17 04 2015/Оқу бағдарламасы

\
1
«Дене шынықтыру» пәні бойынша оқу бағдарламасы
12 жылдық білім беру мазмұнын жаңарту аясында
Бастауыш мектеп (1-4-сынып)
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
2
Оқу бағдарламасы «Назарбаев Зияткерлік мектептері» дербес білім беру ұйымы Ы.
Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясымен және жалпы орта білім беретін
мектептердің мұғалімдерімен бірлесіп әзірлеген
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
3
Мазмұны
І Жалпы мәлімет
5
1. «Дене шынықтыру» пәнінің маңыздылығы
5
2. «Дене шынықтыру» пәні бойынша оқу бағдарламасының мақсаты
6
3. Үштілділік саясатын жүзеге асыру
8
4. «Дене шынықтыру» пәніндегі оқыту үдерісіне қойылатын ұйымдастырушылық талаптар
9
5. «Дене шынықтыру» пәнін оқыту барысында қолданылатын педагогикалық әдіс-тәсілдер
11
6. Түрлі мәдениет пен көзқарастарға құрмет сезімін қалыптастыру
16
7. Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану құзыреттілігі
17
8. Оқушылардың коммуникативтік дағдыларын дамыту
18
9. Оқушылардың оқу жетістігін бағалау
20
ІІ «Дене шынықтыру» пәніндегі оқу мақсаттарының жүйесі
21
1. «Дене шынықтыру» пәнінің мазмұны
21
2. Оқу мақсаттарының жүйесі
24
Глоссарий
37
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
4
І Жалпы мәлімет
1. «Дене шынықтыру» пәнінің маңыздылығы
«Дене шынықтыру» пәнінің мақсаты қозғалыстар туралы білімді дамыту және
кинестетикалық оқыту болып табылады, бұл оқушыларға өз қимылдарын түсіне отырып,
жақсы, сенімді және қауіпсіз қимылдауға мүмкіндік береді.
Дене шынықтырудың бала тәрбиесінде атқаратын ролі ерекше. Ол оқушының
физикалық дамуына, жеке тұлғалық қасиеттерінің қалыптасуына, әлеуметтік және рухани
дамуына ықпал етеді. Мектеп білімі тұрғысында дене шынықтыру оқушылар арасында
салауатты өмір салтын насихаттауға бағытталған, ол кішкентай жасынан оқушының
денсаулығын нығайтуға әсер ететін жаттығуларды орындауға мүмкіндік береді. Демек,
дене шынықтыру дегеніміз ол ұзақ мерзімді, болашақта қоғамның денсаулығына оң ықпал
етудің керемет мүмкіндігі болып табылады.
«Дене шынықтыру» пәнін оқыту:
•
физикалық және рухани денсаулықтың негізін қалайды, бұл әлеуметтік дағдыларды
дамытуға, тұлғалық дамуға оң әсер етеді;
•
оқушыларды өздерінің физикалық және психологиялық денсаулықтарын түсінуге
және нығайтуға ынталандырады;
•
дене шынықтыру және спорт саласындағы теориялық білімдері мен тәжірибелік
дағдыларын дамытуға жағдай жасайды;
•
оқушылардың қозғалыс дағдыларын дамытады, атап айтқанда, олардың төзімділігін,
ширақтығын, күшін, ептіліктерін және икемділігін дамытуға әсер етеді;
•
оқушылардың отанға деген патриоттық сезімін ұялатуға, бір-бірін құрметтеуге,
командалық жұмыс дағдыларына, жауапкершілік пен өзара түсіністікке тәрбиелейді;
•
оқушылардың өз өмірлерінде салауатты өмір салтын ұстануға және үйренген дене
қимыл дағдыларын алдағы уақытта қолдануға ынталандырады;
•
оқушылардың жалпы адамзат мәдениетінің бір бөлігі ретінде дене шынықтыру пәні
туралы өз көзқарастарын қалыптастырып, осы саладағы білімдерін дамытуға
мүмкіндік береді.
5
2. «Дене шынықтыру» пәні бойынша оқу бағдарламасының мақсаты
Бағдарламаның мақсаты оқушыларды дене шынықтырудың негіздерімен таныстыру
болып табылады, нақты айтқанда, олардың спорттық-спецификалық қозғалу дағдылары
мен физикалық қабілеттерін меңгеруімен қатар, салауатты физикалық дамуына ықпал
етеді. «Дене шынықтыру» пәні бойынша бағдарлама кезең-кезеңмен жүзеге асырылатын
оқу жоспарын ұсынады, бұл жоспар оқушылардың физикалық іс-әрекеттің түрлері
бойынша білімдерін, түсініктерін және дағдыларын дамытуға ықпал етіп, сол уақытта
олардың жеке гигиена, психикалық денсаулық және салауатты өмір салтының қағидалары
сияқты аспектілер тұрғысында жалпы дамуын жақсартады.
Оқу бағдарламасының бағыттары:
•
«Дене шынықтыру» пәнінің тарихы бойынша білімдерін дамытуға қолдау көрсету;
•
негізгі қимыл-қозғалыс дағдылары мен қабілеттерін жетілдіру;
•
оқушылардың коммуникативтік дағдыларын дамыту, атап айтқанда, түрлі дерек
көздерден алынған ақпаратты қолдану, оны сәйкестендіру түрінде нақты елестете
алу;
•
ойлау және зерттеу дағдыларын дамыту;
•
дербестік, беріктік (табандылық), шыдамдылық және төзімділік секілді жеке
мінездерін қалыптастыру және дамыту;
•
оқушылардың физикалық және психологиялық қабілеттерін нығайтуға ынталандыру.
«Дене шынықтыру» пәні оқушыларға:
•
пән туралы білімдерін, шеберліктері мен дағдыларын күнделікті өмірлерінде
қолдануға;
•
қимыл-қозғалыс дағдыларын жақсарту және оқушылардың физикалық дамуын
жетілдіру қажеттіліктерін бағалауға;
•
адамгершілік қасиетін дамытудың маңыздылығын түсінуге және әділ бәсекелестік
пен өздерін үздіксіз дамытудың қажеттілігін түсінуге;
•
жеке гигиена туралы ережелерін сақтау қажеттілігін түсінуге;
•
дене қимыл-қозғалыс жаттығулары адамның физиологиялық жүйелеріне әсерін
білуге;
•
өзінің және басқалардың физиологиялық жағдайын бағалауға;
•
сын тұрғысынан және шығармашылық ойлау қабілеттерін, және коммуникативтік
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
6
дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді.
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
7
3. Үштілділік саясатын жүзеге асыру
Қазақстан Республикасының білім беру ұйымдары оқушылардың функционалдық
сауаттылығын
қалыптастыру мақсатымен
коммуникативтік құзыреттіліктің негізін
қалыптастырады.
Қазақстан Республикасының білім беру ұйымдары үш тілді оқытуды 1-сыныптан
қазақ, орыс және ағылшын тілдерін оқыту арқылы жүзеге асырады.
Оқушыларға үш тілде білім беру (тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым)
сияқты бөлімдер мен тілді дамыту арқылы коммуникативтік дағдыларды қалыптастыруға
бағытталған.
«Дене шынықтыру» пәні мектептің білім беру тілінде оқытылады. Мектептердің үш
тілді оқыту бағыты тілдерді оқыту әдіс-тәсілдерін, тілдік пәндердің және өзге пән
мұғалімдерінің рөлдерін анықтайды.
Үш
тілді
оқыту
бағытының
жүзеге
асырылуы
«Дене
шынықтыру»
пәні
бағдарламасының келесі тармақтарында көрсетілген:
- «Дене шынықтыру» пәнін оқытуда қолданылатын педагогикалық әдіс-тәсілдер»
тармағында (5-бөлім) пәнді меңгеруге қажетті тиімді оқыту әдіс-тәсілдері ұсынылған.
- «Оқушылардың коммуникативтік дағдыларын дамыту» тармағында (8-бөлім),
мұғалімдердің пән арқылы ауызша және жазбаша коммуникация дағдыларын (тыңдалым,
айтылым, оқылым және жазылым) бөлімдері қалай дамытатыны көрсетілген.
- «Оқушылардың оқу жетістігін бағалау туралы» тармағында (9-бөлім), бағалау тілі,
моделі және түрлері белгіленген.
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
8
4. «Дене шынықтыру» пәніндегі оқыту үдерісіне қойылатын
ұйымдастырушылық талаптар
Бағдарлама бойынша әр сыныптағы сағат саны:
Сынып
Апталық жүктеме
Жылдық сағат саны
1-сынып
3 сағат
99 сағат
2-сынып
3 сағат
102 сағат
3-сынып
3 сағат
102 сағат
4-сынып
3 сағат
102 сағат
Бастауыш сыныптарда «Дене шынықтыру» пәнін оқыту үшін қажетті құралжабдықтар.
Барлық мектептерде жалғыз дене шынықтыру сабақтарында ғана емес, оқу жылы
бойы физикалық белсенді оқуға жағдай жасайтын кеңістік пен бөлмелердің көп болғаны
дұрыс. Бұл көлемдері мен формалары әр түрлі қоғамдық және ойын алаңдарын, ашық
алаңдарды
және
жабық
бөлмелерді
қарастырады.
Әр
мектепте
қимыл-қозғалыс
жаттығуларын өткізу үшін ауа баптағышпен жабдықталған немесе жақсы желдеткіш
жүйесі бар кем дегенде бір бөлме; ашық даладағы түрлі алаңдар болуы қажет.
«Дене шынықтыру» пәні бойынша оқу үдерісі динамикалық, интерактивті сипатта
болуға тиіс және бұл білім беру бағдарламасы шеңберіндегі ауқымды міндеттер мен оқыту
мүмкіндіктеріне сәйкес келетін ішкі және сыртқы бөлмелерді пайдалануға тиісті. Ішкі оқу
бөлмелері жақсы желдеткіш жүйелерімен жабдықталып, жақсы жарықтандырылып,
температуралық режимі сәйкес болуы тиіс. Физикалық жүктемелердің көлеміне және
қалпына келуге берілетін үзілістердің жиілігіне қарай сыртқы алаңдар сәйкес көлеңке
қалқалармен жабдықталуға тиіс. Сыртқы алаңдардың жағдайлары бөлмеде оқыту
мүмкіндіктерін барынша табиғи жақсарту сияқты қарастырылуы керек.
Мектептерде «Дене шынықтыру» пәнінің мұғалімдері үшін, сондай-ақ, басқа
өңірлерден келіп жұмыс істейтін жаттықтырушылар, мұғалімдер үшін немесе білім
бағдарламасын
қолдайтын
немесе
толықтыратын
нұсқаушылар
үшін
қауіпсіз,
мамандандырылған, жақсы жабдықталған киім ауыстыру және жұмыс бөлмелерін
қамтамасыз етуге тиіс.
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
9
Киім ауыстыру бөлмелері жынысы мен жасына қарай бөлініп, киім ауыстыруға,
жуынуға, душ қабылдауға жеткілікті көлемде болып, онда киім, жеке заттар мен бағалы
заттарды сақтайтын орын қарастырылуы тиіс. Дәретханалар мен душ қабылдайтын
бөлмелері жеке гигиена жағынан таза болуы керек.
Төменде көрсетілген дене шынықтыру пәні бағдарламасындағы спорт түрлеріне
байланысты, арнайы құрал-жабдықтардың ең аз мөлшері болып табылады:
Жеңіл атлетика: секундомер, рулетка, ысқырауық, эстафета таяқшалары, конустар,
биіктікке секірудегі қолданатын өлшеу бірлігі бар таяқ, ұзындыққа жүгіріп келіп секіру
кезінде қонуға арналған құм шұңқыр, 150 гр. резеңке доптар, 500-700 гр. гранаталар ,
жүгіргендегі қолданатын кедергілер;
Мектепте қолданатын спорттық ойын түрлері:
футбол: командалық форма, футбол доптары, конустар, қақпалар, ысқырауық;
волейбол: қысқа жеңді камандалық форма, волейбол доптары, тор, тіректер,
ысқырауық;
баскетбол: қысқа жеңді командалық форма , баскетбол доптары, себет, шығыршық,
ысқырауық;
гандбол: қысқа жеңді командалық форма, гандбол доптары, қақпалар, ысқырауық;
үстел теннисі: үстел теннисіне арналған үстелдер, ракеткалар, үстел теннисіне
арналған доптар;
бадминтон: ракеткалар, тор, воландар; ысқырауық
үлкен теннис: ракеткалар, торлар, теннис доптары;
ұлттық ойын түрлері: тоғызқұмалақ тақтасы, шахмат, дойбы, асық.
Гимнастика: арқандар, гимнастикалық төсеніш, , швед қабырғалары, параллельді
брусья, біркелкі емес брусья, гимнастикалық бөрене (төмен), гимнастикалық ортеке,
гимнастикалық ат, гимнастикалық доп, гимнастикалық ленталар (таяқшаларымен),
гимнастикалық шеңберлер, секірмелер, медицинбол.
Шаңғы және кросстық дайындық: шаңғылар, шаңғы таяқтары, сәйкес бекіткіштері
бар аяқ-киім (ылдидан және ойлы-қырлы жермен шаңғы тебу).
Жүзу: ленталар, қолға байлауыштар, резеңке кубиктар, ауыр шеңберлер, су
ойыншықтары, шарлар.
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
10
5. «Дене шынықтыру» пәнін оқыту барысында қолданылатын
педагогикалық әдіс-тәсілдер
Білім беру ұйымдары білім алуды қалай үйрену керектігін білетін, дербес, ынталы,
қызығушылығы жоғары, сенімді, жауапты, зерделі оқушы тәрбиелейтін қағиданы
ұстанады.
Мұғалімдер аталған қасиеттерді сабақ беру мен оқытудың түрлі стратегияларын
пайдалану арқылы тәрбиелейді және дамытады деп күтіледі, бұған төмендегілер кіреді:
•
әрбір оқушының пікірін тыңдау және олардың білімін, шеберліктерін және
дағдыларын ары қарай дамыту үшін қолдану;
•
мұқият іріктелген тапсырмалар мен қызмет түрлерінің көмегімен оқушыларды
ынталандыра және дамыта оқыту;
•
оқушыларға түсінікті мысалдармен проблемаларды шешу стратегияларын модельдеу;
•
оқыту үшін бағалау арқылы оқушылардың оқу процесін қолдау;
•
зерттеу әдістеріне және оқушылардың зерттеулеріне негізделген белсенді оқуды
ынталандыру;
•
оқушылардың бойында сын тұрғысынан ойлау дағдыларын дамыту;
•
оқушылардың
жеке,
топтық
қызметтерін
және
бүкіл
сыныптың
жұмысын
ұйымдастыру.
«Дене
шынықтыру»
пәні
бойынша
сабақ
беру
мен
оқытудың
аталған
стратегияларының мысалдары төменде көрсетілген:
•
пайдаланылған формативті және жиынтық (суммативті) бағалаудың стратегиялары
мен процестері;
•
оқушылардың кешенді дағдылары мен қабілеттерін дамыту;
•
оқушылардың дене қуаты қасиеттерін дамыту (төзімділік, жылдамдық, күш, секіру,
икемділік);
•
сабақ үстінде оқушылардың назарын аудару; оларды өзіндік дамуға ынталандыру;
•
бірқатар кешенді физикалық жаттығулар;
•
«Дене шынықтыру» сабағын өткізудің дәстүрлі және заманауи әдістері мен
процестерінің теңгерілген комбинациясы;
•
оқушылардың «Дене шынықтыру» сабағында және басқа да сабақтарда өздерін
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
11
бақылауы және бағалауы;
•
бөлу: жеке, шағын және үлкен топтардағы жұмыс, барлық сыныппен;
•
оқытудың ең тиімді әдіс-тәсілдерін пайдалану;
•
оқушылардың өз денсаулықтарына құрметпен қарауы және оны сақтаудың
маңыздылығын түсінуі;
• сын тұрғысынан ойлау дағдыларын дамыту;
• оқытудың дифференциалды әдістері;
• негізгі қимыл-қозғалыс дағдыларын дамыту мақсатындағы әдістер.
П.Дж. Арнольд моделі (1979) «Дене шынықтыру» пәні бойынша оқыту үдерісіі үшін
қажетті білім бағдарламасының мазмұнын құрастыруға ең нақты және мақсатты негіз
береді. Арнольд үшін дене шынықтырудың ерекшелігі – оның дене шынықтырумен
төмендегідей байланыста болатын біртұтас оқыту үдерісіне баса ықпал ететіндігінде:
Қозғалыс
«бойынша»
тәрбиелеу
сабақ
кезінде
оқушылардың
физикалық
жаттығуларды зерттеуі мен орындауының нәтижесінде білім мен түсінік алуын
қарастырады. Мұны техникалық білім деп атауға болады. Дене шынықтыру тәжірибесінің
толық кешені арқылы өз тұжырымдамаларын, техникалары мен ережелерін құру
мүмкіндігін бере отырып, мұндай білімді балаларда кішкентай жасынан бастап дамыту
керек.
Қозғалыс «барысында» тәрбиелеу дағдыларды меңгерумен (тәжірибелік білім) және
қозғалыс қызметіне саналы түрде және табысты қатысу қабілетімен тікелей байланысты.
Аталған әдіске физикалық жаттығулар кіреді, бұл жаттығулардың жеке пайдасы да бар,
оқушылардың физикалық әрекеттерге саналы түрде қатысуы нәтижесінде меңгерген
білімдерінің, түсініктерінің және дағдыларының контексінде де пайдасы зор (мысалы,
бұлшық еттерін, сіңірлерін және жүйке тамырларын іске қосу арқылы кинестетикалық
оқыту; кейбір физикалық жаттығулар үшін қажет дайындық талаптары мен денсаулық
жағдайы туралы ойлау).
Қозғалыс «арқылы» тәрбиелеу – бұл қозғалу қызметі басқа нәтижеге, мақсатқа
немесе міндетке қол жеткізудің бір әдісі ретінде қарастырылатын процесс. Қозғалыс
қызметі арқылы оқыту – оқушылар қозғалыс қызметін орындаудың және оқудың нәтижесі
ретінде түсіну, үйрену және қарау дағдыларын жанама түрде меңгеретін оқыту процесі
(мысалы, жоғары физикалық дайындық немесе пәнаралық түсінік, мысалы, ойындарға
арнап нұсқаулықтар жасау, жарыс хаттамаларын пайдалану, басқа оқушылардың
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
12
жетістіктерін бақылау және сипаттау). Демек, аталған аспект қимыл-қозғалыс қызметінің
білім бағдарламасының басқа да көптеген салаларында оқыту процесіне қаншалықты
ықпал ететінін айрықша көрсетеді.
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
13
Арнайы медициналық топтарда (денсаулығына байланысты, әр деңгейдегі
оқушылармен) сабақ ұйымдастыру
Жүйелі түрде жүргізілетін және ғылыми негізделген педагогикалық бақылаудың
арқасында ғана дене шынықтыру балалар мен жасөспірімдердің денсаулықтарын сақтау
мен нығайтудың, олардың физикалық дамуын жақсартудың тиімді әдісі бола алады.
Осыған байланысты дене шынықтыру пәнінің мұғалімі физикалық жаттығулардың өсіп
келе жатқан ағзаға әсері туралы жеткілікті деңгейде хабардар болуға тиіс. Сонымен қатар,
дене шынықтыру пәнінің мұғалімдері өздерінің педагогикалық әдістерін бақылап, оларды
оқушылардың анатомиялық-физиологиялық ерекшеліктеріне сәйкес өзгертіп отырулары
тиіс.
Арнайы топтағы оқушылар үшін дене шынықтырудың басты міндеттері
төмендегілер болып табылады:
•
салауатты өмір салтын насихаттау, сонымен қатар оқушылардың физикалық даму
процесінде өз құқықтарын білуі;
•
аурудан әлсіреген органдары мен жүйелерінің функционалдық деңгейін арттыру;
•
физикалық және ақыл-ой қабілеттерін арттыру;
•
оқушылардың ағзалары аллергияларға, суық тию ауруларына және созылмалы
инфекцияларға қарсы тұра алуы үшін олардың иммундық жүйелерін жақсарту;
•
дұрыс мүсін қалыптастыру және оны түзету;
•
дұрыс тыныс алу техникасына үйрету;
•
негізгі қимыл-қозғалыс қабілеттері мен дағдыларын дамыту;
•
адамгершілік тәлім-тәрбиеге үйрету;
•
оқушыларды дене шынықтыру сабақтарында және өмірдегі басқа жағдайларда
өздігінен әрекет етуге тәрбиелеу;
•
барлық оқушылар үшін тиімді жұмыс істеу жағдайларын жасау.
Арнайы
медициналық
топтағы
оқушылардың
шалдыққан
сырқаттарының
ауырлығына және сипатына байланысты дене шынықтыру сабақтарында дифференциалды
оқыту үшін оларды А және Б кіші топтарына бөлу ұсынылады.
•
А кіші тобы – денсаулықтарында түрлі ахуалы бар, қалпына келтіруге болатын
ауытқулар бар оқушылар.
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
14
•
Б кіші тобы – сыртқы ағза мен ішкі органдар жүйесінде ауыр сырқатқа шалдыққан,
қалпына келтіруге болмайтын өзгерістері бар оқушылар (мысалы, жүрек-қан
тамырлары ауруы, несеп шығару жолдарының аурулары, бауыр аурулары; көру
қабілетінің жоғары деңгейде бұзылуы, мысалы, перифериялық көру қабілетінің
бұзылуы және т.б.)
«Дене шынықтыру» пәнінің мұғалімдері төмендегілерді орындауға тиіс:
1.
Оқушыларды олардың денсаулық жағдайларына сәйкес кіші топтарға бөлу
(жоғарыда көрсетілген);
2.
Оқушылардың сырқаттану диагнозына байланысты оқушыларға жаттығулар
белгілеу;
3.
Оқыту, сабақ беру және бағалау үдерісіндегі әдістерін жекелеу;
4.
Сабақтарда орындалатын қимылқозғалыс әрекетінде өз білімдерін жетік
қолдана алатын, медициналық білімі бар мамандардың қолдауымен сабақ өткізу.
Сілтемелер:
П.Дж. Арнольд (1979). Қозғалыстың, спорттың және дене шынықтырудың мәні.
Лондон: Хайнеманн. (Arnold, P.J. (1979). Meaning in Movement, Sport and Physical
Education. London: Heinemann.)
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
15
6. Түрлі мәдениет пен көзқарастарға құрмет сезімін қалыптастыру
Мәдениеттер мен пікірлердің алуан түрлілігін құрметтеу тұлғалық, тұлғааралық және
мәдениетаралық біліктіліктердің бір бөлігі болып табылады. Сәйкес тәртіп нормаларын
баулу оқушыларға көпмәдениетті сипатқа ие болып келе жатқан қоғамның әлеуметтік және
еңбек өміріне тиімді және құрылымдық түрде қатысуға мүмкіндік береді. «Дене
шынықтыру» пәні бойынша білім бағдарламасы оқушыларға өздеріне сенімді тұлға және
өздерінің физикалық атрибуттарына және жетістіктеріне, басқаларға деген әділдік пен
құрмет сезімі дамыған әлеуметтік жауапты азаматтар болып қалыптасуы үшін қажет
дағдылар, білім мен көзқарас алуға мүмкіндік береді.
«Дене шынықтыру» пәні бойынша оқу бағдарламасында:
•
«Дене шынықтыру» пәні саласындағы тереңдетілген білім, дағдылар және
көзқарастар;
•
ұлттық және фольклорлық қозғалыс қызметтерін білу;
•
олимпиада ойындарының тарихын білу;
•
Қазақстанның олимпиада чемпиондарын білу;
•
оқушыларды пікірталастарға, пікірсайыстарға және сауалнамаларға тарта отырып,
пікірлердің әр алуандылығына сыни қарау;
•
салауатты өмір салтының маңыздылығын түсіну (дене, ақыл-сана, қабылдау);
•
өздігінен әрекет ету, таңдау жасау және шешімдерді таңдау және қабылдау;
•
өз бетімен, жұптарда, топтарда және командаларда жұмыс істеп үйрену;
•
басқалардың пікірлерін құрметтеу және басқалардың алдындағы міндеттемелер үшін
жауапкершілік сезімі;
•
жарыс түріндегі, жеке немесе командалық сипаттағы дене жаттығуларын және
қозғалыс қызметін орындау барысында нақты нұсқаулар мен әлеуметтік тәртіп
ережелерін күшейту арқылы сабақ беру әдістерінің мәндерін келісу;
•
сыныптық командалар, мектеп командалары, қоғамдық және республикалық
командалар сияқты контекстердің кең диапазонында өзара әрекет ету.
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
16
7. Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану
құзыреттілігі
«Дене шынықтыру» пәніндегі АКТ-ның негізгі мақсаты қозғалыс әрекеттерін
жақсартуда және ілгерілеуде, немесе оқу үлгерімін бағалауда жатыр. АКТ-ны пайдалану
оқушылардың физикалық белсенділігі мен қатысуын арттыруға, алайда алмастырмауға
тиіс. АКТ оқушыларға жеке кестелер әзірлеуге көмектесіп, сондай-ақ, қозғалыс қызметінің
мәнін түсінуге жағдай жасайды. Ал АКТ-ны шығармашылық пайдалану белгілі бір
физикалық қиындықтарға тап болатын немесе айрықша оқытуда қажет ететін оқушыларға
қосымша мүмкіндіктер бере алады.
Ақпараттық-коммуникациялық
жиырма
бірінші
ғасырдағы
жұмыс,
технологияларды
демалыс
және
пайдалану
қарым-қатынас
құзыреттілігі
жасау
үшін
технологияны сенімді және сыни тұрғыдан пайдалануды қарастырады. Бұл базалық АКТ
дағдыларын білу есебінен қамтамасыз етіледі.
Оқушылар білім бағдарламасының барлық пәндері бойынша оқу үдерісінде АКТ-ны
пайдалану дағдыларын дамытады және мұны жабдықтар мен қосымшалардың мол түрін
пайдалана отырып, ақпаратты іздеу, жасау және өңдеу, ынтымақтастық пен ақпарат
пен идея алмасу, өз жұмысын бағалау мен жетілдіру арқылы жүзеге асырады.
Бағдарламада оған кіретіндер:
•
«Дене шынықтыру» пәнінің теориялық және тәжірибелік сабақтарында АКТ
пайдалану (бейнематериалдарды, таныстырылымдарды,кестелерді, өсу қарқынын
пайдалану);
•
оқушыларға өздерінің қимыл-қозғалыс әрекеттерінің көрсеткіштерін бағалау мен
жақсартуға көмек көрсету үшін оқушылардың өзін-өзі бағалауға, талдауға арналған
фото және бейне материалдарды пайдалану;
•
АКТ-ны (соның ішінде, ғаламторды) «Дене шынықтыру» пәні бойынша қарымқатынас жасау арқылы, бірлескен жұмыс жүргізу, контент құруда, көмек іздеудің
және ақпаратқа қол жеткізудің құралы ретінде пайдалану.
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
17
8. Оқушылардың коммуникативтік дағдыларын дамыту
«Дене шынықтыру» пәнінде жалпы оқу процесінің тілі ретінде қозғалыс
коммуникативтік дағдыларды дамытуға және жақсартуға елеулі үлес қосады. Оқушылар
қозғалыс қызметі арқылы қоршаған ортамен қарым-қатынас жасайды, және осының
арқасында олар когнитивтік түсінік пен тілдік дағдыларды дамытуға негіз болатын
тұжырымдамалар қалыптастырады.
Білім бағдарламасының мақсаттарының бірі тұлғаны әлеуметтендіру болып
табылады, яғни, түрлі қоғамдастықтарда тиімді қарым-қатынас жасай алатын азаматтарды
дамыту. Осы мақсатпен оқушылар өз ойын сенімді білдіре алатын және түрлі формада
қарым-қатынас жасау ынталандырылатын және бағаланатын ынталандырушы және
қолдаушы орта құра отырып, қарым-қатынас жасау дағдыларын дамыту қажет.
«Дене шынықтыру» пәні бойынша оқушылардың коммуникативтік дағдыларын
дамытуға ықпал ететін сабақ беру мен оқыту міндеттері мен үдерістерінің мысалдарына
төмендегілер кіреді:
•
Тәжірибелік тілмен еске түсіру үшін қозғалыс жадын пайдалана отырып, оқушыларға
коммуникацияның барынша айқын қатысушылары болуға көмектесетін қозғалыс
белсенділігінің тұжырымдамаларын тереңдету және жетілдіру;
•
Теориялық және тәжірибелік қызмет арқылы пәндік терминологияны білу және
түсіну;
•
Әр түрлі бірлескен және жарыс түріндегі дене жаттығуларын орындау барысында
әдістер мен тактикаларды білу және қолдану;
•
Орындаушы, қатысушы, көшбасшы, төреші, бақылаушы сияқты түрлі рольдердің
қатысуын талап ететін қозғалыс қызметіне қатысу;
•
Оқушылар белгілі жауапкершілік көтеретін жағдайларда нұсқаулық тілін пайдалану,
мысалы, жетекшілік міндеттер;
•
Түрлі
қимыл-қозғалыс
әрекеттерінде
төрешілер
алқасының
(арбитрлардың,
төрешілердің) ережелері мен мағыналарын білу;
•
Тәжірибелік амалдарды, әдістерді және процестерді сипаттау, талдау және талқылау
қабілеті;
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
18
•
Қозғалыс әрекетін қағазға жазу формаларын әзірлеу және пайдалану мүмкіндіктері.
Қозғалыс қызметін жазу, бақылау, сипаттау және талдау процесін жеңілдету үшін
камералар мен компьютерлерді қолдануға болады.
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
19
9. Оқушылардың оқу жетістігін бағалау
«Дене шынықтыру» пәнін оқып үйренудің нәтижелерін бағалау критериалды
бағалау жүйесін қолданумен жүзеге асырылады.
Критериалды бағалау – нақты анықталған, ұжымдасып жасалған критерийлермен
оқушылардың оқудағы жетістіктерін салыстыруға негізделген және (оқушылар, мектеп
әкімшілігі, педагогикалық қызметкерлер, ата-аналар және басқа заңды өкілдер) және
оқушылардың оқу-танымдық қабілеттерін қалыптастыруға көмектесетін бастауыш білім
бері мазмұны мен мақсаттарына сәйкес келетін бағалау үрдісі.
Критериалды бағалау білім беру, оқыту және бағалаумен тығыз байланысқа
негізделген.
Оның
нәтижелері
білім
беру
үрдісін
тиімді
ұйымдастыру
үшін
пайдаланылады.
Бастауыш мектептегі критериалды бағалау жүйесі қалыптастырушы бағалау (ҚБ)
және ішкі жиынтық бағалауды (ІЖБ) қамтиды.
Қалыптастырушы бағалау - бұл оқушылардың жаңа материалды меңгеру кезенде
тапсырманы орындау мен оқу мақсаттарына қаншалықты дұрыс жеткендігін түсінуге
мүмкіндік беретін және күнделікті сабақта және/немесе үйде жұмыс жасау дағдылары мен
білімдерінің ағымдағы меңгеру деңгейін анықтайтын және оқу барысында мұғалім мен
оқушы
арасындағы
жедел
өзара
байланысты
жүзеге
асыратын
бағалау.
Ішкі жиынтық бағалау – оқушылардың оқу тоқсанын аяқау бойынша оқу
бағдарламасының бөлімдерін меңгерудегі дағдаларының қалыптасыуы және меңгерген
білімдерінің деңгейін анықтайтын бағалау. Ішкі жиынтық бағалау мектеп мұғалімдері
тарапынан жүзеге асырылады.
«Дене шынықтыру» пәні бойынша 1-4 сыныптарда қалыптастырушы бағалау
қолданылады. 1-сыныпта тоқсандық баға 3-4
тоқсанда қойылады. Жылдық баға
қалыптастастырушы бағалаудың қорытындысы негізінде шығарылады.
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
20
ІІ «Дене шынықтыру» пәніндегі оқу мақсаттарының жүйесі
1. «Дене шынықтыру» пәнінің мазмұны
«Дене шынықтыру» пәнінің мазмұны оқу бөлімдері бойынша ұйымдастырылған.
Оқу бөлімдері әрі қарай жинақталған білім, түсінік және дағдыларды қалыптастыру
мақсаттарын көздейтін бөлімшелерден тұрады. Оқу мақсаттары әр бөлімше ішінде
сабақтастықты
айқындайды.
Оқу
мақсаттары
мұғалімге
жұмысын
жоспарлауға,
оқушылардың жетістіктерін бағалауға және оларға оқытудың келесі кезеңдері туралы
ақпарат беруге мүмкіндік береді.
Бөлім
Қозғала білу және
сенімділік
Бөлімше
Негізгі қозғалыс дағдыларын дамыту: тірек-қозғалыс аппараты,
денені және объектіні басқара біледі (1a)
Физикалық дамуға ықпал ететін түрлі дене жаттығуларында
түйіндес қозғалыстарды жақсартады және орындайды (1ә)
Реакцияны, жылдамдықты, күшті, координацияны, тепе-теңдікті
және ептілікті дамытады (1б)
Кеңістікті, ағынды, салмақты, уақытты түсінгенін көрсету
арқылы кезектілігін сақтап, жаттығуларды дұрыс әрі тиімді
орындайды (1в)
Физикалық қызметтің әр түрлерінде сенімділікпен, жеке
қабілеттерді жақсартуға дайын болады (1г)
Өзінің және басқалардың дене қозғалыстарын, кемшіліктерін
және әлеуетін анықтайды (1ғ)
Өзінің және басқалардың қызметін жақсарту үшін әрекеттерді,
қарқынды, байланыс пен кеңістікті талдап, бағалай біледі (1д)
Қозғалыс
дағдылары арқылы
шығармашылық
қасиеттер және
сыни ойлау
Қозғалыс қабілеттерін жақсарту үшін оқудың әр кезеңдерінде
қиындықтар мен тәуекелдерді түсінеді (1е)
Өмірдегі түрлі жағдайлар мен дене тәрбиесі жоспарындағы
проблемаларды шешу және өзгерістер енгізу арқылы қоршаған
орта мен байланыстарды зерттейді, түсіндіреді, шығармашылық
қабілеттер мен сыни ойлауды қалай пайдалану керектігін біледі
(2а)
Өзгеріп отыратын жағдайларда әрекет ету үшін балама
шешімдер арқылы қозғалыспен байланысты жоспарларды,
стратегияларды және идеяларды бейімдейді (2ә)
Өзгерістерге бейімделу, қиындықтарды жеңудің инновациялық
стратегияларын пайдаланады және анықтайды (2б)
Эмоциялар, көңіл-күйлер және тақырыптарды көрсету үшін
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
21
Бөлім
Бөлімше
бірқатар құрылымдық идеяларды дамытады (2в)
Дене жаттығуларын орындау үшін алға қойған мақсаттар
жетістіктерінің стратегиясын, тактикасын пайдаланады және
жоспарлайды (2г)
Бірқатар дене жаттығуларында ережелер мен құрылымдық
амалдарды пайдаланады, қолданады және жасайды (2ғ)
Әр түрлі жағдайларда шығармашылық қабілеттер мен
идеяларды нақты қолданады (2д)
Өзінің және басқалардың шығармашылық міндеттеріне сыни
қарайды, қажет болған жағдайда, құрылымдық ұсыныстар
жасайды (2е)
Қозғалыс қызметі
контекстіндегі
қарым-қатынастар
және әлеуметтік
дағдылар
Түрлі дене жаттығуларын жасау барысында жанашырлық пен
түсіністікті көрсету арқылы қолдайды және бір-бірін тыңдайды
(3a)
Түрлі қимыл контекстерінен туындаған рольдерді орындайды
және олардың айырмашылықтарын түсінеді (3ә)
Команда жетекшісінің ролін кезектесіп орындау арқылы
мақсаттарға қол жеткізу үшін өз бетімен және бірлесе жұмыс
істейді (3б)
Кеңістікті, ресурстарды, идеяларды бөлісе отырып, өзінің және
басқалардың қажеттіліктері мен көзқарастарын түсінеді және
құрметтейді (3в)
Түрлі жағдайларға және бірқатар физикалық қызметтерге
бейімделеді (3г)
Болашақта топ құрамында оқи алуы үшін дене
жаттығуларындағы өткен тәжірибе мен жетістіктер бойынша
қорытынды жасайды (3ғ)
Дене қозғалыстарының топтық, бірлескен немесе жарыс
тапсырмаларын орындау барысында басқалардың көмегін
қашан және қалай қолдану керектігін біледі (3д)
Физикалық қызмет кезінде жеке және топтық тапсырмаларды
орындау барысында ұжыммен жұмыс істеп, әділ жарыса біледі,
патриоттық сезімін оятады (3е)
Денсаулық, жақсы
дене дайындығы
және өз-өзін сезіну
Физикалық, психикалық және эмоционалдық денсаулыққа
ықпал етіп, оны қолдайтын шешімдер қабылдауда физикалық
қызметтің денсаулық, дене шынықтыру және өз-өзін жақсы
сезіну маңыздылығын түсінеді (4а)
Дене жаттығуларын орындау барысында денені ширату мен
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
22
Бөлім
Бөлімше
босатудың қажеттілігін түсінеді (4ә)
Дене жаттығуларын орындау кезінде тыныс алу, жүрек
соғысының жиілігі, дене қызуы сияқты ағзадағы физикалық
өзгерістерді қалай бақылайтынын біледі (4б)
Түрлі физикалық жүктемелердің қажет қарқындылығына қол
жеткізу бағытында жұмыс істейді және түсінеді (4в)
Денсаулық жағдайы мен өз-өзін сезінуін ескере отырып, дене
жаттығуларын орындау кезінде жағдайы мен сезімін сипаттап,
талдай біледі (4г)
Дене жаттығуларын жасау барысында қандай дене мүшелері
мен бұлшық еттері белсенді екенін және мұның физикалық
дайындыққа қалай әсер ететінін біледі (4ғ)
Денсаулық жағдайын нығайтуға бағытталған бірқатар
физикалық жүктемелерге қатысу барысында сәйкес әрекет етіп,
қиындықтар мен тәуекелдерді анықтайды және оларды жеңе
біледі (4д)
Мектептен тыс және мектеп ішіндегі физикалық қызметтерге
қатысу үшін мүмкіндіктерін анықтайды жіне ұсынады (4е)
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
23
2. Оқу мақсаттарының жүйесі
Қозғала білу және сенімділік
Бөлімше
1-сынып
2-сынып
3-сынып
4-сынып
Негізгі қозғалыс
дағдыларын дамыту:
тірек-қозғалыс
аппараты, денені және
объектіні басқара біледі
(1а)
Қарапайым дене
жаттығуларын
орындауда негізгі
қимыл-қозғалыс
машықтарын біледі,
жасай алады
Түрлі дене жаттығуларын
орындау кезінде негізгі
қозғалыс машықтарының
сапасын жақсартады
Негізгі дене
жаттығуларын орындау
кезінде қозғалыс
машықтарын біледі,
түсінеді және жақсартып
жалғастырады.
түрлі дене жаттығуларын
орындау кезінде негізгі
қозғалыс машықтарын
түсінеді және көрсетеді,
Физикалық дамуға
ықпал ететін түрлі дене
жаттығуларында
түйіндес қозғалыстарды
жақсартады және
орындайды (1ә).
Негізгі дене
қозғалыстарын және
олардың қарапайым дене
жаттығуларымен қалай
байланысты болатынын
біледі
Өз бетінше
байланыстыруды үйреніп,
негізгі қозғалыс
машықтарын түсінедіжәне
жақсартады
Дене дамуы үшін
қарастырылған түрлі дене
жаттығуларын орындау
кезінде қозғалыстарды
қалай орындау керек
екендігін біледі және
түсінеді
Дене дамуына ықпал
ететін түрлі жүйелі
жаттығулар мен
қозғалыстарды орындау
сапасын арттыруды
түсінеді және көрсетеді
Реакцияны,
жылдамдықты, күшті,
координацияны, тепетеңдікті және ептілікті
дамытады (1б).
Реакция уақыты,
жылдамдық, күш,
координация, тепетеңдік пен ептілік
физикалық дене
қасиеттерін, оны қалай
дамытуын түсінеді
Реакция уақыты, күш,
қозғалыс координациясы,
тепе-теңдік, жылдамдық
пен ептілік физикалық
дене қабілеттерін дамыту
керектігін анықтайды
және көрсетеді
Түрлі дене жаттығуларын
орындау кезінде
машықтарды (ептілік,
күш, тепе-теңдік, қозғалыс
координациясы, күш пен
реакция уақыты) біледі
және жетілдіріуін
жалғастырады
Түрлі дене
жаттығуларын орындау
кезінде машықтарды
түсінеді және көрсете
біледі (ептілік, күш,
тепетеңдік, қозғалыс
координациясы, күш пен
реакция уақыты)
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
24
Қозғала білу және сенімділік
Бөлімше
1-сынып
2-сынып
3-сынып
4-сынып
Кеңістікті, ағынды,
салмақты, уақытты
түсінгенін көрсету
арқылы кезектілігін
сақтап, жаттығуларды
дұрыс әрі тиімді
орындайды (1в).
Дене жаттығуларының
әр түрінде
қозғалыстарды орындау
мәнмәтінінде уақыт,
кеңістік, салмақ пен бір
қалыптылық түсініктері
туралы біледі
Қарапайым дене
жаттығуларын орындау
кезінде уақытты,
кеңістікті және
бірқалыптылықты
түсінетінін көрсетеді
Уақытты, кеңістікті және
бірқалыптылықты
түсінетінін көрсететін
машықтарды және
жүйелілікті дамытады
және жетілдіреді
Қимылды орындаудың
уақыт, кеңістік және бір
қалыптылық туралы
түсініктері көрсететін
бірқатар тиімді
машықтарды және
жүйеліліктерді түсінеді
және қолдана біледі
Физикалық қызметтің
әр түрлерінде
сенімділікпен, жеке
қабілеттерді
жақсартуға дайын
болады (1г).
Түрлі дене
жаттығуларын орындау
кезінде дербес
біліктілігін және
сенімділігін жақсарту
маңыздылығын түсінеді
Түрлі дене жаттығуларын
орындау кезінде дербес
біліктілігін және
сенімділігін жақсарту
қажеттілігінің себебін
түсінеді
Қимылды орындай білу
мен сенімділіктің
арасындағы байланысты
түсінеді, дербес дене
машықтары мен
шеберлікті жақсартуға
бағытталғанын көрсетеді
Дене қимылдарын
орындау икемін
сақтайды, өзінің және
басқаларының қозғалу
машықтарын
салыстырады
Өзінің және
басқалардың дене
қозғалыстарын,
кемшіліктерін және
әлеуетін анықтайды
(1ғ).
Қозғалыс машықтары
бойынша өзінің күшті
жақтарын және
кемшіліктерін сипаттай
біледі
Қимыл кемшіліктерін
түзету қабілеттілігін
дамыту үшін қозғалу
машықтары бойынша
өзінің күшті жақтарын
және кемшіліктерін
түсінеді және түсіндіреді
Өзінің күшті жақтары мен
кемшіліктерін анықтайды
және басқалардың
жаттығуларды орындау
сапасын талқылайды
Дене жаттығуларын
шебер орындау үшін
әлеуетті анықтап,
қозғалыстың күшті және
әлсіз жақтарын
салыстырады
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
25
Қозғала білу және сенімділік
Бөлімше
1-сынып
2-сынып
3-сынып
4-сынып
Өзінің және
басқалардың қызметін
жақсарту үшін
әрекеттерді, қарқынды,
байланыс пен кеңістікті
талдап, бағалай біледі
(1д)
Түрлі кеңістіктерде
бірқатар қарапайым ісқимылдарды біледі және
орындай алады
Кеңістікте және
динамикада қарапайым
өзгерістермен ісқимылдарды ұғынады
және жеткізе біледі
Орындау және бағалау
кезінде бірқатар ісқимылдарды, кеңістікті,
динамиканы және
байланыстарды көрсетеді
және анықтай біледі
Қолданылатын бірқатар
іс-қимылдарды,
кеңістікті, динамиканы
және байланыстарды
көрсете және түсіндіре
отырып, өзінің және
басқаларының ісқимылдарды
орындауына ортақтасады
Қозғалыс қабілеттерін
жақсарту үшін оқудың
әр кезеңдерінде
қиындықтар мен
тәуекелдерді түсінеді
(1е).
Қарапайым, өзгертілген
дене жаттығуларын
орындау кезінде
туындауға мүмкін
тәуекелдерді және
қиындықтарды біледі
Тәуекелдердің туындау
мүмкіндігін түсінеді,
қарапайым және
өзгертілген дене
жаттығуларын жетілдіру
кезінде машықтар мен
шеберлікті нығайтады.
Қозғалыс қызметін
оқытудың түрлі
кезеңдерінде
тәуекелдердің туындауын
қысқартадыжәне
қиындықтарды еңсеру
шеберлігі мен
машықтарын жетілдіреді
Жаттығулардың әр түрін
орындау кезінде
тәуекелдерді қысқарту
және туындайтын
қиындықтарды еңсеру
қабілеттілігін көрсетіп
орындалатын
жаттығулардың
күрделілігінің деңгейін
тани біледі
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
26
Қозғалыс дағдылары арқылы шығармашылық қасиеттер және сыни ойлау
Бағыт
1 сынып
2 сынып
3 сынып
4 сынып
Өмірдегі түрлі
жағдайлар мен дене
тәрбиесі жоспарындағы
проблемаларды шешу
және өзгерістер енгізу
арқылы қоршаған орта
мен байланыстарды
зерттейді, түсіндіреді,
шығармашылық
қабілеттер мен сыни
ойлауды қалай
пайдалану керектігін
біледі (2a).
Қарапайым орындалатын
композициялық
жаттығуларында және
басқа да
шығармашылыққа
бағытталған дене
жаттығуларында
шығармашылық
қабілеттілікті таниды.
Өзінің
композицияларында және
басқа да
шығармашылыққа
бағытталған дене
жаттығуларында
шығармашылық
қабілеттіліктерді түсінеді
және көрсетеді.
Дене жаттығулары
аясында проблемаларды
зерттеу және шешу үшін
сыни тұрғыдан ойлау
құралдарын және
шығармашылық білімді
пайдаланады және
қолданады.
Жаңа идеяларды
тұжырымдау және өзінің
қозғалыс міндеттерін
модификациялау үшін
білімді пайдалана
отырып алынған
шығармашылық
үдерістерін анықтайды
және талдайды.
Өзгеріп отыратын
жағдайларда әрекет ету
үшін балама шешімдер
арқылы қозғалыспен
байланысты
жоспарларды,
стратегияларды және
идеяларды бейімдейді
(2ә).
Дене қызметін орындау
және оған қатысу кезінде
қозғалыс идеяларын,
стратегияларын және
жоспарларын атап өтеді.
Баламаларды түсінетінін
көрсетіп, қозғалыс
идеяларын,
стратегияларын және
жоспарларды талқылайды
және көрсетеді.
Бірқатар қозғалыс
идеяларымен,
стратегиялармен және
жоспарлармен
эксперимент жасау және
баламаларды талдау үшін
проблемаларды жою
әдістерін қолданады.
Баламаларды анықтап
және жасап қозғалыс
идеяларын,
стратегияларды және
жоспарларды анықтайды
және ұйымдастырады.
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
27
Қозғалыс дағдылары арқылы шығармашылық қасиеттер және сыни ойлау
Бағыт
1 сынып
2 сынып
3 сынып
4 сынып
Өзгерістерге бейімделу,
қиындықтарды жеңудің
инновациялық
стратегияларын
пайдаланады және
анықтайды (2б).
Қозғалыс мәселелерін
шешу кезінде енгізілген
өзгерістерді және
туындаған
қиындықтарды
бақылайды және
қарайды.
Енгізілген өзгерістерді
және қозғалыс
мәселелерін шешу кезінде
туындаған қиындықтарды
түсінеді және
жалпылайды
Қозғалыс мәнмәтінінде
өзгерістерді енгізу
үдерісін және
қиындықтардың
туындауын жеңілдету
үшін бірқатар
шешімдермен
эксперимент жасайды
Қозғалыс мәселелерінің
инновациялық (жаңа)
шешімдерін табу үшін
шығармашылық
машықтарды
пайдаланады.
Эмоциялар, көңілкүйлер және
тақырыптарды көрсету
үшін бірқатар
құрылымдық
идеяларды дамытады
(2в).
Тақырыптарды, көңіл
күйлер мен эмоцияларды
жеткізу үшін кейбір
композициялық
элементтермен танысады
және пайдаланады.
Тақырыптарды, көңіл
күйлер мен эмоцияларды
жеткізу қабілеттігін
көрсетіп, өзінің
композициялық
идеяларын түсінеді және
талқылайды.
Тақырыптарды, көңіл
күйлер мен эмоцияларды
жасау үшін
композициялық
идеялармен эксперимент
жасайды.
Белгілі бір
тақырыптарды, көңіл
күйлер мен эмоцияларды
жеткізу үшін бірқатар
композициялық
идеяларды анықтайды
және құрайды.
Дене жаттығуларын
орындау үшін алға
қойған мақсаттар
жетістіктерінің
стратегиясын,
тактикасын
пайдаланады және
жоспарлайды (2г).
Алға қойылған
мақсаттарға және
нәтижеге қол жеткізу
үшін тактика мен
стратегияны атайды
және пайдаланады
Алға қойылған
мақсаттарға және
нәтижеге қол жеткізу үшін
тактика мен стратегияны
түсінеді және көрсетеді
Алға қойылған
мақсаттарға және
нәтижеге қол жеткізу үшін
тактика мен стратегияны
қолданады және
эксперимент жасайды.
Тактика мен стратегияны
талдайды және алға
қойылған мақсаттарға
және нәтижеге қол
жеткізу үшін оларды
өзгертеді.
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
28
Қозғалыс дағдылары арқылы шығармашылық қасиеттер және сыни ойлау
Бағыт
1 сынып
2 сынып
3 сынып
4 сынып
Бірқатар дене
жаттығуларында
ережелер мен
құрылымдық
амалдарды
пайдаланады,
қолданады және
жасайды (2ғ).
Таңдалған дене
жаттығуларын орындау
кезінде қарапайым
ережелерді және
құрылымдық тәсілдерді
атап өтейді және
пайдаланады.
Түрлі дене жаттығуларын
орындау кезінде
ережелерді және
құрылымдық тәсілдерді
талқылайды және
көрсетеді
Бірқатар дене
жаттығуларына қатысқан
кезде ережелерді және
құрылымдық тәсілдерді
білетінін қолданады және
пайдаланады.
Түрлі дене
жаттығуларын орындау
кезінде ережелер мен
құрылымдық тәсілдерді
жасайды және
қолданады
Әр түрлі жағдайларда
шығармашылық
қабілеттер мен
идеяларды нақты
қолданады (2д).
Негізгі шығармашылық
стратегияларды және
идеяларды атайды және
пайдаланады, оларды
мұғалімге жеткізеді.
Шығармашылық
қабілеттіліктерді және
идеяларды мұғалімге және
құрдастарына көрсетеді
және жалпылайды.
Өзінің және
басқаларының
шығармашылық
қабілеттіліктерін және
идеяларын анықтайды
және талдайды, оны
мұғаліміне және
құрдастарына жеткізеді.
Түрлі жағдайларда
жеткізілетін жаңа
элементтерді құру үшін
өзінің шығармашылық
қабілеттіліктерін және
идеяларын басқаларымен
біріктіреді
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
29
Қозғалыс дағдылары арқылы шығармашылық қасиеттер және сыни ойлау
Бағыт
1 сынып
2 сынып
3 сынып
4 сынып
Өзінің және
басқалардың
шығармашылық
міндеттеріне сыни
қарайды, қажет болған
жағдайда, құрылымдық
ұсыныстар жасайды
(2e).
Өзінің шығармашылық
тапсырмаларының күшті
жақтарын және
жақсартуды қажет ететін
жақтарын іздейді және
бақылайды
Өзінің шығармашылық
тапсырмалары мен
басқаларының
тапсырмалары бойынша
талқылайды және
қорытындылар шығарады,
сонымен қатар
конструктивті ұсыныс
жасайды.
Өзінің шығармашылық
тапсырмаларын және
басқаларын талдау үшін
конструктивті ұсыныстар
жасау туралы алынған
білімді пайдаланады және
қолданады
Орындаушыларға
конструктивтік
ұсыныстар жасау үшін
шығармашылық
тапсырмаларға қатысты
өзінің сыни тұрғыдан
көзқарасы мен
басқаларының
көзқарастарын
біріктіреді
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
30
3. Қозғалыс қызметі контекстіндегі қарым-қатынастар және әлеуметтік дағдылар
Бағыт
1 сынып
2 сынып
3 сынып
4 сынып
Түрлі дене
жаттығуларын жасау
барысында
жанашырлық пен
түсіністікті көрсету
арқылы қолдайды және
бір-бірін тыңдайды (3а).
Қарапайым дене
жаттығуларын орындау
кезінде бір-бірін тыңдай
біледі және тиісінше
жауап қайтарады
Бір-бірін тыңдаудың,
тиісінше жауап
қайтарудың
маңыздылығын түсінеді.
Бірқатар дене
жаттығуларын орындау
кезінде түсіне білетінін
және бірге
мазасызданатынын
көрсете бастайды.
Басқаларына құрмет
көрсетіп, бірқатар дене
жаттығуларын
орындайды.
Басқаларына құрмет
көрсетудің
маңыздылығын түсініп
және мұны практикада
көрсетіп, дене
жаттығуларын орындау
кезінде белгілі бір
комбинацияны
орындайды
Түрлі қимыл
контекстерінен
туындаған рольдерді
орындайды және
олардың
айырмашылықтарын
түсінеді (3ә).
Команда жетекшісінің
ролін кезектесіп
орындау арқылы
мақсаттарға қол жеткізу
үшін өз бетімен және
бірлесе жұмыс істейді
(3б).
Түрлі қарапайым
әрекеттерді орындау
кезінде өзінің рөлін және
басқаларының ролін
біледі, тани бастайды,
айырмашылықтарды
құрметтейді
Әрекет мақсаттарына
қол жеткізу үшін өз
бетінше қалай жұмыс
істеу керек екендігін
біледі.
Айырмашылықтарды
түсіндіре отырып,
қарапайым әрекеттерді
орындау кезінде өзінің
рөлін және басқаларының
рөлін біледі және
көрсетеді
Әрекет мақсаттарына қол
жеткізу үшін командада
жұмыс істей бастайды
және өзіндік жұмыс
жөніндегі білімді
нығайтады.
Түрлі қарапайым
әрекеттерді орындау
кезінде басқаларының
ролін түсінеді және
көрсетеді, олардың
айырмашылықтарын
ұғынады.
Әрекет мақсаттарына қол
жеткізуге бағытталған
жұмыс барысында өзіндік
және командалық
жұмыстың мағынасын
түсінеді. Көшбасшылық
рөлдерімен алмасып,
жұмыс істей бастайды.
Түрлі әрекеттерді
орындау кезінде түрлі
рөлдермен эксперимент
жасайды және орындауға
кіріседі, олардың
айырмашылықтарын
бағалайды.
Көшбасшылық
рөлдерімен кезектесіп
алмасып, әрекет
мақсаттарына қол
жеткізу үшін өз бетінше
және топта жұмыс істей
біледі.
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
31
Кеңістікті, ресурстарды,
идеяларды бөлісе
отырып, өзінің және
басқалардың
қажеттіліктері мен
көзқарастарын түсінеді
және құрметтейді (3в).
Түрлі дене
жаттығуларын орындау
кезінде өзінің және
басқаларының
қажеттіліктеріне құрмет
көрсетудің
маңыздылығы туралы
біледі және кеңістікті
бөлісе біледі.
Түрлі жағдайларға және
бірқатар физикалық
қызметтерге бейімделеді
(3г).
Дене жаттығуларын
орындау кезінде
қарапайым командалық
жұмыстарға қалай
бейімделетінін біледі.
Болашақта топ
құрамында оқи алуы
үшін дене
жаттығуларындағы
өткен тәжірибе мен
жетістіктер бойынша
қорытынды жасайды
(3ғ).
Дене жаттығуларын
орындау тәжірибесінің
болашақта топтық оқуға
қалай әсер ететінін
ұғынады
Түрлі дене жаттығуларын
орындау кезінде өзінің
және басқаларының
қажеттіліктеріне құрмет
көрсетеді және кеңістікті,
ресурстарды алмасу
туралы білімін
жетілдіреді.
Түрлі дене жаттығуларын
орындау кезінде өзінің
қажеттіліктерін ұғынып,
басқаларының
қажеттіліктерін
құрметтеп, кеңістікпен,
ресурстармен және
идеялармен кезектесіп
қалай алмасу керек
екендігін түсінеді
Түрлі дене
жаттығуларын орындау
кезінде өзінің және
басқаларының
қажеттіліктерін
құрметтеп, кеңістікпен,
ресурстармен және
идеялармен алмаса
білетінін көрсетеді
Дене жаттығуларын
орындау кезінде түрлі
командалық жұмыстарға
қатысқан кезде бейімделу
туралы білімін
жетілдіреді.
Дене жаттығуларын
орындау кезінде бірқатар
командалық қызметке
қатысу үшін өзінің
тәртібін қалай
өзгертетінін түсінеді
Дене жаттығуларын
орындау кезінде бірқатар
командалық жұмысқа
қатысу үшін әрекеттің
сәйкес модельдерін
көрсетеді және
қолданады
Дене жаттығуларын
орындаудың өткендегі
тәжірибесі мен
жетістіктерінің болашақта
топтық оқуға қалай әсер
ететінін ұғынады және
талдай бастайды
Дене жаттығуларын
орындауда өткендегі
табыстар мен тәжірибені
талдау арқылы болашақта
топтық оқу мен тәртіпті
қалай жетілдіретініне
шолу жасайды
Дене жаттығуларын
орындау кезінде
өткендегі тәжірибенің
болашақта топтық оқыту
мен тәртіп құралына
тиісінше қолданылуы
мүмкін екендігін түсінеді
және талқылайды.
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
32
Дене қозғалыстарының
топтық, бірлескен
немесе жарыс
тапсырмаларын
орындау барысында
басқалардың көмегін
қашан және қалай
қолдану керектігін
біледі (3д).
Топтық тапсырмаларды
орындау кезінде
басқаларынан көмекті
қашан және қалай сұрау
керегін біледі.
Топтық тапсырмаларды
орындау кезінде
басқаларының көмегін
қалай және қашан тарту
керек екендігін түсінеді
Топтық, ұжымдық немесе
жарыс қызметіне қатысу
кезінде басқаларынан
көмек сұрай білетінін
көрсетеді
Топтық дене әрекеттерін
орындау кезінде
лайықты сәтте көмек
іздеуге бағытталған
бірқатар стратегияларды
қолданады
Физикалық қызмет
кезінде жеке және
топтық тапсырмаларды
орындау барысында
ұжыммен жұмыс істеп,
әділ жарыса біледі,
патриотизм сезімін
оятады (3е).
Дербес және топтық
қызметті орындау
кезінде өзара қалай
әрекет етуді біледі.
Патриоттықтың неге
негізделгенін түсінеді
Патриоттық сезімнің не
екенін біледі, бір бірімен
әрекет ету, адал
бәсекелестіктің
мағынасын түсінеді
Патриотизмнің
мағынасын түсіндіреді,
топтық және дербес дене
қимылдарында өзара іс
қимыл мен адал ойын
көрсетеді
Топтық және дербес дене
қимылдарында
патриоттық сезімін,
өзара іс қимылдар мен
адал бәсекелестікті
көрсетеді
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
33
4. Денсаулық, жақсы дене дайындығы және өз-өзін сезіну
Бағыт
1 сынып
2 сынып
3 сынып
4 сынып
Физикалық,
психикалық және
эмоционалдық
денсаулыққа ықпал
етіп, оны қолдайтын
шешімдер қабылдауда
физикалық қызметтің
денсаулық, дене
шынықтыру және өзөзін жақсы сезіну
маңыздылығын түсінеді
(4a).
Денсаулық пен өзін-өзі
сезіну туралы жалпы
түсінік алады,
қимылдарға қатысады,
және дене әрекеттерінің
маңыздылығын ұғынады.
Дене жаттығуларының
сауықтыру пайдасын
сипаттай біледі және
талқылайды
Денсаулықтың жақсы
ахуалына ықпал етуі
мүмкін шешімдерді
қабылдауды талқылап,
дене жаттығуларының
сауықтыру пайдасын
білетінін және түсінетінін
көрсетеді
Денсаулық, дене
формасы мен өзін-өзі
жақсы сезіну үшін дене
қимылдарының
маңыздылығын түсініп,
денсаулықтың жақсы
ахуалын қолдайтын және
ықпал ететін шешімдерді
талдайды
Дене жаттығуларын
орындау барысында
денені ширату мен
босатудың қажеттілігін
түсінеді (4ә).
Жаттығуларды орындау
кезінде денені ширатып
шынықтырудың
маңыздылығын
сипаттайды. Дене
қимылдарына
қатысқанда денені
ширатып шынықтыру
қажеттілігін түсінеді
Дене қызметін орындаған
кезде денені қыздыру
және босаңсыту үдерісін
анықтайды
Дене қызметімен
айналысқанда
дененіқыздыру және
босаңсыту маңыздылығын
түсіндіреді
Дене қызметімен
айналысқан кезде, денені
қыздыру және босаңсыту
қажеттілігін көрсетеді
және талқылайды.
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
34
4. Денсаулық, жақсы дене дайындығы және өз-өзін сезіну
Бағыт
1 сынып
2 сынып
3 сынып
4 сынып
Дене жаттығуларын
орындау кезінде тыныс
алу, жүрек соғысының
жиілігі, дене қызуы
сияқты ағзадағы
физикалық өзгерістерді
қалай бақылайтынын
біледі (4б).
Дене жаттығуларын
орындау кезінде
ағзадағы физикалық
өзгерістерді анықтайды.
Дене жаттығуларын
орындау кезінде ағзадағы
физикалық өзгерістерді
қалай бақылайтынын
біледі.
Дене жаттығуларын
орындау кезінде
физикалық өзгерістерді
анықтау үшін бірқатар
бақылау стратегияларын
көрсетеді және түсіндіреді
Дене қимылдарын
орындау кезінде немесе
орындағаннан кейін
белгілі бір физикалық
өзгерістерді көру үшін
бірқатар бақылау
стратегияларын
қолданады
Түрлі физикалық
жүктемелердің қажет
қарқындылығына қол
жеткізу бағытында
жұмыс істейді және
түсінеді (4в).
Бірқатар дене
жаттығуларын орындау
кезінде қажетті
қарқындылықты
анықтайды
Бірқатар дене
жаттығуларын орындау
кезінде қандай
қарқындылық қажет
екендігін біледі және оны
сәйкестендіре бастайды
Осы мақсатқа жету үшін
жұмыс істеп әлдеқайда
кең көлемді қажетті
қарқындылықты
анықтайды
Түрлі дене қызметтері
үшін әртүрлі болып
табылатын
қарқындылықты
көрсетеді және
ауыстырады
Денсаулық дайындығы
мен өз-өзін сезінуін
ескере отырып, дене
жаттығуларын орындау
кезінде жағдайы мен
сезімін сипаттап, талдай
біледі (4г).
Денсаулық туралы
түсінікпен
байланыстырып дене
жаттығуларын орындау
кезінде өз-өзін сезінуін
есте сақтайды және
сипаттайды
Дене жаттығуларын
орындау кезінде
туындаған денсаулықпен
байланысты өз-өзін
сезінуін анықтайды
Дене жаттығуларын
орындау кезінде
туындайтын сезімдерді
түсінеді және сипаттай
бастайды
Жаттығуларды
орындаудан кейін өз-өзін
сезінуі туралы сұрақтар
қою және оларды
денсаулыққа және өзөзін сезінуіне қатысты
талдайды
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
35
4. Денсаулық, жақсы дене дайындығы және өз-өзін сезіну
Бағыт
1 сынып
2 сынып
3 сынып
4 сынып
Дене жаттығуларын
жасау барысында
қандай дене мүшелері
мен бұлшық еттері
белсенді екенін және
мұның физикалық
дайындыққа қалай әсер
ететінін біледі (4ғ).
Дене жаттығуларын
орындау кезінде қандай
дене мүшелері мен
бұлшық еттердің
қатысатынын анықтайды
Дене жаттығуларын
орындау кезінде қандай
дене мүшелері мен
бұлшық еттердің
қатысатынын түсінеді
және есте сақтайды
Жаттығуларды орындау
кезінде қатысатын дене
мүшелері мен бұлшық
еттерді айырады және
жағдайын белгілейді,
және мұның жақсы дене
дайындығына қалай әсер
ететінін сипаттайды
Дене жаттығуларын
орындау кезінде қандай
дене мүшелері мен
бұлшық еттердің
қатысатынын көрсете
біледі, және бұл жақсы
дене дайындығына
ықпал етеді.
Денсаулық жағдайын
нығайтуға бағытталған
бірқатар физикалық
жүктемелерге қатысу
барысында сәйкес
әрекет етіп,
қиындықтар мен
тәуекелдерді анықтайды
және оларды жеңе біледі
(4д).
Бірқатар дене
жаттығуларын орындау
кезінде қиындықтар мен
тәуекелдерді анықтайды
Денсаулықты нығайтуға
ықпал ететін аз ғана дене
жаттығуларын орындау
кезінде қиындықтар мен
тәуекелдерді түсінеді,
оларға жауап қайтарудың
кейбір негізгі жолдарын
анықтайды
Денсаулықты нығайтуға
ықпал ететін дене
жаттығуларын орындау
кезінде тиісінше жауап
қайтарып, қиындықтар
мен тәуекелдерді қалай
еңсеру керек екендігін
түсінеді және көрсетеді
Денсаулықты нығайтуға
ықпал ететін дене
жаттығуларын орындау
кезінде қиындықтар мен
тәуекелдерді еңсеру
үшін тиісті
реакцияларды таңдайды
және қолданады
Мектептен тыс және
мектеп ішіндегі
физикалық қызметтерге
қатысу үшін
мүмкіндіктерін
анықтайды жіне
ұсынады (4е).
Дене қимылдарына
қатысу мүмкіндіктерін
анықтайды.
«Үй-мектеп»
мәнмәтінінде дене
қимылдарына қатысу
мүмкіндігін түсіне
бастайды және
анықтайды.
Түрлі мәнмәтіндерде дене
қызметтеріне қатысу
мүмкіндігін қалай алу
керектігін қарайды және
түсіндіреді
Дене қимылдарына
қатысудың түрлі
мүмкіндіктерін зерттейді
және салыстырады,
оларға қатысу
мүмкіндіктерін алу
жолдары
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
36
Глоссарий
Сөздер
Ағын
Балама
Басты компоненттер
Басты терминдер
Бейімделу (етістік)
Бейімделу (зат есім)
Мағынасы
Үздіксіз сапалы әрекеттер. Ағын үзілуі мүмкін (орындаушы
әрекетті кез келген уақытта тоқтата алады) немесе еркін
(орындаушы әрекетті тоқтата алмайды, мысалы секіру кезінде)
болады.
Екі немесе одан да көп ықтимал нұсқа (зат есім). Басқа
мүмкіндік немесе таңдау (сын есім).
Бірнәрсенің негізгі аспектілері.
Жеке салада бірнәрсені анықтайтын сөз немесе сөздер тобы,
мысалы, денсаулық.
Жаңа не болмаса басқа мақсат немесе қолдану үшін
бейімделу/өзгеру немесе сәйкес келетін бірдеңе жасау.
Ортаның өзгермелі жағдайларына бейімделу үдерісі.
Білім
Тәжірибенің немесе білімнің негізінде алынған деректер,
ақпарат пен машықтар; пәнді теориялық немесе практикалық
түсіну.
Бұрылу (қайта беру)
Тоқтағанда немесе ось бойынша алға және артқа, бір жақтан
екінші жаққа қозғалы немесе орын ауыстыру.
Дене жаттығуы
Қаңқа бұлшық еттерінің қысқару арқылы жасалатын дене
қимылдары, бұл энергия жұмсауды айтарлықтай ұлғайтады.
Жүйелі дене белсенділігі оңтайлы денсаулықты дамыту мен
қолдаудың маңызды компоненті болып табылады.
Дәлдік
Белгіленген стандартқа сәйкес дәл орындау.
Көркем және экспрессивті мәнмәтінде әрекет орындалатын
сапа немесе энергия. Әрекеттің «қалай» жүзеге
асырылатынының принципі, әрекеттің мағынасы емес.
Динамика
Дифференциациялау
Еліктіргендік
Ептілік
Әділ бақталастық
Әлеуметтік мүмкіндіктер
Әрекет
Бір сыныпта түрлі оқушылармен әр түрлі сабақтар өткізу
практикасы. Мысалы, оқушылардың қажеттіліктеріне,
олардың қабілеттіліктері мен мүдделеріне сәйкес, даярлықтың
түрлі деңгейлерін ескере келе, нұсқауды өзгерту.
Толық дәрежеде қатысуын қамтамасыз ету және әр оқушының
оқу бағдарламасына қол жетімділігі. Әдістерді,
стратегияларды және тәсілдерді өзгерту арқылы қол
жеткізіледі (мысалы, орнын, тапсырмасын, қондырғыны,
топты өзгерту).
Дене жағдайын тиімді өзгерту қабілеті, жақсы координация
мен тепе-теңдікті қажет етеді.
Ереже бойынша спортпен шұғылдану/дене белсенділігімен
айналысу және ойын бойы ол ережелерді ұстану.
Топта жақсы жұмыс істеу қабілеттілігі, мысалы, бірге жұмыс
істеу, келіссөздер жүргізу, шешімдер қабылда, кезек сақтау.
Қозғалыс, оның мақсаты түзетілуі мүмкін. Рудольф Лабан
әрекеттерді келесі категорияларға бөледі: жүріс, бұрылыс,
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
37
секіріс, қимыл (аздаған қозғалыс), үзіліс (қозғалыссыз тұру).
Әрекеттер күші
Бірқатар дене жаттығуларында және тапсырмалардағы
баланың қабілеттілігінің деңгейі (мысалы, қол мен көзді
икемді үйлестіру, бірқатар арнайы машықтарды орындаудың
жоғары қабілеттілігі (орташа деңгейден жоғары): қолға тұру,
дөңгелек.
Әрекеттерді білу
Білімді, машықтарды және\немесе пікірлерді орынды қолдану
мүмкіндігінің болуы, мысалы, физикалық қиындықтар мен
тапсырмалар үшін.
Әрекеттің жетілдірілген
модельдер
Негізгі әрекет машықтары (НӘМ жетілдірілгенде, яғни,
жұмыр, ырғақты, ретті болып, өзінің мақсатына жеткенде.
Әрекеттің негізгі
машықтары
Түрлі дене мүшелері қатысатын әрекет модельдері, соның
ішінде жүгіру, секіру, ұстау, лақтыру, баланстау, соққылар
және бұрылыстар секілді жалпы машықтар. Олар базалық
машықтар болып табылады, және ойындар, гимнастика және
спорттық шаралар секілді әрекет формаларына қажетті
анағұрлым күрделі арнайы машықтарға дейін дамиды.
Қызмет үшін қондырғылар таңдау, яғни шағын / орташа /
үлкен шарлар; қысқа / орташа / үлкен бағындыру
қашықтықтары; ұсақ / үлкен мақсаттар.
Жабдықтың типі
бойынша
дифференциациялау
Жарыстар
Физикалық жүктемелердің нәтижесінде жеңіске жетуге және
жеңіліс табуға болатын контекстер. Жарыс түріндегі
физикалық сабақтар әдетте нақты ережелер жиынтығынан
тұрады және құрылымдық сипатқа ие болады.
Жеке қажеттіліктер
Жеке өзіңе қажетті нәрсе.
Инерттілік
Дененің әрекетсіздігі, яғни, денені қозғалту мүмкіндігінің
болмауы.
Инновациялық (жаңа)
тәсілдер
Жаңа әдіс-тәсілдер мен идеяларды пайдалану немесе көрсету.
Кеңістік
Рудольф Лаван кеңістікті қабат / әуе жолдары, деңгейлер:
жоғары, орташа, төмен жағынан қарастырады.
Кеңістік туралы
хабардарлығы
Басқалары кеңістікте болатын жеке кеңістікті ұғыну, және
әлеуетті дау дамайларды алдын ала сезу.
Кеңістікті бөлу
Бірлескен кеңістікті пайдалану үшін басқаларымен бірге
жұмыс істей білу, басып алу мен басымдық танытудың
орнына.
Сөзбен жеткізу және қозғалысты пайдалана отырып,
көрсету/айтып беру қабілеті.
Композициялық құралдар, мысалы, канон (бір қозғалыс
басқасынан кейін орындалады), қайталау, контраст, сарын мен
түрлендірмені дамыту (әрекетті, кеңістікті, қарқынды,
қатынастарды өзгерту арқылы әр түрлі орындауға болатын
аздаған қозғалыстар).
Коммуникация
Композициялық амал
Көрсету
Практикалық орындауды көрсетіп бірдеңені таныстыру
және/немесе түсіндіру.
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
38
Көшбасшылықты бөлісу
Балалардық көшбасшылық позицияны кезектесіп алуы,
басымдықсыз.
Қалпына келуге
арналған жаттығулар
Ағзаға жаттығулардан қалыпқа келуге көмектесетін қауіпсіз
және жайлы үдеріс. Тиімді қалпына келу жүрек қағысын
төмендетуден және баяу созылулардан тұрады.
Қатынастар
Балалар арасындағы әлеуметтік байланыстар, мысалы
топтастыру, және позициялау, оған түрлі формалар жатуы
мүмкін, мысалы арқамен арқа, бір жақтан екінші жаққа,
артынан, қарама-қарсы. Сонымен қатар, әрекеттеріне,
позицияларына, талқылауларына, мәселелерді шешуіне қарай
оқушылар арасындағы қатынастарды немесе өзара
байланысты білдіруі мүмкін. Рудольф Лаван өз еңбектерінде
өзіне (мысалы өзінің дене мүшелеріне), басқа адамдарға және
нысандарға қатынасының мәселелерін қарастырады.
Қозғалыс модельдері
Өзара логикалық байланысқан дербес машықтар сериясы.
Әрекет модельдері жиі қайталанады, мысалы жүру, жүгіру,
секіру.
Қолайлы оқу ортасы
Барлық оқушылар үздік нәтижеге қол жеткізу мүмкіндігіне ие
және олар еліктірілген оқыту мәнмәтіні. Сынып басқарылады,
және балалар үшін маңызды ережелерге ие болады.
Үйренген дағдыны немесе білімді басқа контексте пайдалану
қабілеті. Мысалы, гимнастикада бір аяқта тепе-теңдікті сақтай
тұра білу дағдысын қолдану.
Бұл термин әдетте кеңес беруге жатады және бұл әдетте оң
кеңестер, олардың мақсаты бірдеңені жақсарту үшін ұсыныс
жасау болып табылады.
Қолдану
Құрылымдық
Маневрлік
Әрекет орындалатын шапшаңдық; әрекеттің тазалығына,
координациясына, ырғақтылығына кедергі жасайтын қандай
да болмасын логикаға сай емес әрекеттерсіз.
Мұғалімнің рөлі
Мұғалімдердің оқу ортасында атқаратын рөлі, мысалы, оқуға
көмектесетін тарап ретінде, оқу көшбасшысы ретінде, оқуды
бірлесіп басқарушы ретінде.
Ашық тапсырмалар қою, бұл оқушыларға түрлі деңгейлерде
жауап беруге көмектеседі.
Нәтижесі бойынша
дифференциациялау
Ойлау және/рефлексия
Күшті және әлсіз жақтарын салыстырып, сенімдерді немесе
білім формаларын мұқият қайта қарап, заттар туралы пікірлер
айту, және талдау қабілеттілігі.
Өзіндік рефлексия
Тәжірибенің мінезі мен әрекеттер жағынан сіз үшін жеке нені
білдіретіні туралы ойлау.
Патриотизм
Отаныңмен мәдени байланыс немесе туған еліңе деген
адалдық.
Реакция уақыты
Қозғау салу мен жауапты реакция арасындағы уақыт
айырмашылығы (мысалы, жарыс басында ысқырғышпен белгі
беріледі және жүгірушілер ысқырғышқа жауап ретінде жүгіре
бастайды).
Синтез
Біртұтастықты қалыптастыру үшін компоненттердің немесе
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
39
элементтердің үйлесуі.
Спорт
Дене жаттығуларының құрылымдық формасы, әдетте жарыс
сипатына ие, көбінесе басқарушы органы мен оған
байланысты ережелері болады.
Спорттық арнайы
әрекеттер машықтары
Белгілі бір спорт түріне тікелей қатысты әрекеттер, мысалы,
тігінен секіру баскетболда негізгі әрекет болып табылады
немесе секіріп дом тастайды.
Стратегия
Қатысушы орындау сапасын жақсарту үшін орындайтын
әрекет, мысалы ойында.
Сыни ойлау
Сыни ойлауды дамыту оқушыға проблемаларды ұғынып,
оларды шешудің жолдарын табуға және дәйектерді бағалап,
ақпаратты өзінше түсіндіруге мүмкіндік береді.
Тактика
Мақсатқа қол жеткізу үшін қолданылатын құралдар, яғни
жоспар немесе процедура. Жиі ойын мәнмәтінінде немесе
күрделі дене жаттығуларында қолданылады. Ойындарда,
әдетте тактика, шабуылдау және қорғану сипаттарына ие
болады.
Талдау
Бірдеңені бірнеше шағын бөлікке бөліп, оларды мұқият
зерттеу.
Түрлі қабілеттергеге ие оқушыларға түрлі тапсырмалар қою.
Тапсырмалардың типі
бойынша
дифференциациялау
Техникалық әдістер
Білуге немесе орындауға көмектесетін тәсілдер.
Тірек-қимыл жүйесі
Бір орыннан екіншісіне ауысуға әсер ететін кез келген әрекет,
мысалы, секіру, ырғыту.
Топтарда жұмыс істейді / қабілеттілігіне қарай екі немесе одан
да көп адамнан.
Топтар бойынша
дифференциациялау
Топтық оқыту
Оқушылар тобында әлеуметтік байланыстар жүзеге
асырылатын оқыту.
Түсіну
Түсіну мақсатында қандай да болмасын ақпаратты қабылдау
немесе ұғыну.
Адамның барынша дене дайындығымен сапалы айналысуға
қол жеткізу мақсатында жаттығуға тиіс негізгі элементтері.
Физикалық дайындықтың көпшілік мойындалған төрт негізгі
құрамдасы бар: күш, жылдамдық, төзімділік және икемділік.
Дене жаттығуларының құрылымдалған формасы, мысалы,
аэробика, дайындау схемасы.
Физикалық
дайындықтың
құрамдастары
Физикалық сабақ
Шығармашылық
қабілеттер
Шығармашылықты түрлендіру мен контрасты дамытуға ықпал
ететін қозғалыстар арқылы дамытуға болады, мысалы,
Рудольф Лаванның теориясына сәйкес, «әрекеттерге –
кеңістікке - қарқынға - қатынастарға» қатысты.
Ынтымақтастық
Ортақ мақсатқа қолжеткізу мақсатында басқа адамдармен
жұмыс істеу.
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
40
3-нұсқа
Наурыз 2015 ж.
41