;docx

ТЮНЕГЮНДЕН БУГЮНГЕ ВА ТАНГАЛАГЪА
ДАГЪЫСТАННЫ ЖАМИЯТ-ПОЛИТИКА ГАЗЕТИ
www.yoldash.ru
ОЬЗ ХАЛКЪЫ БУЛАН – 97 ЙЫЛ
02 январ 2015 йыл № 1 (14377)
стр. 11-14
ГАЗЕТА В ГАЗЕТЕ «ЁЛДАШ»
ВРЕМЕНА
www.yoldash.ru
www.kumukia.ru
Вып. 469
02.01.2015 г.
Просвещение и патриотизм создают нации... (П. Буаст)
● События, факты, мнения
Возникла новая языковая реальность?
Начиная с раннего средневековья (7 в.), в течение многих веков на юге
нынешней России тюркский язык выполнял роль международного обще�
употребительного языка, т.е. ������ ������.. �юркские государства, ко�
торые здесь возникали и хронологически сменяли друг друга, наследовали
не только территорию, но и этнос, единый тюркский язык и культуру.
И даже после распада великой державы своего времени – Золотой Орды
– в 15 веке, единым официальным языком в постзолотоордынских т.н.
«татарских» государственных образованиях, пришедших на смену ей,
единым общеупотребительным языком оставался тюркский (татар�
ский) – язык тюрки с его региональными вариантами (поволжским, се�
верокавказским (старокумыкским). �акая языковая ситуация в регионе
изменилась лишь к 19 � 20 вв. А что же теперь?
С этой точки зрения нам показались интересными рассуждения кумык�
ского, проживающего в Москве, этнополитолога Руслана Салахбекова.
Предлагаем их вашему вниманию.
Крымские татары сильно
изменили языковую карту России
Язык, на котором говорят
крымские татары, родной не только для них, но и еще для почти
миллиона человек. Подчеркиваю:
речь о языке, а не этнической принадлежности.
Это более чем 500 тысяч кумыков, почти 220 тысяч карачаевцев,
около 115 тысяч балкарцев, более
100 тысяч ногайцев. С вхождением
в состав России Крыма и Севастополя, где живут примерно 250
тысяч крымских татар, количество
людей, для которых этот язык
является родным, перевалило за
миллион и достигло примерно 1
млн 200 тысяч.
Этот язык стал шестым в
России «миллионером», если не
считать языки имеющих свою
государственность за пределами
России украинцев и армян, и восьмым, если их считать.
ЕДИНОЕ ЯЗЫКОВОЕ
ПРОСТРАНСТВО
У этого языка нет одного названия, его именуют четырьмя
разными названиями, в зависимости от пользующихся им этносов:
● Итоги
кумыкский, крымско-татарский,
карачаево-балкарский, ногайский.
Но это один язык, имеющий четыре литературные нормы (формулировка Рамазана Алпаута, и я с
ней согласен).
У этих четырех, если можно
так сказать, «разновидностей»
единого языка – единая система
говоров. Если выделять здесь говоры, то разделить их границами
этих «разновидностей» не получится. Говор терских кумыков,
например, больше похож на литературный карачаево-балкарский,
чем на литературный кумыкский.
У крымских татар есть говор,
очень похожий на литературный
ногайский. И так далее.
Фактически это единое языковое пространство, включающее
в себя ареалы обитания нескольких этносов, где исключительно
языковые границы провести
невозможно. Границы здесь этнические, и для каждого из этих
этносов разработана своя литературная норма (для карачаевцев и
балкарцев она общая).
Здесь речь не о том, что эти этносы – тюркоязычные, и поэтому у
них один язык – тюркский. Языки
тюркской группы действительно
различаются не так сильно, как во
многих других группах (нахскодагестанская как пример), но они
не перестают быть разными языками. И тот же казахский очень
близок языку ногайцев, кумыков,
карачаевцев, балкарцев и крымских татар, тем не менее, казах-
ский – это другой язык, только той
же самой кыпчакской подгруппы
тюркской языковой группы. Язык
же перечисленных пяти народов –
это действительно именно один и
тот же язык, без всяких кавычек и
условностей.
отдельный у них язык или диалект
чеченского. Но и без учета аккинцев чеченцы в пятерку попадают.
Опять же, речь идет не об этносах, а о языках. Не о том, являются аккинцы чеченцами или нет,
а о том, отдельный ли у них язык.
Похожая, но более неоднородная
МЕСТО НА ЯЗЫКОВОЙ в этническом плане ситуация в Дагестане: здесь идут споры, наприКАРТЕ РОССИИ
мер, относить ли к даргинскому
этносу носителей отдельных кайЭтот язык находится на пятом тагского и кубачинского языков,
месте в России по численности или относить ли к аварскому этлюдей, для которых он является носу носителей полутора десятков
родным:
андийских и цезских языков.
1. русский - 111 млн
2. татарский - 5,3 млн
ДРУГИЕ ПРИМЕРЫ
3. башкирский - 1,6 млн
4. чувашский - 1,4 млн ЕДИНОГО ЯЗЫКА ДЛЯ
5. чеченский - 1,4 млн
РАЗНЫХ ЭТНОСОВ
6. крымско-кумыкско-ногайскокарачаево-балкарский - 1,2 млн
Отсутствие единого названия
Есть еще почти 2 млн украинцев и 1 млн 182 тыс. армян. Других для языка не говорит о том, что
языков, являющихся родными единого языка нет, и тому есть
множество
примеров как на Кавдля миллиона и более жителей
казе, так и за его пределами. Отстраны, в России нет.
Здесь, конечно, стоит отме- сутствие единого названия лишь
отражает
этническое разнообразие
тить, что русский язык является
родным, к примеру, для огром- носителей этого языка.
Пример за пределами Кавказа
ного числа украинцев, поэтому
для русских цифры повыше, но в – язык сербов, хорватов и боснийцелом это не меняет ни порядок цев, который условно называют
цифр, ни тем более однозначное сербско-хорватским. Три этноса –
первое место русских (более 80% один язык. На Кавказе и в Крыму
сложилось чуть разнообразнее:
жителей России).
В число носителей чеченского пять этносов – один язык.
Пример на Кавказе – черязыка включены чеченцы-аккинцы (около 94 тысяч, проживают на кесские народы, или адыгские.
территории Республики Дагестан), Есть мнение, что они говорят
по поводу которых идут споры, на одном языке, тогда этот
язык является родным для 720
тысяч жителей России, принадлежащих к нескольким
адыгским этносам (почти 520
тысяч из них – кабардинцы).
Есть мнение, что кабардиночеркесский – отдельный язык,
в этой версии этот единый язык
является родным почти для 600
тысяч человек, принадлежащих
к двум этносам.
ГДЕ ЖИВУТ НОСИТЕЛИ
ЯЗЫКА
Крымские татары – соответственно, Крым.
Балкарцы – горы и предгорья
Кабардино-Балкарии.
Карачаевцы – горы и предгорья Карачаево-Черкесии.
Ногайцы – Ногайская равнина
на севере Дагестана, севере Чечни
и востоке Ставропольского края,
а также дельта Терека и часть
Терско-Сулакской равнины в Дагестане, а также часть равнины на
севере Карачаево-Черкесии.
Кумыки – равнина на севере
Северной Осетии (Моздокский
район), равнина на севере Чеченской Республики (вдоль Терека,
в основном Гудермесский и Грозненский районы), центр Республики Дагестан (Терско-Сулакская,
она же Кумыкская равнина, а также побережье Каспийского моря
от реки Сулак до реки Уллучай, а
также предгорья от Буйнакска до
Маджалиса).
5 бет
Год старый, год новый...
1. Какие события для Вас
были наиболее важными в
2014 году?
Прежде всего, необходимо
отметить, что 2014 год был
очень насыщенным событиями
политического, общественного
характера. Среди них я выделил
бы события трех родов.
Во-первых, международного
характера. Мир стал «холоднее»,
вновь началась гонка вооружений, появились угрозы новых
войн, и даже мировой войны.
Окончательно развеялся миф
о том, что причиной мирового противостояния, имевшего
место почти до конца ХХ века,
была идея коммунизма. Стран
социалистического лагеря давно уже нет, а противостояние
России и Запада остается и
усиливается. Мы должны вновь
прочитать свою историю ХХ
века и многое переосмыслить,
особенно в той ее части, которая
касается нашего политического,
общественного обустройства.
Во-вторых, российского
характера. Произошло то, что
коснулось каждого россиянина:
финансовый, экономический
кризис. Мы все, и даже миллиардеры России, в течение короткого времени стали почти в два
раза беднее. Как такое может
случиться в цивилизованном,
интеллектуально продуманном
государственном образовании,
уже имеющем опыт выживания в подобных кризисах?
Ответ один: они неизбежны
для систем экономического и
политического строя, которые
называются
буржуазными,
капиталистическими. Умные
люди более 150 лет назад предупреждали об этом: капитализм
и кризисы есть близнецы-братья. Так будет всегда, пока люди
не смогут соединить в своей государственной и общественной
жизни ценности капиталистического и социалистического
строев.
В-третьих, республиканского характера. Здесь меня больше
волнуют такие события, как: а)
отход от демократии в вопросах
выборов глав муниципальных
органов; б) зашедший в тупик
вопрос о статусе земель отгонного животноводства; в)
проблемы ГУПов на равнинных территориях РД, особенно
в моем родном Каякентском
районе; г) конфликт в связи с
территориями Карамана. К сожалению, ни одно из них хорошего настроения под Новый год
не прибавляет.
В моей личной жизни произошло радостное событие: у
меня родился правнук, я стал
прадедушкой. Для меня это новый высокий статус, я рад, что
дожил до этого времени, чего
желаю всем дагестанцам.
Издал книгу «Исламское
массовое сознание постсоветской России». Приятно, когда
можно поделиться с результатами своих многолетних исследований с другими людьми.
2. Чего Вы ожидаете в новом 2015 году?
Прежде всего, надеюсь, что
Россия сможет преодолеть сегодняшние кризисные явления
в государстве.
Надеюсь, что не произойдет
полного поворота от принципов
демократии к авторитаризму.
Надеюсь, что власть в РД
наконец-то скажет: кумыки, мы
долгое время ущемляли ваши
законные интересы, настало
время справедливо решать
проблемы.
Пользуясь случаем, от всей
души поздравляю читателей и
редакцию нашей любимой газеты
с Новым годом! Желаю всем здоровья и благополучия! Желаю редакции газеты «Ёлдаш», несмотря
на возникшие новые трудности,
успешной работы в 2015 году.
Заид АБДУЛАГАТОВ,
социолог.
«ГЕТГЕН ЙЫЛ БИЗИН
СПОРТЧУЛАР УЧУН АЙРЫЧА
НАТИЖАЛЫ БОЛДУ»
7 бет
«ЯШАВУБУЗ
ЯХШЫЛАШАЖАКЪГЪА
ИНАНАМАН»
8 бет
«СИГЬРУЧУ БОЛГЪАН
БУСАМ…»
18 бет
Дагъыстан: оьсювню ёллары белгили
Муна Янгы йыл да етишди. Гетген йылны гьасиллери яшавлукъ-экономика якъдан оьсюв барны гёрсетди.
2014-нчю йылда юрт хозяйство малланы болдурув – 107,7, аслу капиталгъа
салынагъан инвестициялар – 109,3, къу-
рулуш ишлер – 107,8, сатыв-алыв къуллукъ – 106, халкъны талапларын кютюв
ва гьакъ тёлев булан байлавлу къуллукъ
– 103,4, рес­п убликаны бюджетине налог
тёлевден ва оьзге хайыр гелтиреген акъча маялар – 104,4, гьакъыкъатда амалгъа
гелеген хайыр 103 процентге артды.
Гетген йыл булан тенглешдиргенде гьасиллер оьсювню даражасын гёрсете. Тек
2014-нчю йыл биз промышленный производство тармакъны 84 процентге тюгюл
гётерип болмадыкъ.
2
«КЪУМУКЪ ТИЛНИ МИЛЛИ
КОРПУСУ» ДЕГЕН ПРОЕКТ
ГЬАЗИР»
Гьар сагьифада – бир сатыр булан янгылыкълар
www.yoldash.ru
№ 1, 2015 йыл
ЯНГЫЛЫКЪЛАР
ЁЛДАШ
02. 01. 2015 й.
Етти гюн 26.12.–01.01.2015
Магьамматэмин ГЬАЖИЕВ:
«Чечилмеге тюшеген масъалалар гьали де бар»
Итнигюн, декабр айны 29-нда, «Дагестан» маълумат агентлигинде «Къаягент район» деген муниципал къурулувуну башчысыны къуллугъун кютеген
Магьамматэмин Гьажиевни ортакъчылыгъы булан прес-конференция
болду. «Ачыкъ гьакимлик» деген
сиптени оьлчевюнде оьтгерилген рес­
публиканы маълумат къуралларыны
мухбирлери булангъы шо ёлугъувунда
ол артдагъы бир нече айны узагъында
оьзю ёлбашчылыкъ этеген райондагъы
экономика шартланы малим этди.
Халкъны яшавун яхшылашдырмакъ
учун гёз алгъа тутулгъан чараланы ва
алда токътагъан масъалаланы гьакъында айтды.
–Янгы къуллукъгъа белгиленген
биринчи гюнлеримден тутуп, ерли
халкъ ишге берилип гьаракатын болдурагъанны мен гьис этгенимни сёйлевюмню лап башында айрыча эсгермеге сюемен. Буссагьатгъы вакътиде
районну билим берив ожакъларында
барысын да бир йимик торайып гелеген наслуну ругь якъдан тюзевлю
тарбияламакъ учун, олай да ана тилни
уьйренивге, асруланы боюнда сыналгъан халкъыны асил мердешлерине
бакъгъан якъдагъы иштагьлыгъын
артдырмакъ муратда мекенли чаралар гёрюле,– деди ол. – Шону булан
бирге чечилмеге тюшеген масъалалар гьали де бар. 2014-нчю йылны
ахырына белгили болгъаны йимик,
бизин районда налогланы жыйыв 80,
7 процентге тюгюл толмагъан. Шо да
янгыз налоглар жыйыв къуллугъуну
касбучуларыны, олай да ерли гьакимлик къурумуну къуллукъчуларыны
хантавлугъу тюгюл. Ватандашлар
ёрукълу кюйде тёлемейгени шогъар
аслу себеп болуп токътай. Чинкдеси,
районда тезден берли агьамият берилип гелеген тармакъланы къайсында
да айтардай оьсюв гьис этилмей. Белгили экени йимик, Къаягент районда
республикада болдурулгъан юзюмню
40 проценти оьсдюрюле. Гюнешни
емишин болдурувну шо къадарда
сакъламакъдан къайры да, тармакъны
оьсдюрмекни гьаракатын этмеге де
тюше,– деди ол дагъы да.
Мухбирлени
соравларына
жаваплар бере туруп, М. Гьажиев
билдирген кюйде, районгъа гиреген
юртларда къумукълар ва даргилер,
оьзге миллетлени вакиллери яшай.
Оланы арасында милли эришивлюк­
лер болмаса да, айрыча гьар юртда топуракъ масъаланы чечмеге тюше деп
айтмагъа ярай. Жагьил адамланы иш
булан таъмин этмек, олай да яшавлукъ шартларын яхшылашдырмакъ,
умуми кюйде алгъанда, районда юрт
хозяйство, олай да оьзге тармакъларын оьсдюрмек учун далапчыланы
иштагьландырывну ёллары ахтарыла.
Декабр айны 26-сында Дагъыстан Республиканы Жамият палатасыны генглешген жыйыны оьтгерилди. Оьтген йылны ичинде этилген
ишлени жамын чыгъарып, Жамият палатаны председатели Гьамзат
Гьамзатов сёйледи.
Ол айтгъан кюйде, Жамият палата ры булан бирликде оьтгерген чаралар
гьакимлик къурумланы ва жамиятны да эсгерилди. Шолай, «Дагъыстанаралыгъын ёрукълашдырагъан къу- гъа – парахатлыкъ ва разилешив»
рал гьисапда ватандаш жамиятны деген къурумну биринчи съезди,
къурувда, парахатлыкъны ва разиле- «Дагъыстанны гележеги – аналаны
шивню болдурувда оьзюн толу кюйде къолунда» деген аналаны биринчи
гёрсете. Янгыз артдагъы эки йылны форуму, Дагъыстанны яшёрюмлеичинде Жамият палата 97 законну рини биринчи съезди, Дагъыстанны
проектине къарагъан, иш юрютюв ва топуракъ есилерини биринчи форуму
муниципал къурумлагъа 500 гьакъ- ва башгъалары тергевню тарта. Шо
лашыв йиберилген, ватандашланы чараланы гьарисинде Дагъыстан Ре2 минг арзасына къаралгъан, 60-гъа спубликаны Башчысы Рамазан Абдуювукъ жамият жы­йынлар ва «дёгерек латипов актив кюйде ортакъчылыкъ
столлар» оьтгерген.
этгени де эсгерилди.
Жыйында иш юрютюв къурумлар
Гь.Гьамзатов айтгъан кюйде, бу
ва муниципал къурумланы башчыла- йыл Дагъыстан Республиканы Кон-
ституциясыны 69-нчу статьясына
этилген алышынывгъа гёре Жамият
палатагъа закон яратывчу сиптечиликге ихтияр бериле.
Бугюнлерде Жамият палата
«Халкъ журналист» деген конкурсну
гьасиллерин чыгъаргъан ва биринчи
болгъанлагъа генгешде савгъатлар
тапшурулду. 53 журналист ортакъчылыкъ этген конкурсну жюриси чыгъаргъан гьасиллеге гёре I даражалы
диплом Илман Алипулатовгъа, II даражалы диплом Гирай Гьайдаровгъа,
III даражалы диплом Венера Гьамзатовагъа тапшурулду. Лауреатлагъа
акъча савгъатлар да берилди.
Жамият палатаны гьаракатчы
къуллукъчулары да дип­ломлар булан
савгъатланды.
Б. АЙБОЛАТОВ.
Жамият палата йылны натижаларын чыгъара
А. ГЬАМЗАЕВ.
Яшлагъа уллу савгъат болду
Янгы йылгъа гьар адам уллу умутлар булан абат ала. Айрокъда
яшлар бу байрамдан бек кеп алалар. Савлугъу осал яда бир санындан
сакъатлыгъы бар яшлар буса оьзлени умутлары янгы йылда яшавгъа
чыгъажакъгъа инана.
Муна артдагъы бир нече йылны
ичинде Магьачкъала шагьардагъы
«Развитие» деген билим берив центрда янгы йылны алдында яшлар
уьйлерине кёмек этмек мурат булан
акция юрюлдю. Алдын ерли шко-
ланы сайтына яшлар уьйлериндеги
гиччипавлар Сувукъмурзагъа оьз­лер
сюеген савгъатланы алмакъ учун
кагъызлар язып йиберелер. Шоланы
гьарисин охуйгъанда, сакъатлыгъы
бар яшланы тилевлерин кютмей болмайсан.
Муна Янгы йылны алдында Каспийск шагьарда ерлешген яшлар
уьюне ва Ленингентдеги сангырав
ва тилсиз яшлар учун къурулгъан
школа-интернатгъа бизин школаны
охувчулары барып, яшлар кагъызларында язгъан савгъатланы тапшуруп
гелди. Олар оьзлер тезден умут этеген
савгъатланы алагъанда, юзлериндеги
сююнчню гёрюп, юрегинг къысылагъанны англай эдинг.
Рагьмулукъ ва сахаватлыкъ адамны хасиятында тувмадан салынып
бола. Савгъатланы алгъан яшлар буса
гьар йыл оьзлени сююндюреген «Развитие» деген билим берив центрны
охувчулары булан къурдаш болуп да
битген. Неге тюгюл, бу ишге ата-аналар да къошула ва оьзлени авлетини
юрегинде яхшылыкъ этмеге тарыкъ,
къурдашлагъа кёмек эт, сююндюрмеге алгъаса деген англавланы сингдирелер. Булай акциялар дюньяда
парахатлыкъ болгъанны яны болуп
оьтгериле.
В. ЕРОХИНА,
школаны директоруну илму-методика
ишлеге къарайгъан орунбасары.
СУРАТДА: охувчулар яшлагъа
савгъатлар алып баргъан вакъти.
2
Къутлав
«Ёлдаш» газетни баш редакторун,
коллективин ва ону минглер булангъы охувчуларын гьакъ юрекден
етип гелген Янгы йыл булан къутлайман. Янгы йылда кёп-кёп яхшылыкълар, савлукъ ва насип ёрайман.
Яш заманымдан берли мен ана
тилимде чыгъагъан газетлени ва
журналланы охуйман ва олагъа
гьюрмет этемен. Школа чагъымдан
берли газет мени тарбиялагъан ва
магъа билим берген. Мен янгы йылгъа да газетге язылгъанман.
«Ёлдаш» газетибиз ва «Тангчолпан» журналыбыз
гьар къумукъ агьлюде болгъанны сюемен. Къутлавумну шу куплет булан битдирме сюемен:
Ана тилим билгенге,
Юзюм ярыкъ, гёнгюм токъ.
Ана тилин билмейген –
Етимдей анасы ёкъ.
Янгы йылда яхшылыкълар кёп болсун! Бар болу­
гъуз, бай болугъуз!
Алипаша УМАЛАТОВ.
Дагъыстан: оьсювню
ёллары белгили
1
Украинада болуп турагъан дав агьвалатлар четимлик этди. Бизин оборона заказларыбызны
яшавгъа чыгъармакъ учун къаравулланагъан маллар
Украинадан гелмей къалды. Шону учун да экономиканы аслу малларын болдурувдагъы гьал 3,6 процентге
тюгюл гётерилмеди (2013-нчю йыл шо санав 12,6 процент эди).
Аслу гьасиллер
Гетген йылны 11 айыны ичинде юрт хозяйство малланы болдурувну къадары 78 миллиард 600 миллион манат
болуп токътады. 2013-нчю йылны шо заманы булан тенглешдиргенде оьсюв 7,7 процент бола.
Айры-айры тармакъланы алсакъ: оьсюмлюкчюлюкде
маллар болдурув – 10,6 процентге, къылчыкълы ашлыкълар – 14,5 процентге (327,7 минг тон), чалтик – 50,8
процентге (59,6 минг тон), овошлар – 15,7 процентге (1
миллион 293,2 минг тон), картоп – 1,6 процентге (359,5
минг тон), юзюм 0,8 процентге (137,4 минг тон) артды.
Гетген йыл гьайванчылыкъ тармакъда маллар болдурув да 5,6 процентге артды. 2014-нчю йылда аслу капиталгъа салынагъан инвестициялар артдагъы гьасиллеге
гёре 111 миллиард 800 миллион манат бола. Шо санавдан
66 миллиард манатдан да артыкъ акъча маялар къурулуш
ишлени кютювню ёлларына да салынгъан. Йылны башындан берли республикада 1 миллион 650 минг квадрат
метр яшавлукъ майданы булангъы биналар къурулгъан.
Гетген йыл сатыв-алыв ишлер де яман кютюлмеди. Шо
тармакъда ишлейген касбучуланы гьисап беривлерине
гёре ону къадары 427 миллиард 200 миллион манат болуп
токътай.
Алдагъы йыл булан тенглешдиргенде бирлешген бюджетге жыйылагъан налог ва налогсуз хайырны къадары
4,4 процентге артгъан, 23 миллиард 400 миллион манат
болуп токътай. 2013-нчю йылны 11 айы булан тенглешдиргенде ону умуми къадары 29,6 процентге артгъан.
Яшавлукъ тармакъда
Гетген йыл Дагъыстанда респуб­ликаны инвестиция
программаларын яшавгъа чыгъара туруп, 2099 яшгъа ери
булангъы 4 школа ва 3 охутув бина къурулду ва пайдаландырывгъа берилди. Ондан къайры да, 3 уллу спортзал,
2200 ери булангъы 13 яшлар баву, 2 больница, сув булан
таъмин этивде къолланагъан 2 имарат, 54,5 чакъырым газ
быргъылар тартылды.
Республикада бюджет тармакъда алапалар 12,2 процентге артды. Уьлкеде шо санав 9,6 процент болуп токътай. Орта алапа 18 минг 516 манат деп гьисапгъа алынгъан. Шогъар да къарамайлы, Россияны регионларыны
арасында бизин алапалар орта алапалардан 1,8 керен аз.
2014-нчю йылда республикада гьисапгъа алынгъан
ишсизлени санаву 7,7 процентге кемиген. Декабр айны
башы болгъунча бизде 66 минг 500 адам ишсиз деп санала
эди. Ишлеме болагъанланы санавун, умуми алып къарагъанда, ишсиз турагъанлар 2 процент болуп токътай.
Алдагъы йыл булан тенглешдиргенде 0,2 процентге аз
болгъан.
Янгы йылда да ишлер шулай болса, оьсюв артажакъ.
Янгы йылыгъыз къутлу болсун, аявлу дагъыстанлылар!
ДАГЪЫСТАН РЕСПУБЛИКАНЫ ЧУБУРУВ БОЙЛАРЫНЫ ТОПУРАКЪЛАРЫНДА ЗАКОНСУЗ КЪУРУЛГЪАН 199 ЮРТ БАР
РИА «Дагестан».
www.yoldash.ru
№ 1, 2015 йыл
3
ЁЛДАШ
02. 01. 2015 й.
ЯШАВ
Ёл хатабалагьлагъа
яшлар тарый
Янгы йыл булан
Яшлар ёлларда болагъан транспорт агьвалатлагъа неге тарый? Шо соравгъа
жавап берме къыйын тюгюл деп эсибизге геле. Яшлар сакъ болма герек гезиклерде
оьзлени гьайсызлыгъындан ярамайгъан ерлерде ёлгъа чыгъып къала. Яш оьзю гюнагьлы деп къоябыз. Амма ёл-транспорт агьвалатлар яшлар булан байлавлу болса да,
шо агьвалатлар болагъангъа ва оларда яшлар оьлегенге, сакъат бола­гъангъа биз, уллулар гюнагьлыбыз. Яшлагъа ёл низамны мекенли англатмагъанбыз, ёлларда нечик
оьтме герекни оьзюбюзню мисалыбызда гёрсетмегенбиз. Яшланы ортакъчылыгъы
булан ёлларда болагъан хатабалагьлагъа биз гьайсызлыгъыбыз саялы гюнагьлыбыз.
Яшланы ёллардагъы аманлыгъы бизден,
уллулардан: яшланы ата-анасындан, муаллимлерден, тарбиялавчулардан, ёлларда
яшланы къырыйында болагъанлардан, олай
да аслу гьалда транспортну гьайдайгъанлардан гьасил бола. Оланы аманлыгъы неден
башлана? Озокъда, ёл агьвалатлардан англаву барлыкъдан, орамда низамлы ва сакъ
болмакъдан. Уллуланы уьлгюсю де яшлагъа
бек таъсир эте. Сиз оьзюгюз ёл низамны буза
бусагъыз, сизин авлетигиз де шону этежек.
Ёл низамны сакълав орамны къыркъып чыгъагъан ерде башланмай, уьйден
чыгъагъанда башланагъанны эсде сакълама
тюше. Яшыгъыз булан школагъа етишгинче
барыгъыз ва къаныгъывлу кюйде илинмей, ёлда не ерде, не этме герекни яшгъа
англатыгъыз. Чинк де къоркъунчлу ерлер
тар тротуар, автомобиллер токътагъан ер,
токъта, сари ярыкъ янгъанда – алгъасама,
яшыл ярыкъ янгъанда – юрю. Гелеген транспорт ёкъ буса да, сари ва къызыл ярыкълар
янагъанда ёлдан оьтме ярамай.
6.Яшыл ярыкъ янгъандокъ, ёлдан чыкъмакъ учун чапма тарыкъ тюгюл. Бир-бир
транспортну тормозлары тутмай къалагъан
гезиклер бола. Олай гезиклерде транспорт
сен оьтеген ёлгъа чыкъма ва сагъа урунма
бола. Къоркъунчлукъ ёкъгъа мекенли тюшюнюп, чапмай, ёлдан юрюп чыкъма тюше.
7.Ёлну ягъасында ойнама, аякъмашин
гьайдама, чана чапма къоркъунчлу.
Гелеген автомашин гьайдавчу тормозгъа
басса да, автомашин шоссагьат токътап болмайгъанны англама герек бола. Ёл юрюшню
биринчи низамы – къоркъунчлу гьалны
гьис этмек, билмек.
Гюз ва къыш айларда тез къарангы бо-
тюкенлени аллары бола. Яшлар къоркъунчлу гьалны алданокъ англап уьйренмеген,
оьзлени бою гиччи экенге олар автомобиль
гьайдавчулагъа гёрюнмей де къалалар. О
буса яшланы яшавуна къоркъунчлу гьалланы тувдурма бола. Уллулар яшланы жамият
транспортгъа минеген ва тюшеген кюйлеге
де уьйретме герек. Эсде сакълама тюше:
токътап турагъан автобусну ва троллейбусну алдындан яда артындан чыкъмакъ бек
къоркъунчлу. Транспорт гетгинче чыдама
герек, шондан сонг орамны, ёлну къыркъып
чыкъма ярай.
Уллулар яшлагъа олардан ёл низам
гьасил болагъанны, олар да ёл юрюшню
ортакъчылары экенни, ёлда тувулунагъан
гьалны яшлар англама ва низамлы болма
герекни мекенли кюйде англатма герек.
1.Орамда юрюйгенде сен де ёл юрюшню
ортакъчысысан. Орамда янгыз тротуарлардан, къаршы гелеген транспортгъа четим
болмасын учун, ёлну онг яны булан юрюме
герек. Тротуар ёкъ буса, автомобиллер юрюйген ёлну ягъасы булан гелеген транспортгъа
къаршы юрюме герек. Шо заман сени къаршы гелеген транспортну гьайдавчусу да гёре,
гелеген транспортну сен де гёресен.
2.Ёлну къыркъып чыкъмакъ учун белгиленген ерлер бар. Олагъа адам юрюйген
ер деп айтыла. Шо ерлер акъ гьызлар булан
белгилене.
3.Орамда адамлар къыркъып чыгъа­гъан
белги ёкъ буса, орамлар къошулагъан яда
эки якъ яхшы гёрюнеген ерден оьтме герек
бола.
4.Ёлну къыркъып чыкъгъынча, къоркъунчлукъ ёкъгъа мекенли тюшюнюгюз.
Эки де якъгъа къарагъыз, ювукъда автомобиль ёкъ буса, транспорт юрюйген ёлгъа
чыгъыгъыз. Ёлну ортасына етгенде, дагъы
да эки якъгъа къарагъыз. Белги ёкъ ерлерде,
ёлну бою булан юрюмей, ёлдан тувра чыкъма герек.
5.Ёлну адамлар юрюйген еринде светофор бар буса, ёлдан нечик оьтме герекни
о гёрсетежек. Къызыл ярыкъ янгъанда –
лагъанны ва къара опуракъ гийген адамны
автомобиль гьайдавчу шолай вакътиде гёрмейгенни англама тюше.
2014-нчю йылны он айында Магьачкъала шагьарда 256 керен ёл низамны бузув
гьисапгъа алынгъан. Шо агьвалатларда 44
адам оьлген ва 315 адам яралангъан. Шо
агьвалатланы ахтарып къарагъанда, оланы
яртысы яяв юрюйген адамлар булан байлавлу. Болгъан 256 аварияда 134 керен яяв
юрюйген адам къуршалгъан ва оланы 25евю оьлген, 120-сы яралангъан.
Къыш айларда, чакъ бузукъ болгъанда,
яяв юрюйгенлер булан байлавлу авариялар
кёп бола ва оланы кёплери къарангы вакътиге рас геле. Яяв юрюйген адамлар булан
байлавлу агьвалатларда транспортну гьайдавчулар эсирип гьайдайгъаны аслу ерни
тута. Олай да, транспортну артыкъ чалт
гьайдав, сакълыкъ белбавланы байламайгъанлыкъ, автомашинни шишаларына къара
плёнка тутагъанлыкъ аслу себеплер бола.
Ёл юрюшде яшлар булан байлавлу
агьвалатлар айрокъда талчыкъдыра. Магьачкъала шагьарда гьар йыл онлар булан
яшлар орамларда таптала. Шу йылны он
айыны ичинде яшлар ва оьрюм яшлар булан
байлавлу агьвалатларда 6 яш оьлген, 34 яш
яралангъан.
Ёлларда яяв юрюйген яшлагъа сакъ
болмакъны таклиф этебиз. Автомобиль
ёллардан оьтегенде, токъташдырылгъан,
биз оьрде эсгерген ерлерден, транспорт
гьайдавчу сизин гёрегенни ва сизин оьтме
къоягъанны мекенли билип чыгъыгъыз.
Айрокъда Магьачкъала шагьарда автомобиль гьайдавчулар ёл низамны сакълавну
толу кютмейгенни билигиз.
Автомобиль гьайдавчуланы ва яяв
юрюйгенлени бири-бирине илиякълы
янашыву – ёлларда аманлыкъ болдурувгъа
кёмек эте.
Лиана НАВРУЗБЕКОВА,
Магьачкъала шагьарны
ГИБДД-сини къуллукъчусу.
Газетни чыгъарыв ишде бизге материаллар йиберип кёмек этеген къалам къурдашларыбызны Янгы йыл булан къутлай
туруп, олагъа баракалла ва ра­зилик билдиребиз, ишинде уьстюнлюклер, яшавда
савлукъ, аманлыкъ ёрайбыз ва Загьит
Абдулагьатов – илму къуллукъчу, социолог, Магьачкъала, Камал Абуков – Дагъыстанны халкъ язывчусу, профессор,
Салав Алиев – алим ва жамият-политика
чалышывчу, Магьачкъала, Абдулкъадир
Абдуллатипов – профессор, ДГУ, Хадижат Абдусаламова – муаллим, Буйнакск
шагьар, Забит Акавов – профессор,
ДГПУ, Магьаррам Алимгьажиев – «Къумукъ тюз» газетни мухбири, муаллим,
Къалсын Акъгёзов –язывчу, Хасавюрт,
Гьюсен Адилов – Ж.Къоркъмасовну
варислигин ахтарагъан фондну председатели, Сагьадулла Абусуев – Медицина
экология илму - ахтарыв институтну директору, Дагъыс­тан медицина академияны кафедрасыны заведующийи, эндокринологланы Россия ассоциациясыны
вице-президенти, профессор, Ганибал
Азизов – пенсионер, Магьачкъала, Амир
Алиев – загьматны ветераны, журналист,
Магьаммат Атабаев – Дагъыстанны
халкъ шаири, Шейит-Ханум Алишева
– «Къарчыгъа» журналны редактору,
Дагъыстанны халкъ шаири, Абдулвагьит
Арзулумов – МВД-ни Хасавюрт районда
полицияны ветеранларыны советини
председатели, Вагьит Атаев – шаир, Буйнакск шагьар, Вагьит Вагьитов – жамият
чалышывчу, Таргъу юрт, Гёгюрчюн Атаева – «Къумукъ тюз» деген район газетни
редактору, шаир, Хасавюрт, Гьамит
Бучаев – Дагъыстан халкъ хозяйство институтну президенти, Мусапир Батыров
– педагогика коллеж, муаллим, Хасавюрт,
Амин Бамматули – алим, Магьачкъала,
Абдулгьаким Гьажиев – филология илмуланы доктору, Магьачкъала, Алибек
Гьажиев – «Агроэкопроект» деген илму-ахтарыв институтну директору, профессор, Магьачкъала, Бийгерей Гьажиев
– пенсионер, Магьачкъала, Измулла
Гьажиев – «Къумукъ тюз» деген район
газетни мухбири, Хасавюрт, Къасумхан
Гьажиев – пенсионер, Адил Янгыюрт,
Гьажи Гьажиев – врач, Избербаш шагьар, Бэлла Гьажигелдиева – муаллим,
мухбир, Тамазатёбе, Ибадулла Гьажиев
– пенсионер, Хасавюрт, Магьамматмурат Гьарумов – юрт мухбир, Къарабудагъгент, Багьавдин Гьажиев – шаир,
Магьачкъала, Малик Гьюсейнов – филология илмуланы доктору, Магьачкъала,
Абдулкерим Сайи­тов – филология
илмуланы кандидаты, Магьачкъала, Анатолий Къоркъмасов – тарихчи, Москва,
Садрутдин Загьиров – мухбир, Буйнакск
шагьар, Яха Завурова – Россияны журналистлерини союзуну члени, Маданият
Зайналова – муаллим, Къарабудагъгент,
Жават Закавов – «Сарихум» деген
Хумторкъали район газетни редактору,
Исрапил Исаев – хирург, шаир, Къарабудагъгент, Агьмат Устарханов – язывчу,
Эрпели, Рукъуят Иразутдинова – Буйнакск район администрацияны маданият
управлениесини начальниги, шаир, Руслан Исмайылов – ГИБДД-ни старший
инспектору, Магьачкъала, Лиана Наврузбекова – ГИБДД-ни къуллукъчусу,
Магьачкъала, Солтанмагьмут Карсаков
– загьматны ветераны, Хасавюрт, Казим Казимов – шаир, Буйнакск район,
Капиркъумукъ, Расул Къадиев – экономика илмуланы доктору, профессор, Магьачкъала, Барият Камалова – муаллим,
Къаягент юрт, Шарапутдин Кишиев
– бизнесмен, Магьачкъала, Хожа-Агьмат
Къандавуров – пенсионер, Хасавюрт
район, Яхсай юрт, Къурайыш Къочкъарова – муаллим, Хасавюрт район, Эндирей, Исламутдин Къурбанов – муаллим,
Къарабудагъгент район, Къакъашура,
Бадрутдин Магьамматов – «Даггизни»
редактору, шаир, Асият Метеева – журналист, Бабаюрт, Абсалитдин Мурзаев
– экономика илмуланы кандидаты, Магьачкъала, Рауф Магьмутов – муаллим,
Бабаюрт район, Адил Янгыюрт, Шарпудин Мамаев – муаллим, Мычыгъыш
Республика, Гюйдюрмес район, Борагъан
юрт, Супиянат Мамаева – «Тангчолпан»
журналны жаваплы редактору, Зайнутдин Магьамматов – У.Буйнакскийни
музейини директору, Къарабудагъгент
район, Уллубийавул, Магьамматшапи
Минатуллаев – муаллим, шаир, Тёбен
Къазаныш, Байсолтан Осаев – РФ-ни ат
къазангъан артисти, Магьачкъала, Гьасан Оразаев – Дагъыстан илму центрны
къуллукъчусу, Агъарагьим Солтанмуратов – ДГУ-ну дарс беривчюсю, филология илмуланы кандидаты, В.Тарковский
– алим, тарихни ахтарывчу, Магьамматзапир Темирбеков – «Тюзлюкню
шавласы» деген Къаягент район газетни
къуллукъчусу, Алибек Салаватов – мухбир, Къызылюрт район, Мавлет Тулпаров – Дагъыстанны Рус театрыны баш
режиссёру, Алипаша Умалатов – ДР-ни
Президентини янындагъы Тамазалар
советини члени, Болатхан Халилулаев
– Хасавюрт, педколлежни ТОКС-уну ёлбашчысы, Магьач Шихалиев – муаллим,
Къарланюрт, Хасавюрт район, Арслан
Хасавов – къумукъ яш язывчу, Москва,
Юсуп Идрисов – тарих илмуланы кандидаты, ДГУ-ну дарс беривчюсю, Буба
Меликов – журналист, Магьачкъала,
Макъсут Черивханов – «Къумукъ тюз»
газетни жаваплы секретары, Хасавюрт,
Камал Камалов (Алхожагент) ва гелген
2015-нчи йылда да бизин булан тыгъыс
байлавлукъ юрютежекге инанабыз.
МАГЬАММАТ БАММАТОВ ХУМТОРКЪАЛИ РАЙОН АДМИНИСТРАЦИЯНЫ БАШЧЫСЫ ЭТИЛИП БЕЛГИЛЕНГЕН
«Ёлдаш» газетни
редколлегиясы.
www.yoldash.ru
№ 1, 2015 йыл
ЖАМИЯТ
ЁЛДАШ
02. 01. 2015 й.
4
Школада низам болмаса …
Оьрюм чагъындагъы яш учун школада охуйгъан йыллары аслу ерни тута
деп айтмагъа ярай. Билим алагъан 11 йылны ичинде охувчуну дюньягъа
къараву оьсе, билимлери артмагъа башлай.
Насрулла
БАЙБОЛАТОВ
Гюч этив булан шо
масъаланы чечмеге
бажарылмас
Буссагьатгъы вакътилерде де бизин
респуб­
ликада атылтывлар токътамагъан.
Аманлыкъ болдурув къурумлары жинаятчы
уьюрлеге къуршалгъанланы ёкъламакъ учун
бакъдырылгъан гьаракатын узата. Террорчулукъгъа къаршы иш юрютеген комитети
гьисап этеген кюйде, Темиркъазыкъ Кавказны республикаларында оьрде эсгерилген
жинаятчы уьюрлерине къуршалгъанлар
оьтгереген вагьшилик ишлени санаву, шону
булан бирге, полицияны къуллукъчуларын
оьлтюрюв хыйлы кемиген.
Тек бизин республиканы Прокуратурасы
террорчулукъгъа къаршы иш юрютеген комитетини вакиллерини бары да токъташдырывлары
булан толу кюйде рази къалмай. Дагъыстанны
Прокуратурасында оьтгерилген генгешни вакътисинде гелтирилген далиллер де шону исбатлай.
Ачыкълашдырып айтгъанда, 2014-нчю йылны 11
айыны ичинде бизин республикада экстремизмге
байлавлу 43 (2013-нчю йылны 11 айыны ичинде
– 19), олай да, 415 террорчулукъ иш гьисапгъа
алынгъан. Шондан къайры да, жинаятчы уьюрлеге
къуршалгъанлар 97 керен ич ишлер ва аманлыкъ
болдурув къурумларыны къуллукъчуларына, олай
да акъчасына, башгъа мал-матагьына ес болмакъ
учун оьзге адамлагъа чапгъын этген.
Демек, бир-бир тармакъларда оьтгерилеген
жинаятчылыкълар бир къадар аз бола буса да,
умуми кюйде алгъанда, оланы санаву айтардай
кемимейгени гьис этилмей. Шо саялы да ич ишлер ва аманлыкъ болдурув къурумларыны къуллукъчулары гьали де рагьатланмагъа болмай. Тек
террорчулукъ булан ябушувну янгыз эсгерилген
къурумларына салмайлы, шо жинаятчылыкъгъа
къаршы иш юрютювге бютюн жамият бирлешмеге
герекдир.
Инг алда, оьр гьакимлик къурумларда чалышагъанлар террорчулукъгъа къаршы юрюлеген шо
гьаракатда халкъны арасында бар чакъы абурун,
политика ва яшав сынавун толу кюйде къолласа
пайдалы болур. Озокъда, шу ерде жинаятчы уьюрлени гьаракатыны алдын алмакъ учун олар гьеч
бир зат да этмей деп айтмагъа бажарылмай.
Шо гьакъда айта туруп, артдагъы вакътилерде
маълумат къуралларда да, халкъ арада да кёп айтылагъан Мычыгъыш Республиканы Башчысы
Рамзан Къадыровну террорчулукъгъа къаршы иш
юрютювге байлавлу белгили сиптесин эсгермеге
сюемен. Ол билдиргени йимик, Мычыгъышда жинаятчы уьюрюне къуршалгъанлар адам оьлтюрсе,
агьлюсю, дос-къардашы республикадан тышгъа
чыгъарылып йиберилежек ва яшайгъан уьйлери
тюп кюрчюсю булан бузулажакъ. Белгили экени
йимик, Рамзан Къадыровну шо гьукъмусу яшавгъа
чыкъмагъа да башлагъан, бир нече яшавлукъ уьйлер яллатылгъан. Тек шу ерде жинаятчы уьюрлеге
къуршалгъанланы агьлюлерини не айыбы бар деген сорав тувулуна. Булай да олар агъачлыкълагъа
гетген къардашлары булан кёбюсю гезиклерде
къатнамайгъаны белгили. Сонг да, олар оьзлер
яшап турагъан ерлерден къайда гёчюп гетмеге тарыкъ?! Террорчулукъгъа къаршы юрюлеген гьаракатны шолай ишлер асувлугъун артдыражакъгъа
инанмагъа да къыйын. Неге тюгюл, янгыз гюч
этив булан шо масъаланы чечмеге бажарылмас.
Дагъыстанны Башчысы Рамазан Абдулатипов
террорчулукъну гьакъында эсгерегени йимик,
бизин рес­публикада герти кюйде парахатлыкъны
болдурмакъ муратда жагьил адамланы яшавгъа
къаравлары алышынар йимик билимин, оланы ич
культурасын артдырмакъ учун мекенли чаралар
белгилемеге ва ювукъ вакътини ичинде шоланы
яшавгъа чыгъармагъа да тарыкъдыр.
Белгили экени йимик, школаны
тамамлагъан адамны алдында касбу
сайлав деген масъала токътай. Кёбюсю
уланлар ва къызлар оьзю сююп айыргъан оьр охув ва орта хас охув ожакълагъа тюшюп билим алмагъа башлайлар. Тек бир-бир агьлюлерде билим
алмагъа имканлыкъ болмай къалып,
бир ишге тюшелер яда чагъы етишип,
асгер къуллугъун кютмеге гетелер.
Школа чагъында алгъан билимлени
сан яны нечик буса яда бир къайсы касбугъа гиччиден берли юреги ава буса,
охувчуну гележеги де шондан гьасил
бола. Бу ерде гьалиги билим берив тармакъда берилеген билимлени сан яны
гьакъда айрыча айтмагъа тюшедир.
Гьал ачыкъ болсун учун, совет девюрдеги школа билимлени сан яны гьалиден
хыйлы да артыкъ экенин айтмагъа
тюше. Шогъар далил гьисапда нече
мисал да гелтирип бола. Шо девюрде
билим алгъан ва касбулагъа ес болгъан
адамлар дюнья оьлчевюнде уллу алим
даражалагъа чыгъагъанны ва ишин теренден билеген касбучулар болагъанны
эсгермеге де ярай.
Тенглешдирив гьисапда гьалиги
девюрде яшайгъан яш наслуну билимлерини даражасын алып къарайыкъ.
Гертиден де, гьалиги студентлени билим
даражасы тёбенлешгени гёрюнюп тура.
Гьали бир охувчугъа «2» къыймат сала
буса да, шогъар къулагъыны арты да
терлемей. Неге? Неге тюгюл, йылны
ахырында ол муаллимни янына уллу
«делегацияны» йибережек. Сонг да, школадан сонг касбулагъа ес болмагъа заман
болгъанда, бары да ишни акъча булан
чечмеге болагъанын да ол англамай тюгюл. Муна бизин школагъа гирип тамур
яйгъан яман аврувланы бириси.
Билим берив тармакъдагъы гьалиги
гьал, айтагъаным, охувлагъа янашыв
бюс-бютюнлей алышынгъан деп айтмагъа ярай. Неге тюгюл, мен оьзюмню
макъалаларымда нече керен де эсгерип
турагъаным йимик, авлети толу орта
билимлер алсын деп сама токътамай,
бир-бир ата-аналар яшларын школагъа
йибермей. Шолай яшны гележеги де
нечик болажагъы англашыла. Шулай
гьалгъа школаларда рас боласан.
Арагъа ЕГЭ чыкъгъанлы чы, охувланы сан янына бакъгъан якъдагъы
тергев дагъы да осал болду деп айтсакъ,
бир де къопдурув болмас деп эсиме
геле. Неге тюгюл, он биринчи класда
охуйгъан яшлар къайсы дарслардан
ЕГЭ бережекни алданокъ биле. Шону
себеп этип, кёбюсю ата-аналар къошум
гьисапда яшына ЕГЭ-ни тапшурувларына гёре ишлейген муаллимни гьакъ
да берип тута. 11-нчи класда юрюлеген
оьзге дарслагъа буса бек пуршав бола.
Шоланы арасында ана тил оьтгермесе
де ярайгъан дарслагъа айлана.
Гетген охув йылда билим берив
тармакъгъа
тергевлер
оьтгереген
Рособр­надзорну янындан Дагъыс­танда
ЕГЭ-ни юрюлеген кююне къатты низам
салынгъан эди. Законгъа къаршы юрюлеген ёлланы алдын алмакъ учун шо
ишни ДР-ни Башчысы Р. Абдулатипов
оьзюню тергевюню тюбюне алды.
Сонг да, булай масъалагъа газетни
охувчуларыны тергевюн бакъдырмагъа
сюемен. Шагьар школаларда охуп турагъан 11-нчи класланы охувчулары шо
охув йылда юрт ерлердеги школаларда
билим алывун давам этмеге гете. Не
себепден? ЕГЭ юрюлегенде, «къырдан»
гелеген кёмекни алмагъа ёллар ачыкъ
бола. Шону экзамен юрюлеген вакътиде ачыкъдан эс этмеге де боласан. Бу
гьалгъа тамаша болмагъа не бар. Гьатта
ата-аналар авлетине къыйын заманда
кёмек этмеге герек тюгюлмю деген бирбир сай ойланы да эшитмеге боласан.
Охувчуну башындагъы билимлер лап
да сыйлы хазна экенин, гележек яшавунда тарыкъ болагъанны ойлашагъан
ата-аналар да,озокъда, ёкъ тюгюл.
Яшавубузну бары да тармакъларына тамур атгъан урушбатчылыкъ
школа, билим берив дюньясына да
яйыл­гъанын ёлбашчылар, билим берив
министерликни башын тутгъанлар
да билмей тюгюлдюр. Дагъыстанны
оьсдюрювню ёлларыны бирисинде
«Адамлыкъ капитал» («Человеческий
капитал») деген проектге гиреген «Билимли Дагъыс­тан» деген бёлюк къабул
этилгенин тергевге алсакъ, кагъызда
ишлер чи бар, гьакъыкъатда буса уьстденсув юрюлегени белгили бола.
Гетген охув йылда он биринчи класны тамамлагъан охувчуланы санаву 22
мингге чыгъа. Шолардан 12 минги орта
хас ва оьр охув ожакълагъа касбулагъа
ес болмагъа тюшген. Охумагъа тюшюп
болмагъаныны себеплерини бириси
школада алгъан билимлени сан яны
осал экенлик болуп токътай.
Макъалада айтылагъан пикруларымны ва республикадагъы билим берив
тармакъдагъы буссагьатгъы гьалны натижасын чыгъарып айтгъанда, булай ойгъа
гелемен. Гьалиги билим берив система
охувчуланы пагьмуларын артдырывгъа, гьар охувчуну тувмадан салынгъан
пагьмусун тюз ёлда къоллап билсин учун
шартлар яратывгъа бакъдырылгъан.
Шо мурат булан республикада, эсгерип
айтгъанда, Магьачкъала, Буйнакск ва
Каспийск шагьарларда охувчу яшлардагъы пагьмуланы артдырагъан центрлар
ачылгъан. Сонг да, къаркъарасыны
сакъатлыгъы бар яшлар билим алсын
учун республика оьлчевюндеги центр
да иш гёре. Муна шулай ва билим берив
тармакъны алгъа багъып оьсювюне болушлукъ этеген оьзге ишлер этилегенине
де къарамайлы, законну ёлундан тайып,
урушбатчылыкъны тузагъына тюшюп,
охувчуланы гележегине уллу тогъас салагъан ишлени алдын алмагъа герек.
Б. ОЬЛМЕСОВА.
Тюркия Россия булангъы
аралыкъланы беклешдире
Украина Евросоюзгъа гирме умут булан этген къалмагъалланы себебинден, Россиядан гелеген газдан къуру къалып, оьзюне кёп зарал гелтирегени
аян болду. Энни олай зарал Болгариягъа да онгарылгъан. Неге тюгюл,
бираз алда Россияны Президенти В.Путин де Тюркияны президенти
Р.Эрдоган да сёйлешип этген разилешивлеге гёре, Болгариядан таба Евросоюзну уьлкелерине барагъан газ быргъылар, Къара денгизни тюбюнде
ёлун алышдырып, бурулуп, Тюркиягъа багъып юрюме башлажакъ.
Апрель айны 17-синде Европарла- минг иш ерлени де тас эте. Инг аслусу,
мент «Южный поток» деген проектни «Транзит уьлке» деген статусдан да
токътатмагъа резолюция къабул эт- къуру къала. «Газпромну» правлениген. Июнь айда о гьакъда Болгарияны есини председатели Алексей Миллер
гьукуматына билдирген. Болгария да, билдирегени йимик, буссагьатгъы
шонча йыллар Россия булан дос болуп вакъти Болгариядан таба 18 миллиард
тургъанын унутуп, янгы къурдашлары куб.метр ягъарлыкъ газ Тюркиягъа,
сюйгенни этип, шо оьзлеге гелеген газ Македониягъа, Грециягъа етишдириле.
быргъыланы къысматын къыркъа.
Тек, Путинни ва Эрдоганны проРоссия булангъы аралыкълагъа су- ектин яшавгъа чыгъаргъанда, Болгавукълукъ гелтиреген иш эте.
риядан таба транзит газ юрюмежек.
Хоншусу Тюркия, США-ны тезден Тюркия, «Транзит уьлке» деген ихтиберли къурдашы болса да, Болгарияны ярны да алып, шо къуллукъну оьзге
хата ишинден пайдалана, транзит газ яхшылыкълардан да пайдаланажакъ.
быргъыланы оьзлерден таба Македони- Тюркияни ичинден оьтеген газ 50
яны дазусуна чыгъармагъа разилигин миллиард куб. метр болажакъ.
билдире. Шоллукъда, Болгария оьзюне
Бир де умут этмеген ерден гелеген
гелтиреген зарал, евро акъча булан 3 пайда – тюрклер учун табылгъан яхмиллиардгъа ювукъ инвестициялар- шылыкъ. Ону Болгария тас этмеген
дан къуру къалагъанындан къайры, 6 буса, булар да тапмас эди. Энни темир-
къазыкъда Германия йимик, къыблада
да Тюркия Россиядан гелеген газны
пайлайгъан уьлкеге айланып, оьзюню геополитика маънасын артдыра.
Бирев хантав болгъан сонг, башгъасы
тез алып къоллай. Шолай капиталист
ёлну законлары. Болгария кёп йыллар
социалист ёлда юрюгени саялы болма
да ярай, шо капиталист хасият булан
пайдаланып билмеди. Тюркия билди.
Режеп Эрдоган, къарагъанда,
янгыз газ булан пайдаланып къоймайлы, оьзге тармакъларда да Россия
булан ювукъдан дос болмакъны арив
гёре. Анкарадагъы ёлугъувланы вакътисинде олар ёлбашчылыкъ этеген
делегациялар оьзге тюрлю хыйлы разилешивлеге де къоллар салгъан.
Заманлар алышынгъан. Эрдоганны бу политика ёлун Америка ушатмажакъгъа шек ёкъ. Ону президент де
биледир. Тек ол бир де бюдюремейли
Россия булан ювукъ болагъаны бизин
уьлкени абуру гележекде оьсежекни
гёрсете. Бизин булан дос болмакъны
маънасы да, пайдасы да барны англата.
ДАГЪЫСТАНЛЫ МАРАТ ХАЛИКОВНУ ЭКИПАЖЫ ТАНК БИАТЛОННУ БИРИНЧИ ДЮНЬЯ ЯРЫШЛАРЫНДА БИРИНЧИ ЕРНИ КЪАЗАНГЪАН
Н. МАГЬАММАТОВ.
www.yoldash.ru
№ 1, 2015 йыл
5
ЁЛДАШ
02. 01. 2015 й.
СПОРТ
Зайнал САЛАВУТДИНОВ:
«Гетген йыл бизин спортчулар учун айрыча натижалы болду»
Дагъыстан кёпден берли чемпионланы республикасы деп айтыла геле. Янгыз уьлкени оьлчевюнде тюгюл, халкъара ярышларда
да бизин республикадан чыкъгъан спортчулар алдынлы ерлеге
лайыкълы болуп къайтып, шону герти кюйде исбатлай. 2014-нчю
йылда да гьар тюрлю даражаларда оьтгерилген ярышларда бизин
спортчулар гёрмекли уьстюнлюклеге етишген. Умуми кюйде алгъанда, республикада спорт тармакъны оьсдюрмек учун бир къадар
гьаракат болдурулгъан. Шо гьакъда газетни мухбири ДР-ни физкультурагъа ва спортгъа къарайгъан министрини биринчи орунбасары Зайнал САЛАВУТДИНОВ булан ёлугъуп этген лакъырлашыв
охувчуланы тергевюне бериле.
– Зайнал Магьмутович, чемпионатында биринчи ва экинреспубликаны
спортчулары чи ерни алгъанлыкъны да шолай
учун оьтген 2014-нчю йыл не- уьстюнлерден санамагъа ярай.
чик тамамланды? Дагъыстанлы
Сонг да, гетген йылда 70
спортчулар бизин республика- спортчу Россияны спортуну устадан тышда оьтгерилген къайсы сы ва шо атны алмакъ учун 235
уллу ярышларда ортакъчылыкъ кандидат гьазирленген. Шондан
этди? Шоларда етишген уьстюн- къайры да, 5 спортчу спортну
люклер нечикдир?
халкъара класлы устасы, 3 спортчу
– Оьтген 2014-нчю йылны Россияны спортуну ат къазангъан
гьасиллери гьакъда айтгъанда, устасы болуп арагъа чыкъгъан.
бизин министерлик учун айрыча
Бютюнроссия ва халкъара оьлнатижалы болгъанын эсгермеге чевлерде оьтгерилген ярышларда
боламан. Республиканы, Бютюн- етишген оьрлюклери гьисапгъа
россияны оьлчевюнде, олай да алынып, оьтген йылда 168 дагъыс­
халкъара ярышланы алданокъ танлы спортчу спортну гьар
токъташдырылгъан ёругъуна гёре, тюрлю жураларындан къурулгъан
гетген йылны узагъында юрюлген Россияны жыйым командаларына
600-ден де артыкъ чараларда къуршалды. Алдагъы йыллар
Дагъыстанны
физкультурагъа булан тенглешдирсек, гетген
ва спортгъа къарайгъан мини- йылда Россияны спортуну гьар
стерлиги ортакъчылыкъ этген. тюрлю жураларындан жыйым
Спортну гьар тюрлю жураларын- командаларына 17 спортчу кёп
дан иш гёреген федерациялагъа, къошулгъан. Мисал учун айтгъанмуниципал къурулувлагъа оланы да, 2012-нчи йылда оланы санаву
гьазирлевде кёмеклешген.
151-ге етише эди.
Умуми кюйде алгъанда, эсге– Бугюнлерде оьзлени айрырилген шо чаралагъа 73 минг 600 ча оьсювю гьис этилеген спортну
адам къуршалгъан. Ачыкълаш- журалары гьисапда сиз къайсыдырып айтгъанда, Темиркъазыкъ ларын эсгермеге болар эдигиз?
Кавказны оьлчевюндеги, олай да
– Бизин республикада гьар
Бютюнроссия ва халкъара ярыш- къачан да тутушуп ябушувгъа айларда дагъыстанлы спортчулар рыча тергев берилген. Буссагьат1470 савгъатлы ерлер алгъан. гъы вакътиде де спортну шо жураШоланы арасында 536 алтын, сы оьзюню оьсювюн узата. Шону
442 гюмюш, 492 бронза медаль булан бирге артдагъы йылларда
къазангъан. Европаны ва дю- бокс, дзюдо, тхэквондо, авур атньяны оьлчевюнде оьтгерилген летика, олай да футбол, волейбол,
ярышларда бизин республикадан шахмат, столда ойнайгъан теннис
чыкъгъан спортчулар 82 медаль йимик спортну оюн журалары да
алдылар. Шоланы арасында 42 шо ёлгъа тюшген. Гетген йылда
алтын, 23 гюмюш ва 17 бронза Грозный шагьарда Темиркъазыкъ
медальгъа ес болмагъа бажарды. Кавказны
республикаларыны
Айрыча дюньяны, Европаны арасында оьтгерилген «Кавказ
чемпионатларында,
Олимпия, оюнлары» деген фестивалында
сакъатланы арасында оьтгерил- ортакъчылыкъ этген командалаген Паралимпия, сангы­
равланы ны арасында Дагъыстандан барарасында юрюлеген Сурдалимпия гъан спортчулар умуми экинчи
оюнларында бизин республиканы ерни алгъаны да шону герти кюйспортчулары 30 алтын, 20 гюмюш де исбатлай. Ери гелгенде айтсам,
ва 10 бронза медаль алып къайт- бизин спортчулар шо оюнларда
гъан.
артдагъы уьч йылны боюнда алАйрокъда Олимпия оюнлагъа дынлы ерлени алып геле.
гиреген спортну жураларындан
«Анжи» деген бизин футбол
юрюлген ярышларда респу- команда да Россияны чемпибликадан чыкъгъан уланлар ва онатында
уьстюнлю
кюйде
къызлар гёрмекли уьстюнлюклеге ортакъчылыкъ эте. «Дагестан»
етишмеге болду. Шу ерде Сурда- деген волейбол команда Россияны
лимпия оюнларда (2013-нчю йыл) чемпионатында лап оьр лигагъа
тутушуп ябушувдан Бийсолтан чыкъмакъ учун оьзюню алдына
Абакаров, дзюдодан Мурат Ма- борч этип салгъан.
гьамматилаев алтын медаллар алГетген 2014-нчю йылда спорт­
гъанын айрыча айтмагъа тийиш- ну кёп халкъ къуршалагъан
ли гёремен. Абдусалам Гьадисов жураларыны да оьсювю гьис
ва Абдурашит Садулаев тутушуп этиле. Оьтгерилген ахтарывлаябушувдан оьтгерилген дюньяны ны натижалары исбатлайгъаны
чемпионатында алтын медаллагъа йимик, пачалыкъ ва муниципал
лайыкълы болгъанын эсгермеге къурумларыны янындан гёрюлген
тюше. Шону булан бирге дагъы- чараланы натижасында бизин
станлы спортчуланы арасында республикада ёрукълу кюйде физБилал Махов ябушувну грек-рим культура ва спорт булан машгъул
журасындан оьтгерилген дю- болагъанланы санаву 300 мингден
ньяны чемпионатында, олай да 589 минг адамгъа ерли артгъан.
яшёрюмлени арасында юрюлген
– Гетген йыл республикада
Олимпия оюнларында, дагъыстан не йимик уллу ярышлар оьтгеспортчуланы арасында биринчи рилди?
болуп Исмайыл Гьажиев тутушуп
– Йыл сайын бизин респуябушувдан алдынлы ерлеге ес бликада Уллу Ватан ва афгъан
болгъаны бизин спортчуланы давланы, мычыгъыш агьвалатинг гёрмекли оьрлюклери болуп ланы ортакъчыларыны, гьар
токътай. Земфира Магьаммата- тюрлю тармакъларда оьрлюклеге
лиева, олай да Саадат Абдуллаева етишип, жамият арада белгили
боксдан оьтгерилген дюньяны болгъан
замандашларыбызны
гьюрметине багъышлангъан кёп
санавдагъы ярышлар оьтгериле.
Шолардан къайры да, мердешли
кюйде дёрт уллу халкъара турнир юрюле. Дюньяны беш керен
чемпиону болгъан, спортну ат
къазангъан устасы, СССР-ни ат
къазангъан тренери Али Алиевни
эсделигине багъышлангъан тутушуп ябушувдан, олай да XIX ва XX
асруну айтылгъан кочапларыны
савгъатларына ес болмакъ учун
юрюлеген халкъара турнирлер
шолай ярышлардан гьисаплана.
Дагъыстанны пачалыкъ ва
политика чалышывчусу Магьамматсалам Умахановну эсделигине багъышлангъан спортну
бокс журасындан оьтгерилеген,
дзюдодан Россияны Президенти
Владимир Владимирович Путинни савгъатларын алмакъ учун
юрюлеген халкъара турнирлер
де агьамиятлыларындан санала.
Шо уллу агьамияты булангъы
ярышлар гьаманда йимик бу йыл
да, дагъыстанлы спортчулардан
къайры да, бизин уьлкени ва 20
тыш пачалыкъдан гелген айтылгъан спортчуланы ортакъчылыкъ
этивю булан къурумлу кюйде
оьтгерилди. Каспийскиде тай
боксдан оьтгерилген Россияны
чемпионаты да кёп санавдагъы
къаравчуланы тергевюн тартды.
– Зайнал Магьмутович, оьтген 2014-нчю йылда бизин республикада оьрюм чагъындагъы
яшлар ва уллулар спортну гьар
тюрлю журалары булан машгъул
болар йимик не спорт къурулушлар пайдаландырывгъа берилди?
Шоланы къайсылары оьзлени гезигин къаравуллай?
– Физкультура ва спорт тармакъларын
материал-техника
якъдан беклешдирмек муратда
къабул этилген «2014-2020-нчы
йылларда физкультураны ва спортну оьсдюрюв» деген программагъа, олай да футболгъа багъышлангъан шону бёлюгюне гёре
спортну гьар тюрлю журалары
булан машгъул болагъанлар учун
онгайлы шартлар яратмакъны
масъаласы салынгъан. Дагъыстан
Республиканы Гьукуматыны хас
къарары булан тасдыкъ этилген
шо программаны яшавгъа чыгъара туруп, бугюнлеге ерли хыйлы
иш этилген. Магьачкъала шагьардагъы «Труд» деген стадионну
гьалиги заманны талапларына
жавап береген кюйде ярашдырыв-янгыртыв ишлер толу кюйде
тамамлангъан деп айтмагъа ярай.
Эсгерилген стадионда волейбол,
баскетбол, регби, олай да спортну оьзге оюн журалары булан
машгъул болагъанлар учун къурулгъан уллу зал да бар. 2015-нчи
йылны февраль-март айларында
шо зал пайдаландырывгъа берилежек. Бизин республиканы
тахшагьарында бир футбол майдандан къайры да, спортну бу журасы булан машгъул болагъанлар
учун дагъы да 6 гиччи майдан да
бар. Къызылюрт шагьарда, Къарабудагъгент районну Къурбуки
юртунда, Ботлих районну Ботлих
юртунда да шолай майданлар бар.
Буссагьатгъы вакътиде Хасавюрт
районну Эндрейавулунда да уллу
футбол майданны къурулушу
юрюле. Къызлар шагьарда да
спорт комплексни къурулушу
башлангъан.
Шолай да, Каспий денгизни
ягъасындагъы Къаягент районда
Дагъыстанны ва Россияны жыйым командаларына къуршалгъанлар ярышлагъа гьазирлик
гёрмеге болар йимик федерал
даражадагъы спорт центрны проектлери къурулуп, тасдыкъ этилген. Шо спорт комплексини къурулушу Дагъыс­тан Республиканы
Башчысы Рамазан Абдулатипов
ва Россияны спортгъа къарайгъан
министри Виталий Мутко этген
разилешивге гёре къурулмагъа гёз
алгъа тутула. Шонда спортну гьар
тюрлю журалары булан машгъул
болмакъ учун уллу 6 зал, теннис
майдан, бассейн, къонакъюй болажакъ. Елкенли къайыкъ спорт
булан машгъул болагъанлар учун
да бары да шартлар яратылажакъ.
Инг аслусу, Темиркъазыкъ Кавказда лап уллу спорт центрны
къурмакъ учун, гертиден де,
спортчуланы оюнларын оьтгермеге ва оланы савлугъун беклешдирмеге онгайлы ер танглангъан.
Спортчуланы
къаркъарасыны
къуватын артдырывгъа денгиз
къайырдан къайры да, Къаягентни топурагъы бай эмли балчыкълары да, сувлары да болушлукъ
этежек деп къаравуллана.
– Республиканы районларында ва шагьарларында спорт
имаратланы къурулушуна далапчылар оьзлени къошумун
болдурамы?
– Озокъда, спорт имаратланы
къурувда бюджетден тышдагъы,
демек, далапчылар гёрсетеген
акъча маялар да харжлана. Бугюнлерде Избербаш шагьарда, олай
да Дагъыстан пачалыкъ политехника университетни бинасында
да шолай къурулгъан 25 метр
узунлугъу булангъы бассейнлер
пайдаландырывгъа берилди. Шолайлыкъда, токъташдырылгъан
ёрукълар сакъланып, тийишли
МАГЬАЧКЪАЛАДА САТЫВ-АЛЫВ ВА ЯЛ АЛЫВ «CAPITAL AVENUE» ДЕГЕН ЦЕНТР АЧЫЛГЪАН
кюйде къурулгъан 2 бассейн
болгъан сонг, гележекде бизин
республикада спортну юзюв журасындан ярышлар оьтгерилмеге
де бажарылажакъ.
Шондан къайры да, бизде 3
спорт комплекс, 18 спортзал, 2
уллу ва 23 гиччи футбол майдан
ва оьзге спорт имаратлар далапчыланы харжына къурулгъан. Бир
де къопдурувсуз айтгъанда, шо
спорт имаратлар пайдаландырывгъа берилгенлик бизде ватандашланы гьар къайсы къатлавларына
да физкультура ва спорт булан
машгъул болмакъ учунгъу имканлыкъларын артдыра.
– Зайнал Магьмутович, бизин
республикада, савлай уьлкеде
йимик, Олимпия оюнлагъа гиреген спортну жураларына тергев
этилегени англашыла. Шолагъа
гирмейген спортну жураларына
сизин министерликни янындан
якълав бармы?
– Буссагьатгъы вакътиде бизин
республикада яшланы ва яшёрюмлени 168, олай да Олимпия резервини 12 хас спорт школасы бар.
Тутушув ябушувгъа ва футболгъа
аслу тергев берилеген Олимпия
резервини 2 училищеси, физкультурадан гьазирлик юрюлеген 1
спорт клубу иш гёре. Шоларда 117
мингден де артыкъ яшлар ва яшёрюмлер спортну 36 тюрлю журасы
булан машгъул бола. Дагъыстанны
Гьукуматы къабул этген къарарлагъа асасланып, республиканы,
уьлкени оьлчевлеринде, халкъара
ярышларда натижалагъа етишген
спортчулагъа, оланы уьйретеген
тренерлерине, оьзге касбучулагъа
берилеген стипендиялар, акъча
савгъатлар бар, Олимпия ва Паралимпия оюнланы алдынлыларына
яшав боюнда айлыкъ гьакъ тёлене.
Бизин республиканы атындан
ярышларда ортакъчылыкъ этеген
спортчулагъа барысына да спорт
гийим тегин бериле. Олимпия оюнлагъа гиреген спортну журалары
булан машгъул болмакъ учун спорт
школаларда шартлар болдурулгъан. Спортну шо жураларындан
ярышлагъа барагъан спортчулагъа
ёл гьагъы да тёлене. Ярышланы
вакътисинде къалгъан авараланы
федерациялагъа чечмек къала.
– Янгы йылда спортну гьар
тюрлю журалары булан иштагьланагъанланы тергевюн тартар
йимик нечик ярышлар ва турнирлер оьтгерилежек?
– 2015-нчи йыл бизин учун бек
жаваплы йыл болажакъ. Неге тюгюл, бизин республикада биринчилей болуп тутушуп ябушувдан,
ябушувну грек-рим журасындан,
авур атлетикадан Россияны чемпионатлары оьтгерилежек. Шолардан къайры да, кёп санавдагъы
ярышланы оьтгермек гёз алгъа
тутулгъан.
– Зайнал Магьмутович, оьтгерилежек ярышларда бизин
спортчулагъа
уьстюнлюклер,
сизин де етип гелген Янгы йыл
булан къутлап, республикада
спорт тармакъны оьсювю учун
юрютеген гьаракатыгъызда оьрлюклер ёрайман.
– Мен де янгыз спортчуланы
тюгюл, савлай къумукъ халкъны,
«Ёлдаш» газетни бары да охувчуларын янгы йыл булан къутлайман. Инг алда яхшы савлукъ,
агьлюлеринде татывлукъ, юреклерине тутгъан бары да асил муратларына етишмекни ёрайман.
Лакъырлашывну
Насрулла БАЙБОЛАТОВ
юрютген.
www.yoldash.ru
№ 1, 2015 йыл
ЁЛДАШ
ЭКОНОМИКА ВА ЖАМИЯТ
02. 01. 2015 й.
6
Йылны башында тас этивлер артажакъ, сонг?..
Къыйматлы янашыв
болмаса...
Белгили болгъан кююнде, гьалигьалилерде Россия Федерацияны билим берив ва илму ишлеге къарайгъан
министри Дмитрий Ливанов бизин
уьлкебиздеги алимлени арасында къазанч учун тышгъа гетегенлерини санаву
тёбенлешегенин аян этген эди. Озокъда,
министрни пикрусу булан толу кюйде
разилешмеге болмайсан. Неге десегиз,
артдагъы йылларда оьтген асруну 90нчы йылларындан эсе, илму тармакъда
финанслашдырыв ишлер хыйлы къолай
болгъанына да къарамайлы, россиялы
айрокъда яш ва пагьмулу алимлерибизни
къазанч учун тышгъа гетивю давамлаша.
Яшырмагъа тарыкъ болмай, гертиден де,
илмуну оьсювюне ва асувлугъун артдырывгъа,
алимлени чалышывун яхшылашдырывгъа
бакъдырылагъан пачалыкъ маяланы оьлчевлери белгили кюйде артгъан.
Тек шогъар да къарамайлы, МГУ-ну белгили илму чалышывчусу Максим Скулачёв
токъташдырагъан кююнде, пачалыкъны
янындан гёрсетилинеген харжлар белгиленген
болжалларында илму учун пайдаландырагъанланы къолуна тюшмей, бюрократланы «киселеринде» тас бола. Шолайлыкъда, «Блумберг»
деген маълумат-ахтарыв агентлиги билдиреген
кююнде, 2014-нчю йылда Россиядан тышгъа
гетеген алимлени санаву артдагъы 15 йылны
ичинде лап да кёп болгъан.
Пенсиялар,
алапалар? ..
Арт вакътилерде белгили себеплеге гёре
Россияны манатыны абурдан тюшювю давамлаша. Натижада айлана ягъыбызда сатылагъан
гьар тюрлю малланы ва этилинеген къуллукъланы багьалары да гётериле. Шону гьисапгъа
алып, пенсиялар ва алапалар артамы деген
сорав тувулуна.
РФ-ни Пенсия фондуну баянына гёре 2015нчи йылда манатны учузлашывуну даражасы
гьисапгъа алынып, 2015-нчи йылда пенсияланы оьлчевлерин эки гезикде, февраль ва
апрель айланы биринчи гюнлеринден тутуп,
артдырмагъа умут этиле. Тек, 2014-нчю йылны
гьасиллери гёзден гечирилмей туруп, некъадар
артажагъы гьакъда толу кюйде баян бермеге
гьали де эрте.
Россия Федерацияны финанс министри
билдирген кююнде, манатны гючюн тас этивюню натижасында инфляция 9 процентден
кем болмажакъ. Гьакъыкъатда буса шо санав
2014-нчю йылда 5,5 процентден оьрде болмагъа тюшмей эди.
Бюджет тармакъда ишлейгенлени алапалары да, гёз алгъа тутулгъан кююнде, 2015-нчи
йылда артдырылмагъа тарыкъ. Тек алапалар
манатны гьакъыкъатдагъы учузлашывуна гёре
тюгюл, гёз алгъа тутулгъан 5,5 процентине гёре
артдырылажакъ.
…ювургъангъа гёре
узатма тарыкъ
Гьали-гьалилерде «Справедливая Россия»
деген партияны башчысы Сергей Миронов,
напдан гелеген долларланы пайлап, гьар россиялыгъа 1 минг доллар бермеге герек деп
таклиф этген эди. Озокъда, шону булан пачалыкъдагъы четим масъалалар оьзлюгюнден
чечилип-тюзелип къалмажагъы да гьакъ.
Политика технология Центрыны биринчи вице-президенти Алексей Маркин
токъташдырагъан кююнде, пачалыкъдагъы
социал-экономика гьалны яхшылашдырма
умут этеген белгили чалышывчулагъа шолай
айтды-къуйтдулардан сакъ болмагъа тюше.
Неге десегиз, эгер де шолай билдиривлер этеген политик, пачалыкъны башчысыны ерине
тюшме имканлыкъ болса, халкъ ондан айтгъан
сёзюн яшавгъа чыгъармакъны талап этежеги
гьакъда унутма тюшмей эди.
Демек, гьар кимге де аякъларынгны ювургъангъа гёре узат деген ёравгъа агьамият берип
сёйлемеге ва талап этмеге герек бола.
Къышлав багьа олтуражакъ
Белгили болгъан кюйде, Россиядагъы компаниялар, жамиятлар ва предприятиелер тыш пачалыкълардагъы банклардан алгъан харжларын алданокъ
токъташдырылгъан дыгъарны шартларына гёре белгиленген болжалны ичинде тёлеп къайтармагъа тарыкъ. Тек не этерсен, манатны учузлашывуну ва валютаны гётериливюню шартларында толу кюйде къайтарып болмай туралар.
Озокъда, манат бирден толу кюйде гючюн тас этип, акъчаланы алышдырмагъа
тюшсе, топлангъан гьар тюрлю борчланы
къайтарывну натижалары нечик болур
деген масъала тувулуна.
Россияны илмулар академиясыны халкъара капитал базарларыны масъалаларына къарайгъан бёлюгюню заведующийи
Яков Миркин токъташдырагъан кюйде,
2015-нчи йылда манатны гючюн тас этивю
10-12 процентлерден оьрде болмажакъ.
Демек, янгы йылда дефолт болажакъ, манат алышдырылажакъ деген пикру ахтарывчуланы натижаларына гёре гери урула.
Россиядагъы умуми ич продуктну
оьсювюн гьисапгъа алып айтгъанда,
Россияны манаты толу кюйде гючюн тас
этмежек. Буса да, манатны учузлашыву давам этиле. О саялы да къышлавубуз нечик
болур деген сорав тувулуна. Уьлкебизни
экспертлери токъташдырагъан кюйде,
малланы ва къуллукъланы багьалары
2015-нчи йылны башларында дагъы да
артажакъ деп къаравуллана.
Багьалар
гётерилежек
Белгили болгъан кюйде, артдагъы
вакътилерде Россияда къоллавчулар
учун этилинеген яшавлукъ-коммунал
къуллукъланы (ЖКХ) сан яны юрекни
рази къалдырмай. Тек не этерсен, шогъар да къарамайлы, оланы багьалары
артып тербей. 2015-нчи йылда ЖКХ-ны
тарифлери некъадар артма бола?
Милли яшавлукъ конгресни касбучулары малим этеген кюйде, ЖКХ-ны
къуллукълары Россияда 2015-нчи йылда июн айны 1-нден тутуп гётерилежек.
Дагъы да ачыкълашдырып айтгъанда,
яшавлукъ-коммунал къуллукъланы багьалары йылны экинчи яртысында, орта
гьисапда алып айтгъанда, 6 процентге
артажакъ.
Россияны кёбюсю регионларында
къолланагъан сувгъа гьалиги багьасындан эсе 10 процентни артыкъ тёлемеге
тюшежек. Исси сувну багьасы 8 процентге гётерилежек. Электрик ярыкъны
1 киловатына 6 процент къошулажакъ.
Шолайлыкъда, уьйлени ярашдырывну багьалары да бир къадар артажакъ
деп къаравуллана.
Бензинни багьасы 50
манат болма имканлы
Сынав гёрсетеген кююнде, ягъарлыкъны (бензинни) багьасы гётерилме
башласа, арты булан къалгъан бары да
къуллукъланы ва малланы багьалары
да гётерилмеге башлай. Россияны Пачалыкъ Думасыны бюджет ва налог
комитетини токъташдырывуна гёре
тышдан гелтирилеген маллагъа салынагъан пачалыкъ гюмрюк гьакъны 1,3
триллиону тас болажакъ.
Россияда чыгъарылагъан табии
маъданлагъа салынагъан налогланы
оьлчевлери де артажакъ. Шолайлыкъда, къоллавчулагъа да гьар тюрлю
маллар ва къуллукълар саялы багьалар
артып туражакъ.
2015-нчи йылны биринчи яртысында орта гьисапда бензинни бир литрисини багьасы 45 манатгъа чыгъажакъ.
Йылны экинчи яртысында буса шогъар
дагъы да 5 манат къошулажакъ деп
къаравуллана.
Янгы йылгъы маълумат
Гьар тюрлю малланы багьалары...
Урл+укъ май. Белгили болгъан кюйде, дюнья базарларында гюлайланны тюрлю ёравлар да арагъа чыгъарыла.
Биринчиси, о саялы да валюта аслу
багьалары артып тербей. Шону гьисапгъа алып, Россияда гюлайланны оьсдюрюв булан машгъул болагъанлар урлугъун тыш пачалыкълагъа сатмагъа гьалда сатыв-алыв ишлерде къолланмай,
муштарлы бола. О саялы да гюлайланны урлугъун тышгъа йиберме къоймай, аманат банклардагъы хас счётлагъа салырегионларда да оьсдюрюп, ишлетмек учун багьаларын артдырмагъа тюшежек. нажакъ.
Экинчиси, шогъар гёре сатывгъа чыгъЮрт хозяйство базарланы чалышывуну
Шоланы арасында уьйде къоллана­гъан арылагъан валюта кемимеге имканлы.
ёрукълашдырыв булан машгъул болагъан техника алатлар – холодильниклер, опуракъ
Уьчюнчюсю, шолайлыкъда, банкланы
аграрный институту (ИКАР) береген маъ- жувагъан машинлер ва оьзгелери де янгы янындан иш этип валютаны багьасы гётелуматлагъа гёре, шо себеплеге гёре урлукъ йылда 15-20 процентлеге гётерилмеге бола.
рилме имканлы. Шону бугюнгю гьал
майны ломай багьалары янгы йылда ачыкълашдыра.
ны башлапгъы 2 айыны ичинде 50
Экспертлени токъташдырывуна
процентге ерли артмагъа имканлы.
гёре, валюта къоллавда аз болгъан
Шолайлыкъда, увакълашдырып
чакъы, тюпден таба сатылагъан
маллар сатылагъан базарларда да
валютаны багьалары да кёп болаурлукъ майны багьалары белгили
жакъ. Натижада, экономика бузукъкюйде артажакъ деп къаравуллана.
лашгъан сайын, бизин уьлкебизде
Макарон. Янгы йылда дюньякъолланагъан, пайдаландырылагъны сурсат базарларында ашаман валюта да алдан эсе хыйлы кем
лыкъ учун къолланагъан будайны
болажакъ.
сайламлы жураларыны багьалары
Роснефтни башчысы Игорь
гётерилежек. Шону булан янаша
Сечинни
токъташдырывуна гёре,
будайны оьзге жураларыны ба2014-нчю йылны ахырына таба
гьалары да артажакъ. О саялы да
къаранапны барелини багьасы 110
янгы йылда экмекни багьасы да
доллардан 60 долларгъа ерли тё20-25 процентлеге артажакъ деп
бенлешди. Эгер де янгы йылда шо
къаравуллана.
санав 60 долларда токътаса да, РосИчкилер. Россияда ва ондан
сияны экономикасыны оьсювюне
тышда гьазирленеген спиртден
уллу къоркъунчлукъ болмажакъ.
этилеген эсиртеген ичкилени,
Неге тюгюл, бизин уьлкебизде
шоланы арасында гьаракъыны,
чагъырны, шампанскоени ва коньякны
Гьайван эт. ИКАР токъташдыра­гъан чыгъарылагъан къаранапны гьар барелибагьалары да янгы йылда 20-25 процент- кююнде, бизин уьлкебизге тышдан гьайван ни оьзюне токътайгъан багьалары оьзге
леге артмагъа имканлы. Тюзю, халкъны этни 34 проценти ташылып гелтириле. пачалыкълардан эсе тёбенде.
И. Сечинни ёравуна гёре къаранапны
янындан уллу разисизликлер болмасын Дюнья базарларында багьаланы артагъаны
учун, пачалыкъ федеральный ва регион ва манат гючюн тас этегени саялы, гьайван барелини багьасы 2015-нчи йылны бибазарларында сатылагъан гьаракъыны этни багьасы да 2015-нчи йылда 8-10 про- ринчи яртысында 70 доллардан тёбенде
болмажакъ деген ой тувулуна.
багьаларын гьатдан озмагъа къоймажакъ центлеге артажакъ деп къаравуллана.
деп умут этиле.
Шикалат. Аслу гьалда Эбола аврув
какао-бурчакъ оьсдюрюлеген пачалыкъ- Валюта ва къаранап
ларда яйылгъан. Шо саялы дюнья базар«Ёлдашны» охувчулары да янгы йылда
ларында шикалат учун къоллана­гъан хаммалны оьлчевлери де кемий ва багьалары долларны, еврону ва къаранапны багьала18 процентге ерли гётерилип геле. Янгы ры не оьлчевде болажагъы гьакъда билмейылда шону уьстюне дагъы да 2 процент ге муштарлы экени англашыла. Белгили
болгъан кюйде, 2015-нчи
къошулажакъ.
Къ. КЪАРАЕВ
Техника. Белгили болгъан кюйде, бизин йылда уьлкебизни финанс
уьлкебизни регионларында юрт хозяйство базарларында сатыв-алыв
8-988-778-81-50
техника, машинлер чыгъарыла. Тек шола- ишлерде айландырылагъан
ны чыгъармакъ учун гьар тюрлю багьалы валютаны къадары кемикъураллар, запас частлар тыш пачалыкъ- тилежек деген хабарлар
[email protected]
лардан гелтирилип ясандырыла ва жыйыла. яйыла. Шо саялы да гьар
ЛЕНИНГЕНТЛИ АСМА НЮРМАГЬАММАТОВА 43 ЙЫЛЛЫКЪ ЧАГЪЫНДА УЬЧ ЯШ ТАПГЪАН
www.yoldash.ru
№ 1, 2015 йыл
7
ЁЛДАШ
ИЛМУ ВА ЖАМИЯТ
02. 01. 2015 й.
Барият АЛИМОВА:
«Яшавубуз яхшылашажакъгъа инанаман»
Барият Алимова (Темирханова) Гьайдакъ районну Мажалис юртунда 1937нчи йылда тувгъан. 1971-нчи йылда Москва шагьардагъы пачалыкъ маданият
институтун битдирип, театр режиссёруну касбусуна ес болгъан. 1977-нчи йылда
СССР-ни илмулар академиясыны Дагъыстандагъы филиалыны тарих, тил ва
адабият институтуну аспирантурасын тамамлап, кандидатлыкъ диссертациясын
якълагъан. 2003-нчю йылда тарихи илмуланы доктору болгъан.
Ол 170-ден де артыкъ илму ишни ва 12 монографияны автору, ДР-ни илмусуну
ат къазангъан чалышывчусу. Кёп санавдагъы гьюрметлев грамоталар ва «Къайратлы загьматы учун» деген медаль булан савгъатлангъан.
Тёбенде тарихи илмуланы доктору Барият АЛИМОВА булан болгъан бизин
газетни мухбирини лакъырлашыву охувчуланы тергевюне бериле.
– Барият Магьамматовна, бир
гьавур биринчи касбугъузну юрютюп, Дагъыс­
тан радиокомитетинде
режиссёр гьисапда чалышгъан сонг,
сиз илмуну ёлуна нечик тюшдюгюз?
Шогъар не себеп болду?
– Билемисен, уьлкебизни тахшагьарына оьр охув ожакъда билим
алмагъа гетгенчеге де, мен халкъ
яратывчулу­
гъуну республика уьюнде
методист болуп ишлеп турдум. Мени
илму тармакъдагъы биринчи абатларым, жаны яхшы женнетлени тёрюнде
болсун, уьягьлюм Алимни (ол Дагъыстанны халкъ шаири Тагьир Хрюкскийни уланы – Н.Б.) таъсири булан
алынгъан. Инг алда аслу ишим булан
янаша оьзю савунда бизин ожакъда
кёп болагъан Расул Гьамзатовну таклифине гёре мен оьзбашына чалышагъан
къумукъ, рутул ва азербайжан йыравланы яратывчулугъун ахтармагъа башладым. Оланы асарларын язып алып,
айрыча китапларын онгардым. Шолай,
мен тизип, оьзюм баш сёз де язып онгаргъан Дагъыстанны ат къазангъан артисти
Агъай Къаплановну «Агъачкъомуз булан»
деген китабы 1963-нчю йылда охувчулагъа
етишди. Шо китапны уьстюнде ишлейгенде магъа Аткъайны ва Камал Абуковну
айрыча кёмеги тийди. Дейгеним, мен къумукъ адабиятны, айрыча поэзияны яхшы
билемен деп айтмагъа болмайман. Шо
саялы мен оьзлени атларын уллу гьюрмет
булан эсгереген чебер сёзню айтылгъан
усталары, Агъай Къапланов айтагъан йырланы арасындан халкъ йырларын танглап,
ону асарларыны уьстюнде редакторлар
гьисапда ишледилер. Шондан къайры да,
мен дагъы да эки китапны чыгъармагъа
болдум.
Москва шагьардагъы пачалыкъ маданият институтун битдирип къайтгъан
сонг мен Дагъыстан къумукъ радиода
режиссёр болуп ишлемеге башладым.
Арадан бираз заман да гетмейли, Россияны илмулар академиясыны Дагъыстандагъы филиалыны тарих, тил ва адабият
институтну директору Гьажи Гьамзатовну
насигьатына гёре аспирантурагъа да
тюшдюм. Белгили алимибиз Сакинат
Гьажиеваны ёлбашчылыгъы булан «Къумукъланы алдынгъы ва гьалиги уьйленив,
олай да той адатлары (XIX асруну ахыры
XX асру)» деген темагъа кандидатлыкъ
диссертациямны
токъташдырылгъан
болжалларда якъладым. Шо илму ишимде
янгыз къумукъланы тюгюл, оьзге тюрк
халкъларыны уьйленив ва той адатлары
да ахтарылгъан.
– Олай болгъан сонг, сизин илму
чалышывугъуз бюс-бютюнлей къумукъланы мердешли адатларын, оланы
яшав-турушун ахтарыв булан байлавлу
деп айтмагъа ярай дагъы?..
– Илму-ахтарыв ишимде янгыз къумукъланы тюгюл, аслу гьалда Дагъыс­
танны аз санавлу миллетлерини агьлю
яшав-турушуна,
тарих-этнография
ахтарывлагъа айрыча агьамият беремен.
Бугюнлеге ХIХ асрудан тутуп, ХХ асруну
башына ерли табасаранлыланы, ботлихлилени, гьайдакълыланы, годоберлилени
ва бизин республикада яшайгъан оьзге
аз миллетли халкъларыны гьакъындагъы
тарих-этнография ахтарывларым басма-
дан чыгъарылгъан. Оланы аслам пайы
Американы Бирлешген Штатларында
«Энциклопедия мировых культур», олай
да «Народы России», «Народы и религии
мира», «Народы юга России», «Народы
Дагестана» деген илму жыйымларда ер
тапгъан. Айрыча китаплар болуп чыкъгъандан къайры да, янгыз бизин уьлкеде
тюгюл, тыш пачалыкъларда оьтгерилген
илму конференцияларда, конгреслерде
малим этилген илму ишлеримде гьар миллетни оьзтёречелиги булан бирге милли
маданият ва умуми башгъалыкъларына
да аслу тергев берилген.
Озокъда, биз, илму къуллукъчулар,
ахтарагъан масъалаланы оьзюбюз тангламайбыз. Илму ахтарывлар юрютегенде Россияны илмулар академиясыны
талап­лары гьисапгъа алына. Шолай, мен
артдагъы эки йылны узагъында гьалиги
дагъыс­
тан агьлюню масъалаларын ахтараман. Темиркъазыкъ Кавказны ва
Дагъыстанны халкъларыны сурсат булан
байлавлу мердешлени мисалларында
бир-бири булангъы байлавлугъун, олай
да таъси­рин ахтарып, айрыча монография
язып чыгъармагъа да бажардым.
– Барият Магьамматовна, сиз оьзю­
гюз лап артда эсгерген илму-ахтарыв
ишигизни гьакъында айрыча не айтмагъа боласыз?
– Билемисен, Темиркъазыкъ Кавказны
ва Дагъыстанны тюрк миллетли халкъларыны сурсат, аш булан байлавлу мердешлери айрыча ахтарыла буса да, монографияда гьар тюрлю ашланы этилеген
къайдалары бериле деп ойлашма тюшмей.
Шо илму-ахтарыв ишимде аслу гьалда
тюрк миллетли халкъларыны тарихинден
маълумат бериле. Олар не йимик саниятлар булан машгъул болуп гелгени гьакъда
да айтыла. Шондан сонг сурсат, ашамлыкъ
булан байлавлу мердешлери малим этиле.
Демек, кёп йылланы боюнда оьтгерилген
этнография ахтарывланы кюрчюсюнде
ва ахтарылагъан масъалагъа байлавлу
чыгъарылгъан хас адабиятгъа асасланып,
тюрк миллетлени маданият бирлигин,
олай да гьар миллетни башгъалыкъларын
гёз алгъа тутуп, оланы ашамлыкъ булан
байлавлу мердешлерин суратламакъны
къастын этгенмен. Монографияда айрыча
гьар миллетни вакиллерини арасында аш
этилеген вакътиде тиштайпаны гийимине,
тепси ягъада оьзлени тутмагъа тюшеген
къайдаларына да, олай да башгъа янларына да аслу тергев бериле. Шу ерде оьзюмню
ишимде оьзге алимлени ахтарывларындан
къайры да, Манай Алибековну «Къылыкъ
китабындан» да пайдалангъанымны айрыча эсгермеге тийишли гёремен.
– Сиз юрютеген ахтарывлар булан байлавлу айтгъанда, бугюнлерде
дагъыс­тан агьлюню алдында не йимик
масъалалар токътагъан?
– Мен шо масъаланы уьстюнде ишлемеге башлагъанлы, архивлердеги кёп материалланы ахтармагъа тюшдю. Халкъны
яшавунда заман булан бирче агьлю яшаву
да алышынгъаны англашыла. Озокъда,
бугюнлерде алдын йимик агъа-ини оьзлени агьлюлери булан бир къазандан ашап,
бир абзарда да яшамай. Шолай яшавун
къургъан агьлюлер Дагъыстанны къыбла
боюнда оьтген асруну 70-нчи йылларыны
ахырында да бар эди. Бугюнлерде буса
жагьил уланлар уьйленген сонг, аслу
гьалда оьзюню агьлюсю булан ата-анасындан айрыча чыгъып яшав къурмагъа
къасткъылагъаны белгили. Шо якъдан
алгъанда, бизде буссагьатгъы вакътиде,
оьрде эсгергеним йимик, агъа-ини бир абзарда бирче яшайгъан агьлю барын, атасы,
анасы булан яшайгъан яшланы санавун,
эр-къатынны арасында айрылывланы
ахтарывну юрютемен.
– Сиз юрютеген шо ахтарывланы
натижалары нечикдир? Айрылагъан
эр-къатынны санаву аз боламы, неде
баргъан сайын артамы?
– Арта. Шону булан бирге, артдагъы
эки йылны гьакъында айтгъанда, уьйленмек учун ЗАГС-ны къурумларына арзалар
бергенлени умуми санавундан 5, 8 проценти той согъулагъан гюн етишгенчеге шоланы къайтарып алгъаны белгили. Эгер де
уьйленгенчеге арзалар закон булан токъташдырылгъан кюйде бир ай алда бериле
болмагъан буса, олар да айрылагъан эркъатынны сыдыраларын толумлашдыражакъ эди. Оьзюм юрютеген ахтарывланы
гьасиллерине асасланып айтсам, 2012 -нчи
йылда бизин республиканы хас пачалыкъ
къурумларында уьйленивге байлавлу – 22
минг 531, айырылывлагъа байлавлу буса
4 минг 657 языв этилген. Айрылгъан
эр-къатынны санаву уьйленгенлени 20,
7 проценти болуп токътай. Тек шу ерде
18 йыллыкъ чагъында уьйленегенлени
гьа­къында мекенли маълуматланы топламагъа бажарылмай къалагъанын айрыча
айтмагъа сюемен. Бизин республиканы пачалыкъ къурумларында шо чагъындагъы­
лар уьйленегени гьакъында артдагъы бир
нече йылны узагъында этилген 2 тюгюл
языв ёкъ. Неге тюгюл, шо чагъында уьйленегенлеге аслу гьалда шариат ёлунда гебин
къыйылып къала. Гьар къайсы чагъында
да янгыз гебин къыйып уьйленегенлени
гьисабын юрютмеге бирдокъда бажарылмай. Нечик алай да, мен гелтирген шу
санавлар айрылагъан эр-къатынны санаву
артагъанын исбатлай. Шо гьакъда айта
туруп, бугюнлерде гьатта 30 йыллар бирче
яшагъан эр-къатын айрылагъан гезиклер
де ёлугъагъанын эсгерме тюше.
– Шолай гьалны себеплерин сиз нечик англатажакъ эдигиз?
– Эр-къатынны арасында татывсузлукъ тувулунуп, агьлюлер тозулагъаныны
себеплери кёп. Мен гьисап этеген кюйде,
заман оьтюп, билим даражасындан къайры, эр-къатынны бир-бирине бакъгъан
якъдагъы талаплары да артагъанлыгъы
шоланы биринчиси болуп токътай. Сонг
да, шо гьалгъа яшав шартлар баргъан
сайын бузукълашагъаны да таъсир этедир.
Бирдагъысы, гьалиги бир-бир тиштайпалар айрыча яшамакъны онгайлы гёре.
Агьлюлерде татывсузлукъ тувулунагъаныны аслу себебин эсли ва яш наслуланы
арасындагъы байлавлукъ уьзюлгенлигинден де гёремен.
–
Экинчилей
уьйленегенлени
гьакъын­да баянлыкъ береген маълуматлар бармы?
– Бар. Экинчилей кёбюсю гьалда
эргишилер уьйлене. Оьзюм ахтаргъан
2013-нчю йылны гёз алгъа тутуп айтгъанда, 1минг 78 эргиши ва 578 къатынгиши
экинчилей уьйленген.
– Барият Магьамматовна, артдагъы
вакътилерде къумукъ тиштайпалар оьзге
миллетлени вакиллери булан уьйленеген
гезиклер кёп болагъаныны себеплерин
нечик англатажакъ эдигиз?
– Шо гьалны себеплерин ахтарып
турмагъа да тюшмейдир. Нечик де, кёпден
берли Къумукътюзде кёп санавдагъы оьзге халкъланы вакиллери де яшап гелген.
Шогъар оьз заманында бизин респуб­
ликаны ёлбашчыларыны тав миллетли
халкъланы тюзлюк бойлагъа гёчюрмек
учун юрютген гьаракаты да айрыча болушлукъ этген. Бугюнлерде гьар тюрлю
халкъланы вакиллерини арасындагъы
къатнав да артгъан. Демек, олар бирге оьр
охув ожакъларда билим ала, бирче ишлей.
Бу – бир яны. Шондан къайры да, асрулар
боюнда тюрк миллетлеге гиреген халкъланы къатын-къызлары, шоланы арасында
къумукъ тиштайпалар, уьй къуллукъгъа
байланып, яшланы тарбиялав булан
машгъул болуп гелгени белгили. Тавлу
къатын-къызлар йимик олар къышгъа
агъач гьазир этив, олай да бичен чалыв,
оьзге къол гюч тарыкълы авур ишлени
кютюв булан машгъул болмагъан. Уьйде,
абзарда онгайлы яшав шартланы болдурув
гьар къачан да оланы аслу борчу болгъан.
Шо да оьзге миллетли эргишилени олар
булан уьй болмагъа иштагьлы этген. Гертиси, буссагьатгъы вакътиде уьйленивню
гьакъындагъы шагьатнамалагъа янгыз эркъатын тийишли гёрген гезиклерде оланы
миллети языла. Шо саялы болмагъа ярай,
артдагъы вакътилерде оланы миллети
эсгерилмей къала. Тек оьзюм юрютеген
ахтарывланы гьасиллери бизин къумукъ
тиштайпалар оьзге миллетли эргишилеге
эрге чыгъагъан гезиклер кёп болагъанын
исбатлай. Шону булан бирге дагъыстан
халкъларыны вакиллери орус миллетли
къатын-къызлар булан кёп сийрек уьйлене. Шогъар оланы динини, яшавгъа
къаравларыны, тарбиясыны башгъалыкълары да таъсир этме болмагъа ярай.
– Барият Магьамматовна, мени
булан шулай ачыкъ лакъыр этгенигиз
саялы кёп савболугъуз. Янгы йыл булан да къутлап, сизге яхшы савлукъ,
яшавугъуз­
да кёп-кёп яхшылыкълар,
алимлик чалышывугъузда дагъы да оьрлюклер ёрайман.
– Мен де магъа берилген имканлыкъдан пайдаланып, къумукъ халкъымны
янгы йыл булан къутлай туруп, бугюнгю
бизин четим девюрде инг алда чыдамлыкъ
ёрайман. Заман гете туруп сама шо гьал
яхшы якъгъа багъып алышынажагъына
инанмагъа да сюемен. Янгы йылда гьар
ожакъгъа янгыз сююнч-къуванч алып гелеген янгылыкълар эшик къакъсын. Гьар
кимни де яшаву оьзю гёзлегенден артыкъ
болуп тюзленсин. Халкъына къуллукъгъа
белсенген къумукъланы баш «Ёлдаш»
газетини бары да къуллукъчуларына да
яратывчулукъ уьстюнлюклер, агьлюлерине татывлукъ ёрайман. Оьзюм де алимлик
къысматыма къабул болуп, юрютеген ахтарывларымны гележекде де узатмагъа гёз
алгъа тутаман. Шолардан да халкъыма аз
буса да пайда-хайыр тиер деп умут этемен.
МАГЬАРАМГЕНТ РАЙОННУ НОВО-ФИЛЯ ЮРТУНДА ДАЗУДАН ЯЯВ ОЬТМЕК УЧУН ОНГАЙЛЫ ЁЛ АЧЫЛГЪАН
Лакъырлашывну юрютген
Насрулла БАЙБОЛАТОВ.
СУРАТДА: Б. АЛИМОВА.
www.yoldash.ru
№ 1, 2015 йыл
МАДАНИЯТ
ЁЛДАШ
02. 01. 2015 й.
8
Басир МАГЬАММАТОВ:
«Сигьручу болгъан бусам…»
Бизин халкъ етген уллу даражаланы бириси – бизин оьктемлигибиз – Къумукъ
театр. Къумукъ театргъа сукъланагъанлар кёп, ону аты Дагъыстандан оьтюп, Россиядан тышда да белгили. Театрыбызны, ондан таба халкъыбызны да оьр этегенлер – онда ишлейген актёрлар.
Къумукъ театрны наслудан - наслугъа берилип гелеген мердешлери кёп. Шоланы бири – халкъ лап да кёп сюеген масхара ролланы ойнайгъан актёрлар. Олар
гьар наслуда оьзтёрече пагьму булан арагъа чыгъа. Тажутдин Гьажиев башлагъан
шо эстафетаны ондан сонг Магьамматамин Акъмурзаев узатып, артда Басир Магьамматовгъа тапшурду.
Къумукъланы лап да сююмлю артистлерини бири Басир Магьамматовгъа 60
йыл битди. Сагьнада кёбюсю эдепсиз адамланы ролларын ойнай буса да, оьзю Басир яшавда артыкъ саламат адам. Шону учун юбилейин этемен деп де айланмады.
Ону гьакъында газетлерде язылып да мени эсимде ёкъ.
Лакъыр этмеге деп Басирни артындан мен «гьав» этегеним де уьч йылдан къолай боладыр. Къуру артгъа теберип, тюрлю багьаналар табып, оьзюню гьакъында
язгъанны сюймей айлана эди. Сонг мен ону Интернетден таба «къамавгъа» алма
къарадым. Шолай, нечик де, ондан бир нече соравларыма да жаваплар алма бажарылды. Ол мени масхарагъа ошатма къарагъан соравларыма масхаралы жаваплар
бергенни сюйген эдим. Ол буса, мени хыялымны бузуп, оьзю тийишли гёрген
кюйде жавапланды. Басир оьзю айтмагъан затланы кёплерин ону гьар тюрлю
ролларындан алынгъан суратлары айтар бугъай.
– Басир, сени къумукъ къаравчу
кёп сюегенине де къарамайлы, сени
гьа­къынгда
газетлерде-журналларда
язылып эслемегенмен. Не
себеп? Журналистлени сюймеймисен? Инанмаймысан?
Къоркъамысан?
–
Журналистлерден
къоркъмайман.
Инанаман.
Олар оьзлени ишин нечакъы
бола буса да яхшы этме сюедир
деп эсиме геле. Иш сизде тюгюл, менде. «Сени гьа­къынгда
сен айтма, халкъ айтсын!» – деп
тарбиялагъан мени. Шону учун
карасдан чыгъып, валекге тебип болмайман.
– Бираз сама таныдыкъ
сени. Охувчуланы сени булангъы танышлыгъын узатайыкъ.
Къачан тувгъансан? Къайда
тувгъансан? Не учун тувгъансан? Айып этме, артдагъы сорав бизин
театрдагъы бир спектаклден алынгъан,
эсингде буса...
– Гетген асруну 54-нчю йылында Бабаюрт районну Гьасанай юртунда тувгъанман… Гечелер къап-къарангы, ярыкълар
ёкъ. Яшыл отда да ятып, кёкге къарайсан,
кёкню де юлдузлар бийлеген. Уллу аламат!
Гьали шагьаргъа гёчгенли, гечелер кёкге
къарап, шо яшлыгъымны эсге алма сюемен, тек не амал, шо аламатны гёрмеймен.
Яда гёзлерим осал болгъан, яда ярыкълар
кёп.
Мен 1954-нчю йылда тувгъан бусам да,
документлеримде 53-нчю йылда тувгъан
деп язылгъан. Ону себеби де шулай. 1971нчи йыл мен школаны охуп битдиргенде,
бары мени булан охугъан яшланы асгерге
йимик гёрюне эди. Бириси – гьали школа
бар ерде. О буса магъа уллу къала йимик
гёрюне эди. Мен къалкъысына къамуш
ябылгъанына юрюй эдим. Школагъа
барагъанда-гелегенде шо «къаланы» ягъындан оьтегенде, бир сукълана эдим онда
охуйгъан яшлагъа. Гюнлени бир гюнюнде
гечеден эртенге къамуш школабыз яллап,
магъа да насип болду шо уллу школагъа
гёчмеге.
Айтагъаным, он класны битдирдим.
Сонг асгерде къуллукъ этдим. Ондан
къайтгъанда мен ишлемеген ер де къалмады. Хасавюртда цемент вагонланы къотарып да юрюдюм, штукатурщик де болдум.
Воллагь, бираз заман банкда бухгалтер
болуп да ишледим. Туршунайда трактор
бригаданы учётчиги де болдум. Къайда
ишлесем де, оьзюмню юрегим ушатагъан
ерни табып болмайман. Артда Бабаюрт
СПТУ-да шофёр курсланы да битдирип,
алма башлады. Мени буса бир йылым
етишмей эди. Военкоматгъа юрюй
туруп, воен-
комну башын инжитдим. Ол да атама арз
этген. Сонг 1953-нчю йылда тувгъан деп,
метрика да этип, къурдашларым булан
мени де асгерге йиберди.
– Мен сени сагьнада биринчилей 70нчи йылларда Бабаюрт районну халкъ
театры салгъан «Ал байракъны гесеги»
деген спектаклде гёргенмен. О заман
сен «ялынлы революционер» эдинг. Шо
сени биринчи ролюнг сама тюгюлмю
эди?
– Къайдан бола?! Сагьнагъа мен биринчилей Гьасанайда школада охуйгъанда
чыкъгъанман. Гьасанайны школасы…
Мен охума башлагъанда, бизин школаны, гьалигилер айтагъан кюйде, эки
корпусу бар эди. Бириси – юртну ортасындагъы тюкенни артында. Къалкъысына къамуш ябылгъан, магъа уллу уьй
машин булан гравий ташып юрюймен.
Бир гюн рейсден къайтып гелегенде,
къол гётерип, гюнагьларындан Аллагь
гечгир, Мурат Телевов токътатды. Лакъыр
эте туруп, таныш болгъан сонг, ол мени
Бабаюртдагъы халкъ театргъа чакъырды.
Мен де гьар ахшам рейсден сонг, машинни гаражгъа да салып, районну маданият
уьюне чабагъан болдум. Гьали тапдым оьз
еримни деп эсиме гелди. Мурат, Ималдин,
Элмурза, Зумрут. Бу адамлар магъа яшавумда оьз ёлумну тапмагъа кёмек этдилер.
Бабаюртдагъы, Аллагь рагьмат этгир,
Ималдин Муцалханов ёлбашчылыкъ этеген коллективни районну халкъ театры
деген аты болса да, биз ону булан бары да
къумукъ юртланы айлангъанбыз. Гьатта
Мычыгъышгъа, Осетиягъа, КъабартыБалкъариягъа да бардыкъ. Сонг Мо-
сквагъа охума тюшдюм. Шогъар да мен
уьстде атларын эсгерип гетген адамлар
«гюнагьлы». «Бармайман. Магъа 25 йыл
бола!» – дегенге де къарамайлы, йибердилер. Охуп къайтгъанлы, Магьачкъалагъа
гёчюп, Къумукъ театрда ишлеп тураман.
– Басир, сен халкъны кёп сюеген
спектакллерини бирисинде Молла Нас­
рутдинни ролюн ойнайсан. Шону кебине гирип къаласан. Молла Насрутдинни
масхара хабарларын эшитгенде, гёз
алгъа мен сени гелтиремен. Мени йимиклер дагъы да бардыр. Бугюн Молла Насрутдин бизин арабызда яшай болгъан
буса, не этер эди экен?
– Бугюнлерде де Молла Насрутдинни
йимик гертини айтагъанлар бар, тек оланы яда оьлтюрген, яда туснакъ этген, яда
къоркъутуп токътатгъан.
– Англашыла… Юмористлер, комик­
лер кёбюсю яшавда пашман адамлар
бола дей. Басир Магьамматов
сагьнадан тышда нечик адамдыр:
шатмы яда ойлуму, пессимистми
яда оптимистми?
– Гележекге инамлыкъдан гёче
туруп не болур, билме къыйын...
– Сен сагьнада сигьручуну
ролюн ойнагъанмысан-ойнамагъанмысан, билмеймен. Тек шулай
затны билме сюер эдим, сигьручу
болгъан бусанг, театрыбызгъа не
яхшылыкъ этер эдинг?
– Сигьручу болгъан бусам…
Биринчилей, озокъда, артистлени
алапаларын гётережек эдим.
Гьалиги алапалары булан артистлер, театрдан тышда къазанмаса,
яшав къуруп болмай. Экинчилей,
театрлар учун общежитие къурар
эдим. Юртлардан гелген таза ана
тилинде сёйлейген яшлар мунда
береген алапа булан квартирде де
туруп ишлеп болмай. Уьчюнчюлей,
театргъа ер-ерден пагьмулу режиссёрланы чакъырып ишлетме герек.
Мен бизин режиссёрлар яман деп
айтмайман, театргъа янгы «къан»
къошулма герек. Дёртюнчюлей, сигьручу
болгъан бусам, театргъа эки автобус алар
эдим: бири – гиччи, бири – уллу. Дагъы да,
концертлер, юбилейлер, съездлер, жыйынлар учун шагьаргъа айрыча бир уллу
бина герек, театр спектакллени уьстюнде
парахат репетициялар этип болагъан кюйде. Къайсын-бирин айтайым, сигьручугъа
кёп иш бар.
– Баракалла, сени, гертилей де, ишинг
кёп. Дагъы заманынгны алма болмайман. Кёп савбол!
– Сен де аман бол.
Рашит ГЬАРУНОВ.
СУРАТЛАРДА: Басир МАГЬАММАТОВ
тюрлю-тюрлю ролларда.
ДЕРБЕНТДЕ ДЮНЬЯ МАДАНИЯТНЫ ВА БУСУРМАН, ХРИСТИАН, ИУДАИЗМ ДИНЛЕНИ МУЗЕЙИ АЧЫЛГЪАН
www.yoldash.ru
№ 1, 2015 йыл
9
ЁЛДАШ
ТЕЛЕнеделя
02. 01. 2015 й.
Что смотреть с 05 по 11 января
ПОНЕДЕЛЬНИК, 05 ЯНВАРЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на Первом
канале
Владимир Познер,
Иван Ургант в проекте
«Англия в общем и в
частности»
ВТОРНИК, 06 ЯНВАРЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на канале
РГВК «Дагестан»
Д/ф к 100-летию Барият Мурадовой «Жемчужина дагестанского
театра»
СРЕДА, 07 ЯНВАРЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на Первом
канале
Ольга Дроздова, Дмитрий Певцов в многосерийном фильме
«Ангел в сердце»
ЧЕТВЕРГ, 08 ЯНВАРЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на канале
СПОРТ
Биатлон. Кубок мира.
Эстафета. Прямая
трансляция из Германии.
6.00, 10.00, 12.00,
18.00 21.00 Новости.
6.10 «Eралаш».
6.30 Марат Башаров
в фильме «Красавчик» (16+).
8.05 Мишель Мерсье в фильме
«Анжелика, маркиза ангелов»
10.15 Смак (12+).
10.55 Премьера. Ералаш. Детство строгого режима».
12.10 «Балабол». Многосерийный фильм (16+).
16.00 «Мужское / Женское»
17.00 «Наедине со всеми».
18.15 «Угадай мелодию» (12+).
18.55 «Пусть говорят» с Андреем Малаховым (16+).
21.20 «Оттепель». Многосерийный фильм (16+).
23.15 Премьера. Владимир Познер, Иван Ургант в проекте
«Англия в общем и в частности»
0.15 Фильм «Шерлок Холмс:
Скандал в Белгравии» (12+).
1.55 «Люди Икс: Начало. Росомаха» (16+).
5.10 Комедия «Волшебная сила». 1970г.
6 . 2 0 Те л е с е р и а л
«Гюльчатай. Ради
любви». (12+)
9.50 ПРЕМЬЕРА. «Рождественская «Песенка года».
11.00 ВЕСТИ.
11.10 Местное время . Вести
Дагестан
11.30 Юбилейный концерт
Александры Пахмутовой.
14.00 ВЕСТИ.
14.10 Юбилейный концерт
Александры Пахмутовой. Продолжение.
14.20 Телесериал «Верю».
19.40 Местное время Вести
Дагестан
20.00 ВЕСТИ.
20.30 Фильм «Память сердца».
2014г. (12+)
0.20 ПРЕМЬЕРА. Юбилей Театра Сатиры.
1.20 Комедия»Берегите женщин». 1981г.
3.35 «Комната смеха».
6.05 «Из песни слов
не выкинешь!»
7.00 Детективный
сериал «ДОРОЖНЫЙ ПАТРУЛЬ»
8.00, 10.00, 13.00 Сегодня.
8.20 «ГЛУХАРЬ. ПРИХОДИ,
НОВЫЙ ГОД!» (16+).
10.20 Сериал «ВОЗВРАЩЕНИЕ МУХТАРА» (16+).
12.05 Боевик «ПСЕВДОНИМ
«АЛБАНЕЦ» (16+).
13.25 Боевик «ПСЕВДОНИМ
«АЛБАНЕЦ» (16+).
16.10 Остросюжетный сериал
«УЛИЦЫ РАЗБИТЫХ ФОНАРЕЙ» (16+).
19.00 Сегодня.
19.20 Детективный сериал
«ПАУТИНА» (16+).
23.05 «Хочу к Меладзе» (16+).
1.00 «Сегодня. Вечер. Шоу»
2.50 «Чета Пиночетов» (18+).
3.25 «БОЛЬШАЯ ПЕРЕМЕНА» (12+).
4.55 Дикий мир (0+).
5.20 Сериал «СУПРУГИ»
7.00, 19.30, 22.30,
0.30 Время новостей
Дагестана. Итоги
7.30, 20.00 Мультфильмы (0+)
8.00 Х/ф «Шамиль. Рай под
тенью сабель» (12+)
9.40 Концерт к 15-летию народного ансамбля «Кавказ» г.
Нижневартовск (12+)
12.30 Х/ф «Простая история»
14.30 «Аулы Дагестана» Гоцатль (12+)
15.00 Хореографическая драма
Мурада Кажлаева «Имам Шамиль» (12+)
17.00 Х/ф «Улица полна неожиданностей» (12+)
18.45 Передача на табасаранском языке «Мил» (0+)
20.20 «Есть работа» (12+)
20.50 Д/ф к 100-летию Барият
Мурадовой «Жемчужина дагестанского театра» (12+)
21.40 «Кунацкая» (12+)
23.00 Спорт на канале (12+)
1.00 Х/ф «Доктор Живаго»
8.20 «Дакар-2015».
8.50 «Освободители». Танкисты.
9.45 «Освободители». Разведчики.
10.35 «Освободители». Артиллеристы.
11.25 «Освободители». Морская
пехота.
12.15 «Освободители». Воздушный десант.
13.05 «Освободители». Штурмовики.
14.00 «Освободители». Саперы.
14.50 «Освободители». Пехота.
15.40 «Освободители». Флот.
16.30 Большой спорт.
16.55 Хоккей. КХЛ. ЦСКА «Динамо» (Москва). Прямая
трансляция.
19.15 «ГОСПОДА ОФИЦЕРЫ:
СПАСТИ ИМПЕРАТОРА»
21.15 Большой спорт.
21.35 «БАЙКИ МИТЯЯ» (16+).
23.40 «Как оно есть». Мясо.
0.35 «За гранью». Перекроить
планету.
6.00, 10.00, 12.00,
18.00, 21.00 Новости.
6.10 «Eралаш».
6.20 Марат Башаров
в фильме «Красавчик» (16+).
8.00 Мишель Мерсье в фильме
«Великолепная Анжелика»
10.15 Смак (12+).
10.55 Премьера. «Любовь и голуби». Рождение легенды (12+).
12.10 «Балабол». Многосерийный фильм (16+).
16.00 «Мужское / Женское»
17.00 «Наедине со всеми».
18.15 «Угадай мелодию» (12+).
18.55 «Пусть говорят» с Андреем Малаховым (16+).
21.20 «Оттепель». Многосерийный фильм (16+).
23.10 Рождество Христово.
Прямая трансляция из Храма
Христа Спасителя.
1.10 Виктория Толстоганова,
Александр Балуев, Дмитрий
Певцов в рождественской комедии «Снежный ангел» (12+).
6 . 2 0 Те л е с е р и а л
«Гюльчатай. Ради
любви». (12+)
9.50 ПРЕМЬЕРА.
«Рожде ственская
«Песенка года».
11.00 ВЕСТИ.
11.10 Местное время Вести
Дагестан
11.30 Телесериал «Сердце матери». (12+)
14.00 ВЕСТИ.
14.10 Телесериал «Сердце матери». Продолжение. (12+)
18.50 Фильм»Дом спящих красавиц». 2014г. (12+)
20.00 ВЕСТИ.
20.30 Фильм «Дом спящих
красавиц». Продолжение. (12+)
23.10 РОЖДЕСТВО ХРИСТОВО. Прямая трансляция торжественного Рождественского
богослужения.
1.10 «Крест». Фильм Аркадия
Мамонтова. (12+)
1.55 Фильм «Не стреляйте в
белых лебедей». 1980г.
4.20 «Комната смеха».
6.10 «Из песни слов
не выкинешь!»
7.00 Детективный
сериал «ДОРОЖНЫЙ ПАТРУЛЬ»
8.00, 10.00, 13.00, 19.00 Сегодня.
8.20 Иван Стебунов, Екатерина
Олькина, Сергей Никоненко,
Станислав Любшин в комедии
«АЛМАЗ В ШОКОЛАДЕ»
10.20 Сериал «ВОЗВРАЩЕНИЕ МУХТАРА» (16+).
12.05, 13.25 Боевик «ПСЕВДОНИМ «АЛБАНЕЦ» (16+).
16.10 Остросюжетный сериал
«УЛИЦЫ РАЗБИТЫХ ФОНАРЕЙ» (16+).
19.20 Детективный сериал
«ПАУТИНА» (16+).
23.05 «Хочу к Меладзе» (16+).
1.00 Филипп Киркоров, Борис Хвошнянский, Анастасия
Стоцкая, София Ротару, Лолита
Милявская в фильме «БЕЗУМНЫЙ ДЕНЬ, ИЛИ ЖЕНИТЬБА
ФИГАРО» (12+).
3.35 «Большая перемена»
7.00, 19.30, 22.30,
0.30 Передача на табасаранском языке
«Мил» (0+)
7.40, 20.00 Мультфильмы (0+)
8.30 Х/ф «Волшебная лампа
Алладина» (16+)
10.00 «Есть работа» (12+)
10.25 Д/ф к 100-летию Барият
Мурадовой «Жемчужина дагестанского театра» (12+)
11.25 Х/ф «Ключи от неба»
(12+)
13.00 «Кунацкая» (12+)
13.50 Д/ф «Кавказцы в войнах
России» (16+)
14.50 Спорт на канале (12+)
16.30 Х/ф «Загадка кубачинского браслета» (12+)
18.00 «Дизайн-студия» (12+)
18.45 Передача на лакском языке «Аьрщи ва агьлу» (0+)
20.20 «Бизнес Дагестана» (12+)
21.00 Х/ф «Канатоходец» (12+)
23.00 «Оксюморон» (12+)
23.20, 1.00 Х/ф «Князь мира
сего» (16+)
8.25 «Дакар-2015».
8.55 «Язь против
еды».
9.25 «Диалоги о рыбалке».
9.55 Хоккей. КХЛ. «Адмирал»
(Владивосток) - «Амур» (Хабаровск). Прямая трансляция.
12.15 Большой спорт.
12.35 «Народный автомобиль»
13.30 «Давить на ГАЗ».
14.20 «ПОЗЫВНОЙ «СТАЯ».
«Остров смерти» (16+).
16.00 «ПОЗЫВНОЙ «СТАЯ».
«Попутный ветер» (16+).
17.50 «ПОЗЫВНОЙ «СТАЯ».
«Кулон Атлантов» (16+).
19.30 «ПОЗЫВНОЙ «СТАЯ».
«Восток - дело тонкое» (16+).
21.15 Большой спорт.
21.35 Николай Добрынин в сериале «БАЙКИ МИТЯЯ» (16+).
23.35 «Как оно есть». Молоко.
0.35 «За гранью». Синтетическая жизнь.
1.00 Станислав Дужников в
фильме «ДМБ» (16+).
6.00, 10.00, 12.00,
18.00, 21.00 Новости.
6.10 «Eралаш».
6.30 Фильм Карена Шахназарова «Любовь в
СССР» (16+).
8.00 Мишель Мерсье в фильме
«Анжелика и король» (12+).
10.15 Смак (12+).
10.55 Премьера. «Вифлеем.
Город Иисуса» (12+).
12.10 Ольга Дроздова, Дмитрий
Певцов в многосерийном фильме «Ангел в сердце» (12+).
16.00 «Святые ХХ века» (12+).
17.00 «Наедине со всеми».
18.15 «Угадай мелодию» (12+).
18.55 Премьера. «Роза Хутор.
Рождество 2015».
21.20 «Оттепель». Многосерийный фильм (16+).
23.20 Премьера. Владимир Познер, Иван Ургант в проекте
«Англия в общем и в частности»
0.20 Фильм «Шерлок Холмс:
Собаки Баскервиля» (12+).
6 . 5 0 Те л е с е р и а л
«Гюльчатай. Ради
любви». (12+)
9.30 «Дмитрий Хворостовский и друзья - детям». Праздничный
концерт.
10.40 Свет звезды Вифлеема
11.00, 14.00 ВЕСТИ.
11.10 Фильм «Варенька. Испытание любви». 2009г (12+)
14.10 Рождественское интервью Святейшего Патриарха
Кирилла.
14.45 Фильм «Варенька. Испытание любви». Продолжение. (12+)
15.40 Фильм «Варенька. Наперекор судьбе». 2009г. (12+)
18.10 Фильм «Там, где есть
счастье для меня». 2013г.
20.00 ВЕСТИ.
20.30 Фильм «Птица в клетке».
2013г. (12+)
0.25 Фильм «Поздняя любовь».
2012г. (12+
2.05 Фильм»Артистка из Грибова». 1988г.
6.10 «Из песни слов
не выкинешь!»
7.00 Детективный
сериал «ДОРОЖНЫЙ ПАТРУЛЬ»
8.00, 10.00, 13.00 Сегодня.
8.20 Алена Бабенко, Павел
Деревянко, Михаил Ефремов,
Гарик Сукачев, Ильзе Лиепа в
новогодней комедии «ЛЮБИ
МЕНЯ» (12+).
10.20 Сериал «ВОЗВРАЩЕНИЕ МУХТАРА» (16+).
12.05, 13.25 Боевик «ПСЕВДОНИМ «АЛБАНЕЦ» (16+).
16.10 Остросюжетный сериал
«УЛИЦЫ РАЗБИТЫХ ФОНАРЕЙ» (16+).
19.00 Сегодня.
19.20 Детективный сериал
«ПАУТИНА» (16+).
23.05 «Хочу к Меладзе» (16+).
1.05 «Сегодня. Вечер. Шоу»
(16+).
2.55 «Чета Пиночетов» (18+).
3.25 «Большая перемена»
5.00 Дикий мир (0+).
7.00 Передача на
лакском языке «Аьрщи ва агьлу» (0+)
7.40, 17.40, 20.00
Мультфильм (0+)
8.30 Х/ф «Ночь перед Рождеством» (12+)
10.20 «Бизнес Дагестана» (12+)
11.00 Х/ф «Канатоходец» (12+)
12.30 Д/ф «Дружба народов»
13.30 «Оксюморон» (12+)
14.00 Благотворительный концерт Айшат Айсаевой «Живи и
дари жизнь другим» (6+)
18.05 Передача на чеченском
языке «Вайнах» (0+)
18.45 Передача на даргинском
языке «Адамти ва замана» (0+)
19.30, 22.30, 0.30 Время новостей Дагестана
20.20 «Я люблю свою землю»
21.05 «Час размышлений» (12+)
21.35 Д/ф «Корни и ветви»
22.00 «Жилой мир» (12+)
23.00 «Аутодафе» (16+)
0.00 Д/ф «Малые народности
Северного Кавказа» (12+)
7.00 Панорама дня.
Live.
8.15 «Дакар-2015».
8.45 «Язь против
еды».
9.15 «Диалоги о рыбалке».
9.45 Николай Добрынин в сериале «БАЙКИ МИТЯЯ» (16+).
11.45, 15.45, 21.15 Большой
спорт.
12.00 Тимофей Каратаев и Антон
Шурцов в фильме «ВРЕМЕНЩИК». «Переворот» (16+).
13.40 Тимофей Каратаев и Антон
Шурцов в фильме «ВРЕМЕНЩИК». «Танк Пороховщикова»
15.15 «Полигон». Возвращение
легенды.
16.05 Биатлон. Кубок мира.
Эстафета. Женщины. Прямая
трансляция из Германии.
17.45 «САРМАТ» (16+).
21.35 Николай Добрынин в сериале «БАЙКИ МИТЯЯ» (16+).
23.35 «Как оно есть». Дары моря.
0.30 «За гранью». Искусственный взрыв.
6.00, 10.00, 12.00,
18.00, 21.00 Новости.
6.10 «Eралаш».
6.30 Комедия Александра Рогожкина «Операция
«С Новым годом!» (16+).
8.20 Мишель Мерсье в фильме
«Неукротимая Анжелика»
10.15 Смак (12+).
10.55 Премьера. «Александр
Демьяненко. «Влип, очкарик!»
12.10 «Балабол». Многосерийный фильм (16+).
16.00 «Мужское / Женское»
17.00 «Наедине со всеми». Программа Юлии Меньшовой
18.15 «Угадай мелодию» (12+).
18.55 «Пусть говорят» с Андреем Малаховым (16+).
21.20 «Оттепель». Многосерийный фильм (16+).
23.20 Премьера. Владимир Познер, Иван Ургант в проекте
«Англия в общем и в частности»
0.20 Фильм «Шерлок Холмс:
Рейхенбахский водопад» (12+).
7 . 0 5 Те л е с е р и а л
«Гюльчатай. Ради
любви». (12+)
9.50 ПРЕМЬЕРА.
«Рожде ственская
«Песенка года».
11.00 ВЕСТИ.
11.10 Местное время Вести
Дагестан
11.30 Фильм «Варенька. Наперекор судьбе». 2009г. (12+)
13.00 Фильм «Варенька. И в
горе, и в радости». 2011г. (12+)
14.00 ВЕСТИ.
14.10 Фильм Варенька. И в
горе, и в радости». Продолжение. (12+)
17.50 ПРЕМЬЕРА. «Кривое
зеркало». Театр Евгения Петросяна. (16+)
19.40 Местное время Вести
Дагестан
20.00 ВЕСТИ.
20.30 Телесериал «Кто-то теряет, кто-то находит». 2013г.
0.15 Фильм «Лара Фабиан.
Мадемуазель Живаго». (12+)
6.10 «Из песни слов
не выкинешь!»
7.00 Детективный
сериал «ДОРОЖНЫЙ ПАТРУЛЬ»
8.00, 10.00, 13.00, 19.00 Сегодня.
8.20 Егор Пазенко в фильме
«НАСТОЯТЕЛЬ» (16+).
10.20 Сериал «ВОЗВРАЩЕНИЕ МУХТАРА» (16+).
12.05, 13.25 Боевик «ПСЕВДОНИМ «АЛБАНЕЦ» (16+).
16.10 Остросюжетный сериал
«УЛИЦЫ РАЗБИТЫХ ФОНАРЕЙ» (16+).
19.00 Сегодня.
19.20 Детективный сериал
«ПАУТИНА» (16+).
23.05 «Хочу к Меладзе» (16+).
1.00 «Сегодня. Вечер. Шоу»
(16+).
2.50 «Чета Пиночетов» (18+).
3.25 «Большая перемена»
(12+).
4.55 Дикий мир (0+).
5.20 Сериал «СУПРУГИ»
7.00 Передача «Адамти ва замана»
7.40, 12.30, 20.00
Мультфильм
8.30 Х/ф «Первый
троллейбус»
10.10 Передача на чеченском
языке «Вайнах» (12+)
10.50 «Аутодафе» (16+)
12.00 Д/ф «Малые народности
Северного Кавказа» (12+)
12.55 «Час размышлений» (12+)
13.30 «Жилой мир» (12+)
14.00 Х/ф «Старший сын» (12+)
16.50 Х/ф «Возвращение Будулая» 1 с. (16+)
18.30 Обзор «ХIакъикъат» (16+)
18.45 Передача «ГIаданги
гIамалги заманги» (0+)
19.30, 22.30, 0.30 Время новостей
Дагестана
20.20 Х/ф «Адам и Хева» (12+)
21.50 Обзор газеты «Дагестанская Правда» (12+)
22.00 «Вернисаж» (12+)
23.00 «Колеса» (12+)
23.50 Х/ф «Кубачинская свадьба»
8.15 «Дакар-2015».
8.45 «Язь против
еды».
9.15 «Диалоги о рыбалке».
9.45 Николай Добрынин в сериале «БАЙКИ МИТЯЯ» (16+).
11.45, 15.20, 21.15 Большой
спорт.
12.00 «ВРЕМЕНЩИК». «Спасти Чапая!»
13.40 «ВРЕМЕНЩИК». «Янтарная комната» (16+).
15.35 «Биатлон с Дмитрием
Губерниевым».
16.05 Биатлон. Кубок мира.
Эстафета. Мужчины. Прямая
трансляция из Германии.
17.50 «САРМАТ» (16+).
21.40 Николай Добрынин в сериале «БАЙКИ МИТЯЯ» (16+).
23.35 «Как оно есть». Сахар.
0.35 «За гранью». Погода на
заказ.
1.05 Станислав Дужников в
фильме «ДМБ-003» (16+).
ЁЛДАШ
ТЕЛЕнеделя
02. 01. 2015 й.
10
Что смотреть с 05 по 11 января
ПЯТНИЦА, 09 ЯНВАРЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на РГВК
Дагестан
Передача на кумыкском языке «Заманлар гете, халкъ
гетмес»
СУББОТА, 10 ЯНВАРЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на канале
РОССИЯ
«Новая волна». Юбилейный вечер Аллы
Пугачевой.
ВОСКРЕСЕНЬЕ, 11 ЯНВАРЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на Первом
канале
Премьера. Виктория Толстоганова,
Андрей Смоляков,
Марина Александрова в
многосерийном фильме
«Палач»
6.00, 10.00, 12.00,
18.00, 21.00 Новости.
6.10 «Eралаш».
6.30 Мария Голубкина, Михаил Ефремов в фильме
«Француз» (12+).
8.25 Мишель Мерсье в фильме
«Анжелика и султан» (12+).
10.15 Смак (12+).
10.55 Премьера. «Алена Апина.
«А любовь она и есть...» (12+).
12.10 «Балабол». Многосерийный фильм (16+).
16.00 «Мужское / Женское»
17.00 «Наедине со всеми». Программа Юлии Меньшовой
18.15 «Угадай мелодию» (12+).
18.50 «Поле чудес» (16+).
19.55 «Пусть говорят» с Андреем Малаховым (16+).
21.20 «Оттепель». Многосерийный фильм (16+).
23.35 Премьера. Владимир Познер, Иван Ургант в проекте
«Англия в общем и в частности»
0.30 Фильм «Шерлок Холмс:
Пустой катафалк» (12+).
7 . 3 0 Те л е с е р и а л
«Гюльчатай. Ради
любви». (12+)
9.20 ПРЕМЬЕРА.
Праздничный кон-
церт.
11.00 ВЕСТИ.
11.10 Местное время Вести
Дагестан
11.30 Фильм «Варенька. И в
горе, и в радости». 2011г. (12+)
14.00 ВЕСТИ.
14.10 Фильм «Варенька. И в
горе, и в радости». Продолжение. (12+)
17.40 ПРЕМЬЕРА. «Аншлаг и
Компания». (16+)
19.40 Местное время Вести
Дагестан
20.00 ВЕСТИ.
20.30 Фильм «Берега». 2014г.
(12+)
0.20 Фильм «Сильная слабая
женщина». 2010г. (12+)
1.50 Телефильм «Большая перемена». 1973г. 3-я и 4-я серии.
4.10 «Комната смеха».
6.10 «Из песни слов
не выкинешь!» (12+).
7.00 Детективный сериал «ДОРОЖНЫЙ
ПАТРУЛЬ» (16+).
8.00, 10.00, 13.00 Сегодня.
8.20 Фильм «НАСТОЯТЕЛЬ-2»
(16+).
10.20 Сериал «ВОЗВРАЩЕНИЕ
МУХТАРА» (16+).
12.05, 13.25 Боевик «ПСЕВДОНИМ «АЛБАНЕЦ» (16+).
16.10 Остросюжетный сериал
«УЛИЦЫ РАЗБИТЫХ ФОНАРЕЙ» (16+).
19.00 Сегодня.
19.20 Детективный сериал «ПАУТИНА» (16+).
23.05 «Хочу к Меладзе» (16+).
1.00 «Сегодня. Вечер. Шоу»
(16+).
2.45 «Чета Пиночетов» (18+).
3.20 «Большая перемена» (12+).
4.55 Дикий мир (0+).
5.20 Сериал «СУПРУГИ» (16+).
7.50 Обзор газеты
«ХIакъикъат» (16+)
8.10 Мультфильм (0+)
8.30 Х/ф «Благочестивая Марта»
11.40 Пятничная проповедь из
Центральной Джума-мечети
12.20 «Вернисаж» (12+)
13.00 «Колеса» (12+)
14.00 Обзор газеты «Дагестанская Правда» (12+)
14.20 Маленький концерт (12+)
14.50 Х/ф «Багдадский вор»
16.30 Х/ф «Возвращение Будулая» 2 с. (16+)
18.00 «Наши дети» (6+)
18.25 Передача «Заманлар гете,
халкъ гетмес»
19.30, 22.30, 0.30 Время новостей Дагестана
20.00 «Здоровье» ФОМС. Итоги
2014 года (12+)
21.00 «Педагогическое сопровождение» (12+)
21.20 Пятничная проповедь из
Центральной Джума-мечети
21.50 Д/ф «Сказка поющих узоров» (12+)
23.00 «Город молодых» (16+)
23.30 Х/ф «Невеста из Парижа»
7.00 Панорама
дня. Live.
8.15 «Дакар-2015».
8.45 «Язь против
еды».
9.15 «Диалоги о рыбалке».
9.45, 21.35 «БАЙКИ МИТЯЯ»
11.45 Большой спорт.
12.05 Фильм «РОК-Н-РОЛЛ
ПОД КРЕМЛЕМ» (16+).
15.35 «Опыты дилетанта».
Ночь в метро.
16.05 Большой спорт.
16.20 Биатлон. Кубок мира.
Спринт. Женщины. Прямая
трансляция из Германии.
17.45 Александр Дедюшко,
Ольга Кабо, Сергей Маховиков и Александр Песков
в фильме «САРМАТ» (16+).
21.10 Большой спорт.
23.35 «Как оно есть». Икра.
0.35 «За гранью». Жизнь после нефти.
1.10 Станислав Дужников в
фильме «ДМБ-004» (16+).
6.00, 10.00, 12.00,
18.00, 21.00 Новости.
6.10 «Eралаш».
6.20 Комедия Александра Рогожкина
«Особенности национальной
охоты в зимний период» (16+).
7.40 Одри Хепберн, Питер
О’Тул в комедии «Как украсть
миллион».
10.15 Смак (12+).
10.55 Премьера. «Валентина
Теличкина. Нефертити из провинции» (12+).
12.15 «Идеальный ремонт».
13.10 Леонардо Ди Каприо, Кейт
Уинслет в фильме «Титаник»
16.50 «Кто хочет стать миллионером?»
18.15 «Угадай мелодию» (12+).
18.55 «Театр Эстрады» (16+).
21.20 «Сегодня вечером» (16+).
23.05 Премьера. Владимир Познер, Иван Ургант в проекте
«Англия в общем и в частности»
0.00 Фильм «Шерлок Холмс:
Знак трех» (12+).
8.00, 11.00, 14.00,
20.00 ВЕСТИ.
8.10 МЕСТНОЕ
ВРЕМЯ. ВЕСТИМОСКВА.
8.20 «Военная программа»
Александра Сладкова.
8.50 «Планета собак».
9.20 «Субботник».
10.05 Реклама
10.10 Серебренная вилка
10.40 Новогодние чудеса
10.55 Реклама
11.10 МЕСТНОЕ ВРЕМЯ. ВЕСТИ-МОСКВА.
11.20 Фильм «Кровь не вода».
2009г. (12+)
14.20 Местное время Вести
Дагестан
14.30 ПРЕМЬЕРА. «Это смешно». (12+)
17.10 «Новая волна». Юбилейный вечер Аллы Пугачевой.
20.30 «Новогодний парад
звезд».
22.35 НОВОГОДНИЙ ГОЛУБОЙ ОГОНЕК - 2015.
2.45 Комедия «Здравствуйте, я
ваша тетя!». 1975г.
6.10 «Из песни слов
не выкинешь!» (12+).
7.00 Детективный сериал «ДОРОЖНЫЙ
ПАТРУЛЬ» (16+).
8.00 Сегодня.
8.15 Лотерея «Золотой ключ»
8.45 Их нравы (0+).
9.25 Главная дорога (16+).
10.00 Сегодня.
10.20 Сериал «ВОЗВРАЩЕНИЕ
МУХТАРА» (16+).
12.00 Квартирный вопрос (0+).
13.00 Сегодня.
13.25 Остросюжетный сериал
«УЛИЦЫ РАЗБИТЫХ ФОНАРЕЙ» (16+).
19.00 Сегодня.
19.20 Детективный сериал «ПАУТИНА» (16+).
23.05 «Хочу к Меладзе» (16+).
1.00 «Суббота. Вечер. Шоу»
(16+).
2.50 «Чета Пиночетов» (18+).
3.20 «большая перемена» (12+).
4.55 Дикий мир (0+).
5.20 Сериал «СУПРУГИ» (16+).
7.00 Передача «Заманлар гете, халкъ
гетмес»
8.05 Мультфильмы
8.50 «PRO-SPORT»
9.10 «Здоровье» (12+)
10.00 «Город молодых» (12+)
10.40 «Педагогическое сопровождение» (12+)
11.00 «Наследие Дагестана»
11.20 «Мой малыш»
12.00 «Галерея вкусов» (6+)
12.50 Концерт Чисато Кусуноки
15.10 Х/ф «Алеша Птицын вырабатывает характер» (6+)
16.50 «Круглый стол»
17.35 «Здравствуй, мир!» (12+)
18.10 Моя маленькая Родина. Цовкра
18.45 «Вахтар ва инсанар» (0+)
19.30, 22.30, 0.30 Время новостей Дагестана
19.55 «Чистое сердце» (12+)
20.05 «Детская газета» (6+)
20.25 «Интеллект-шоу» (12+)
21.00 «Разумные слова, реальные дела» (12+)
21.40 «Разумный взгляд» (12+)
23.00 «Реальный Дагестан»
0.00 Д/ф «Кавказские истории»
8.15 «Дакар-2015».
8.45 «Язь против
еды».
9.15 «Диалоги о
рыбалке».
9.45 Николай Добрынин в
сериале «БАЙКИ МИТЯЯ»
11.45, 15.20 Большой спорт.
12.05 «24 кадра» (16+).
12.50 «Трон».
13.20 «Биатлон с Дмитрием
Губерниевым».
13.50 Биатлон. Кубок мира.
Спринт. Мужчины. Прямая
трансляция из Германии.
15.30 Хоккей. КХЛ. «Салават
Юлаев» (Уфа) - «Металлург (Магнитогорск). Прямая
трансляция.
17.50 «ОХОТНИКИ ЗА КАРАВАНАМИ» (16+).
21.05 «Диверсанты». Ликвидатор.
22.00 «Диверсанты».
22.50 Большой спорт.
23.10 Конькобежный спорт.
Чемпионат Европы. Трансляция из Челябинска.
6.00, 10.00, 12.00,
21.00 Новости.
6.10 «Eралаш».
6.35 «Дела сердечные» (12+).
8.20 Фильм «Три орешка для
Золушки».
10.15 «Непутевые заметки» с
Дм. Крыловым (12+).
10.35 «Пока все дома».
11.25 Фазенда.
12.15 «Георгий Тараторкин. Нерешительный красавец» (12+).
13.20 Премьера. «Университет
Монстров»
15.10 «Пираты Карибского
моря: Сундук мертвеца» (12+).
17.55 Новый год на Первом.
21.20 Премьера. Виктория Толстоганова, Андрей Смоляков,
Марина Александрова в многосерийном фильме «Палач»
23.15 Премьера. Владимир
Познер, Иван Ургант в проекте
«Англия в общем и в частности» (18+).
0.15 Фильм «Шерлок Холмс:
Его последний обет» (12+).
8.20 «Смехопанорама Евгения Петросяна».
8.50 «Утренняя почта».
9.30 «Сто к одному». Телеигра.
10.20 Местное время Вести
Дагестан . События недели.
Информационно- аналитическая программа
11.00 ВЕСТИ.
11.10 ПРЕМЬЕРА. «Кулинарная
звезда».
12.10 ПРЕМЬЕРА. «Измайловский парк». Большой юмористический концерт.
14.00 ВЕСТИ.
14.20 МЕСТНОЕ ВРЕМЯ. ВЕСТИ-МОСКВА.
14.30 Юбилейный концерт Надежды Кадышевой.
16.30 Фильм «Царевна Лягушкина». (12+)
20.00 ВЕСТИ.
20.30 ПРЕМЬЕРА. «Аншлаг.
Старый Новый год».
0.00 Фильм «Молодожены».
2012г. (12+)
6.10 «Из песни слов
не выкинешь!» (12+).
7.00 Детективный сериал «ДОРОЖНЫЙ
ПАТРУЛЬ» (16+).
8.00 Сегодня.
8.15 Лотерея «Русское лото
плюс» (0+).
8.45 Их нравы (0+).
9.25 Едим дома (0+).
10.00 Сегодня.
10.20 Сериал «ВОЗВРАЩЕНИЕ
МУХТАРА» (16+).
12.00 «Дачный ответ» (0+).
13.00 Сегодня.
13.25 Остросюжетный сериал
«УЛИЦЫ РАЗБИТЫХ ФОНАРЕЙ» (16+).
19.00 Сегодня.
19.20 Премьера. Детективный
сериал «ПАУТИНА» (16+).
23.05 «Хочу к Меладзе» (16+).
1.10 «Чета Пиночетов» (18+).
3.10 «Большая перемена» (12+).
4.45 Дикий мир (0+).
7.00 Передача «Вахтар ва инсанар» (0+)
7.45 Мультфильмы
(0+)
8.30 Х/ф «Новые похождения Кота в сапогах» (6+)
10.20 Тележурнал для детей
«Хочу всё знать» (6+)
10.30 «Музыкальный майдан»
(12+)
11.50 «Разумный взгляд» (12+)
12.30 «Интеллект-шоу» (12+)
13.00 «Наши дети» (12+)
13.30 Х/ф «Зверобой» (12+)
17.20 «Галерея вкусов» (6+)
18.05 «Тарарам» (6+)
18.20 «Маленький концерт»
18.45 «Здоровье нации» (12+)
19.10 «Служа Родине» (16+)
19.30, 22.30 Время новостей
Дагестана
20.00 Концерт «Музыкальный
майдан» (12+)
23.00 Х/ф «Сайонара» (12+)
1.50 Х/ф «Капитан»
8.15 «Дакар-2015».
8.45 «Язь против
еды».
9.15 «Диалоги о
рыбалке».
9.45 «БАЙКИ МИТЯЯ»
11.45, 15.20 Большой спорт.
12.05 «Полигон». Большие
пушки.
12.35 «Полигон». Пулеметы.
13.05 Биатлон. Кубок мира.
Масс-старт. Женщины. Прямая трансляция из Германии.
14.00 «24 кадра» (16+).
15.35 «Биатлон с Дмитрием
Губерниевым».
16.05 Биатлон. Кубок мира.
Масс-старт. Мужчины. Прямая трансляция из Германии.
17.00 «ПОДСТАВА» (16+).
20.45, 21.35 «Диверсанты».
Убить гауляйтера.
22.30 Большой спорт.
22.50 Конькобежный спорт.
Чемпионат Европы.
23.20 Биатлон. Кубок мира.
Трансляция из Германии.
●●Абитуриенту - 2015 г.
НАБИРАЮТСЯ СТУДЕНТЫ В КУМЫКСКУЮ СТУДИЮ
кумыкскую студию.
Срок обучения – 4 года
По программе специалитета: 52.05.01 «Актёрское
искусство» - специализация: «Артист драматического
театра и кино»
Запись абитуриентов до 1 мая 2015 года.
Экзамены по общеобразовательные предметам
Для
выпускников
школ
2014
года,
имеющих
полное
среднее
образование: 1) Русский язык (ЕГЭ): минимальный балл - 38)
2) Литература (ЕГЭ): минимальный балл - 40)
Действительными признаются результаты ЕГЭ
2012, 2013, 2014 годов.
Экзамены проводятся профессорами института в г.
Махачкале в Кумыкском театре.
Поступившим предоставляется общежитие и стипендия.
За справками обращаться по телефону
8-928-678-69-71 к Юлии Сергеевне Бергузовой.
Приемная комиссия.
Реклама
РАЗНОЕ
Театральный институт имени Бориса Щукина при Государственном академическом театре имени Евгения Вахтангова объявляет приём на обучение
на 2014 - 2015 учебный год на актерский факультет 12 абитуриентов в
ГАЗЕТА В ГАЗЕТЕ «ЁЛДАШ»
ВРЕМЕНА
www.yoldash.ru
www.kumukia.ru
Просвещение и патриотизм создают нации...
Вып. 469
02.01.2015 г.
(П. Буаст)
●●События, факты, мнения
Возникла новая языковая реальность?
Начиная с раннего средневековья (7 в.), в течение многих веков на юге
нынешней России тюркский язык выполнял роль международного обще�
употребительного языка, т.е. ����������������������������������������
Lingua����������������������������������
���������������������������������
Franca���������������������������
. Тюркские государства, ко�
торые здесь возникали и хронологически сменяли друг друга, наследовали
не только территорию, но и этнос, единый тюркский язык и культуру.
И даже после распада великой державы своего времени – Золотой Орды
– в 15 веке, единым официальным языком в постзолотоордынских т.н.
«татарских» государственных образованиях, пришедших на смену ей,
единым общеупотребительным языком оставался тюркский (татар�
ский) – язык тюрки с его региональными вариантами (поволжским, се�
верокавказским (старокумыкским). Такая языковая ситуация в регионе
изменилась лишь к 19 - 20 вв. А что же теперь?
С этой точки зрения нам показались интересными рассуждения кумык�
ского, проживающего в Москве, этнополитолога Руслана Салахбекова.
Предлагаем их вашему вниманию.
Крымские татары сильно
изменили языковую карту России
Язык, на котором говорят
крымские татары, родной не только для них, но и еще для почти
миллиона человек. Подчеркиваю:
речь о языке, а не этнической принадлежности. Это более чем 500 тысяч кумыков, почти 220 тысяч карачаевцев,
около 115 тысяч балкарцев, более
100 тысяч ногайцев. С вхождением
в состав России Крыма и Севастополя, где живут примерно 250
тысяч крымских татар, количество
людей, для которых этот язык
является родным, перевалило за
миллион и достигло примерно 1
млн 200 тысяч.
Этот язык стал шестым в
России «миллионером», если не
считать языки имеющих свою
государственность за пределами
России украинцев и армян, и восьмым, если их считать. ЕДИНОЕ ЯЗЫКОВОЕ
ПРОСТРАНСТВО У этого языка нет одного названия, его именуют четырьмя
разными названиями, в зависимости от пользующихся им этносов:
●● Итоги
кумыкский, крымско-татарский,
карачаево-балкарский, ногайский.
Но это один язык, имеющий четыре литературные нормы (формулировка Рамазана Алпаута, и я с
ней согласен). У этих четырех, если можно
так сказать, «разновидностей»
единого языка – единая система
говоров. Если выделять здесь говоры, то разделить их границами
этих «разновидностей» не получится. Говор терских кумыков,
например, больше похож на литературный карачаево-балкарский,
чем на литературный кумыкский.
У крымских татар есть говор,
очень похожий на литературный
ногайский. И так далее. Фактически это единое языковое пространство, включающее
в себя ареалы обитания нескольких этносов, где исключительно
языковые границы провести
невозможно. Границы здесь этнические, и для каждого из этих
этносов разработана своя литературная норма (для карачаевцев и
балкарцев она общая). Здесь речь не о том, что эти этносы – тюркоязычные, и поэтому у
них один язык – тюркский. Языки
тюркской группы действительно
различаются не так сильно, как во
многих других группах (нахскодагестанская как пример), но они
не перестают быть разными языками. И тот же казахский очень
близок языку ногайцев, кумыков,
карачаевцев, балкарцев и крымских татар, тем не менее, казах-
ский – это другой язык, только той
же самой кыпчакской подгруппы
тюркской языковой группы. Язык
же перечисленных пяти народов –
это действительно именно один и
тот же язык, без всяких кавычек и
условностей. МЕСТО НА ЯЗЫКОВОЙ
КАРТЕ РОССИИ Этот язык находится на пятом
месте в России по численности
людей, для которых он является
родным:
1.
русский
111
млн
2. татарский - 5,3 млн
3. башкирский - 1,6 млн
4. чувашский - 1,4 млн 5. чеченский - 1,4 млн
6. крымско-кумыкско-ногайскокарачаево-балкарский - 1,2 млн Есть еще почти 2 млн украинцев и 1 млн 182 тыс. армян. Других
языков, являющихся родными
для миллиона и более жителей
страны, в России нет. Здесь, конечно, стоит отметить, что русский язык является
родным, к примеру, для огромного числа украинцев, поэтому
для русских цифры повыше, но в
целом это не меняет ни порядок
цифр, ни тем более однозначное
первое место русских (более 80%
жителей России).
В число носителей чеченского
языка включены чеченцы-аккинцы (около 94 тысяч, проживают на
территории Республики Дагестан),
по поводу которых идут споры,
отдельный у них язык или диалект
чеченского. Но и без учета аккинцев чеченцы в пятерку попадают. Опять же, речь идет не об этносах, а о языках. Не о том, являются аккинцы чеченцами или нет,
а о том, отдельный ли у них язык.
Похожая, но более неоднородная
в этническом плане ситуация в Дагестане: здесь идут споры, например, относить ли к даргинскому
этносу носителей отдельных кайтагского и кубачинского языков,
или относить ли к аварскому этносу носителей полутора десятков
андийских и цезских языков. ДРУГИЕ ПРИМЕРЫ
ЕДИНОГО ЯЗЫКА ДЛЯ
РАЗНЫХ ЭТНОСОВ Отсутствие единого названия
для языка не говорит о том, что
единого языка нет, и тому есть
множество примеров как на Кавказе, так и за его пределами. Отсутствие единого названия лишь
отражает этническое разнообразие
носителей этого языка.
Пример за пределами Кавказа
– язык сербов, хорватов и боснийцев, который условно называют
сербско-хорватским. Три этноса –
один язык. На Кавказе и в Крыму
сложилось чуть разнообразнее:
пять этносов – один язык.
Пример на Кавказе – черкесские народы, или адыгские.
Есть мнение, что они говорят
на одном языке, тогда этот
язык является родным для 720
тысяч жителей России, принадлежащих к нескольким
адыгским этносам (почти 520
тысяч из них – кабардинцы).
Есть мнение, что кабардиночеркесский – отдельный язык,
в этой версии этот единый язык
является родным почти для 600
тысяч человек, принадлежащих
к двум этносам.
ГДЕ ЖИВУТ НОСИТЕЛИ
ЯЗЫКА Крымские татары – соответственно, Крым.
Балкарцы – горы и предгорья
Кабардино-Балкарии.
Карачаевцы – горы и предгорья Карачаево-Черкесии.
Ногайцы – Ногайская равнина
на севере Дагестана, севере Чечни
и востоке Ставропольского края,
а также дельта Терека и часть
Терско-Сулакской равнины в Дагестане, а также часть равнины на
севере Карачаево-Черкесии.
Кумыки – равнина на севере
Северной Осетии (Моздокский
район), равнина на севере Чеченской Республики (вдоль Терека,
в основном Гудермесский и Грозненский районы), центр Республики Дагестан (Терско-Сулакская,
она же Кумыкская равнина, а также побережье Каспийского моря
от реки Сулак до реки Уллучай, а
также предгорья от Буйнакска до
Маджалиса). Год старый, год новый...
1. Какие события для Вас
были наиболее важными в
2014 году?
Прежде всего, необходимо
отметить, что 2014 год был
очень насыщенным событиями
политического, общественного
характера. Среди них я выделил
бы события трех родов.
Во-первых, международного
характера. Мир стал «холоднее»,
вновь началась гонка вооружений, появились угрозы новых
войн, и даже мировой войны.
Окончательно развеялся миф
о том, что причиной мирового противостояния, имевшего
место почти до конца ХХ века,
была идея коммунизма. Стран
социалистического лагеря давно уже нет, а противостояние
России и Запада остается и
усиливается. Мы должны вновь
прочитать свою историю ХХ
века и многое переосмыслить,
особенно в той ее части, которая
касается нашего политического,
общественного обустройства.
Во-вторых,
российского
характера. Произошло то, что
коснулось каждого россиянина:
финансовый, экономический
кризис. Мы все, и даже миллиардеры России, в течение короткого времени стали почти в два
раза беднее. Как такое может
случиться в цивилизованном,
интеллектуально продуманном
государственном образовании,
уже имеющем опыт выживания в подобных кризисах?
Ответ один: они неизбежны
для систем экономического и
политического строя, которые
называются
буржуазными,
капиталистическими.
Умные
люди более 150 лет назад предупреждали об этом: капитализм
и кризисы есть близнецы-братья. Так будет всегда, пока люди
не смогут соединить в своей государственной и общественной
жизни ценности капиталистического и социалистического
строев.
В-третьих, республиканского характера. Здесь меня больше
волнуют такие события, как: а)
отход от демократии в вопросах
выборов глав муниципальных
органов; б) зашедший в тупик
вопрос о статусе земель отгонного животноводства; в)
проблемы ГУПов на равнинных территориях РД, особенно
в моем родном Каякентском
районе; г) конфликт в связи с
территориями Карамана. К сожалению, ни одно из них хорошего настроения под Новый год
не прибавляет.
В моей личной жизни произошло радостное событие: у
меня родился правнук, я стал
прадедушкой. Для меня это новый высокий статус, я рад, что
дожил до этого времени, чего
желаю всем дагестанцам.
Издал книгу «Исламское
массовое сознание постсоветской России». Приятно, когда
можно поделиться с результатами своих многолетних исследований с другими людьми.
2. Чего Вы ожидаете в новом 2015 году?
Прежде всего, надеюсь, что
Россия сможет преодолеть сегодняшние кризисные явления
в государстве.
Надеюсь, что не произойдет
полного поворота от принципов
демократии к авторитаризму.
Надеюсь, что власть в РД
наконец-то скажет: кумыки, мы
долгое время ущемляли ваши
законные интересы, настало
время справедливо решать
проб­лемы.
Пользуясь случаем, от всей
души поздравляю читателей и
редакцию нашей любимой газеты
с Новым годом! Желаю всем здоровья и благополучия! Желаю редакции газеты «Ёлдаш», несмотря
на возникшие новые трудности,
успешной работы в 2015 году.
Заид АБДУЛАГАТОВ,
социолог.
12
ИСТОРИЯ И МЫ
ВРЕМЕНА
02.01.2015 г.
МЕЖДУ МОСКВОЙ
Кумыки во второй поло
Основу
исследований
истории Дагестана, в частности и кумыков, как правило, составляют русские
источники. Как и ранее, недоступными остаются иранские и турецкие архивные
источники. Да и своих специалистов у нас в этой области до сих пор не подготовлено. Тем ценнее источники
по истории, составленные
людьми, принадлежащими
к иному культурному миру.
Именно поэтому нас не
могли не заинтересовать статьи
французских
исследо­вателей
Александра Беннигсена и Шанталь Лемерсье-Келькеже. В значительной мере они опирались
на документы, происходящие из
канцелярий Османской империи
и Крымского ханства. Большая
часть этих работ увидели свет в
1960-1970-х гг. Несмотря на прошедшие со времени их публикации годы, они не потеряли своего
научного значения. Тем не менее,
работы эти еще мало знакомы нашим исследователям, не говоря
уже о широких кругах читателей.
Благо, что в совсем недавнее
время они опубликованы в переводе на русский язык в сборнике,
изданном в Казани [см.: Европа
средневековья и раннего нового
времени глазами французских
исследователей. Казань. 2009].
Отметим только, что упомянутые французские историки
акцентировали свое внимание
в основном на периоде, охватывающем промежуток времени
со смерти в 1577 г. «завоевателя
столицы (Тахты алган) великого
крымского хана Девлет-Герея I,
нанесшего Московскому государству одно из наиболее крупных
поражений, до восхождения на
трон в 1588 г. другого великого
крымского правителя – Газир-Герея II Бора («Буря») – являющемся смутным временем кровавых
внутренних войн между принцами-чингизидами
династии
Гереев. В этих войнах приняли
участие все соседи ханства – Османская империя, Московия, сефевидская Персия, ногаи Малой
и Большой орд, Астраханское
ханство, Кумыкское шаухальство
на Северо-Восточном Кавказе,
кабардинцы, черкесы Кубани и
даже донские казаки.
Эти одиннадцать лет, наполненные войнами, кажется, почти
не интересуют историков, хотя в
течение именно этого периода,
приблизительно соответствующего времени правления султана
Мурада III в Турции, царя Федора в Московии, Девлет-Герея
(Тахты алган) - Мехмет-Герея,
Ислам-Герея Гази и Герей-хана
(Бора) в Крыму, Чопан-шаухала
Мухтешема (Великолепного) и
Сурхая, Анди и Герей-шаухала в
Кумыкии (Дагестан), определяются отношения между крупными государствами, боровшимися
за овладение Кавказом и Причерноморьем. Московия в союзе
с сефевидским Ираном пытается
в последний раз воплотить мечту
Ивана Грозного восстановить с
выгодой для себя целостность
бывшего улуса Батыя (Золотой
Орды), включая Крым, и прорубить «окно к Каспийскому
морю». После сокрушительного
поражения, которое потерпела
русская армия на Караманском
поле в Кумыкии в 1605 г., Россия
забывает об этом на два столетия.
Со своей стороны, татарское
[=Крымское] ханство отказывается от своих притязаний на
золотоордынское наследие и
от надежды восстановить чингизидские державы в Казани и
Астрахани.
Кумыки во взаимоотношениях Москвы, Крыма и
Османской империи
(вторая пол. XVI – начало
XVII вв.)
Появление и присутствие
кумыков и их правителей в
крымской истории и во взаимоотношениях великих держав
рассматриваемого периода не
является чем-то необычным,
исключительным. Между тем,
сами французские исследователи склоняются именно к такой
трактовке этого события, хотя и
высоко оценивают место и значение Кумыкского шаухальства
на Кавказе, в зоне нескончаемого
соперничества великих держав1.
Это и понятно, ибо в рассматриваемую эпоху и Крымское
ханство, и Кумыкское шаухальство (Тарковское кумыкское государство, Devleti Ali Şawhaliyan),
возникшие почти одновременно
в середине XV в. на крайнем
западе и востоке Северного Кавказа, в Крыму и у устья Терека,
представляли собой два сильных
постзолотоордынских государства, военная мощь которых со
второй половины XVI до начала
XVII века имела большой вес на
военно-дипломатической арене
Восточной Европы и Кавказа и,
пожалуй, во многом влияла на
архитектуру и динамику развития геополитической ситуации
в рассматриваемом регионе.
Оба эти постзолотоордынских
тюркских государства, правители
которых (как указывают источники) происходили из одного
корня и находились в родстве и
дружбе, приходили на помощь
друг другу в течение нескольких
веков, успешно противостояли
Московской экспансии на юг
(по крайней мере, до конца XVIIXVIII в.), и в то же время нередко
ориентируясь в своей внешней и
внутренней политике на одного
из великих геополитических
игроков своего времени в реги-
оне – Русь, Османскую империю
или Иран – и вступая, когда было
выгодно, в союзнические отношения то с одним, то с другим
государством.
Кризис наследования власти в Крымском ханстве
в 1577-1588 гг. и кумыки
С середины 70-х годов XVI
столетия в Крыму начинается
противостояние сыновей хана
Девлет-Герея I������������������
�������������������
(1551-1577), связанное с нежеланием некоторых
крымских «царевичей» видеть
наслед­
ником отца калгу Мухаммед-Герея, которому, тем не
менее, после его кончины удается
с согласия Порты утвердиться на
престоле (хан Мухаммед-Герей
II 1577-1584). Противостояние
сыновей хана Девлет-Герея I в
дальнейшем продолжилось и
постепенно стало серьезным
фактором во всей системе межгосударственных отношений в
Восточной Европе и на Кавказе.
Французские
ориенталисты Ш. Лемерсье-Келькеже и А.
Беннигсен датируют начало
династиче­ского кризиса в Крыму
1577 г., т.е. смертью ДевлетГерея I, и полагают, что он
завершился весной 1588 года с
воцарением Гази-Герея II. В целом
эта датировка правомерна: и
летом 1577 г. в момент болезни
и агонии хана Девлет-Герея I, и
в 1581 г., когда против хана Мухаммед-Герея II восстал его брат
Алп-Герей, в Крыму дело едва не
дошло до крупномасштабной
междоусобной войны. Вплоть до
конфликта хана Мухаммед-Герея II с Портой, завершившегося
его свержением и гибелью, все
его правление проходило под
знаком
внутриполитической
нестабильности.
Правление
поставленного Портой хана
Ислам-Герея II (1584-1588) также
представляет собой «смутное
время» – успешное вторжение
сыновей Мухаммед-Герея II – Сеадет-Герея, Мурад-Герея и СафаГерея в Крым в 1584 году, их повторное нападение в следующем
году и постоянная угроза новых
нападений вплоть до смерти
хана в 1588 году. Воцарение ГазиГерея II в 1588 г., первое правление
которого продолжалось до 1596
года, первоначально лишь частично привело к разрешению
1
Данные исследователи в другой своей работе дают следующую характеристику Кумыкскому шаухальству: «Самым крупным княжеством
Дагестана было шамхальство, по взятой с потолка этимологии слова Шам «Сирия» - правители шамхалы говорили о своем арабском происхождении.
Его территорию составляла северная часть Дагестана. С одной стороны она
охватывала предгорье, плодородную область оседлого населения, обильно
орошаемую многочисленными реками, текущими к Каспийскому морю, в
том числе Тереком и Сулаком. С другой стороны оно [шамхальство] включало среднегорье с поросшими травой плоскогорьями. Мощь и процветание шамхальства объяснялись как его привилегированным положением на
большом торговом пути Север-Юг, так и разноплановостью его экономики,
[складывавшейся] из кочевого горного скотоводства, пашенного земледелия на равнинах, рыболовства на Каспийском море.
С монгольского периода шамхалы рассматривались в качестве
владетелей всего Дагестана. Ханы Золотой Орды признавали за ними
титул вали («правитель») и шамхал играл роль баскака, то есть сборщика
налогов, подобно тому, как это делали в рассматриваемое время великие
князья Московии.
… В начале XVI в. столицей шамхальства был город Тарку Кумыкии («в
стране кумыкской»). Это был большой караванный центр на пересечении
путей: Астрахань - Дербент и Тамань - Дербент. С этого момента шамхальство, благодаря выгодному стратегическому положению, становится одним
из самых значительных государств Кавказа, предметом вожделения всех
соседей – Московии, Крымского ханства, Османской империи и Сефевидского Ирана. Население княжества было в большинстве своем кумыкским
с лакским меньшинством в горах, представлено несколькими свободными
обществами (джемаат) и чеченскими, аварскими и даже ногайскими кланами. Тюрки-кумыки доминировали в шамхальстве, но лакцы, будто бы
обращенные в ислам в более ранний период, сохраняли особый статус - распространителей веры во всем Дагестане (откуда пошло их наименование
«гази-кумыки»).
динас­
тического кризиса, так
как из двух оставшихся к тому
времени в живых претендентов
на престол только один (СафаГерей) вернулся в Крым, а другой
(Мурад-Герей) оставался на территории Русского государства,
пребывая в Астрахани. Вмешательство Москвы в «крымскую
смуту» стало одним из главных
факторов в развитии династического кризиса Гереев, который
окончательно разрешился лишь
со смертью Мурад-Герея весной
1591 года.
В самую «острую фазу» события в «Крымском юрте»,
как считают французские исследователи, перешли в конце
1583 г., приняв форму открытой
междоусобной борьбы. Столкновение хана Мухаммед-Герея
II с коалицией крымской знати
во главе с его братом Алп-Гереем
завершилось весной 1584 г. военным вмешательством Порты.
На «Крымский юрт» при поддержке османских войск был посажен хан Ислам-Герей II, калгой
(первым наследником престола)
стал Алп-Герей. Свергнутый хан
Мухам­мед-Герей II был убит при
попытке бегства с территории
полуострова. Его сыновья – Сеадет-Герей, Мурад-Герей и СафаГерей сумели вырваться из Крыма и водворились в кипчакских
степях (Дешт-и-Кипчаке).
Основываясь на русских источниках, от себя добавим, что
последовала кратковременная
осада Бахчисарая, где сидели хан,
калга Алп-Герей и оставшиеся
верными хану младшие братья:
«А с ними было крымских князей
и мурз тысячи четыре да енычар
шестьсот человек. И енычар
многих побили» [РГАДА, ф. 123,
оп. 1, ед. хр. 16, л. 2]. В конечном
итоге Бахчисарай был сдан. Хан
и его братья разными путя­ми до-
брались до Кафы.
«И учинился царевич СаидетКирей царем, и был царем полтретья месяца» [РГАДА, ф. 123,
оп. 1, ед. хр. 16, л. 2 об.]. Свергнутый хан из Кафы «послал Саламета-Кирея царевича к турскому за
море, а велел просить у турского
енычар» [РГАДА, ф. 123, оп. 1,
ед. хр. 16, л. 2 об.]. Султан Мурад
III прислал три тысячи янычар.
С этими силами хан выступил
из Кафы и в ожесточенном сражении разбил мятежников. «И
Саидет-Кирей царь, и царевичи,
и ногайские мурзы побежали. И
побили ногайских и крымских
многих людей» [РГАДА, ф. 123,
оп. 1, ед. хр. 16, л. 3). В. Д. Смирнов
указы­вает, что сражение произошло «в Индильской равнине [23,
с. 330]. После этого хан ИсламГерей II вернулся в Кафу, а калга
Алп-Герей двинулся вдогон.
В марте 1585 года бек Мурад
(«князь Сулешев») определенно
говорил русскому гонцу И. Судакову-Мясному: «Ко царю пришла
прямая весть про царевичей:
Сеадет-Кирей царевич да СафаКирей пошли в Шевкалы, а Мурат-Кирей царевич в Астрохани
[РГАДА, ф. 123, оп. 1, ед. хр. 16,
лл. 18 об. - 19].
Вскоре появились све­дения и
о местопребывании его братьев. В
начале мая Сеадет-Герей и СафаГерей находились «В Черкасех
в Кумыках», где они вступили в
контакт с иранцами. «И прислал
им шах, кизилбашский царь,
великое жалование. А зовет их к
себе» [РГАДА, ф. 123, оп. 1, ед. хр.
16, л. 24 об.].
Летом 1585 года «царевичи»
ре­шили разделиться. СеадетГерей и Сафа-Герей пытались
найти поддержку «в Больших
Ногаях», исконных врагах Крыма, и на Северном Кавказе, «в
Шевкалах». Мурад-Герей дол-
02.01.2015 г.
ИСТОРИЯ И МЫ
ВРЕМЕНА
13
И СТАМБУЛОМ
вине XVI – начале XVII вв.
жен был зару­читься поддержкой
московского государя. «Ссылки»
с Москвой по поводу этого «царевича», веро­ятно, уже имели место
у астраханских воевод. СаадетГерей планировал укрепиться
«в Шевкалях», т.е. в Кумыкии.
Сафа-Герей также рассчитывал
«на западных черкасов» (Жанэ).
Конечно, «царевичи» неслучайно «тяготели» к Астрахани,
геополитическое
положение
кото­рой делало ее опорным пунктом для борьбы за Крым. Как
известно, Гереи претендовали
на «Астраханский юрт» с момента возникновения Крымского
ханства. С конца 60-х гг. требование «уступки» Астрахани было
главной темой русско-крымских
отношений. Планы посадить в
Астра­
хани младших Гереев под
русским протекторатом время от
времени возникали у Ивана Грозного. Роль Астрахани в истории
Больших Ногаев и народов Кавказа в системе международных
отно­шений этого времени многократно описана исследователями.
Через Астрахань осуществлялись
дипломатические
контакты
Москвы с Ираном и грузинскими царствами. Наконец, через
Астрахань для «царевичей» открывался путь в любом направлении – к шаухалу и далее в Иран,
в «Казыев улус», к «жжаневским
черкасам», к Большим Ногаям,
наконец, обратно в Крым. Отсюда то внимание, которое они
придавали этому региону.
1584 год. Новый политический курс Московии
Следует отметить, что во
всех отношениях переломным
и показательным в развитии военно-политической ситуации в
рассматриваемом регионе выступает 1584 год, на что и указывают
наши авторы.
1584 г., в котором к власти
в Москве приходит царь Фёдор Иванович, действительно
соответ­ствует фундаментальному изменению во внешней
политике Московии. По окон­
чании
Ливонской
войны,
когда надежда открыть путь к
Балтике испарилась, Московия отворачивается от Запада
и пытается продвинуться на
юг, к Чёрному и, ещё дальше,
Каспийскому морям. Русские
историки (Новосельский, например) отмечают, что только
с этого момента начинается
реальное и окончательное освоение русскими территорий
на Средней и Нижней Волге, и
что их продвижение отмечается
постройкой крепостей: Козьмодемьянск, Санчурск, Самара и
Уфа (в 1586 г.), Царицын в 1589 г.,
Саратов в 1590 г. Раздираемый
гражданской войной Крым
едва ли мог оказать сопротивление этому неуклонному
продвижению. Османской империи самой угрожала с востока
грозная коалиция сефевидского
Ирана и шаухальской Кумыкии
(Дагестан), а также Грузии, и
она практически была не в состоянии оказать действенную
помощь ханству. Московия
могла логично полагать, что, наконец, настал момент открыть
себе путь на Кавказ и протянуть
руку помощи Сефевидской
империи в борьбе против их общих врагов. . Русский источник
того периода прямо указывает:
«Ныне на Турского стали
заодин Кизылбашской с Шевкальским да Тюменским и с иными
князьями, а ныне стоят на
турской границе блиско Шамахи
и в те городы, кото­рые поимал
Турский у Кизылбашского, ис
Царягорода и во Царегород людей
воинских не пропускают…»
Для России, как видим,
ситуация на Кавказе складывалась
наиблагоприятнейшая.
Единственная сила, способная
противостоять осуществлению
здесь планов Московии, – Кумыкия – становилась чуть ли
не союзницей ее.
Бегство трех принцев-чингизидов, которых с кумыкскими шаухалами связывали
родственные узы (старший из
них, Саадет-Герей, был женат
на дочери кумыкского шаухала), также было весьма на
руку московитам, и три царевича (хан-заде) сыграли в этот
период роль первого плана в
качестве провод­ников русской
политики на Кавказе, в Крыму
и в Большой Ногайской Орде.
В согласии с выводами французских исследователей, следует
подчеркнуть, что политика Москвы в отношении «царевичей»,
и прежде всего Мурад-Герея, в
течение 1585 - 1586 гг. формировалась постепенно.
После осени 1585 г. «царевичи»
активизировали кон­
такты с Москвой. В это время «на Москве»,
вероятно, уже находился МурадГерей, который поки­
нул Астрахань, не дожидаясь прибытия в
низовья Волги своих братьев.
«Царевичи» «роту и шерть
учинили и с тем холопа своего
Магмет агу послали есми» [РГАДА, ф. 127, оп. 1, 1586, ед. хр. 2, л.
12]. Предварительная шерть была
усло­
вием признания Москвою
Сеадет-Герея «царем». «Царевичи» превращались в ключевые
фигуры кавказской политики.
Русское правительство явно
готовилось использовать «царевичей» на нескольких геополити­
ческих направлениях. Одной из
главных задач было восстановление
военно-политического
влия­
ния Москвы на Северном
Кавказе. Правительство Федора
Ивановича, в котором уже доминировал Б. Ф. Годунов, готовилось использовать всех трех «царевичей». «Царем» признавался
Сеадет-Герей - он был впервые
упомянут в таком качестве в
грамоте, отправленной к нему с
гонцом Л. Полевым [РГАДА, ф.
127, оп. 1, 1586, ед. хр. 1, лл. 1-2].
Представлять «царя» в Москве
должен был Мурад-Герей. Весной
шли активные переговоры о принесении Мурад-Гереем шерти
Федору Ивановичу за себя и своих
братьев, а также об условиях посылки Мурад-Герея в Астрахань
и помощи Русского государства
в возвращении крымского престола. Вероятно, переговоры шли
непосредственно с Мурадом-Гереем, после его прибытия в Москву
к марту 1586 г.
Как отмечают французские
исследователи,
правительство
царя Фёдора Ивановича пыталось поначалу использовать старшего из трёх братьев, Сеадета,
которого все русские источники
той эпохи называли «царём»,
указывая этим, что Москва
признавала его законным ханом
вместо Ислам-Герея - принца,
посаженного османами и пользующегося весьма малой популярностью.
В конце лета 1584 года вторжение «царевичей» – сыновей свергнутого хана Мухаммед-Герея – в
Крым положило начало череде
событий, приведших к самому
крупному после противостояния
Сеадет-Герея и Ислам-Герея I в
30-х годах ������������������
XVI���������������
века «двоецарствованию» в «Крымском юрте».
Династический кризис в доме
Гереев на этот раз не только привел к очередному вмешательству
в крымские дела Порты, но и создал условия для вмешательства в
него Русского государства.
Женившись на дочери Урусхана, Сеадет-Герей приехал
сначала в Орду, к своему тестю,
в надежде отвоевать ханство с
помощью ногайских сил. Эта
надежда была быстро развеяна.
Большая Ногайская Орда, раздираемая между прорусской и прокрымской фракциями, практически не могла ввязаться в боль­шую
военную авантюру. Поэтому в
конце 1584 г. или в начале 1585
г. отправился в Дагестан к шаухалу и попытался сыграть свою
роль в антиосман­ском фронте,
состоящем из московитов, персов и грузин. Нам известно, что
в 1585 г. его послы прибыли к
Александру, царю Кахетии.
В этот момент шаухал (Чопан-шаухал Мухтешем. – К.
А.), у которого недавно укрылся
принц-чингизид, был расценен
османами как враг; об этом без
экивоков свидетельствуют турецкие источники.
Так, в донесении наместника
Азака Мустафа-бея, адресованном Импер­
скому Дивану, речь
идёт о «хан-заде, который ступил
на путь восстания и соблазна и
который находится у злодея
шаухала, не пропускающего на
территорию шаухальства чавушей и капыджи, которых мой
Порог, сравнимый со Всевыш­
ними небесами, желает послать
в Демиркапы».
Эти сведения подтверждаются и русскими источниками:
посланники Сеадет-Герея и
шаухала прибыли в Москву
весной 1586 г., чтобы просить об
отправке в Дагестан московских
сил с целью преградить туркам
путь к Каспийскому морю (по некоторым данным, посол Чопаншаухала Ханбулат добивался,
кроме того, защиты царя и просил, чтобы русские поставили
крепость на Тереке), и что вза­
мен татарский принц получил от
царя «жалованье». Летом того же
года астра­ханский воевода князь
Лобанов-Ростовский
доносил
царю о приезде к Сеадет-Герею,
находившемуся тогда у шаухала,
посольства иранского шаха. [Эта
информация
подтверждается
османскими источниками. В приказе бею Азака Мустафе сказано,
что «сошедший с истинного
пути шах отправил означенному
хан-заде саблю и почётный кафтан»]. Персид­ский посланник, повидимому, предложил хан-заде
2
В этом приказе говорится следующее (отрывок): «…Ты нам сообщаешь, что враждебные кызылбаши не проявляют никакой активности
в каком бы то ни было месте. С другой стороны, ты нам сообщаешь, что
старший сын хана Сеадет-Герей, который находился прежде у Шабхала, отправился к королю России (рус. кралы) и там умер. Его второй сын, МурадГерей, сбежал из страха перед русскими и укрылся у кумыков. Его младший
сын, Сафа-Герей, находится у черкесов в весьма несчастном и нищенском
положении. Ты там также сообщаешь, что, согласно сведениям посланников и прибывшим из Страны Шамхала, та область находится в состоянии
полного спокойствия…»
уступить ему Дербент взамен
военной помощи Больших ногаев против османов. Молодой
принц, вероятно, ответил отказом, заявив, что «без позволения
царя ему не нужен Дербент». До
этого посольства в 1585 г. шах
Ирана уже отправлял принцам
Сеадет-Герею и Сафа-Герею, находившимся тогда у кумыков,
«крупную сумму денег» (великое
жалование)2.
Правитель Астрахани также
докладывал о планах Сеадет-Герея и шаухала «преградить путь
Тамань – Дербент» турецким и
татарским войскам, идущим в
Крым из Закавказья, чтобы сразиться с кызылбашами, и об их
проекте «запре­тить османам вывозить казну Кафы в Дербент,
чтобы выплачивать жалование
турецким гарнизонам».
1587 г. отмечен апогеем престижа Сеадет-Герея. Весной этого года Москва выработала грандиозный, но неосуществимый
проект похода против Крыма,
в котором, кроме русских войск
и трёх принцев-изгоев, должны
были принять участие черкесские предводители и кумыкский
Чопан-шаухал Тарковский. Но
Москва, возможно, тогда еще не
знала, что последний уже взял
ориентацию на турков-османов.
Согласно турецкому документу (Приказ великому визирю
Джафер-паше, командующему
османской армией в Демиркапы
(Дербент), в конце 1587 - начале
1588 г., когда стало очевидным,
что шаухал недвусмысленно
встал на сторону османов в
борьбе против Московии,
Сеадет-Герей отправился добровольно или был вызван в
Москву, к «русскому королю»
(русс. кралы) и умер там в 1591 г.
(практически в то же время, когда в Астрахани, тоже странным
образом, умер его брат МурадГерей), не добившись успеха ни в
одном из начинаний2.
Сафа-Герей, самый молодой
из трёх братьев, сыграл, видимо,
по доброй воле ещё более незначительную роль. Сначала он
бежал к Большим Ногаям, потом
отправился к шаухалу. В 1586 г.
он оказывается у кабардинцев,
князья которых объявляли себя
подданными Московии, где он
получил жалованье. Очевидно,
русские надеялись использовать
его напрямую против ханства.
Действительно, в том же году
Сафа-Герей появляется у западных черкесов, точнее, в мусульманском племени жаней, давнем
союзнике ханства. Однако Сафа
был связан с главами жаней
узами аталычества, что – теоретически – давало ему превосходство над Ислам-Гереем,
которого с черкесами не связы­
вали никакие узы, и могло дать
московитам надежду контролировать и, воз­
можно, использовать черкесов для отвоевания
ханства в пользу принцев-изгоев.
Здесь царь Фёдор опять ошибся
в расчётах: Сафа-Герей отказался
играть роль исполнителя. Он
удовольствовался
ожиданием
развития событий и, когда в 1588
г. новый хан, его дядя Гази-Герей
Буря («����������������������
Bora������������������
») взошёл на крымский трон, он вернулся на свою
родину и даже принял титул
нуреддина.
(Продолжение следует).
К. АЛИЕВ.
14
P. S.
ВРЕМЕНА
02.01.2015 г.
ЁЛДАШ
«Ёлдаш.ру» поздравляет с Новым
годом и подводит итоги 2014-го
нете именно нашу газету
(по запросам типа «Ёлдаш» или «http://yoldash.
ru»).
Основную массу посетителей, естественно,
составляют жители Дагестана
подводим итоги, какие статьи
«Ёлдаш» в прошлом году были самыми популярными у читателей
его электронной версии. Итак,
вот как выглядит «золотая десятка» наиболее читаемых наших
публикаций.
(по преимуществу крупных
кумыкских районов, городов
республики). Любопытное наблюдение: в прошлом году вдвое
чаще стали читать статьи «Ёлдаш»
жители Турции, Азербайджана.
Также большой интерес проявляют Интернет-пользователи (в
порядке убывания) из Москвы,
Краснодара,
Ростова-на-Дону,
Санкт-Петербурга, и т.д.
Сегодня мы традиционно
«Понять судьбу нашу» - материал круглого стола с участием д.
н. К. Абукова, З. Акавова и ученого, общ. деятеля С. Алиева.
«Басият Шаханов. Жизнь,
деятельность, творчество» (автор
- Тамара Биттирова, д. ф. н., г.
Нальчик).
«Амина-ханым Сыртланова
(Шейх-Али) – кто она?» (автор –
Камиль Алиев)
«Барият Мурадова – любими-
Разият ИЛЬЯСОВА,
редактор сайта
«Ёлдаш.ру».
Уважаемые пользователи,
коллеги, друзья!
Завершился 2014 год - и мы
подводим его итоги. И так каждый раз. Во многом он стал для
нас важным и даже судьбоносным. Мы многое сделали, многое
успели и многого достигли. Подвели итоги прошлого и заложили
прочный фундамент на будущее.
В 2013 году мы открыли собственный сайт газеты - «Ёлдаш.ру». Это
была долгая дорога. Уже с первого дня своего существования он
показал результативность проделанной нами работы.
Итак, в ушедшем 2014 году
«Ёлдаш.ру» посетило более 100
тысяч человек (примерно по 800
просмотров ежедневно). Рядовой
посетитель, заглядывая на сайт
газеты, прочитывает в среднем
3 - 4 статьи, тратя на это от 4-х до
10-ти минут.
В сравнении с предыдущим
годом, увеличилась лояльность
посетителей сайта – то есть стало
больше пользователей, которые
целенаправленно ищут в Интер-
ца народа» (автор - Л. Джамалутдинова, засл. учитель РД, ведущий
специалист отдела искусств Министерства культуры РД).
«Восстановить
справедливость» (автор – Абдулманап Гамзаев) - к 70-летию насильственного переселения части таркинцев,
кяхулайцев и альбурикентцев.
«Творческий путь Анвара Аджиева» (автор – Малик Гусейнов).
«Кто вы будете, кумыки?» (автор – Камиль Алиев).
«Къумукъ чёллени балкъгъан
ириси» (автор – Барият Ольмесова). Репортаж с юбилея М. Аджи.
«Къумукълукъну сакълайгъанлар» (автор – Рашит Гарунов)
- колонка автора.
«Чатакъ салма тюшмей» (автор – Герейхан Аджиев) – информация о молочной продукции.
Сайт газеты построен на
самых передовых технологиях и
доступен для просмотра со всех
мобильных устройств, включая
сотовые телефоны. Посещайте
нас на www.http://yoldash.ru, используя свои любимые устройства для получения оперативной
информации. Общайтесь друг с
другом, ищите друзей, партнеров,
соратников с общими интересами.
Наш сайт предназначен,
в основном, для размещения
актуальных материалов, опубликованных в газете (на кумыкском, русском и турецком)
языках. Поэтому все статьи выкладываются полностью только
после выхода ее очередного
номера. Тогда же выкладывается весь выпуск газеты в PDFформате.
Поздравляю читателей «Ёлдаш» и посетителей сайта www.
http://yoldash.ru с новым 2015
годом
Пусть 2015 год будет годом… дружбы. Чтоб голова
дружила с сердцем, желания - с
возможностями, финансы - с
потребностями, логика - с эмоциями. Пусть Вас окружают
друзья - самые близкие люди,
которых человек выбирает сам,
в отличие от родственников,
которых посылает нам Всевышний. Пусть будет мир и дружба
в семье: именно дружба лежит
в основе стабильных партнёрских отношений. И, наконец,
пусть Коза - покровитель этого
года - станет Вам другом и щедро одарит удачей, здоровьем,
благополучием и тысячами позитивных эмоций!
В ожидании чуда
Пусть метели злятся –
Это до поры.
Пусть тебе приснятся
Думы все мои.
Пусть тебе приснится
Синий звездопад,
В эту ночь не спится –
Я
мечтой богат.
К твоему порогу
Мчится Новый год.
Протопчу дорогу
До
твоих ворот.
Дед-проказник бойко,
Просто так, шутя,
Увезет на тройке
Далеко
тебя.
И в стране чудесной,
В королевстве том
Будешь ты принцессой
В
замке ледяном.
Мне шалунья-вьюга
Будет петь в окно:
«Без тебя, без друга,
Грустно
все равно».
Из страны далекой
Сквозь метель-пургу
Привезу на тройке
Я весну свою.
Ульян ШАМУРЗАЕВ.
Давно за полночь. Наступил 2015 год.
Ожидания переполняют сердце. Что будет
в этом году? Какие вершины покорятся?
Кого найдем? Какие звезды откроем? О чем
бы мы ни думали, все мы единодушно ждем
чуда и верим, что именно в этом году оно
обязательно произойдет.
Все мы разные, но каждый из нас хочет
быть чуточку уверен, что этот год будет
благоприятным. Кто-то обращается к астрологии. Вот, например, что сулят нам звезды:
«2015 год принесёт позитивные перемены
всем знакам зодиака. Каждый, желающий
внести в свою жизнь новизну или кардинально поменять уклад жизни, получит немало интересных предложений и возможностей» (god2015.com). Правда, есть в этом
какое-то успокоение, что все будет хорошо.
Всегда, говорят, все нужно обязательно
доделать до Нового года. Но почему нельзя
взять кое-что с собой в наступающий? Иногда цель и задача больше, чем один год, это
есть благие цели, которые направлены на
улучшение человечества, для них одного
года мало.
Мир изменился, он словно заново
родился. Сделаны только первые шаги,
впереди неизведанные дороги, но уже сейчас много зависит от нашего первого шага.
Шага в наше собственное будущее, новое,
далекое, но стремительно приближающееся
все ближе.
Первый шаг, его направление не важно, он может быть вперед, в сторону. Но
он никогда не может быть сделан назад
– сзади стена, и, попробовав сделать его в
этом направлении, мы получим сильный
ушиб. Часто первый шаг – это борьба с самим собой, сложное решение, именно он и
становится тем самым ожидаемым чудом,
что мы обязательно сделаем его именно в
этом году.
Новый год! Новый! Что такое это новое?
Тайна. Его нельзя потрогать или примерить,
но в него можно окунуться или заполнить.
Все мы стоим на новом пути, а стоит
уже делать первые шаги. Иначе останутся
только догадки, что же так нетерпеливо
нас ждет впереди? А любопытство, оно
возьмет свое.
Времена
www. kumukia.ru
Не следует бояться, что в этом году произойдут изменения в личном плане. Природа
устроила нас так, что мы постоянно должны
совершенствоваться. С каждым годом нам
все больше хочется некоторой стабильности,
покоя, спокойного течения. Нужно ли это
нам? Когда приходит такое спокойствие, из
Мимо ворчливых критиков, предвзятых судий
К моим мечтам – пусть путь тот будет труден…
нас начинает уходить жизнь. А мы появились на свет не для того, чтобы проживать
каждый день, а чтобы ЖИТЬ! Мы обречены
на вечный поиск! (С улыбкой.)
Вспомнились все близкие, в том числе и
друзья. Сколько всего предстоит пройти и
сделать вместе!
Вспомнились строки из стихотворения
молодого талантливого поэта Мурада Абдуллаева, с чьим творчеством вы познакомились на страницах родной газеты:
Пусть будет в моей жизни все, как будет.
Пусть по реке событий ярких плещут будни
И вот уже в области сердца, где душа соединяется с разумом, что-то кольнуло.
Пора! Жить в новом, пока тайном, но
постепенно раскрывающемся будущем, чтобы оно стало нашим настоящим и не стало
бессмысленно прожитым прошлым!
Интернет-аудитория
за последние 7 дней – 3724
человека из 26 стран
Сайт по индексу популярности (rambler топ 100) входит в первую десятку в номинации “Национальные отношения”
Надо собраться мыслями, силами. Ответственный первый шаг…
В данном номере использованы
материалы Интернет-сайтов:
argumenti.ru; aif.ru; riadagestan.ru
Максалина САЛИХОВА
8-963-420-51-88
[email protected]
Редактор выпуска С. Омарова.
367007, Махачкала,
пр. Насрутдинова, 61,
Дом печати, 9 этаж.
Телефон: 65-00-30
ЖАМИЯТ
ЁЛДАШ
02. 01. 2015 й.
16
●●Журналист агьамиятлы масъаланы гётере
ВАРИСЛЕГЕ БИЗДЕН КЪАЛАР «ЭСДЕЛИК»
Шагьарланы ва юртланы
чёп тёбелер къуршагъан
лан дагъытмакъ учун аслу гьалда фосгенни ва
диоксинни къоллай болгъан.
Дагъыстан оьзюню ерлешген кююне гёре,
тавлары ва тюзлери, орманлары ва чёллери,
оьзенлери ва бир уллу гёк денгизи булан
инсан яшамакъ учун лап онгайлы ер болма
тюше эди. Ондан къайры да, бизде Россияны
оьзге регионларында йимик оьзлени «къалды-къулдулары» булан айлана якъны агъулайгъан заводлар ёкъ. Биргине-бир Къызылюртдагъы фосфор завод 90-нчы йылларда,
о девюрдеги мердешге гёре тону майлылагъа
эки арыкъ хонажинни багьасына дегенлей
сатылып, пачалыкъ еслигинден тайып, талам-такъыш этилди. Дагъы да айтсакъ, бизде
ерни къарнын ярып, теренлерден ташкёмюрню де чыгъармай. Нап батагъаланы да биз,
эсги суратларда гёрсек тюгюл, тавда-тюзде
эслемейбиз.
Олай болгъан сонг, неге дагъы Дагъыстан
адамны аман турушуна, табиатгъа артыкъ
зарал гелтиреген регион деп санала?! Оьзлердеги экология гьаллагъа гёре тизилген
бютюнроссия сиягьында бизин республика
«сыйлы» 72-нчи ерде къонушгъан. Азиз маканыбызда айлана якъны аманлыгъына инг
де къоркъунчлукъ гелтире деп Туралидеги
нас сувланы тазалайгъан имаратлар ва бары
да шагьарланы ва юртланы къамавгъа алгъан
чёплюк тёбелер гьисаплана.
Турали имаратлар Магьачкъаланы канализация быргъыларындан гелеген чирик
сувну яртысын да тазаламай, тувра денгизге
бакъдыра. Айланабыздагъы гюн сайын оьсеген чёплюклер буса, гележек наслулагъа
яшав-турушубузну натижасындан къалгъан
лап уллу «эсделик» болмакъ бар. Гьар гюн
тахшагьарыбызны орамларындан ва абзарларындан, тюкенлеринден ва базарларындан,
азарханаларындан ва ашханаларындан КАМАЗ машинлер булан 500 тон къалды-къулду, чёп-чёпюре жыйыла. Шону да Кюкюртбаш-тавну этегинде ерлешген, къышы-язы
булан сёнмейген отлары агъулу тютюнню
дёрт де якъгъа яягъан чёплюкге ташлайлар.
Шо тонналаны йылда бар гюнлени барысына
да артдырып къарасакъ, санавлар къоркъунчлукъну тувдура.
Белгили кюйде, бизде къалды-къулду
бир-биринден айырмайлы, пластмас, сыныкъ, темир, картон, башгъа тюгюл, оьзге
чёп-чёпюре булан къошулуп ташлана. Шо
къатыш пышгъырып яллама башлагъанда,
гьавада адамны савлугъу учун бек зараллы
агъулу тютюн яйыла. Тютюнню ичиндеги
агъуланы лап яманлары–фосген ва диоксин.
Шоланы, гертиден де, заралыны таъсирин англамакъ учун, илму китаплагъа чомулмайлы,
тарихден бир мисал гелтирсе де таманлыкъ
эте. Биринчи дюнья давда къыр майданларда
къаршы тургъан асгерлер бир-бирин газ бу-
Тергевчюлер бар –
тергев ёкъ
Кюкюртбаш-тавдагъы уллу чёплюк
пысгъып турагъанлы нече-нече йыл бола.
Роспот­
ребнадзорну Дагъыстандагъы бёлюгюню къуллукъчулары, гьали не буса да эс
табып, суддан таба къарар чыгъарып, Магьачкъала шагьар администрациядан чёплюкню
япмакъ деп талап этген. Шунча заман авзуна
сув алгъандай пысып тургъан тергевчюлени
къалды-къулдуну ишлете, эки-уьч башчысы
да алышынып тура.
Суд тёре гесген сонг, узакъ да къалмайлы,
шагьарны башчысыны орунбасары Камил
Изиев маълумат къураллардан таба шагьар
чёп­люкге янгы онгайлы ер тапгъанбыз, арада
агъы­лагъан сувлар да, булакълар да ёкъ, табиатгъа да, адамгъа да зарал болмажакъ деп
билдирди. Шону булан жамият да парахат
болду, газетлер де дагъы бу масъалагъа къайта турмады.
Тек, тюзюн айтгъанда, бир-бир соравлагъа бугюнге ерли жаваплар берилмеген.
Биз анг­лагъангъа гёре, янгы чёплюкню ер-
эс тапгъаны да, олар бирден уялып, илыгъып
тюгюл, ватандашланы арты-алды ёкъ арзаларына сесленме борчлу болгъан. Сёз ёругъуна
айтгъанда, Дагъыстанда 78 гьар тюрлю тергейген пачалыкъ ва муниципал къурум бар.
Тергевчюлер чи бар, гьатдан да озуп – тергев
ёкъ.
Судну къарары шагьар гьакимлени терен
ойгъа батдырды. Япма къыйын тюгюл, амма
къалды-къулдуну къайда элтип ташларсан?
Шагьарны, кёп айтгъанда, бир жума сама тазаламай къойса, о чу «къалкъыларына» ерли
насгъа-чирикге дёнер эди. Тек чёп чыкъгъан
чёпюре ашар дегенлей, йыллар булан къаралмагъан масъала энниден сонг чечилмесе ярамай деп мангалайына тирелген тапанчадай
гелип токътагъанда, гьеч бир тюрлю чаралар
гёрмесе бажарылмайгъаны англашыла эди.
Эки йыл алъякъда Магьачкъалада дюньяны акъчасын да харжлап къурулгъан
чёп-чёпюрени ишлетеген заводгъа умут
ёкъ. Къурулушну янгы башлагъанда, «тюе»
чакъы болажакъ деген завод, ахырда «тюйме»
чакъы болуп чыкъды. Проектге гёре гюнде
600 тоннаны ишлетегенни орнуна, 25 тон
лешдиребиз деген ерлени есиси – Буйнакск
район. Олар оьз­леге тахшагьарлылар шолай
«савгъат» этгенни сюеми экен? Яда Магьачкъаланы администрациясы шо бойланы ижарагъа алып, хоншуларына тийишли гьагъын
тёлеме хыял этеми?
Ондан къайры да, хас касбучуланы
чакъы­
рып, тийишли ахтарывланы оьтгермейли, сувлар-булакълар акъмай, ювукъ
арада адамлар да турмай деген булан инанагъанлар болурму? Чёплюк, дёрт де яны
ябылып, уьстюне къалкъы тутулгъан имарат
тюгюл чю. Янгурлар явгъанда нас сувлары
къайда агъажакъ, агъулу тютюнюн ел не
якъгъа багъып къувалажакъ? Бу бойларда
Чергес оьзенден къайры, бютюн Россиягъа
белгили «Талги» санаторий ерлешген. Ону
Европаны бир еринде де ёлукъмайгъан балгьам сувларына, эмли балчыкъларына зарал
болмажакъ деп ташдырып айтарлар бармы?
Эгер де шагьар гьакимият чёплюк тёбени тав
тыгъырыкъланы ичине яшырып къутулма
къарамайлы, масъаланы гертиден де чечме
сюе буса, дагъысын айтмагъанда, янгыз эсгерилген соравлагъа мекенли жавап бермей
2014-нчю йыл Маданиятны йылы деп белгиленип, огъар багъышлангъан хыйлы пайдалы гьаракатлар оьтгерилген ва бугюнлерде де берекетли кюйде юрюлюп тура. Оланы
арасында Дагъыстанны халкъ шаири Анвар Гьажиевни, СССР-ни халкъ артисткасы Барият Муратованы 100 йыллыкъ, алим, язывчу Мурат Аджини 70 йыллыкъ юбилейлерине
багъышлангъан чаралар жамиятыны гьаракатчы ортакъчылыгъы булан юрюлюп тура.
язывчулар, охув китаплар, маданият, гьатта
савлай халкъны тарихи болмас эди. Тилге
осал янашыв миллетни дюньядан тас этивге
де элтер. Халкъны бою-сою, саны сакъланар,
тек ругьу сёнежеги белгили, – деп яза Дагъыс­
танны илму-ахтарыв институтуну директору
Гь.Магьамматов. Муна шолай уллу байлыкъ
тил! Халкъыбызны уллу иш тюз белгилевюне
гёре – алтын тавубуз. Алтын тавну ким аздыра? Гьакъ юрекден айтсакъ, къумукъ – тил
бизде ясайгъан асиллик, эдеп, рагьму, сабурлукъ алтындан азмы? Ана тил булан гьар
гюн машгъул адамлар, тилни гьалын гьар гюн
сезеген муаллимлер о тюшген гьалгъа къыйналмай болмай.
Россияны миллетлерини милли маданиятлары булай гьалда экенни Россияны
гьакимлиги де англамай турмагъан, озокъда.
В.Путин оьзюню бир сёйлевюнде: «Россия
янгыз табиат байлыгъы булан тюгюл, оьзюню кёп миллетли маданияты булан да бай.
Болма ярай, шо ону инг де уллу байлыгъы да
дюрдюр. Ону кёп тюрлю маъналы маданияты
ва тиллени кёплюгю оьзлеге пачалыкъны
айрыча гьайлы янашывун талап эте», – деп
билдирген эди. Белгили болгъаны йимик,
аврув алгъасагъан учун, заманы гелмей туруп
къолайгъа бармай. Алма да заманы гелмей
туруп бишмей.
Айтагъаныкъ, уллу пачалыкъны чечилмеге герек масъалалары да кёпдюр. Гьар тюрлю
башгъа себеплер де болмакъ бар. Энни гезик
милли маданиятлагъа етишгени уллу яхшылыкъ чы. Пачалыкъны булай гьайлы янашывуна биз де къол ялгъама борчлубуз.
Белгили болгъаны йимик, маданиятны
туруп, янгы чёп тёгюлеген ерни ача турабыз
деген хабарларын токътатма тарыкъ.
Мени гьисабымда, инг башлап тарыкъ
чакъы акъчаны да чыгъарып, гьар харжлана­
гъан манатын да къатты кюйде тергевге алып,
чёп-чёпюрени ишлетеген заводну амалгъа
гелтирме тюше. Завод толу гючю булан ишлеме башласа, чёплюкню масъаласы да рагьат
чечилежек, ону айлана якъгъа гелтиреген заралы да бара-бара таяр эди.
Ав басгъан
уьйге ошай
Чёплюк тёбелер янгыз Магьачкъала
шагьарны баш авруву тюгюл. Дагъыстанны
табиат ва экология министрини орунбасары
Марина Алиханова гелтиреген санавлагъа
гёре, респуб­ликада 437 шагьар ва юрт чёплюк
гьисапгъа алынгъан. Шоланы арасында
увакъ-тюек затларына илинмегенде, санитар
талаплагъа жавап береген биргине-бир юрт
полукъ бар. Шо да Гуниб районну Согъратл
юртунда ерлешген.
Согъратл юртлулар Европада йимик, чёпчёпюрени бир-биринден айырып ташлайлар.
Юртну къырыйында пластмас ва сыныкъ
шишалагъа, темирге, картонгъа ва оьзге къалды-къулдугъа айрыча этилген тёбелер бар.
Юртлулар къайда не затны ташлама тюшеген
низамны къатты кюйде юрютелер. Район, юрт
администрациялар, ерли мадарлы адамлар
къуршалып, Согъратл юртунда пластмасны
уватагъан цехни ачгъанлар. Йылны ахырында жыйылгъан чакъы затны Магьачкъалагъа
машинлер булан алып барып, ондагъы далапчылагъа сатып берелер.
Белгили кюйде, уватылгъан пластмасдан
билеген адамлар гьали генг кюйде къоллана­
гъан пластмас быргъыланы эте. Ондан
къайры да, шону эркин кюйде бетонгъа да
къошалар. Жыйыл­
гъан темир де Магьачкъалагъа гете. Картонну Моздокгъа бакъдыралар. Увалгъан сыныкъны Краснодаргъа
йиберелер. Гьарисинден гелген акъчаны юртну тарыкъ-герегине къоллайлар. Гертиден
де, уьлгю алардай мисал. Шо тарыкъ тюгюл
ташланагъан гьапур-чупурну къабул этеген
ерлер Моздокда яда Краснодарда тюгюл,
Дагъыстанда ачылгъан болгъан буса, дагъы
да яхшы эди.
Биз къайсыбыз да ожакъларыбыз гиши
гелгенде къызармасдай тазалыкъда болгъанны сюебиз. Не башгъадыр, тувгъан, оьсген
шагьарларыбыз да, юртларыбыз да – бизин
макан ожакъларыбыз. Неге биз палхус
къатынны уьюнде йимик, мююшлерин ав
басгъан, насгъа-чирикге дёнген макан ожагъыбызгъа шонча да писсиревсюз янашабыз?
Алав АЛИЕВ.
СУРАТДА: пысгъыйгъан полукъ тёбе.
Пайдалы ишге алгъасайыкъ!
Бугюнлерде юрюлюп турагъан, Дагъыс­
танны халкъларыны
маданият яшавуна
багъыш­
лангъан, уьстюнде пачалыкъны хас
комиссиясы ишлеп турагъан респуб­
ликаны
милли тиллерини гьакъындагъы законну проекти де бар. Шо закон йылны ахырына къабул
этилмек де бары бизин ана тиллерибизге айрыча тергев болажакъгъа инамлыкъ тувдура.
Белгили болгъаны йимик, ана тил –
къайсы миллетни де баш белгиси, милли
маданиятдан айрылмайгъан ону аслу пайы.
Шо саялы ана тилни билмек, ону тазалыгъын
сакъламакъ, байытмакъ, тюз сёйлеп билмек
– милли тилин, халкъын сюеген, ону абурун
этеген милли вакиллерини сыйлы борчу.
2015-нчи йыл, белгили болгъаны йимик,
Президентибиз В. В. Путинни таклифине
гёре, Адабиятны йылы деп билдирилген.
Адабиятны да баш къуралы – тил. Янгы 2015нчи йылда республиканы милли тиллерини
масъалалары янгы законуна гёре чечилежекге
инамлыкъ бар. Неге тюгюл, бу гьаракатлар бу
гезик Россия йимик кёп миллетли уллу пачалыкъны ёлбашчылыгъында хыйлы йыллар
ишлеп, ону бюс-бютюнлей бузулгъан экономика ва социал яшавун янгыртгъан, яшавдан
яхшы англаву, сынаву, ватандашланы ва тыш
пачалыкъланы ёлбашчыларыны арасында
яхшы сыйы-абуру бар Президентибиз В.
Путинни сиптеси. Ону: «Россияны тувма
тамурлары – кёп миллетли. Ону герти кюйде
гьар не ягъындан да гётерип, гючлю-къуватлы
этмеге сюе бусакъ, бары да миллетлерини гьар
не кюйде де, гьар къайсы ягъындан да: тилин,
маданиятын, адабиятын, инчесаниятын гётермеге... тарыкъбыз», – деген тюз ою оьзюню
мурадын да кёп арив исбатлай. Озокъда, шо
сипте яшавгъа чыкъмакъ булан миллетлени
къасты да берекетли болур деп эсибизге геле.
Бизин анадаш «Ёлдаш» газетибиз оьзю­ню
бетлеринде ана тилибизге багъышлангъан
материалланы тез-тез бере, тилни гьакъында
пикру алышдырывлар, алимлер ва сынавлу
муаллимлер булан ёлугъувлар оьтгере. Ондан
къайры да, оьзюню сагьифаларында тап-таза
къумукъ адабият тилде охувчулагъа да, муаллимлеге де, гьатта ялкъывлу болмасын деп,
тюрлю-тюрлю темалагъа гёчюп, гьар жума
3 сагьатлыкъ ачыкъ дарс берип тура демеге
ярай. Гьар номеринде адабият бёлюк де бериле. Газетни охувчуларыны газетибизде ана
тилибизни гьакъында артдагъы вакътилер
кёп айтыла деп эсине гелмек де бар. Ана тилибизни гьакъында кёп айтыла буса, огъар гьай
да, тергев де етмейдир деп ойламакъ да бар,
герек де герек. Ана тил къура бизин бютюнлей
ругь байлыгъыбызны!
– Ана тил – тарихни теренинден маълумат берип, маданиятыбызны, тарихибизни,
къылыкъ-ёрукъ ёлларыбызны сакълайгъан
ва оьсдюреген къурал. Тил – бары да затны
башы. Ана тилсиз милли газетлер, театрлар,
(билим беривню, адабиятны, инчесаниятны)
аслу къуралы – тил. Яшланы ана тилге, къасткъылып уьйде ата-аналар, яшлар бавунда
тарбиялавчулар, школада муаллимлер уьйретмеге тарыкълар. Школада да, уьйде де яшланы
кёп охутмагъа тарыкъ.
– Охув – лап яхшы охутув! – деген
М.Горькийни лап онглу гёрсетивюн унутмагъыз. Гьар жума тилибизни, бютюнлей маданиятыбызны, тарихибизни гьакъында уллу
иш бай материалы булан къучагъын толтуруп
билим, юрегин толтуруп исив, гёзлерибизни
тойдуруп гёзеллик алып гелеген «Ёлдаш»
газетибиз, журналларыбыз барны да, олагъа
язылмагъа тарыкъны да, охума тарыкъны да
оьзюгюзге борч этип алыгъыз. Шо – сиз этмеге болагъан лап оьзден кёмек.
Бу газетлеге, журналлагъа язылыв гьаракатда школаланы директорлары, билим беривню район къурумларыны ёлбашчылары,
гьатта министерликлер кёмек этмеге тарыкъ
эдилер деп эсибизге геле. Мычы­гъыш Республиканы Президенти Рамзан Агьматович
Къадыров республиканы бары да идараларыны, ведомстволарыны, школаларыны, районларыны, министерликлерини ёлбашчыларын
газетлеге, журналлагъа язылыв гьаракатны
уьстюнлю кюйде оьтгермекни борч этип
тапшура. Тюз де эте, ашама сюймейген яшны
гючден ашатмайбызмы, гючден охутмайбызмы, дарманланы арив гёрюп ичебизми? Пайдалы затланы гючден этдирип де, тек этдирсе,
яхшы.
Пайдалы ишге алгъаса, къумугъум!
Абас МАМАЕВ.
Мычыгъыш Республика, Борагъан.
17 ЁЛДАШ
02. 01. 2015 й.
САВЛУКЪ
Арслан КЪАНДАВУРОВ:
«ИШЛЕП ТУРАГЪАН ЮРЕКГЕ
БИРИНЧИЛЕЙ ОПЕРАЦИЯ ЭТИЛДИ»
Арслан Къандавуров 1977-нчи
йылда Хасавюртда тувгъан. Шагьардагъы 3 номерли школаны битдирген
сонг Дагъыстан пачалыкъ медицина
академиягъа охума тюшген.
2006-нчы йылдан берли ол Моск­
вадагъы 7 номерли клиника больницада кардиохирург болуп ишлей.
Медицина илмуланы кандидаты.
Бугюн ол Россияда айтылгъан кардиохирургланы арасына гире.
Арслан Къандавуров Магьачкъалада Рашит Аскерхановну атындагъы
медицина клиникада ишлеп турагъан
юрекге биринчилей операция этген.
Операция беш сагьатны узагъында
юрюлген.
Бугюнлерде Москвада ва тышда
аты айтылгъан кардиохирург къумукъ улан юрекге къыйын операциялар кёп этген ва этип де тура. Ону операция этме Китайгъа да чакъыргъан
ва медицина центрны атындан огъар
диплом да тапшурулгъан.
Булай пагьмулу ва бажарывлу кардиохирург халкъыбыздан чыкъгъангъа сююнебиз ва ол этген къыйын
операцияны гьакъында оьзю булан
лакъыр этип де къарайыкъ.
– Арслан, сиз Дагъыстанда биринчилей болуп юрекни къантамуруна (аортакоронарное шунтирование сердца) операция этген деп эшитгенбиз. Шо гьакъда
айтсагъыз яхшы болар эди.
– Ишлеп турагъан юрекге операция
этме магъа биринчилей профессор Гьамит
Аскерханов инамлыкъ билдирди. Ол ёлбашчылыкъ этеген клиникада шо операцияны оьтгерме ол уьч йыл гьазирлик гёрдю:
янгы къураллар алынды, юрекге операция
этилегенине гьазирлик гёрюлген эди.
– Операция узакъ юрюлдюмю, сизин
булан бирге кимлер ортакъчылыкъ этди?
– Беш сагьатны узагъында юрюлген
операциягъа магъа кардиохирург Магьамматэмин Аскеров, анестезиолог Дмитрий
Атоненко ва перфузиолог Дмитрий Логинов кёмек этдилер.
– Юрекни ана тамуруна этилеген операция енгил оьтмейдир?
– Мен операция этген яш улан юрекни
ишемия аврувундан хыйлы заман авруп
тургъан. Шогъар Дагъыстанда операция
этме болажакъны биз англатдыкъ. Ол рази
болду.
Ону къолларындан ва аякъларындан
тамурларын алып, юрекни тамурларын
алышдырдыкъ. Кёбюсю гьалда юрекге
операция юрюлеген заманда, токътатып,
искусственный приборлагъа ялгъай. Биз
буса шо операцияны юрек ишлеп турагъан
кюйде оьтгердик. Аллагьны да кёмеги булан яш адамгъа янгы яшав савгъат этдик.
Операциядан сонг яш улан къолай да болуп, аякъгъа турду. Шу этилген операция
булан аврувгъа харж якъдан да енгиллик
болду. Айтагъаным, Санкт-Петербург яда
Ростов шагьарлагъа барып шу операцияны
этдирген буса, кёп харж чыгъарма тюшежек эди.
Оьтгерилген операциягъа белгили профессор, медицина илмуланы доктору Гьамит Аскерханов оьр багьа берди ва дагъы
да шолай операцияланы клиникагъа гелип
этгенни сюйдю.
Ишине
амин Заира
Дюньяда савлукъдан артыкъ не
бар? Савлукъну бирев де нечакъы
уллу байлыкълагъа да алышдырмажакъ. Савлугъунг болмаса, гёзюнге
бир зат да гёрюнмей. Уьстевюне,
яшырып да нетейим, шо мюгьлетде
къайсы врачгъа барсакъ къолай экен,
яхшы болур, не ерде билимли, англаву булангъы эмчи бар экен деп ойлаша къалабыз. Неге тюгюл де, бизин
арабызда яшайгъан ва ишлейген нече
тюрлю даражадагъы врачлар бар.
Тюзевлю кюйде ишин де билмейген,
аврувну кисесине де гёз къаратагъан медицина къуллукъчулар савлукъ сакълав
тармакъда да аз тюгюл. Яхшы кюйде «майламасанг», инаныгъыз, бурулуп бетинге
къарама сюймейгенлер де ёлугъа. Айланабызда яхшы адамлар да ва оьз ишин яхшы
бажарагъан билимли медицина къуллукъчулар да бар экенине сююнебиз.
Измулла ГЬАЖИЕВ.
Гюлияргъа – гюл байлам
Ата-ананы баш насиби авлетден
тюзелмек деп халкъ арада айтыла.
Ону гертилигин буса яшав исбат этип
геле.
Ботаюртда Магьаммат Абуковну
агьлюсюн танымайгъан адам аз болур.
Ташдырып айтсакъ, Магьаммат Пезулаевич ва олжасы Умукюрсюн Бамматовна
Дагъыстанны ат къазангъан муаллимлери
болуп 50 йылдан да артыкъ ишлеп, макътавгъа лайыкълы эди. Бу татывлу, насипли,
адам сукъланардай ожакъда бир улан ва
уьч къыз оьсген. Олар оьр билимлеге ес
болгъан, тарбиялангъан, оьзгелеге уьлгю
болуп гелген, кёплени насигьатчысы болуп
яшагъан. Башгъаланы яшавун тюз ёлуна
онгарып, дюньягъа гёзюн ачма кёмеклешген, юртлуларыны арасында абур-сый
къазанып яшагъан.
Оланы ортанчы къызы Гюлияр Абукова яшдан тутуп охувгъа гьасирет болуп
оьсе. 1960-нчы йылда юрт школаны
битдирип, сонг да уллу къызардашы врач
Ларисаны ёлун узата туруп, Магьачкъалада
мединститутгъа охума тюшюп, ону тамамлап, юрегине тутгъан мурадына етишме
насип бола.
Озокъда, къайсы касбуну да къыйын
канзилери болмай къалмай. Къыйынлыкълагъа чул бермей, сынавлу врачланы
кёмеги, насигьаты булан ол 1974-нчю йыл
Ботаюрт участка больницада загьмат ёлуна
абат ала. Шо сююнчлю гюнден тутуп, кёп
сув тёбен акъгъан, арадан 40 йыл оьтген.
Гьалиги больницаны баш врачы Айшат
Саликова Гюлиярны гьакъында айта туруп: «Яшавда оьзюн тутуп, сююп де, сюйдюрюп де, ишин оьр даражада юрютюп де
болагъан Дагъыстанны ат къазангъан врачы Гюлияр Магьамматовна Абукова булан
татывлукъда, къурдаш-сырдаш гьисапда
ишлейгенимни насипге гьисаплайман», –
деди.
Яшав гьаллагъа байлавлу оьзюню
пикрусун сорагъанда, Гюлияр оьзюню
гьакъында айтмай, башгъалагъа юреги
авуртагъанны гёрсетди. «Арт вакътини
ичинде, гёресиз, Украинаны бир гюнагьсыз простой халкъыны талчыкъ гьалы,
яшаву юрегимни авуртдура, олагъа языгъым чыгъа. Яшавдан сююнюп, къуванып
турагъан къардаш халкъланы арасына
бир тайпа чиновниклер от салып, оьзлер
тамашагъа арекден къарайлар. Шо, мени
гьисабымда, халкъына къапас урагъан
бола. Мен яшдан берли абур-сый этеген
милли газетибиз «Ёлдаш» Украинаны халкъыны азап чегегенини гьакъында язма да
яза, артын уьзмей яза тургъанны да сюер
эдим», –дей Гюлияр Абукова.
Зайналабит БАСХАНОВ.
Хасавюрт район, Ботаюрт.
Мекенли чаралар белгиленген
Россияны Федерация Совети социал
масъалагъа къарайгъан комитетни савлукъ
сакълав булан байлавлу эксперт совети
Магьачкъалада оьтгерген генгешде наслудан-наслугъа берилеген адамны къанында
болагъан сийрек аврувланы алдын алывну
масъаласын ахтаргъан. Шо агьамиятлы
масъала арагъа салынып ойлашылгъан
сонг, генгешни гьасиллерине гёре Федерация Совети Дагъыстан Республиканы
савлукъ сакълав министерлигине оьзюню
таклифлерин гьазир этген. Шондан къайры да, республиканы ва уьлкени даражасындагъы законлар чыгъарагъан, олай да
гьакимлик къурумлары яшавгъа чыгъармагъа тюшеген чараланы да белгилеген.
Наслудан-наслугъа берилеген адамны
къанында болагъан сийрек аврувланы ал-
дын алывгъа ва олагъа медицина кёмегин
болдурувгъа байлавлу шо таклифлени ва
тапшурувланы гьазир этивде республиканы ва уьлкени оьлчевюнде танывлу
алимлер ортакъчылыкъ этген. Аврувлагъа
кёмек болдурувну камиллешдиривню
чараларын белгилейген эсгерилген шо иш
группагъа РФ-ни савлукъ сакълав, финанс
министерликлерини, монополиягъа къаршы иш юрютеген комитетини, Росздравнадзорну, сийрек ёлугъагъан аврувланы
бютюнроссия жамиятыны, олай да оьзге
къурумларыны касбучулары къуршалгъан.
Шондан къайры да, оьтгерилген ге­
нгешни ортакъчылары РФ-ни савлукъ
сакълавну министерлигине наслуданнаслугъа берилеген адамны къанында
болагъан сийрек аврувлар булан авруйгъ-
анланы федерал сиягьын гьазир этмек тапшурулгъан. Шо аврувланы алдын алмакъ
учун бары да регионланы бирликде чалышывуну ёлларын белгилемеге тюше.
РФ-ни Федерация Советини комитетини савлукъ сакълавгъа къарайгъан
эксперт советини ёлбашчысы Виталий
Омельяновскийни пикрусуна гёре, наслудан-наслугъа берилеген адамны къанында
болагъан сийрек аврувланы, шоланы арасында талассемия булан авруйгъанланы
гечикмейли малим этив, олай да оланы
савлугъун тийишли кюйде беклешдирив
бек агьамиятлы масъала гьисаплана.
Гьазирлеген Н. БАЙБОЛАТОВ.
Олайланы бириси – Магьачкъала
шагьарны Редукторный посёлогундагъы
1 номерли больницаны кардиология бёлюгюню заведующийи Заира Гьажиакъаева.
Къумукъ къыз Дагъыстанны савлукъ
сакълав тармагъында оьзюн яхшы яндан
танытгъан, макътавгъа лайыкълы болгъан. Ол бугюнлерде, ат туягъын тай басар
дегенлей, Магьачкъаланы центральный
больницасында врач болуп ишлейген, оьзю
де кардиолог анасы Разиятны касбусунда
загьмат ёлун ва асил мердешлерин узата.
З.Гьажиакъаева шагьарда тувса да ва
мунда орта школаны тамамласа да, тамурлары Хумторкъали райондан баш ала.
Ол 2001-нчи йылда Дагъыстан пачалыкъ
медицина академияны лечебный факультетин оьр къыйматлагъа битдирген. Шондан
сонг врач къуллукъну кютюп, билимли
кардиолог гьисапда юрек аврувланы багъа.
Бугюнлерде де шо къуллукъну кютювге жаны-къаны булан янаша.
Адамны къаравундан, юзюнден ва
сёйлевюнден кёп затны билме бола дей.
Шолай, гьар гюн аврувланы уьстюне
гелип, гьалын-гюнюн сорамай туруп,
З.Гьажиакъаеваны юреги парахат болмай.
Ишине бек жаваплы, ягьлы ва намуслу
кюйде янашагъан врач.
Герти врачгъа, оьз ериндеги касбучугъа,
шолай болма да герекдир. Заира Исрапиловна аврувланы разилигин алып чалыша.
З.Гьажиакъаеваны айтывуна гёре, гьар
йылны узагъында юрек ва ону ишлевю
булан байлавлу аврувлардан 850-ге ювукъ
адам ону бёлюгюне оьзлени савлугъун бек­
лешдирмек учун геле. Ол ишлейген кардиология бёлюкде адамлар ятагъан 45 ер бар.
Шо коллективде 5 врач ва 21 медицина
къуллукъчу ишлей.
Оьрде айтгъанларыбызны жамын
чыгъара туруп, дагъы да шо больницаны
башын тутгъанлагъа, бу бёлюкню заведующийи З. Гьажиакъаевагъа ва ону яннавурунда ишлейген бары да медицина къуллукъчулагъа ишинде янгы уьстюнлюк­лер
ёрайман.
Абдулла ГЬАПИСОВ.
СУРАТДА: З. ГЬАЖИАКЪАЕВА.
АДАБИЯТ
«Сен гьали де савму
экенсен, къарт анам»
«Мен ва мени тенглилерим яш заманларыбыздан
башлап Сергей Есенинни асарларын охуй туруп
гелгенбиз. Биринчилей ону китабы къолума тюшгенде,
охуй туруп, айырылып болмай, танг этдим, сонг къумукъ
тилге гёчюрме башладым. О заманларда С. Есенинни
яратывчулугъун охума да къоймай эди. Къоймаса да, шолай гючлю лирикасы булангъы шиъруланы ана тилиме
гёчюрмей туруп болмадым. Шоланы кёплери гьали де
эсимде къалгъан. Айрокъда «Сен гьали де савму экенсен,
къарт анам» деген шиърусу бек таъсир этди», – деп эсге
ала Магьаммат Атабаев.
Гьюрметли охувчулар, сизин тергевюгюзге Сергей
Есенинни къумукъ тилге Дагъыстанны халкъ шаири
Магьаммат АТАБАЕВ
таржума этген бир нече
шиъруларын беребиз.
Сергей ЕСЕНИН
Анама кагъыз
Сен гьали де савму экенсен, къарт анам,
Мен де савман, салам сагъа яшынгдан,
Ахшамланы айтып битмес шавласы,
Акъсын къувлуп уьюбюзню башындан.
Эшитемен, къайгъы къыйнап юрегинг,
Гёзлерингден сени гёзьяш агъа деп
Ва бырынгъы гёлегингни гийип сен,
Чакъда-чакъда ёл бойлагъа чыгъа деп.
Гёрюне дей, сагъа, анам, тюшюнгде
Къара сингген туманында геч чакъны,
Эсирип мен яман кюйде ябушуп,
Юрегиме басып бирев бичакъны.
Сен инанма, саппа-савман бугюн мен,
Етип сагъа болмасам да гелмеге,
Онча яман ичкичи де тюгюлмен,
Сени гёрмей бу якъларда оьлмеге.
Мен къайтарман, язлар гелип, бавубуз
Ал чечекли бутакъларын атгъандокъ,
Тек сен мени яшда йимик гьали де,
Уятмассан къызыл танглар къатгъандокъ.
Уятмассан оьтген - битген гюнлени,
Хозгъамассан умутланы бошлайын,
Кёп затлардан айырылып къалмагъа
Яшавумда тюшдю магъа яшлайын.
Мен къайтарман, сенден къайры кимим бар
Бу дюньяда сени йимик сюеген?
Бир мен барман, башым салып тизинге,
Сени алдынгда даим башым иеген.
Мени ягъым
Ягъым мени ташлангъан,
Ягъым мени бошалгъан,
Аз ариде орманлар,
Бир килиса да къалгъан.
Уьйлерим, балчыкъ уьйлер,
Ер-ерде агъач чюйлер,
Къалкъылары алаша,
Узакъ турса, тамаша.
Тереклеге уралар
Къанатларын къаргъалар,
Боран тёбелегендей,
Бу уьйлерден не къалар?
Ёммакъ сама тюгюлмю
Сени яшавунг, юртум?
Гьар сени гёрген сайын,
Сёнюп къала умутум.
Къара адам
Къара адам, къара гиши
Гелип къала къаршыма,
Недир мунда ону иши –
Ойлар геле башыма.
Къара адам, къара адам,
Тай къаршымдан, къаралгъыр,
Танышым йимик алдан,
Гьай, сени итлер алгъыр!
Гече ятсам–эшик алда,
Гюндюз турсам– эшик алда,
Адам, гьейлер, нечик яшар
Шу ёрукъда, шу гьалда.
Къара гиши, къара гиши,
Не сюесен сен менден,
Сагъа, гьейлер, не геле
Мен къангъынча ичгенден?
Дюньяны ичеклерин
Токътавсуз ички чая,
Гьейлер, шо къумартгъыны
Мен де этмейим зая.
Къара гиши, тай, тай алдан,
Бир балагьгъа салгъынча,
Айыгъып битген къолдан
Алагъанынг алгъынча.
Таймай: нажжас, иржая
Кишен тапгъан тюлкюдей,
Бир гёрюне адам йимик,
Бир гёрюне уьлкюдей.
Этге ач гючюк йимик
Магъа нете илинип?
Тутуп, бир ер де салып,
Гьайдамасмы бир минип.
…Инжидим. Бездим. Ялкъдым.
Арыдым, таза талдым.
Артда бир таякъ алып
Сала десенг, бир салдым.
О да, хужу, не гюню,
Ерине тиймей, не зат?
Биргине-бир гюзгюмню
Этип къойду хум-хуват.
Бу языкъны ашатмаса
боламы?!..
Ва янгыдан тырпыллады сакъ юрек,
Гюл яшлыкъда о къыз не де этеди.
Гьаман гийип гелегени – акъ гёлек,
Почтальону ону буса ит эди.
Адам аздыр магъа ювукъ, мен базгъан,
Тек бир къызны женнет бардай къойнунда,
Тек буса да кагъызланы мен язгъан
Алмай эди, къаралгъыр, ит бойнундан.
Мен язаман, ол охумай шоланы,
Мен нетейим, гьей, олай зат боламы?
Тек олтуруп тут терекни тюбюнде
Кёп заманлар ойгъа батып къалады.
Йыллар гетди, къайтып шонда гелгенмен,
Гене ювукъ адамыма гиргенмен,
Къанчыкъ оьлген, къалгъан ону баласы,
Къолум ялай, ялайгъандай анасы.
Мен гючюкню алдым къолгъа бек сююп,
Юрек бирден гетмесинми бек гююп,
Яшны йимик алып уьйге гиремен,
Башын сыйпап ашама зат беремен.
Шудур магъа къалгъан оьтген гюнлерден,
Къурсакъ этин айырамы бу ерден,
Аз ариде янгыз бир къыз олтургъан,
Этек-башын юлкъа, ел де къутургъан.
Пашман-пашман магъа багъып къарайгъан
О гёзелге ёкъ бир затым сорайгъан.
Акъ гёлекли алгъан эди юрекни,
Гьали бир къыз алгъан гёммек гёлекли.
Къанчыкъ бала айланамда айлана,
Гелип-гелип бутларыма байлана,
Уьйге гирдим алып гючюк баланы,
Бу языкъны ашатмаса боламы?!..
Пушкинге
Артынгдан етишмеге
Сюйсем де сёзюм булан,
Тверь бульварда къатып,
Сёйлеймен оьзюм булан.
Сен болдунг, сен, сен оьзюнг,
Орусланы къысматы,
Асруларда айтыла
Къалажакъ сени атынг.
Сен пагьмулу баш эдинг,
Ораймадынг хан йимик,
Сен чарчымлы яш эдинг,
Мен бугюнлерде йимик.
Пагьмугъа ёкъдур токътав,
Сен боласан гьар заман,
Макътав алып, кёп макътав
Оьктем башынг чайкъама.
Мен не де берер эдим,
Сендей яхшы ат алсам,
Насипден оьлер эдим,
Сагъа ошама болсам.
Гьызарлавда къалсам да,
Йырлажакъман кёп заман.
Алтын болмай, ез болуп
Къалсам да магъа таман.
ЁЛДАШ
02. 01. 2015 й.
18
●●Илму
«Къумукъ тилни милли
корпусу» деген проект гьазир»
Алдагъы гюнлерде редакцияда филология илмуланы доктору, профессор Нюрмагьаммат ГЬАЖИАГЬМАТОВ къонакълыкъда болду. Янгы йылны алдында болгъан бу
ёлугъувдан пайдаланып, биз де огъар касбусу ва яшав булан байлавлу бир нече сорав
бермеге токъташдыкъ.
– Нюрмагьаммат Элдарханович, ана
тилни ахтарывда илмугъа уллу къошум
этген алим гьисапда айтсагъыз, бугюн
тилни уьс­тюнде ишлейгенлер бармы? Шо
гьакъда не айтмагъа боласыз?
– Къумукъ тилни илму гёзден къарап,
теренине тюшюп ахтарагъан алимлерибиз
йыл сайын арабыздан гетип барагъаны талчыкъдырмай болмай. Яшав шолай айланып
турагъан зат. Тек шоланы орнун тутар йимик яш алимлерибизни сыдыралары толмайгъаны тилге, илму гёзден къарагъанда,
тергев осал болгъанлыкъны гёрсете. Мисал
учун айтгъанда, А. Тахо-Години атындагъы
илму педагогика институтда тил масъалалагъа къарайгъан къуллукъчу ёкъ. Олар
гьар заман тышдагъы авторну чакъырып
ишлемеге борчлу болалар.
– Артдагъы заманда бары да школаларда федерал пачалыкъ билим берив
стандартгъа (ФГОС) гёре бары да дарслардан шартлар болдурулмагъа герек деген
талап салына. Шо къайдаланы ана тил
дарсларда нечик къолламагъа тюше?
– Мен шоланы янгы педагогика къайдалар деп белгилеймен. Озокъда, ана тил
дарсларда да шо къайдалар ишге гийирилмеге герек. Школадагъы муаллимлеге олар
янгылыкъ болмасын деп, оланы студент
заманындан башлап биз, дарс беривчюлер,
шо къайдаланы къоллайбыз. Бу – бир яны.
Экинчилей де, ФГОС-да айтылагъан талапланы кютмек заманны талабы да дюр.
Бир ягъындан, муаллим шоланы низамлы
ва дарсны гьар бёлюгюнде къоллап билсе,
дарсгъа гёрсетилеген заманны оьзге ишлеге
пайдалы оьтгермеге имканлыкъ бола.
– Сиз де алда эсгергенигиз йимик, ана
тилни айланасында тувулунагъан масъалаланы гьакъында газетни бетлеринде
чакъда-чакъда яза турмагъа тарыкъ. Тек
гьалны гёзден гечирип къарагъанда, ана
тилге уьст­денсув янашывну аслу яны атааналардан баш ала. Шолар булан бир тил
тапмагъа бола деп эсигизге гелеми?
– Сиз шу масъаланы тюз гётересиз. Неге
тюгюл, ата-аналар ана тил тарыкъ экенин
гьали де англап битмей туралар. Яшларына
да тилни уьйретмеге бир де алгъасамайлар.
Тек заман оьзю оланы гьали этеген иши хата
экенине тюшюндюрежек. Бу ерде айтып
къоймагъа сюемен, ана тилни жамият арада
къолланмайгъанына дагъы да кёп себеплер
бар. Шоланы бириси – школа яшавуна ЕГЭ
гийирилгенлик. Олай демек недир? Охувчулар да, ата-аналар да янгыз ЕГЭ берилмеге
герекли дарслагъа тергевюн бакъдыра. Ана
тил дарслар гёзден тюше. Сонг охувчулар
школаны битген сонг да ЕГЭ-ни гьасиллерине гёре республикадан тышдагъы оьр охув
ожакъланы айыралар. Бу ерде муаллимлер
алагъан алапалар да охувчулар танглайгъан
касбу ёллагъа таъсир этмей къоймайгъаны
англашыла. Сонг да, алда йимик гьар агьлюде тувагъан яшланы санаву да кёп тюгюл чю.
Шо да себеплени бириси болуп токътай.
– Етишип гелген янгы йылда яшавгъа
чыгъармагъа гёз алгъа тутгъан муратларыгъыз да бардыр чы.
– Гертиден де, илму булан машгъул
адамны гёз алгъа тутгъан ишлери бирини
артындан бири тагъылып гелип тура. Шоланы гьакъында айтсам, бир нече йылны
узагъында янгыз къумукъ миллетге хас
болагъан айтывланы ва аталар сёзлени
топлап тураман. Бу йыл шону айрыча
китап этип «Къумукъча-русча айтывланы
сёзлюгю» деген ат булан чыгъармагъа гёз
алгъа тутгъанман. Дагъы да бир уллу хазна
болагъан ишни де яшавгъа чыгъармагъа
сюйсем де, Интернетге салып онгармагъа
терен билимлери булангъы программист
герек. Шо иш гьали де чечилмеген кюйде
къалып тура. Ачыкъ этип айтгъанда, «Къумукъ тилни милли корпусу» деген проект
гьазир этилген. Шо илму иш яшавгъа чыкъса, Интернетни къоллайгъанлар шо сайтгъа
гирип къайсы къумукъ сёзню язса да, шо сёз
къайда къоллангъанын, язывчуларыбызны
къайсы асарларында ёлугъагъанын билмеге ва гёрмеге бола. Ондан къайры да, бу
корпусну ичинде бир нече бёлюк де гьазир
болажакъ. Янгы сёзлер къошма сюегенлеге
форум да ачылажакъ. Шонда Интернетни
къоллайгъан адам оьзлени ойларын ва янгы
сёзлени язмагъа болажакъ.
– Бек яхшы ва савлай миллетге пайда
береген иш болажакъ эди. Оьзге миллетлени шолай корпуслары къурулгъанмы?
– Къурулгъан. Аварлар ва лезгилер
шолай корпуслар булан пайдаланып бола.
Тюрк тиллени алып айтгъанда, хакас, къазах, татар тиллеге ва тува тиллерде шолай
милли корпуслар этилген.
– Нюрмагьаммат Элдарханович, сиз
илму булан машгъулдан къайры да, яш
алимлер булан да тыгъыс байлавлукъ тутуп ишлейсиз. Шо якъдан уьстюнлюклер
бармы?
– Мени ёлбашчылыгъым булан жагьил
къызлар ва уланлар илмуну уьстюнде ишлеп, илмуланы кандидаты ат алагъаны мени
бек сююндюре. Санавлар булан айтгъанда,
гьар йыл 2-3 аспирант филология илмуланы
кандидаты деген атгъа ес бола. Оланы илму
макъалалары Москвада чыгъагъан ВАК-ны
журналларыны бетлеринде басмадан чыгъа.
Тек олар барысы да дегенлей тилни масъалаларын ахтарып язалар. Тилни тарихини
теренине тюшюп, ахтарып илму иш язагъан
яш адамлар ёкъ. Илму ат алгъан яш алимлерибизни бирлери Москва шагьарда оьзлеге
илму ожакъларда иш табып ишлейлер.
Бирлери Ростовда, Пятигорск шагьарларда
илмуну уьстюнде чалыша. Шоланы арасында
Хаписат Исаева, филология илмуланы кандидаты деген атгъа ес болуп, уьлкени Коми республикасында ерлешген Ухта шагьардагъы
пачалыкъ университетни бир кафедрасыны
ёлбашчысы болуп ишлеп тура. Кандидатлыкъ атны алгъан Рупия Бачиева Рос­тов шагьардагъы экономика университетде чалыша.
Яш алимлени арасында Магьачкъаладагъы
оьр охув ожакъларда загьмат тёгегенлери де
бар. Шоланы арасындан къумукъ къызлар,
филология илмуланы кандидатлары Женнет
Мамаева, Патимат Асадуллаева Магьачкъала
шагьардагъы халкъ хозяйство институтда
дарс берелер. Илму атгъа ес болгъан Женнет
Салагьова буса Магьачкъаладагъы автодорожный университетде ишлей. Буссагьатда
да мени ёлбашчылыгъымны тюбюнде къумукъ къызлар Москва шагьарда турагъан
Камила Борагъанова ва Мурманск областны
Снежногорск шагьарында яшайгъан Умукюсюм Алиева тилни уьстюнде ишлей ва
диссертацияларын гьазирлей.
– Янгы йылыбыз да етишип гелди.
Янгы йылда да сизин яшавугъузда дагъы
да уьс­тюнлюклер гелтирсин деп айтмагъа
сюебиз. Сиз газетни охувчуларына, миллетибизге не ёрамагъа сюесиз?
– Янгы йыл янгылыкълар гелтирсин деп
айтар эдим. Газетни бары да охувчуларына
уьс­
тюнлюклер ёрайман. Милли анадаш
газетибизден айрылмагъыз, тилибизни
унутма­
гъыз, авлетлеригизге ана тилни
жавгьарлыгъын сингдиригиз деп айтмагъа
сюемен. Янгы йылда барыбызгъа да муратларыбызгъа етишмеге насип болсун!
Лакъырлашывну онгаргъан
Барият ОЬЛМЕСОВА.
ГЕРТИ БУЛАН МАСХАРА
19 ЁЛДАШ
ЯНГЫ ЙЫЛНЫ НЕ ЕРДЕ НЕЧИК КЪАРШЫЛАЙ…
02. 01. 2015 й.
Янгы йыл байрамны савлай дюньяда оьтгере, тек гьар пачалыкъда ону тюрлютюрлю кюйде къаршылай. Биревлер эсги-пусгъусун ташлай, биревлер болгъан
чакъы къавгъа эте. Японияда буса къонгуравлар 108 керен ура ва адамлар бирбирине оьзлеге насип тартсын деп тырнавучлар савгъат эте. Яшлар буса янгы
опуракълар гие. Багъышлав кагъызлар йибере. Биринчи къутлав открыткалар
1843-нчю йылда Лондонда йиберилме башлагъан. «Янгы йылынг къутлу болсун!»
– деп бир-биревге айта туруп, таныш-билишге яхшылыкъ ва насип ёрайбыз,
юрегине тутгъан умутлары яшавгъа чыкъгъанны сюебиз. Янгы йыл бизин
яшавубузгъа ярыкъ ва шатлы байрам болуп гирген. Нече пачалыкъ бар буса,
гьарисинде Янгы йыл оьзтёрече оьтгериле.
Финляндия – Сувукъмурзаны вата- макъларда айтылагъан игит-къурчакълар
ны
юрюйлер.
Финляндияда аслу къыш байрам деФранция: Сувукъмурза – Пер Ноэль
кабрни 25-ине геле. Сувукъмурза къарлы
Сувукъмурза гече гелип гиччи яшланы
Лапландиядан юрюп, шо гечеге етише ва аякъгийимлерини ичине савгъатлар сала.
гьар уьйню янында яшлагъа савгъатлар Кимни аякъгийиминде – ичинде бурчакъ
къоя.
булангъы пирог тапса, шо бурчакъ пача
Америка – виски булан «Денеб» ичелер
Янгы йылны алдында тюнгюлюклерин
уллу эте, неге тюгюл оланы Сувукъмурзалары –Санта Клауслар – йыл сайын
семиз бола. Олар уьйренген кююнде
лимонат булан виски ичелер. Лимонаты битгенде «Денеб» ичме башлай дей.
Магьачкъаладагъы сув гелеген татавул
тазалагъандан берли, Америка алагъан
«Денебни» санаву эки керен артгъан дей.
Италияда – эсги маллар булан айрылыв
Италияда Янгы йыл 6-нчы январда
башлана. Шо гече Яхшылыкъ яягъан
къуш геле ва оьзюню алтын ачгъычы булан эшик­лени ва терезелени ачып, гиччи
яшлагъа деп ёлкаланы тюбюне савгъатлар
сала. Оларда Сувукъмурзагъа (Дед Морозгъа) Баббо Натале дей. Сонг да, италиялылар терезелеринден орамгъа эсги
деп гьисапланагъан (итивлер, шанжаллар)
малларын ташлайлар, шолай эте туруп,
олар янгы маллар алма умут эте.
Янгы йылда оланы столунда къоз ва
юзюм бола, шо буса – савлукъну ва узакъ
яшавну белгиси.
Эквадор: къызыл тюс – сюювге, сари
тюс – байлыкъгъа
Янгы йылда сапарларда турма сюеген
адам сагьатны къонгуравлары 12 керен
уруп битгенче, чумадан да тутуп, оьзюню
уьюн бир нече керен айланып чапма герек. Сююв сюеген адам къызыл, байлыкъ
сюеген адам буса сари опуракълар гие.
Пашманлыкълардан арчылма сюе буса,
стаканны толгъан сув булан къыргъа ташлай, сынса – бары да пашманлыкълары
тая.
Швеция: Янгы йыл – ярыкъны байрамы
Янгы йылны алдында яшлар ярыкълыкъны бийкеси Лючияны сайлай. Огъар акъ гёлек гийдире, башына янагъан
майчыракълар салынгъан таж (корона)
гийдире. Лючия яшлагъа савгъатлар, мишиклеге къаймакъ, итлеге шекер, сюек,
эшекни баласына буса маркоп бере. Байрам гече уьйлерде ярыкъ сёнмей.
Къыбла Африка Республика: сакъ
болугъуз – холодильниклер уча
Тахшагьары Йоханнесбургда Янгы
йыл гече, терезелерден шишалардан
башлап, шкафлар, холодильниклер ва
шифонерлер уча. Полиция не этсе де оланы токътатып болмай. Сёз ёругъуна гёре
айтсакъ, гьар кварталгъа 100 полицейский
сала.
Япония: Сувукъмурза – Сегацу-сан.
Сегацу-сан Гьюрметли Янгы йыл
демек бола. Янгы йыл гече къызъяшлар
адатлы музыка алат согъуп ойнай, уланлар
буса гьава йыланланы учурув булан машгъул бола.
Британия атавлар: эсги йыл, чы­гъып
тас бол!
Янгы йыл янгы яшавну башы деп гьисаплана. Шону учун да сагьат 12 болгъанда
эсги йылны артдагъы эшикден чыгъара,
алдагъы эшикни буса ачып къоя – шондан
таба Янгы йыл гире.
Колумбия: Сувукъмурза – Папа Пас­
куале
Янгы йыл гечеде эсги йыл канказлагъа
минип юрюй ва яшлагъа масхара хабарлар
айта, оьрге ярыкълар ата. Орамлардан ём-
ЯНГЫ ЙЫЛГЪЫ
МАСХАРАЛАР
– Папа, къайсы поезд барындан да геч
къала, билемисен?
– Билмей тураман, айт чы…
– Гетген йыл магъа савгъат этме герек
поезд гьали де гелмеген…
* * *
Россиялы турист Китайда Янгы йылны
алдында ахшамчакъ юрюп бара болгъан.
Оьзюне къаршы гелеген Аждагьаны гёре.
– Бу ёлугъув – насипге деп ойлаша турист.
– Бу ёлугъув – ахшамгъы ашгъа деп
ойлаша Аждагьа…
да гьарангъа сакълап, автобусда да къыйналып, уьюне геле. Гьар затгъа сёз табагъан
къатыны ит талагъандай ёлкагъа къарай
ва:
– Ёлка да, сен де не ошайсыз ва не
къыйышасыз бир-биригизге, – дей.
– Болма ярай, аявлум… Башгъалыгъы
да бар. Муну чу бир керен тюбюнден
гесген, сен буса мени гьар гюн туврайсан.
Сувукъмурзаны
дорбасындан чыкъгъан
ойлар ва насигьатлар
Яш гелинге насигьат: Янгы йылда столгъа салынгъан бир шиша гьаракъы татыву
ёкъ ашны да татывлу этер.
* * *
31-нчи декабр гече 1-нчи январгъа элтеген эшик ачыла, тек кёбюсю ичип, шондан
тувра чыгъып болмай.
* * *
Тюнегюн кёп ичип къойсанг, Янгы
йылны 1-нчи январдан башлама не къы­
йындыр…
* * *
Янгы йылда столну тюбюне тюкюрме,
шонда эсирип ятгъанлар болмакълыкъ
бар.
* * *
Янгы йылда: 12 ай аврувсуз турма, 52
жума яхшылыкъ гёрме, 365 гюн насип, 8760
сагьат оьрлюк, 525600 минут сююв ва
31536000 секунд иржайыв ёрайбыз!
ЯНГЫ ТУВАГЪАН
ЙЫЛГЪА
бола ва сав гече уьйдегилер о айтгъанны
этип турма герек.
Куба: сагьат 12-де – 12 юзюм бюртюк
Янгы йыл болгъанча уьйдеги бары да
савутланы сувдан толтура ва гечортада
терезелерден къыргъа тёкме башлай.
Гетеген йылгъа сув йимик ярыкъ ва таза
ёл ёрай. Сагьат 12 керен зенг этгенче 12
юзюм бюртюк ашап битме герек, шо буса
яхшылыкъ, разилик ва парахатлыкъ сав
йыл сени булан болажакъ деп ёрала.
Германия:12 согъан булан
Немислер Янгы йыл гече сав йыл чакъ
нечик болажакъны билмек учун столгъа
къуйрукълары гесилген 12 согъан сала.
Къуйрукъ янындан оюп ала ва шо ерлеге
туз тёге.Сагьат 12 болгъанда согъанланы
тергей. Туз ириген согъанлар къаршы гелеген айлар янгурлу болажакъ деп гьисап
этиле.
Венгрия: къушдан аш этилмей
Столларда Янгы йыл гече не аш да
бола, тек къушдан аш этилмей. Шону булан уьйден къушдай учуп насип гете деп
гьисап этиле. Янгы йылны алдында тюкенлерде шювшювлер кёп сатыла. Алдан
берли гелеген хабарлагъа тынгласа, Янгы
йыл гече музыка алатланы тавушу ачувну
ва пашманлыкъны къувалай ва уьйге барлыкъны, шатлыкъны чакъыра.
ЯНГЫ ЙЫЛЫГЪЫЗ КЪУТЛУ БОЛСУН!!!
БИР КЪОНАКЪНЫ
ЭКИ КЮЙДЕ
КЪАРШЫЛАВ
Гиччи яшгъа:
Эгер сагъа къонакъ гелсе Янгы йыл,
Акъсакъаллы, къызыл халат гийимли.
Таягъы бар, савгъат толгъан дорбасы –
Сувукъмурза, ярай сагъа сююнме.
Уллу гишиге:
Эгер сагъа къонакъ гелсе Янгы йыл –
Акъсакъаллы, къызыл халат, сорамай.
Таягъы бар, савгъат толгъан дорбасы…
…Сагъа болгъан, дагъы ичме ярамай…
* * *
Янгы йылны оьтгерме, гьатта яшлагъа
савгъатлар алма сама харжы ёкъ агьлюню
башчысы не этегенни билмей айлана.
Яшлар потолокдан эсги къалыкъ ёлканы
тюшюре ва эсги оюнчакълар булан беземе
башлай. Анасы бир амаллар этип, кухняда
аш этме долана. Атасы тамгъа илинген
тюбегин ала ва къыргъа чыгъып эки керен
кёкге тюбек ата. Сонг уьйге гире ва яшларына: «Бу йыл сизге Дед Мороз савгъатлар
гелтирмежек, мен ону билмей оьлтюрюп
къойдум», – деген.
* * *
– Гиев, бу Янгы йылны бирге оьтгерип
къояйыкъмы? Гелеген йыл сени йылынг
чы, Къочкъар йыл, – дей къайнана.
– Озокъда, дагъы къачан бирге ёлугъар­
быз дагъы. Сени йылан йылынг етишгенче гьали де 7 йыл бар чы, – деген гиев.
* * *
Янгы йылгъа багъышлангъан шатлыкъдан чыгъып гелеген эсирген бир
гиши:
– Гьей къатын, магъа уьюме барагъан
ёлну гёрсетип боламысан? – деп сорай.
– Боламан…
– Вагь, сен не билесен мен къайда
яшайгъанны, биз танышбызмы?
– Къычырып сама айтма, мен сени къатынынгман…
* * *
–
Аявлум,
сагъа
Янгы
йылгъа
не
савгъат
этейим?
– Билме де билмеймен хари…
– Буса сагъа дагъы да ойлашма бир йыл
берейим…
* * *
Эшикге къагъыла.
– Ёлка заказ этгенми эдигиз? – деп сорай эки эсирген гиши.
– Этген эдим декабрни ахырына, бу не
замандыр… Гьали чи февраль…
– Эрте гелип къалгъанбыз, Янгы йылгъа чы гьали де 11 ай бар, сонг гелербиз…
* * *
Эри гьаранбалагьгъа базардан уллу
ябушувну арасына гирип ёлка ала. Шону
Биревлер эчки йыл дей,
Бирлер ойну йылы дей.
Бирлер сувукъ болажакъ дей,
Башгъалары йылы дей.
Яшама къыйын болар дей,
Бирлери кюлемсирей.
Дав йыллардан артыкъ болмас,
Бугъар да чыдарбыз дей.
Гёресиз чи, долларлагъа
Гиннигибиз байлангъан.
Янгы йылда манат болсун,
Жыймакъ учун сайлангъан.
Халкълар сююнюп яшасын,
Дюньягъа парахатлыкъ,
Гёнгюбюз шатлыкъ безесин,
Юреклеге рагьатлыкъ.
Болмасын ер тербенивлер,
Сув алмасын дюньяны.
Авлетине хатар болуп,
Зар этмесин ананы.
Демли болсун бу йылыбыз,
Къыйнамайлы ой йимик.
Тек нечик де арив болсун,
Мангырашмай къой йимик.
Ат йылгъа биз къол силлейбиз,
Тартып эчкини алайыкъ.
Ат тебип женнетге салгъан
Адам йимик болайыкъ.
Бетни онгаргъан
Гебек КЪОНАКЪБИЕВ.
ЁЛДАШ
БАХЧАДА, БАВДА...
02. 01. 2015 й.
20
●●2015 йыл – Дагъыстанда Бавчулукъну йылы
Аювятгъан (январ)
Халкъ ёравлары
Къарамагьаммат
КЪАРАЕВ
8-988-778-81-50
[email protected]
Гьасиллер
чыгъарыла, борчлар
белгилене
Къышны башында, белгили болгъан
кююнде, авлакъ ишлени сийреклешегени
гетген йылгъы гьасиллени гёзден гечирме-
Халкъарада аювятгъан (январ) къышны экиге бёлеген орта айы деп гьисап­
лана. О саялы да йылны шо заманына байлавлу болуп чыкъгъан гьар тюрлю
айтывлар, ёравлар да гьакъыкъатгъа къыйышмай къалмай. Тёбенде шоланы бир
нечелери сизин тергевюгюзге бериле.
Биринчилей, аювятгъан айда чакъ чарслы яда къарлы буса – яй явунлу болур.
Экинчиси, чакъ ачыкъ ва сувукъ болса – яй къургъакъ ва къагьрулу болур.
Уьчюнчюсю, шо айда чакъ орта даражалы болса – къышны къалгъан айлары
ва язбаш сувукъ болур.
Дагъы да, аювятгъан айны гюнлери гетген сайын – сувукъ да гючлене. Шону
Къумукътюздеги чиллени чагъыны аламатлары да гьар йыл дегенлей ачыкъдан
ташдыра.
чю салмакъ учун сакълавгъа салынгъан ры амракъ бола. Шоланы муштарлы кюйде
урлукъланы гьалын тергеп чыныкъдырма къоймайлы, тереклени тюплерине къара
да ярамай тюгюл. Неге десегиз, аювятгъан кагъыз яда буса къара тегенекни уьлкюайны ахырларында теплицаларда хыяр ва лерин къырып алып байламагъа таклиф
памидор оьсдюрюв башлана…
этиле. Къыр жанлар заралландыра буса,
Озокъда, теплицаларда къамалып агъулу дарманлар булан ишлетмек учун хас
яда буса исси, икъ ерде янтайып, даим гьазирлик тарыкъ бола.
ой къуруп турмагъа да ярамас. Айтмагъа
Айтмагъа сюегеним, тереклени къосюегеним, чакъда-чакъда аяз гьавагъа руйбуз деп, къыр жанланы къырып, зачыгъып, бавдагъы ялангъач, буюгъуп раллы тас этивлеге де ёл бермеге тюшмей.
токътагъан емиш тереклени, бёлеклени Бав-бахчаларда тереклени тюбюне къарны
гьалын тергемеге таклиф этиле. Къар ят- жыйып сыкълашдырыв, кагъыз яда буса
гъан буса, тереклени, бёлеклени тюбюне тегенек уьлкюлени айландырып тутуп байжыйып сыкълашдырмагъа ярай. Эгер де, лав булан да заралны алдын алмагъа бажакъар явмай, къара сувукълар бола буса, рылажакъ. Креолинни ва коравяк дармансувукъдан къоркъагъанларын гьар тюрлю ны къошуп онгарып, тереклени тюплерине
къайдаларда къоруп сакъламагъа къара­ сюртюп де, ийисин чыгъартып, гемиреген
гъыз. Мисал учун айтгъанда, юзюм бор- жанлардан къорумагъа бажарылагъаны
ланы, боз-бав бюрлюгенни (малина) эсги- гьакъда да айрыча эсгермеге тюше.
пусгъу такъталаны къурашдырып, уьстюн
япмагъа ярай ва шолай башгъалары. Ин- Къушлагъа кёмек
жирни, хурманы, нарны, къамуш тёшеклер
этип, айланасында тутуп байлама тюше…
этмек де хайырлы
Тереклерде ва бёлеклерде къуругъан
япыракъланы, бузулуп къатып къалгъан
емишлени алып тайдырмагъа трыкъ бола.
Неге тюгюл, шоларда емишни чиритеген
зараллы вируслар топлана.
Зараллы жанлардан
къорула
ге, янгы йылгъа планлар къурма, борчлар
белгилемеге имканлыкълар ярата…
Къыш вакътиде янгы тюшюмге кюр-
Янгы бав салгъан яш касбучулар тереклени тюплерин гемиреген жанлардан
къорумакъ учун не этмеге гереги гьакъда
билмек де пайдалы болур. Неге тюгюл, яш
тереклени къабугъун гемирмеге къоянлар,
къабанлар, лобанлар ва шолай башгъала-
Белгили болгъан кююнде, къыш вакътиде сувукъ ерлерден бизин республикабызны сувларына ва авлакъларына гьар
тюрлю къушлар азып-талып дегенлей,
учуп гелип сыйына. Шоланы къысматы
къы­йынлы болмасын учун, олагъа уялар,
отлукълар этип, курпа, бюртюк емлер
тёшеп тереклени бутакъларына илсегиз,
сизге де хайыры тиймей къалмажакъ.
Айтмагъа сюегеним, яз айларда къушлар
сизин терек­леригизни ва бахчаларыгъызны зараллы жанлардан-хуртлардан, къонгузакълардан къорумагъа кёмек этежеги
гьакъ.
Къышда чачгъан
язбашда сююнер
Сынав гёрсетеген кююнде, язбашда
чачылгъан урлукъланы топуракъны хоталап ашамагъа гёгюрчюнлер, къаргъалар
ва оьзге жымчыкълар муштарлы бола.
О саялы да чола болгъанда яшылчаланы
урлукъларын аювятгъан айда чачып къойсагъыз, урлукълар топуракъны уьстюне
эрте язбашда гётерилежек.
Гьайваны гьакъында
СОРАВ: – Къумукътюзню
оьзге бойларында йимик, бизин
юртда да бавчулукъ мердешли
тармакъ демеге ярай. Гьайваны
да алдан берли бизин ата-бабаларыбыз айрыча къыйматлап
оьсдюреген ва къоллап гелегени
гьакъда яхшы белгили.
Тек не этерсен, артдагъы
йылларда гьайва терекни орнатып мол ва сайламлы тюшюм
къайтармагъа четим болгъан.
Айтмагъа сюегеним, зараллы
аврувлардан ва зиянлы жанлардан къорумагъа тынч тюгюл. О
саялы да мен «Ёлдашны» 2015нчи йылда чыгъагъан 1-нчи
номериндеги «Бахчада, бавда…»
деген бетде гьайваны нечик оьсдюрме тюшегени гьакъда пайдалы маълумат ва таклифлер
болур деп къаравуллайман.
Гьажихан ГЬАЖИХАНОВ,
загьматны ветераны, бавчу.
Буйнакск район,
Тёбен Къазаныш юрт.
ЖАВАП: – Гьюрметли Гьажихан Мусаевич, сизин юртда
йимик, Къаягент къорукъдагъы
бахча-бавларда да гьайва терекни,
алда йимик кёп болмаса да, тек
гьали де бав ва къыр журалары
къаршылаша. Гертиден де, сиз де
эсгереген кюйде, гьайва артдагъы
йылларда зиянлы аврувлардан
ва жанлардан кёп заралланагъан
болгъан. Шо саялы да гьали бизин
республикабызны базарларында
гьайваны тышдан гелтирилеген
журалары арта, багьалары да
гётериле.
Белгили болгъан кюйде,
гьайва – кёп йыллыкъ оьсюмлюк.
Ону бийиклиги аслу гьалда 3-4
метрлеге етише ва 60 йыл яшай.
Ярыкъны ва бавукълукъну кёп
сюе. Демек, сувлу ва къургъакъ
ерлерде де оьсе. О саялы орнатагъанда да участканы къыбла
боюнда ачыкъ ерни танглама
тюше. Озокъда, ерли шартлардан
сыналгъан жураларын тангламакъдан да кёп зат гьасил бола.
Енгил ва бош топуракълардан
эсе, гьайва сыкъ, тек йымышагъ-
ан топуракъларда яхшы тюшюм
бере.
Белгили болгъан кюйде, гьайва тюрлю-тюрлю къайдаларда урлугъу чачылып, тамурларындан,
боюндагъы бутакъларын топуракъны тюбюнден таба зыкъны
басдырып, ариге тартып (отвод),
буталып алынгъан чубукълары
орнатылып, бюр салып, къыйылып оьсдюрюле. Чубукъланы
буса бираз янтайтып яда буса
тик салып оьсдюре. Шону учун
чубукъланы
гьазирлейгенде
тюбюндеги бюрге тийдирип ва
башындагъы бюрю къуруп къалмасын учун, бираз ер къоюп бутамагъа тарыкъ бола. Орнатагъанда
башындагъы бюрлени де 20 гюнге
1-2 сантиметр этип уьстюне топуракъны тартып къоюп, сонг
тайдырып, тойдуруп сугъарма
тюше. Топуракъны уьстю къатып
къалмасын учун торф яда опилка,
къый болгъан полукъну къоллама ярай.
Тюзю, шолай чубукълар парниклерде яхшы торая. Къырда,
хасилерде орнатылгъанларыны
тенг яртысы аслу гьалда тутмай
къуруп къала. Гьайва терек 3-4
йыл гетип тюшюм бермеге герек.
Белгили болгъан кюйде,
тийишли къуллукълары оьз заманында этилмесе, тюшюмю де
тас бола. Заманында сугъарма,
бутама, дарман урма, азыкъландырмагъа тарыкъ бола. Чечек
ачагъанда тююр тутмай туруп
сугъарма ярамай. Емиши къайтарылып, япырагъы тёгюлген сонг
азыкъландырыла ва сугъарыла.
Аслу гьалда язбашны башларында бутала. Аврувлар, зараллы
жанлар къабунмасын учун, оьз
заманында тийишли дарманлар
булан ишлетмеге тюше.
Башлапгъы беш йылны ичинде терекни боюн-союн гелтирмек
учун, сиз ушатагъан кюйде бутайсыз. Шону учун къоюлагъан
бутакъланы да башларындан
уьчден бир пайы буталып тайдырыла. Бутайгъанда да аслу гьалда
осал ва лап да гючлю оьсеген
бутакълары тайдырылып, орта
мадары булангъы бутакълар
къала. Язбаш-гюз вакътилерде
терекде ер-ерден чыгъып оьсеген
бир йыллыкъ яш чумалланы
да къоймагъа тарыкъ болмай.
Терекни боюн-союн онгармакъ
учун, биринчи эки-уьч йылны
ичинде ер-еринден тартып яда
буса тиревлер салып байламагъа
таклиф этиле.
Биз уьстде де эсгерген кюйде,
гьайва бавукълукъдан тартынмай. Шо саялы да чечек ачгъынча
алда ва тююр болгъан сонг язбашгюз айларда, азындан, 6 керен
сугъар­магъа таклиф этиле.
Белгили болгъан кююнде,
гьайваны тюшюмю сентябр-ноябр айланы ичинде къайтарыла.
Амма емишни тюшюмю нечакъы
геч къайтарылса, татыву къолайлашагъаны гьакъда да билмек
пайдалы ва асувлу болур.
Бавчуланы сынаву токъташдырагъан кюйде, гьайваны гьар
тюрлю жураларыны санаву 400ге етише ва шоланы гьариси ерли
шартларда сыналгъан.
Эгер де сизин бавугъузда ерли
шартланы ушатмайгъан, демек,
уьстде эсгерилген бары да агротехника талапланы кютгенде де
тюшюм бермейген тереклер бар
буса, озокъда, шоланы алышдырмагъа яда буса шолагъа янгы
чумаллар-бутакълар чы­гъартып
къыймагъа, бюр салмагъа тарыкъ
болажакъ.
Таклиф – бизден, иш сизден!
21 ЁЛДАШ
02. 01. 2015 й.
СПОРТ
Найида АЛИХАНОВА:
«Мен спортгъа заманлыкъгъа
гелмегенмен»
Къарабудагъгентли он етти йыл чагъындагъы Найида Алиханова гетген йыл
Россияны жыйым командасына чакъырылгъангъа, спорт булан машгъул болгъан
журналистлерден къайры да, касбучулар да айтардай агьамият бермеген эдилер.
Назик бойлу, исбайы къыз Найида регби ойнайгъан мазаллы, яхшы авурлугъу булангъы, къуватлы оьзге тиштайпалагъа ошамайгъанлыкъ шогъар себеп болмагъа
да ярай.
Оьзюню спорт ёлдашларыны, къаравчуларыны арасында «Ракета» деп танылгъан шо къумукъ къыз булан ёлугъуп этген лакъырывум гьали охувчуланы
тергевюне де бериле.
Найида Муратовна Алиханова1996нчы йылда Магьачкъала шагьарда тувгъан.
Ону бийиклиги 1 метр 67 сантиметрге,
авурлугъу 56 килогъа етише. 2013-нчю
йылдан тутуп, ол регби оюндан Россияны
жыйым командасына къуршалгъан.
– Найида, сен гьали болгъунча бир
сама да баянлыкъ бермегенингни гёз
алгъа тутуп, тувгъан, оьсген ерингни, атаанангны, олай да оьрюм чагъынг нечик
оьтгенни гьакъында лакъырлашывубузну башында бизин охувчулагъа айтгъанынгны сюемен.
– Атам-анам миналы къарабудагъгентлилер болса да, мен Магьачкъала шагьарда
тувгъанман. Анам (Ума Алиханова къызардашым Патиматны да, мени де атасыз
янгыз оьсдюрген ва тарбиялагъан). Яш
­
йылларымдан тутуп, мен енгил атлетика
булан машгъул болуп, къайсы мезгилге
де чабып, яхшы натижалар гёрсетип гелгенмен. Тек оьрюм чагъыма етише туруп,
спортну оюн жураларына бакъгъан якъдагъы иштагьым арт­магъа башлады. Оьр
класларда охуй­
гъан йылларымда бизин
школада къурулгъан футбол командагъа
къуршалып турдум. Сонг Дагъыстан пачалыкъ педагогика университетни жыйым
командасында да футбол ойнадым. Регбиге
буса мен сонг- сонг гелдим. Узакъ къалмайлы, спортну шо журасындан оьтгерилеген
турнирге де бардым, Россияны жыйым командасыны ортакъчысы гьисапда уьлкени
оьлчевюндеги чемпионатда да ортакъчылыкъ этдим.
– Биринчилей ортакъчылыкъ этген
турниринг сени учун нечик оьтдю?
– Арив оьтдю! Эгер де башгъачалай
болгъан буса, оьзюм ортакъчылыкъ этген
биринчи турнирден сонг гьазирине мени
жыйым командагъа чакъырмас эди. Шо
турнирде командабыз айтардай яхшы
ойнамады. Биз Россияда бешинчи ерни
алдыкъ. Тек оьзюм биринчи оюнну гьасиллерине гёре де яхшы натижалар гёрсетмеге
бажардым.
– «Ракета» деген атны сагъа ким ва
къачан такъды?
– Шо гьакъда мен мекенли кюйде
айтмагъа да болмайман. Оьзюм билеген
кюйде, шо ат магъа Россияны жыйым
командасында тагъылды.
Инг башлап Россияны чемпионатында
башгъа шагьарлардан гелген, олай да гьар
тюрлю ярышларда бизин булан тогъа тартагъан командаларда ортакъчылыкъ этеген
орус къызлар магъа « Малышка» деп айта
башлагъан эди. Мен чалт чабып болагъан
саялы болмагъа ярай, арадан заман оьтюп,
къаравчулар да, мени булан ойнайгъан
къызлар да магъа «Ракета» дейген болдулар.
– Найида, регби йимик къоркъунчлу,
адамны санлары кёп авуртдурагъан спорт­
ну журасы булан машгъул экенинге сагъа
къардаш болагъан уланлар нечик янаша?
–Билемисиз, мен бир заманда да
узукъа­рилерим айтагъан сёзлени тергевсюз
къоймайман. Оланы пикрусу мени учун
бек агьамиятлы. Узукъарилеримни лап да
уллусу Жабрайыл башлапгъы вакътилерде
мен регби булан машгъул экенимни ошатмай да турду, сонггъа таба рази болуп къалды. Оьзгелерини буса бир де шо якъдан
къаршылыгъы ёкъ эди. Сиз тюз айтасыз,
регби оюнну вакътисинде спортчуланы
санлары оьтесиз кёп авурта. Бугюнлерде
де бармагъым сынгъаны саялы мен командабызны оьзге ортакъчылары булан бирче
Гон-Конгда оьтгерилеген турнирге гетип
болмадым.
– Россияны жыйым командасына
къуршалып, сен Европаны чемпионатында да ортакъчылыкъ этген бугъайсан
чы…
–Этдим. Оьзюм Европаны чемпионатында гёрсетген оюнум булан рази де къалдым. Айрокъда Германияны, Бельгияны ва
Италияны жыйым командалары булан оьтгерилген оюнларда мен яхшы натижалар
гёрсетмеге бажардым. Тек не этерсен, мен
оьзюм де къуршалгъан Россияны жыйым
командасы шо чемпионатда дёртюнчю
ерни тюгюл къазанып болмады.
–Найида, сен регби булан къачан болгъунча машгъул болмагъа хыял этесен?
Спорт булан машгъул болагъанынг сагъа
оьр охув ожакъда билим алмагъа пуршав
этмейми? Агьлю яшавунгну къургъан
сонг, сагъа спортдан гетмеге тюшмесми?
– Тюзюн айтсам, мен спортгъа заманлыкъгъа гелмегенмен. Регби булан
машгъул экеним охувума да бир де пуршав
этмей. Биревюлейине, спорт булан машгъул болагъаным гьар не ишге де жаваплы
янашмагъа уьйретген деп де эсиме геле.
Агьлю яшавну гьакъында мен гьали де
ойлашмайман. Магъа чы он сегиз йыл да
битмеген. Гележекде мен спортда бир тюрлю гёрмекли оьрлюклеге етишмеге умут
этемен. Мени спортдагъы гьаракатыма тергев этген бизин къумукъ газетни бары да
охувчуларын етип гелген Янгы йыл булан
да гьакъ юрекден къутлап, кёп яхшылыкълар да ёрайман.
– Кёп савбол, Найида. Янгы йылынг
сени де къутлу болсун. Янгыз спортда тюгюл, яшавунгда да гёз алгъа тутгъан бары
да асил муратларынга етишмеге сагъа насип болсун.
Ш. КИШИЕВ.
СУРАТДА: Н. АЛИХАНОВА.
ГТО-ну оьлчевлери
яшавгъа гийириле
Артдагъы бир нече йылны уза­
гъында бизин уьлкени оьр гьакимлик
къурумларында болгъан чакъы кёп
халкъны физкультурагъа, олай да
спортну гьар тюрлю жураларына
къуршалмакъ учун шартлар яратывну гьакъында кёп айтыла ва шо масъалагъа айрыча тергев берилип де геле.
Россияны Президенти В. Путинни
сиптечилиги булан ГТО-ну оьлчевлери яшавгъа гийирилегени де шогъар
шексиз кюйде шагьатлыкъ эте.
Гетген йылны декабр айыны 17-синде
шо гьакъда РФ-ни Гьукуматы гьазир этген
законну проектине Пачалыкъ Думада да къаралгъан. Эсгерилген законну проектине гёре,
ватандашланы савлугъун беклешдирив аслу
мурат болуп токътай. 1931-нчи йылдан тутуп
Совет Союзда къолланып тургъан ГТО-ну
къайдалары къайтарылажагъы ва бизин
яшавгъа гийирилежеги белгили болду.
Россияны спортгъа къарайгъан министри В. Мутко маълумат къуралларда
билдирегени йимик, уьлкебизни башчысыны шо сиптесин дёрт йылны ичинде
яшавгъа чыгъармакъ учун 1, 2 миллиард
манат харжланажакъ. Ону сёзлерине гёре,
шо акъча маялар аслу гьалда уьлкебизни
шагьарларында ва юртларында иш гёреген
спортклубланы материал-техника якъдан
беклешдирмек учун пайдаландырылажакъ.
Янгыртылгъан ГТО-ну къайдаларына
гёре 6 йылдан 70 йыл чагъындагъы адамлагъа спортну 11 тюрлю журасындан
токъташдырылгъан сынавлардан оьтмеге
тюшежек. ГТО-ну оьлчевлерин беривге
орта хас ва оьр охув ожакъларда аслу тергев берилмеге тюше. Неге тюгюл, гележекде ГТО-ну оьлчевлерин беривде етишген
натижалары бирикген пачалыкъ экзаменни гьасиллери булан жамлашдырылажакъ
ва жагьил адамлар орта хас, олай да оьр
охув ожакълагъа тюшегенде де гьисапгъа
алынажакъ деп къаравуллана.
Бу йылны башындан тутуп, Дагъыс­
танны физкультурагъа ва спортгъа къарайгъан министерлиги, олай да билим
беривге ва илмугъа, жагьиллени ишлерине
къарайгъан ва маданият министерликлери
ГТО-ну къайдаларын гийиривге байлавлу
гьаракатгъа гиришген.
ДР-ни физкультурагъа ва спортгъа
къарайгъан министрини биринчи орунбасары Зайнал Салавутдинов бизге билдиргени йимик, «Россияда физкультураны
ва спортну оьсдюрюв» деген пачалыкъ
программасы булан токъташдырылгъан
шо иш бизин республикада 2015-2016-нчы
йылланы ичинде тамамланмагъа тарыкъ.
Демек, физкультура, олай да спортну гьар
тюрлю журалары булан машгъул болув
ювукъ вакътини ичинде бизин уьлкеде
уллугъа да, яшлагъа да бир асил мердеш
болуп къалмагъа имкамлы.
Б. АЙБОЛАТОВ.
Алдынлы ерге лайыкълы болгъан
Бютюнроссияны оьлчевюнде инг
тизив интернет сайтланы токъташдырмакъ учун гетген йылны ахырынчы гюнлеринде дёртюнчю керен
оьтгерилеген «Позитивный контент
- 2014» деген конкурсда «Спортивная борьба Дагестана» (Wrestdag.ru)
деген сайт алдынлы ерлени бирисине
ла­
йыкълы болгъан. Шо гьакъда
Дагъыс­
танны физкультурагъа ва
спортгъа къарайгъан министерлигини хас сайтында айтыла.
Эсгерилген конкурсну барышында ону
къурум комитетине къуршалгъанлар Россияны федерал округларында иш гёреген
946 сайтына къыймат берген. Конкурсну
ахырынчы тиретине чыгъагъан сайтланы
Россияны гьар тюрлю регионларында
яшайгъан, олай да СНГ-ге гиреген пачалыкъларындан гелген жагьил адамлар
къуршалгъан жюрини ортакъчылары бел-
гилеген. Конкурсну алдынлыларын буса ITтелеком-компанияланы ва гьакимлик къурумларыны вакиллери токъташдыргъан.
Интернетни яйыв булан машгъул
болагъан RU-CENTER деген ва шо тармакъда чалышагъан оьзге компанияланы
сиптечилиги булан оьтгерилген конкурсда
сайтланы жагьил адамланы билимин, олай
да яшавгъа иштагьлыгъын артдырывда
этеген таъсири гьисапгъа алынып къыймат
берилген. Ону гьасиллерине гёре wrestdag.
ru деген сайт оьр къыймат берилген 54
сайтны арасында регионну инг яхшы сайты гьисапда савгъатлангъан.
Эсгерилген wrestdag.ru деген шо сайтны
конкурсларда алдынлы ерлеге лайыкълы
болагъаны биринчи керен тюгюл. О «Прометей» деген кавказ Интернет премиясыны
оьлчевюнде 2012-нчи йылда «Дебют» деген
тиретинде биринчи ерге ес болгъанын да
айтмагъа тюше.
Оьз мухбирибиз.
АЖАЙЫП ДЮНЬЯ
Янгы – 2015 йыл
Йыл айланып, янгы йыл да етишип гелди.
2015-нчи йылгъа абат басабыз. Озокъда, айтылагъан кюйде, яхшылыкъгъа басылсын. Йыл
битип, янгы йылгъа абат алагъанда, гетген йылны, ону оьтген ёлуну энишин-оьрюн гёзден
гечиребиз. Эсги йылдан эсе, янгы йылдан дагъы да шат, ярыкъ яшавну къаравуллайбыз.
Моллукъну, берекетли йылны умут этебиз. Гележекге дагъы да артыкъ инамлыкъ булан
къарайбыз.
Бизин яшавубузда болгъан яхшы амалланы гёз алгъа да тутуп, бары да къыйынлар,
къайгъылар ва къабунувлар оьтюп барагъан йылда къалажагъына инанма сюемен. Къой,
гелеген йыл ярыкъ ва къуванчлы, гьар дагъыстан агьлюде мадарлыкъ ва яхшы яшав болсун,
гележекде тутгъан умутлар яшавгъа чыкъсын.
Аявлу охувчуларыбыз, сизин гьакъ юрекден Янгы йыл булан къутлайман,
аманлыкъ,
насип ёрайман, гёнгюллеригиз ачыкъ, юреклеригиз шат болсун!
Эчкини йылы гелди
мажлислер оьтгерме тюшмей.
2015-нчи йыл адамланы яшавунда
увакъ-тюеклерде де алмашынывлар
къаравуллана. Шо саялы да гьар басагъан абатын дегенлей чегип, кёп
ойлашып, гьайлы янашып этме тюше.
Гелеген
йыл
Юлдузнамени
белгилерини кёбюсю тюзележек.
Алдына салынгъан масъалалары
Гюнтувуш рузнамагъа гёре 2015нчи йыл Эчкини йылы деп гьисаплана. Оьзюню толу ихтиярларына о
февраль айны 10-нда гирежек. Яшыл
эчки йылны гьайкели деп санала.
Эчки булан байлавлу англавлар генг.
О артыкъ авазланы, бош, маънасыз,
пайдасыз
юрюшлени,
талашып
айланывну сюймей. Шо саялы да
2015-нчи Эчкини йылын лап ювукъ
адамларыгъыз булан къаршылама
таклиф этиле. Уллу, къычырыкълы
Багьалы терек
2010-нчу йыл Арап
Эмиратларда
Абу-Даби
деген къонакъюйде салынгъан ёлка дюньяда лап да
багьалы деп санала. Янгыз
шо терек 10 минг долларгъа
алынгъан. Ону бийиклиги
– 13 метр.
башгъа сатыв-алыв этегенлер учун
онгайлы гележек. Эчкини йылында
бизин гёнгю­бюзню хошландыражакъ
кёп тюрлю агьвалатлар болмагъа да
имканлы.
Гелеген 2015-нчи йыл Китайда
оьзюне бек гьюрмет этилеген Агъач
Эчкини йылы гьисаплана. Китайда
эчкиге гьакъылны белгиси гьисапда
абур этилине.
Дюньяда яшайгъан адамланы дёртден бир
Бу гелеген
пайы янгы йылны «китай» намесине гире.
йылда адамланы
Китайны
тархнамесине
гёре
янгы м а д а р л ы г ъ ы
йылны байрамы 2014-нчю йылны 31-нден а р т м а к ъ л ы к ъ
бар. Шонтутуп, 2015-нчи йылны январ айыны 31-и да
дан къайры да,
болгъунча белгилене. Асрулар боюнда Китайда д а л а п ч ы л ы к ъ
токъташдырылгъан мердешлеге гёре Янгы йыл гьаракат
да
пайда,
хайыр
12 гьайванны бириси булан байлавлу.
гелтирмеге бола.
яшавгъа чыкъма умутлу, айрокъда Далапчылыкъ булан машгъуллагъа
уьй болагъанлар, ер алышдырагъан, оьзлени бизнесин генглешдирмек
яш табагъан, уьйлени сатагъан ва учун да Эчкини йылы онгайлы йыл.
Ёлка
181
багьалы
ташлар – бриллиантлар,
жавгьар, изумрут, сапфир
(гёк якъут), инжи маржанлар, сонг да ювелир
тагъымчакълар, сагьатлар,
билезиклер
тагъылып
безен­дирилген. Ону багьасы 11 миллион долларгъа
токътагъан.
Бу ёлка терек лап да
багьалы деп Гиннессни
рекордлар язылагъан китабына да гирген.
Бусурманланы
арасында ёлка салагъан адат
юрюлмей буса да, кёбюсю
бу багьалы терек ял алма
гелген бай къонакълар ва
оьзлеге де сатыв болсун деген умут булан къурулгъан.
Озокъда, огъар яхшы
къаравул да салынгъан.
Тарихни тереги
Москвада Къызыл майдангъа Янгы йылгъа салынагъан нарат терекни гьайы, озокъда, алданокъ этиле.
Ону айыра­гъанда оьлчевюнден къайры да, чагъына да
къарала. О терек 100 йыллыкъ ва бийиклиги де 30 метрлеге ювукъ гелеген, къатты, гёрюнюшю де арив, хурт
ашамагъан, сав, сувукъгъа чыдамлы болма тюше. Шо
саялы да, бары да янлары гёз алгъа да тутулуп, терек 25
градус сувукъ чакъда гесиле болгъан. Бу йылгъы шолай
нарат терек буса Москва областны Рузский районундан гелтирилген.
Гетген йыл Кремлге Наро-Фоминскиден гелтирилип салынгъан нарат терек абургъа лайыкълы, тарихни
эсделиги болуп чыкъгъан. Айтагъаныкъ, терекде Уллу
Ватан давдан берли къалгъан топ гюллени яркъычы
болгъан.
Бийик ёлка
Янгы йылда уллу майданлагъа салынагъан нарат
тереклени нечик тюрлюсю
де ёлугъа. 2010-нчу йылда
Мексиканы тахшагьарыны
Къысгъа масхаралар
ортасына салынгъан ёлка
дюньяда лап да бийик деп
гьисаплангъан.
Ачыкъ
этилинген кюйде, терекни
бийиклиги 110,35 метр
болгъан,
бутакъларыны
яйылыву 35 метрге етген.
Темир алагъожасы ва безендирилген оюнчакълары
булан ону авурлугъу буса
330 тон гелген. Тенглешдирип айтсакъ, ону бийиклиги 40 къабатлы уьй булан
тенг.
Октябр айдан онгарылма башлангъан бу терекни
нече тюрлю оьлчевдеги
оюнчакълар булан 200-ге
ювукъ адам безендирген.
Ёлкагъа янгыз электрик
гирляндланы салагъангъа
80 минг метр ток телни
къоллагъанлар.
1-нчи январ. Телефондан таба анасы
уланына:
– Балам, Янгы йылны нечик къаршыладынг?
Уланы нечик жавап берегенин билмей:
– Мен ону къаршыламадым... О оьзю
гелди, – дей янгы айыгъып гелеген уланы.
* * *
Янгы йылгъа онгарылгъан столну артында бириси:
– Ичегенде гёзлерингни неге юмуп ичесен? – деп сорай.
– Къатыныма сёз бергенмен, янгы
йылда рюмкагъа дагъы гёзюмню къаратмажакъман деп, – дей къурдашы.
* * *
Такъсырланагъан адамгъа полицияда:
– Гишини шу акъча булангъы бокъчасын къачан тапдынг?
– 31-нчи декабрде, Янгы йылны
алдында.
– Шо гюн полициягъа берме герек
эдинг, неге билдирмединг?
– О гюн полицияда бирев де ёкъ эди...
– Артындагъы гюн?
– Артындагъы гюн бокъча бошалгъан
эди, – дей бокъчаны тапгъан адам.
Сувну уьстюнде
ЁЛДАШ
02. 01. 2015 й.
22
Сиз билемисиз?
Къысгъа маълуматлар
Россияда Янгы йылны нарат терек де салып къаршылайгъан адатны I Пётр гийирген.
* * *
Биринчилей Кремлде лап оьр къыйматлар алып
охуйгъан охувчулар учун ёлка 1936-нчы йыл салына.
* * *
Башлап ишлемейген гюн 1949-нчу йылны 1-нчи январында деп билдирилген.
* * *
Биринчилей янгы йылны гечесинде совет халкъны 1970-нчи
йыл 31-нчи декабринде КПСС-ни
ЦК-сыны Генеральный секретары
Л.И.Брежнев къутлагъан. Шо замандан берли къутлав адатгъа да
айлангъан.
* * *
Янгы йылгъы каникулларда «скорая помощну»
чакъырыв 2 керен арта. Шогъар аслу гьалда «шампанскоени» пробкасы гёзюне тийип яралангъанланы санаву
артагъанлыкъ себепли. «Шампанскоени» ачагъанда
пробкасыны гючю бир секундда 14 метрге ва 12 метр
бийикликге атылма бола.
* * *
2006-нчы йылда почтадан Сувукъмурзагъа йиберилген кагъызлар Канадада айрыча кёп болгъан. Сувукъ­
мурза почтадан 1 миллион 44 минг электрон кагъыз
алгъан. Гёнгюллю кюйде Canada Post-ну 11 минг къуллукъчусу кагъызлагъа жавап берме кёмек этген.
* * *
Янгы йылгъа гьазирленивде орта яшайгъан москвалы харжын 21 процентге артыкъ харжлай буса, регионларда бу санав 30 процентге гётериле.
* * *
Янгы йыл байрамны белгилейген гюнлерде адамлар
орта гьисапда 2-ден 5 килогъа семире деп гьисаплана.
* * *
Бизде Сувукъмурза савгъатланы нарат терекни
тюбюне сала буса, Германияда терезебашгъа, Швецияда
буса печни уьстюне сала.
* * *
Кубада янгы йылгъа Пачаланы-бийлени гюню деп
айтыла.
* * *
Гьали Сувукъмурзадан савгъатлар къаравуллана
буса, алда, терсине, савгъатлар огъар бериле болгъан.
* * *
Биринчи янгы йылгъа къутлав открытка Лондонда
1843-нчю йыл чыгъартылгъан.
* * *
Европада сатылагъан нарат тереклер лап да кёп
Данияда сатыла.
* * *
Янгы йылда фейерверклени негьакъ атылтмай экен.
Олар атылгъан вакътидеги къавгъа ва ярыкъ ялын
ачувлу ругьлардан, яман жинлерден сакълай, оланы
къувалама кёмек бола деп гьисап этиле.
* * *
Эсги йылны ёлгъа салагъанда ва янгы йылны
къаршылайгъан гечортада, гече сагьат 12-де, урулагъан
зенгни вакътисинде гелеген йылда яшавгъа чыкъгъанны
сюеген тилевюнг язылгъан кагъыз ахырына ерли ялласа,
шо умутунг яшавгъа чыгъар деп санала.
Бразилияны
Рио-де
Жанейро
шагьарында сувну
уьстюне салынгъан
ёлкасы дюньяда лап
да уллу деп санала.
Ону бийиклиги 85
метрге ете. Авурлугъу да 542 тон геле.
“Аргументы и факты” деген газетден,
Интернетден алынгъан.
Хадижат ЖАНБОЛАТОВА
8 928-507-93-74
23 ЁЛДАШ
ЯШЛАНЫ ДЮНЬЯСЫ
02. 01. 2015 й.
02. 01. 2015 й.
Аявлу яшлар, Янгы йылыгъыз къутлу болсун!
Янгы йылны байрам гюню сизин юреклеригизни шат этегенде йимик, сизин сююнчюгюз ата-аналаны,
муаллимлени, дос-къардашланы ва «Ёлдаш» газетни ёлдашларын да, охувчуларын да къувандырсын.
Аявлу яшлар, гиччипавлар, сизин гетген йыл яшавгъа чыкъмай къалгъан
хыялларыгъыз бар буса, юреклеригиздеги муратларыгъызгъа етишмеге
Аллагь сизге савлукъ берсин, гёнгюллю юрек берсин, билимигиз
теренлешсин, къуванчлы юзлеригиз дагъыдан-дагъы шатлыкъда
болмагъа Аллагь насип этсин!!!
ЯНГЫ ЙЫЛНЫ ГЕЧЕСИНДЕ
Къоян Янгы йылны къаршыламагъа Къоянталадагъы къызардашына бармагъа ёл чыгъа. Орамда
огъар эсирген Бёрю акъай ёлугъуп
къала..
О Къоянгъа:
– Гече сагьат он эки болгъунча
юхламай турмакъ учун не этсе яхшы экен? – деп сорай.
– Сен Къоянталаны таныймысан?
– Таныйман.
– Гьона, шонда ерли аркъанга мен минейим, къайтывда буса сен
минерсен. Шолайлыкъда, юхламай турарбыз. Яхшымы?
– Яхшы! – деп рази бола Бёрю. Къоян атылып ону сыртына мине.
– Нече де аста юрюйсен хари. Чалт бол, уьстюнгде юхлап къалма
тураман чы! – деп къычыра хошлу Къоян. Оьзюню юреги буса къызардашына алгъасай.
Терлеп-бишип Бёрю акъай Къоянталагъа етише. Шонда къоян ону
сыртындан атылып ерге тюше ва ёкъ болуп къала.
– Токъта гьали сен, салпан къулакъ! Бир къолума тюшерсен!
Этермен сагъа этерлени!!! – деп къычыра артындан Бёрю.
Янгы йылны гечесинде Къоян Бёрю акъайны шолай алдатгъан.
В. АТАЕВ.
Суратда берилген кюйде ёлка терекни суратын
этме къарагъыз.
ВИКТОРИНАЛАКЪЫРЛАШЫВ
1. Сувукъмурзаны нече тону
бола?
а) 7;
б) 3;
в) 2;
г) 5.
2. Сувукъмурзаны сиърулу
таягъы къайсыдыр?
а) ручка;
б) карандаш;
в) асатаякъ;
г) чубукъ.
ай:
КРОССВОРД
Суратны тюрлю-тюрлю тюслеге боягъыз.
3. Янгы йыл башланагъан
а) декабр;
б) февраль;
в) январ;
г) март.
4. Сувукъмурзагъа савгъатлар уьлешме кёмек этеген кимдир?
а) къоян;
б) бёрю;
в) кирпи;
г) къаркъыз.
5. Сувукъмурза савгъатларын нени тюбюне сала?
а) терезени;
б) ёлканы;
в) диванны;
г) столну.
ЧЕЧЕГЕН
ЁММАКЪ
Солдан онггъа:
2. Ёммакъларда ёлугъагъан гьиллачы жан.
Оьрден тюпге:
1. Планетаны аты. 2. Документге яда шо гюнюнде язылгъан кагъыз­
гъа салына. 5. Чечекни аты. 6. Газетлер, журналлар гьазирлейген идара.
9. Къумукъ къызланы милли опурагъы. 10. Ону уьстюнде халкъ яшай.
12. Баланы ким сыйлай? …
Онгдан солгъа:
3. Окъгъа бирдагъы айтылагъан къайдасы (эсгиленген сёз). 4. Ону
булан космосгъа учма бола. 7. Сёзге айтылагъан бирдагъы къайдасы.
8. Шагьарны, районну яда яшайгъан ерни орталыгъына айтыла 11.
Гюзлюк емиш.
Казим ГЬЮСЕЙНОВ этген сурат.
Къакъашура юртдагъы 2-нчи школа.
Дюбюр-дюбюр тюкмели,
Айланасы бюкмели,
Авур-сабур аягъы,
Гьара геле баягъы.
«Чечеген ёммакълар, киритлемелер, айтывлар» деген китапдан.
Разият ИЛЬЯСОВА
[email protected]
WWW. YOLDASH.RU
ЁЛДАШ
АХЫРЫНЧЫ САГЬИФА
02. 01. 2015 й.
24
Уьстюнлюгю булан къутлайбыз!
Москвадагъы М. В.
Ломоносовну атындагъы
университет, Москвада
ачыкъ билим берив
институту (институт открытого образования),
Москва областны пачалыкъ университети, Д. И.
Менделеевни атындагъы
химико-технология университети, «Россияны билим беривюню маълумат
къуралы» деген журналы,
Д. И. Менделеевни варислигини сахаватлы фонду
РФ-ни билим берив ва
илму министерлигини,
РФ-ни Пачалыкъ Думасыны билим беривге
къарайгъан комитетини,
билим беривюню умуми
Россия профсоюзуну якълавуну тюбюнде декабр
айны 6-сындан – 12-сине
ерли Москвада башлапгъы класланы муаллимлерини арасында «Мени
инг яхшы дарсым» деген
уьлкени оьлчевюндеги
ярыш оьтгерген.
Мычыгъыш Республикадан
иш сынав топлагъан алты муаллим шо ярышда ортакъчылыкъ
этген. Оланы арасында Борагъан орта школада башлапгъы
класларда дарс береген Мадина
Хункермурзаеваны атын айрыча
эсгермеге сюемен.
Ярышны
ортакъчыларын
шону оьтгереген къурумланы
къуллукъчулары оьр даражада
къаршылагъан сонг,
муаллимлени гьарисине ярышны
шартлары гьакъда англатыв
бергенлер. Сонг Россияны оьлчевюнде гёрмекли натижалагъа
етишген алимлер педагогикадан
ва психологиядан муаллимлеге
лекциялар да охугъан, билим
беривню янгы талапларына
(ФГОС) гёчювюне байлавлу семинар оьтгерген.
Ярыш оьтгерилеген гюнлер
оьзге тюрлю чаралар да болгъан.
Ачыкъ этип айтгъанда, школаны
гьакъында кинолар гёрсетилген,
тахшагьарыбыз Москваны инг
гёзел ерлерине экскурсия болгъан. Бу агьвалат булан байлавлу
Сав болгъун, бар болгъун!
Мен оьзюню гьакъында
язагъан, гиччи чагъыбыздан
берли къурдашлар болуп юрюген
Абдулманап Порсукъовгъа гьали-гьалилерде етмиш беш йыл
тамамланды.
Экибиз де Яхсайны орамларындан чанг чыгъарып аз чапмагъанбыз. Биз гиччи заманыбызда
Абдулманап гьайрангъа къалдырагъан гьюнерлер гёрсетегени
эсимден таймай. Ол, гётерме болмасдай уллу ташланы нарт йимик
гётерип, гьар тюрлю авурлукъланы
оьрге атып, тутуп, жыйылгъанланы
тамашагъа къалдыра эди.
Абдулманап ДГУ-ну филология факультетин битдирген сонг
узакъ йылланы боюнда школада
муаллим болуп яшланы охутгъан
ва тарбиялагъан. Абдулманапны
уллу агъасы Абакарны яшы Али
Порсукъов да ябушувдан дюньяны
чемпиону болгъан эди. Тек намартлар ону оьлтюрдюлер. Абдулманап
шиърулар да яза, ону айры шиъру
китабы чыкъгъан. Биз огъар гиччи
заманыбызда Аманав деп ат яшыргъан эдик. Гьар кимни шолай бир
башгъа аты бар эди. Къурдашымны
гьакъ юрекден къутлай туруп, савлукъ, узакъ оьмюр, яхшылыкълар
ёрайман.
Сав болгъун, бар болгъун!
гьазирлик ишлер тамам болгъан
сонг, ортакъчылыкъ этмеге гелген 140-дан да къолай муаллим
уьч тарапгъа бёлюнген сонг,
ярыш башлангъан.
Борагъан орта школадан
баргъан Мадина Залимхановна
4-нчю класны программасына
гёре гьисап дарсны берген. Бу
ярышны аслу шартларыны бириси класда охувчуланы орнуна
оьзлер ортакъчылыкъ этмеге
гелген муаллимлер олтургъан
болгъан. Ондан къайры да, олар
дарсны барышында муаллимни
бёлюп йиберип, огъар соравлар
бермеге де ихтияры бар болгъан.
Мадина Залимхановна да класда
олтургъан жюрини ва муаллимлени (охувчуланы) соравларына
тындырыкълы жаваплар къайтаргъан.
Ярышны
ортакъчылары
юрютген гьар дарсгъа баллар салына болгъан. Муаллимлер уьч
тарапгъа бёлюнген саялы, гьар
тарапда алдынлы ерлеге чыкъгъанлар белгиленген. Ярышны
алдынлыларына грамоталар ва
«Билим беривде этген къуллугъу
учун» деген Д. И. Менделеевни
атындагъы медаллар тапшурулгъан.
Савлай Россияны оьлчевюнде юрюлген ярышда ортакъчылыкъ этип 3-нчю ерни къазанмагъа болгъан ва Мычыгъыш
Респуб­
ликаны билим берив
тармагъыны сыйын, абурун
гётерген Мадина Залимхановнаны гьакъ юрекден къутлайбыз,
дагъы да уллу уьстюнлюклер,
яхшы савлукъ ёрайбыз ва етип
гелген Янгы 2015-нчы йыл булан
да къутлайбыз!
Борагъан школаны
муаллимлерини, охувчуларыны
ва оланы ата-аналарыны
атындан Абас МАМАЕВ.
Борагъан, Мычыгъыш Республика.
СУРАТДА:
М.ХУНКЕРМУРЗАЕВА
Д.И.Менделеевни атындагъы
сахаватлыкъ фондуну ишлерин
юрютеген директору, Россияны
ат къазангъан муаллими
Е.ШЕСТЕРНИКОВ булан.
Грантлар тапшурулду
Декабр айны 30-нда Магьачкъала шагьардагъы «Дослукъну
уьюнде» Дагъыстанны Башчысы Рамазан Абдулатиповну грантларына ес болгъанлагъа дипломлар тапшурув шатлы шартларда
оьтгерилди. Бу йыл гележекде яшавгъа чыгъармагъа сююп проектлерин гьазир этгенлени санаву 100-ден де артыкъ болгъан.
Магьаммат АТАБАЕВ.
Савгъатгъа Тотуханым Осаева
лайыкълы болгъан
2014-нчю йылда Къумукъ сагьнаны бийкеси, лап да сююмлю
ва белгили артисткабыз – СССР-ни халкъ артисткасы Барият
Муратованы 100 йыллыкъ юбилейин Дагъыстан Республикада
генг кюйде белгиледик. Юбилей чараланы айланасында бизин
республикада Барият Муратованы атындагъы « Къатынгиши
ойнайгъан лап яхшы роль» деген савгъат токъташдырылгъан
эди.
Эсгерилген конкурсда Дагъыс­
тан Республиканы бары да
театрлары ортакъчылыкъ этди.
Йылны ахырында конкурсну савгъатына Россияны ат къазангъан
артисткасы Тотуханым Осаева
лайыкълы болду.
Тотуханым Осаева артдагъы
бир нече йылланы ичинде Барият
Муратова ойнагъан ролланы
сагьнада ойнап гелген. Оьзю театр­
да ойнама башлагъан 1976-нчы
йылдан берли 100-ден де артыкъ
къужурлу келпетлени яратгъан.
Барият Муратова ойнагъан
ролланы арасында бугюнлерде Тотуханым Осаева, Къумукъ тетрны
сагьнасында ойнай туруп, «Молла
Насрутдинде» Жумайсатны, «Эркеч Алиде» Майманы, «Юрек сюйседе» Солтанатны, «Аршин мал
Аланда» Гюлчахраны келпетлерин
YOLDASH
Учредители
Народное Собрание и
Правительство РД
Адрес редакции и издателя:
367018, Махачкала,
пр-т Петра I, 61,
Дом печати, 9 этаж
Тел./факс: 65-00-30
яратып, къаравчулагъа леззет алма
имканлыкъ яратгъан.
Барият Муратованы атындагъы савгъат буса Тотуханым
Осаевагъа «Бай къатын» деген
спектаклде Гьаваны келпетин
яратгъаны саялы берилген. Эсге-
Главный редактор
К. М. АЛИЕВ
65-00-30,
E-mail: [email protected]
(для офиц. переписки)
(для SMS–сообщений)
[email protected]
(для писем и материалов)
Зам.гл.редактора,
А. Л. Салимурзаев
65-00-31
Ответственный секретарь
П. Х. Хайбуллаева
8 928 526 92 34
bike – [email protected]
Зам. ответственного
секретаря
Н. Албасханова
65-00-35
Гл. бухгалтер
Б. Д. Шихвалиева
65-02-90,
[email protected]
рилген спектакль булан Башкирияны Уфа шагьарында оьтгерилген
фестивальда да Тотуханым Осаева
«Къатынгиши ойнагъан лап яхшы
роль» учун деген дипломгъа ес
болгъан эди.
Тотуханым Осаева Барият Муратованы атындагъы савгъат оьзю
учун бек маъналы экенни эсгере
туруп, булай дей:
– Барият Муратованы атындагъы савгъатгъа лайыкълы болмакъ –мени учун уллу оьктемлик,
насип. Мени яратывчулугъума
шулай оьр багьа берилгенлик гележекде де къаравчуланы рази этип,
шу барагъан ёлумдан таймай, гётерилген канзиден тюшмей дагъы
да яхшы ойнамагъа илгьам ва гюч
бережек.
Гертилей де, Дагъыстанны ва
СССР-ни пагьмулу халкъ артисткасыны атындагъы савгъатны
къазанмакъ – уллу оьрлюк.
Тотуханым Осаеваны бу савгъат булан къутлай туруп, гележекде де къаравчуларын сююндюреген янгы келпетлер яратмагъа гюч,
илгьам ва савлукъ ёрайбыз.
Редактора отделов
Информация и
политика
Экономика и
общество
К. Караев
8 988 778 81 50
karaev.
[email protected]
Культура
Я. Бийдуллаев
8 960 419 02 73
[email protected]
Элект. версия
Р. Ильясова
[email protected] yoldash.ru
8 989 452 08 27
Дизайнер газеты
М. Салихова
8 963 420 51 88
П. БЕКЕЕВА.
Штатные сотрудники:
Н. Байболатов
8 928 571 62 64
[email protected]
П. Бекеева
8 903 481 03 81
[email protected]
Б. Якупова
8 928 058 95 03
bella [email protected]
Н. Магомедов
8 928 520 32 53
Внештатные
корреспонденты:
Г. Аджиев
(Бабаюрт)
8 929 871 22 50
А. Алиев
(Махачкала)
89288032712
Р. Гарунов
(Хасавюрт)
8 928 540 24 70
А. Залимханов
(Буйнакск)
8 928 592 84 57
Г. Конакбиев
(Хасавюрт)
8 928 969 60 39
А. Мамаев
(Гудермес)
8 963 704 80 57
Р. Мусаева
(Карабудахкент)
8 960 416 11 12
Савгъатланы арасында билим берив тармакъдан 41 адамны
проекти алдынлыкъны алгъан
ва республиканы Башчысыны
акъча савгъатына ес болгъан.
Эсгерип айтгъанда, пагьмулу
яшлагъа билим беривге, цифровой къайдада ишлейген лаборатория къурувгъа, сакъат яшланы
бийивлеге уьйретеген школаны
ачывгъа ва оьзге ишлеге байлавлу язылгъан проектлер яшавгъа
чыгъажакъ деп къаравуллана.
Грантгъа ес болгъанланы арасында журналистика тармакъдан «Ёлдаш» газетни жаваплы
секретары Паху Гьайбуллаеваны,
РГВК «Дагестан» деген телевидениеде милли берилишлер
юрюлеген дирекцияда редактор
болуп ишлейген Иса Агьматовну, «Дагестанская правда» деген
газетде ишлейген Жангиши
Гьадисовну,
Къарабудагъгент
район газетни жаваплы секретары Багьавутдин Саматовну,
билим берив тармакъда Гьели
орта школада муаллим болуп
ишлейген Хосар Хосаровну, композитор А. Жафарованы ва оьзге
ёлдашланы атларын эсгермеге
ярай.
Биз де савгъатлагъа ес болгъанланы гьакъ юрекден къутлайбыз! Гележекде проектлерин
яшавгъа чыгъармакъны ёрайбыз!
Газета зарегистрирована
(перерегистрирована) Управлением
по Южному федеральному округу
ФС по надзору за соблюдением
законодательства в сфере массовых
коммуникаций и охране культурного
наследия 26 января 2007г.
Регистрационный номер
ПИ № ФС 10-6460
Позиция редакции может не
совпадать с точкой зрения авторов,
которые несут ответственность за
достоверность и объективность
представленных для публикации
материалов. Рукописи не
рецензируются и не возвращаются.
При перепечатке ссылка на «Ёлдаш»
обязательна.
Реклама печатается по
договорным ценам
Знак P публикации на
коммерческой основе
Индекс: на год – 63243
Индекс на полгода – 51315
Бизин мухбирибиз.
СУРАТДА: (солдан онггъа)
грантгъа ес болгъанлар:
Б. САМАТОВ, И. АГЬМАТОВ,
П. ГЬАЙБУЛЛАЕВА ва
Х. ХОСАРОВ.
Время подписания в печать – 19.00,
фактическое – 18:50
Газета набрана и сверстана на
компьютерной базе газеты «Ёлдаш».
Отпечатана в типографии ООО
«Издательство «Лотос», г. Махачкала,
ул.Пушкина, 6.
Цена свободная.
Ст. корректор
Х. ДЖАНБОЛАТОВА
Вёрстка
М. ШАМХАЛОВА
Статистика посещаемости
сайта yoldash.ru
с 26 по 30 декабря –
3829 человек.
Тираж - 3690 экз.
Заказ № _____