.
ортакъчылыкъ эте. О гьакъда
биринчи галереяны куратору Жамиля Тагьирова англатыв берди.
Инчесаният музейинде гьали
болгъунча бар экспонатланы арасына къошулуп художник Олег
Пирбудагъовну выставкасы да
ачылгъан. Музейге гиреген ерде
Дагъыстан филармонияны артистлери классика макъамланы
концертин гёрсетди. Дагъыстан
халкъланы макъам алатларыны
YOLDASH
Учредители
Народное Собрание и
Правительство РД
Адрес редакции:
367018, Махачкала,
пр-т И. Насрутдинова, 61,
Дом печати, 9 этаж
Тел./факс: 65-00-30
Главный редактор
Редактора отделов
К. М. АЛИЕВ
Информация и
65-00-30,
политика
E-mail: [email protected] А. Гамзаев
(для офиц. переписки)
8 988 445 67 73
(для SMS–сообщений)
Экономика и
Зам.гл.редактора,
общество
А. Л. Салимурзаев
К. Караев
65-00-31
8 988 778 81 50
Ответственный секретарь karaev.
[email protected]
П. Х. Хайбуллаева
8 928 526 92 34
Культура
bike – [email protected]
Я. Бийдуллаев
8 960 419 02 73
Зам. ответственного
[email protected]
секретаря
Н. Албасханова
Элект. версия
65-00-35
Р. Ильясова
[email protected]
[email protected] yoldash.ru
8 989 452 08 27
Гл. бухгалтер
Б. Д. Шихвалиева
Дизайнер газеты
65-02-90,
М. Салихова
[email protected]
8 963 420 51 88
оркестри де кюйлер согъа эди.
Музейни директору Зарема
Дадаева гелгенлеге Барият Муратованы 100 йыллыгъына багъыш­
ланып ачылгъан выставканы
гьакъында хабарлады. Шо гече
музейде болгъанлар ону онгарылгъан кююне бек рази къалдылар.
Обозреватели
Корреспонденты
Р. Гарунов
8 928 540 24 70
[email protected]
А. Залимханов
(Буйнакск)
8 928 592 84 57
Г. Аджиев
(Бабаюрт)
8 929 871 22 50
Г. Конакбиев
(Хасавюрт)
8 928 969 60 39
А. Мамаев
(Гудермес)
8 963 704 80 57
Н. Магомедов
8 928 520 32 53
Р. Мусаева
(Карабудахкент)
8 960 416 11 12
Б. Якупова
8 928 058 95 03
bella [email protected]
Н. Байболатов
8 928 571 62 64
[email protected]
П. Бекеева
8 903 481 03 81
[email protected]
«Regnum» маълумат агентлиги.
СУРАТЛАРДА: музейден
гёрюнюшлер.
Газета зарегистрирована
(перерегистрирована) Управлением
по Южному федеральному округу
ФС по надзору за соблюдением
законодательства в сфере массовых
коммуникаций и охране культурного
наследия 26 января 2007г.
Регистрационный номер
ПИ № ФС 10-6460
Позиция редакции может не
совпадать с точкой зрения авторов,
которые несут ответственность за
достоверность и объективность
представленных для публикации
материалов. Рукописи не
рецензируются и не возвращаются.
При перепечатке ссылка на «Ёлдаш»
обязательна.
Реклама печатается по
договорным ценам
Знак P публикации на
коммерческой основе
Газетибизни айырылмай­
гъан охувчусу, ФСБ-ни полковниги Абдулла Магьтибековну
къызардашы
ИСМАНАТ
гечингенлиги булан байлавлу болуп огъар ва ону доскъардашына гьакъ юрекден
къайгъырышагъаныбызны
билдиребиз.
Аллагь рагьмат этсин!
Юртагьлюлер.
Время подписания в печать – 19.00
Газета набрана и сверстана на
компьютерной базе газеты «Ёлдаш».
Отпечатана в типографии
ООО «Лотос», г. Махачкала,
пр.Насрутдинова, 61.
Ст. корректор
Х. ДЖАНБОЛАТОВА
Вёрстка
М. ШАМХАЛОВА
Статистика посещаемости
сайта yoldash.ru
с 30 октября по 06 ноября –
3900 человек.
Тираж - 4195 экз.
Заказ № _____