close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

код для вставкиСкачать
ПРАВАПІС ГАЛОСНЫХ
§ 1. Галосныя літары
1. У беларускім алфавіце 10 галосных літар: а, о, у, ы, э, е, ё, і, ю, я.
2. Літары а, о, э, у пішуцца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных для
абазначэння адпаведных галосных гукаў. Літара і пішацца ў пачатку слова, пасля зычных
пішацца ы або і ў залежнасці ад цвёрдасці або мяккасці зычных. Літары е, ё, ю, я ў пачатку
слова, у сярэдзіне слова пасля галосных, ў (у нескладовага), раздзяляльнага мяккага знака і
апострафа абазначаюць на пісьме спалучэнне зычнага гука [й] з галоснымі [э], [о], [у], [а]:
елка - [йэ]лка, юны -[йу]ны, яма - [йа]ма; паехаў - па[йэ]хаў, паёк -па[йо]к, саюз - са[йу]з;
здароўе - здароў[йэ]; льеш - ль[йэ]ш; аб'езд - аб[йэ]зд, б'ю - б[йу), сям'я - сям[йа].
3. Літары я, ё, е, ю, і пасля зычных абазначаюць мяккасць зычных і адпаведныя
галосныя гукі [а], [о], [э], [у], [і]: сяду - [с'а]ду; вязу - [в'а]зу, мёд - [м'о]д, лета - [л'э]та,
люты -[л'у]ты, ліст - [л'і]ст.
4. Кропкі над літарай ё абавязковыя. Кропка над літарай і малой абавязковая. Над
літарай I вялікай у друкаваных тэкстах кропка не ставіцца, а ў рукапісных тэкстах кропка
абавязковая.
Каментарыі: § 1 "Галосныя літары" рэгламентуе выкарыстанне галосных літар для
абазначэння на пісьме галосных гукаў, ужыванне галосных літар я, ё, е, ю у і для
абазначэння спалучэнняў галосных гукаў з зычным гукам [j] у пачатку і сярэдзіне слова, а
таксама для абазначэння адпаведных галосных гукаў і мяккасці папярэдніх зычных.
У гэтым правіле асаблівую ўвагу трэба звярнуць на п. 4, дзе рэгламентуецца
напісанне кропак над літарамі ё і і. Асаблівасцю беларускага правапісу з'яўляецца тое,
што пастаноўка кропак над ё абавязковая ва ўсіх выпадках без выключэння ва ўсіх тыпах
пісьмовых тэкстаў. Адсутнасць кропкі над і дапускаецца толькі ў адным выпадку - над
літарай І вялікай у друкаваных тэкстах, у тым ліку і калі ўвесь тэкст надрукаваны вялікімі
літарамі (ФЕСТЫВАЛЬ МУЗЫКІ I ПЕСНІ). Адхіленне ад гэтай нормы з'яўляецца
памылкай і ўплывае на ацэнку ведаў вучняў па беларускай мове.
§ 2. Літары о, ё.
1. Літара о пішацца толькі пад націскам: год, кот, скрозь, шоўк, колас, мова, доўга,
посуд, арол, шолах, плячо, дарога, разгортваць, дапамога, дадаткова, жніво, дэпо, водар,
оканне, ода, оптам, ордэн, офіс, опера, Об, Орша, Омск, Обнінск, Осла, Оксфард, Орск,
Токіа, Ватэрлоа.
2. Літара ё пішацца пад націскам: лёс, вёска, сёстры, цёмны, цёплы.
Літара ё пішацца не пад націскам у словах з коранем ёд- і ёт-: ёдапірын, ётацыя,
ётаванне.
3. Літара ё пішацца ў складаных словах з першай часткай радыё-: радыёстанцыя,
радыёграма, радыёантэна.
Калі першая частка складанага слова ўтво-рана ад назвы хімічнага элемента радый,
то пішацца літара е, якая з'яўляецца злучальнай галоснай: радыебіялбгія,
радыеактыўнасць, радыеметрычны, раЬыеізатдп і інш. У першым складзе перад
націскам у гэтым выпадку пішацца я: радыямётрыя, радыяхгмія, радыялогія,
радыяграфія.
Каментарыі: 1. Правіла аб напісанні літары о (п. 1) застаецца фактычна без змен,
але цяпер гэтае правіла не мае выключэнняў, як у "Правілах..." 1959 г. Словы з
ненаціскным канцавым о (адажыо, сальфеджыо, трыо і інш.), якія паводле дзеючых
правіл 1959 г. пішуцца з о, перастаюць быць выключэннямі і будуць пісацца з канцавым
а: адажыа, сальфеджыа, трыа, партфоліа, Токіа, Ватэрлоа і г. д. Такім чынам,
змяншаецца колькасць выключэнняў.
2. У новай рэдакцыі "Правіл..п. 3 уведзены для таго, каб размежаваць напісанне
літары ё ў складаных словах, першай часткай якіх з'яўляецца радыё-, і літар е, я ў
складаных словах, першай часткай якіх з'яўляецца радый.
Слова радыё- адносіцца да разраду нескланяльных назоўнікаў, канцавое ё ў ім
з'яўляецца часткай першай асновы складанага слова і пішацца нязменна. Складаныя словы
з першым кампанентам радыё-, такім чынам, утвараюцца без удзелу злучальнай галоснай і
з'яўляюцца чыстымі складаннямі. Літара ё ў такіх словах пішацца незалежна ад месца
націску ў другой частцы: радыёабслугоўванне, радыёабсталяванне, радыёаглядальнік,
радыёакустычны, радыёальтыметр, радыёаматар, радыёаматарскі, радыёантэна,
радыёапавяданне, радыёапарат, радыёапаратура, радыёаператар, радыёастранамічны,
радыёастраномія, радыёатэльё, радыёаўтограф, радыёаэранавігацыйны, радыёбачанне,
радыёбуй,
радыёвежа,
радыёветрамер,
радыёвузел,
радыёвымяральны,
радыёвыпраменьвальны, радыёвыпуск, радыёвышка, радыёвяшчанне, радыёгазета,
радыёгідраакустычны, радыёгідралогія, радыёгідраметэаралагічны, радыёголас і г. д.
Слова радый у беларускай мове - зменны назоўнік з асновай на -й, таму ў
складаных словах з першым кампанентам радый- галосныя е (я) з'яўляюцца злучальнымі
галоснымі, напісанне якіх падпарадкоўваецца агульнаму правілу (гл. §7. Правапіс е, ё, я ў
складаных словах): радыеадчувалънасцъ, радыеадчувальны, радыеактывацыйны,
радыеактыўны,
радыеахоўны,
радыебіёлаг,
радыебіялогія,
радыевугляродны,
радыегеалогія, радыеграфічны, радыеізатопны, радыекарбонны, радыелагічны,
радыелюмінесцэнцыя,
радыелячэнне,
радыеметрычны,
радыепратэктар,
радыерэзістэнтнасць,
радыесенсібілізацыя,
радыетэрапія,
радыеўстойлівасць,
радыехімічны, радыеэкалогія; радыягенны, радыяграфія, радыялогія, радыялярыевы,
радыялярыя, радыяметрыя, радыяхімія.
§ 3. Літары э, е
1.
Літара э пішацца:
у пачатку выклічнікаў э, эге, эге-ге, эй, эх;
пасля прыстаўной літары г у слове гэты і вытворных ад яго (дагэтуль), а таксама ў
выклічніках гэ, гэй і назвах літар (бэ, вэ і інш.);
пасля шыпячых, [р], [д], [т] і цвёрдага [ц]: жэрдка, жэмчуг, шэры, нашэсце,
чэрствы, чэк, нараджэнне, абуджэнне, рэкі, рэзаць, халадэча, сардэчны, пустэча,
мястэчка, цэны, у руцэ.
2.
У пачатку запазычаных слоў літары э, е як пад націскам, так і не пад
націскам пішуцца ў адпаведнасці з літаратурным вымаўленнем: эра, эсэ, эўрыка, эпас,
этыка, Эўклід, Эўрыпід, Эліста; егер, ерась, ерэтык, Еўропа, еўрапейскі, Еўпаторыя,
Ерэван, ерэванец, Еўфрат.
На канцы запазычаных нязменных слоў, а таксама ўласных імён і геаграфічных
назваў пасля зычных, акрамя л, к, пішацца э: купэ, рэзюмэ, рэнамэ, кафэ, галіфэ, кашнэ,
кабернэ, фрыкасэ, плісэ, каратэ, дэкальтэ; Струвэ, Мерымэ, Эйвэ, Хасэ, Морзэ, Табідзэ,
Брыгвадзэ, Каба-Вердэ, Душанбэ, Сан-Тамэ; але: сальта-мартале, філе, камюніке, піке.
3. Літара э ў запазычаных словах пасля губных зычных, а таксама пасля з, с, н
пішацца згодна з літаратурным вымаўленнем. Так, словы капэла, сурвэтка, экзэмпляр,
маянэз, тунэль, сэрвіс, інтэрнэт пішуцца з літарай э, а словы медаль, менеджмент,
нервы, парламент, перспектива, газета, сервіз – з літарай е.
4. У запазычаных словах, адзначаных у пунктах 2 і 3 гэтага параграфа, напісанне э,
е вызначаецца па слоўніку.
Каментарыі: 1. У §3 (п. 1) сфармуляваны правілы напісання літары э ў
спрадвечнабеларускіх словах.
2. У параграфе сфармуляваны толькі асноўныя прынцыпы правапісу галосных э, е у
запазычаных словах. Гэтае правіла адносіцца да найбольш складаных у беларускім
правапісе, таму напісанне гэтых літар у значнай частцы слоў іншамоўнага паходжання
вызначаецца па слоўніку. Згодна з новай рэдакцыяй істотна пашыраецца напісанне -э, у
тым ліку канцавога, у іншамоўных словах, якія паводле дзеючага правапісу пішуцца з
канцавым -е.
Напісанне э, е ў пачатку запазычаных слоў: эазін, эазойскі, эазухіі, эакранартый,
эбаніт, эбен, эвакуация, экзэма, экзэмпляр, экіпаж, экіпіроўка, эклектьізм, эколаг, экран,
экранізацыя, экскаватар і г. д.; егер, егермайстар, Егіпет, егіпецкі, езуіт, епархія,
епіскап, еўнух, еўракосмас іг. д.
Напісанне э, е ў канцы запазычаных слоў: албэ, андантэ, аташэ, бурымэ, галіфэ,
дэкальтэ, кашнэ, клішэ і г. д.; апліке, біенале, більбаке, букле, буле, варыкацэле, граве,
дэфіле, жэле, калоцыбе, камюніке, каноцыбе, кантабіле, кантэле, кокле, кракле, кюве і г.
д.
Напісанне э, е ў канцы запазычаных слоў пасля апострафа і мяккага знака: грэф’е,
дасье, дэзабілье, Ьэнье, калье, канферансье, кінаатэлье, круп’е, кульсье, куцюр’е, лансье.
§ 4. Перадача акання на пісьме
1. Галосныя гукі [о], [э] ў ненаціскным становішчы чаргуюцца з [а]: дом - дамы,
мова -маўленне, цэгла - цагляны, шэпт - шаптаць.
2. Незалежна ад паходжання слова гук [о] ў ненаціскных складах вымаўляецца як
[а], што перадаецца на пісьме: гара, вада, баранаванне, колас, холад, балота, Бандарэнка,
Коханава, Кунцава, Гамер, Сакрат, арганізацыя, педагагічны, электарат, харэаграфія,
заалогія.
Не падпарадкоўваюцца аканню словы са спалучэннямі ро, ло, якія чаргуюцца з ры,
лы: кроў - крыві - крывавы, дровы - дрывотня, крошка - крышыцъ, бровы - брыво, гром грымоты -грымець, брод - брысці, глотка - глытацъ, блохі - блыха.
3.
У словах славянскага паходжання і запазычаных словах, цалкам
адаптаваных у беларускай мове, галосны [э] ва ўсіх ненаціскных складах чаргуецца з [a] і
абазначаецца на пісьме літарай а: стрэхі - страха, шэры - шарэць, чэргі - чарга, крэмль крамлёўскі, жэмчуг - жамчужына, арэнда - арандаваць, майстэрня - майстар.
Ва ўласных імёнах са славянскай лексічнай асновай і ў даўно запазычаных словах з
неславянскіх моў у ненаціскных складах гук [э] падпарадкоўваецца агульным правілам
акання - пасля цвёрдых зычных ён чаргуецца з [a] і абазначаецца на пісьме літарай а:
Беразіно, Чарапавец, Жамчужнікаў, Чарнышэўскі, Шаўчэнка, Чалюскін, літара,
транслітарацыя.
4.
Перадача на пісьме [э] ў іншых запазычаных словах у ненаціскных складах
асновы вызначаецца наступнымі правіламі:
у пачатку слова [э] перадаецца на пісьме літарай э ў адпаведнасці з беларускім
літаратурным вымаўленнем: эканомія, экзамен, экватар, этажэрка, элемент. Літара э
пішацца пасля прыставак і ў другой частцы складанага слова: праэкзаменаваць,
трохэлементны, квінтэсэнцыя;
пасля шыпячых, [р], [д], [т] і цвёрдага [ц] пішацца э: жэтон, Жэнева, Жэрар,
жэлацін, чэкмень, рэспубліка, рэформа, Рэмарк, рэклама, рэактар, рэвізія, агрэгат,
рэжым, рэкорд, рэестр, рэвалюцыя, дэталъ, гардэроб, Дэтройт, Дэфо, дэлегат,
дэманстрацыя, ордэн, тэорыя, тэатр, тэлеграф, тэлефон, ветэран, катэт, тэрмометр,
тэарэма, цэнтралізм, цэвіта.
5. У запазычаных словах напісанне э і а пасля зычных, акрамя шыпячых, [р], [д], [т]
і цвёрдага [ц], вызначаецца па слоўніку: панэль; але: шынель.
6. Ненаціскныя фіналі -эль, -эр у запазычаных словах перадаюцца як -аль, -ар:
шніцаль, шпаталь, міталь, форталь, карцар, грэйдар, лодар, кампютар, пэйджар,
рэйсфедар, эспандар, тэндар, ордар, менеджар, фарватар, альма-матар, кратар,
прэсвітар.
Ненаціскныя фіналі -эль, -эр ва ўласных імёнах іншамоўнага паходжання
перадаюцца нязменна: Ландэр, Одэр, Пітэр, Юпітэр.
Каментарыі: У §4 сфармуляваны асноўныя палажэнні, якія датычацца
адлюстравання на пісьме такой адметнай рысы беларускага вымаўлення, як аканне. У
асноўным у новым правапісе захоўваецца ранейшая норма. Змены датычацца толькі слоў
іншамоўнага паходжання з канцавымі ненаціскнымі фіналямі -эль, -эр у запазычаных
словах, у якіх паводле дзеючых правіл захоўвалася нязменнае напісанне гэтых фінальных
частак. У новай рэдакцыі "Правіл..." на напісанне гэтых слоў і вытворных ад іх
паслядоўна распаўсюджваецца агульны прынцып адлюстравання акання на пісьме:
аўтсайдар (аўтсайдарскі), бартар (бартарны), бухгалтар, дэкодар, майстар, прынтар
(прынтарны), камп’ютар (камп’ютарны, камп'ютаршчык), кандытар (кандытарскі),
світар, фарватар (фарватарны), шніцаль, эспандар і г. д. Такім чынам, захоўваецца
аднастайнасць напісання цэлай групы структурна аднолькавых слоў іншамоўнага
паходжання.
§ 5. Правапіс літар о , э , а ў складаных словах
1.
У складаных словах можа быць адзін асноўны і адзін або некалькі пабочных
націскаў. Калі ў другой частцы складанага слова націск на першым складзе, то ў першай
частцы замест о пішацца а: дабрадзей, скараход, салявар, дабраякасны, галаваломка,
вадасховішча, малатабоец, бамбасховішча, раўнапраўе.
Літара о захоўваецца ў складаных словах, першай часткай якіх з'яўляюцца слова-,
што-, фота-, мота-: словазлучэнне, словазмяненне; штодзённы, штомесяц, штогод;
фотаздымак, фотакопія, фотаплёнка, фотакамера, фотавыстаўка і г. д.; але:
фатаграфія і вытворныя ад яго; мотагонкі, мотакрос, мотаспорт і г. д.; але: матавоз,
матацыкл і вытворныя ад іх.
2.
Калі ў другой частцы складанага слова націск не на першым складзе, то ў
першай частцы захоўваецца о: асновапалажэнне, бавоўнапрадзільны, вогнетрывалы,
водаразмеркавальнік,
вагонарамонтны,
востракамбінацыйны,
высокаідэйны,
галоўнакамандуючы, корманарыхтоўка, конегадоўля.
У першай частцы некаторых складаных слоў, асабліва навуковых тэрмінаў, можа
выразна праяўляцца пабочны націск і тады, калі асноўны націск падае на першы склад
другой часткі. У такім выпадку пад пабочным націскам у першай частцы захоўваецца
напісанне о: агорафобія, азонастойкі, азотнакіслы, збожжасховішча, коксагазавы,
манголазнаўства,
мовазнаўства,
мовазнаўчы,
маторазборка,
работадавец,
словатворчасць, фондасховішча і інш.
Ва ўсіх іншых выпадках напісанне падобных слоў вызначаецца па слоўніку.
3. Літара о пішацца ў першай частцы складаных слоў, калі другая частка
пачынаецца з ў (у нескладовага): марозаўстойлівы, торфаўборачны, вогнеўстойлівы,
збожжаўборка.
4. Лічэбнікі ад 600 да 800 утвараюць асобны тып складаных слоў, у якіх першая
частка скланяецца і пішацца як самастойнае слова.
Напрыклад:
Н. шэсцьсот
семсот
восемсот
Р. шасцісот
сямісот
васьмісот
Д. шасцістам сямістам васьмістам
В. шэсцьсот семсот
восемсот
Т. шасцюстамі сямюстамі васьмюстамі
М. (аб) шасцістах сямістах васьмістах
5. Гук [э] у першай частцы складаных слоў захоўваецца і абазначаецца літарай э:
мэтанакіраваны, мэтазгодна, рэдказубы, шэравокі, арэхападобны, крэдытаздольнасць,
тэлебачанне.
6. У складаных словах, утвораных ад лічэбніка ў форме роднага склону і іншага
слова, першая частка пішацца так, як яна пішацца ў родным склоне лічэбніка:
трохдзённы, чатырохпавярховы, шасціствольны, шасцісоты, пяцідзёнка, дзесяцігодка,
сямікласнік, васьмігадовы, васьмісоты, дзевяціградусны, саракагоддзе, саракапяцітонны,
двухсотметровы.
7.Калі складаныя словы маюць у сваім складзе больш за дзве часткі, то кожная з іх
пішацца як асобна ўзятае слова: авіяматорабудаванне, аўтатрактарабудаванне,
аэрафотапрыбор.
Каментарыі:
1. Правілы напісання літар о, э, а ў складаных словах датычацца галоўным чынам
першай часткі складаных слоў і адносяцца да найбольш цяжкіх у сучасным беларускім
правапісе. Напісанне гэтых літар у складаных словах залежыць ад месца націску ў другой
частцы складанага слова, а таксама ад характару яго першай часткі (спрадвечнае ці
запазычанае слова).
У новых правілах напісанне літар о, э, а ў складаных словах у асноўным адпавядае
"Правілам беларускай арфаграфіі і пунктуацыі" 1959 г., удакладненні датычацца толькі
напісання асобных слоў і груп слоў. Асноўным застаецца прынцып, што напісанне
галосных о, э, а ў першай частцы складанага слова залежыць ад месца націску ў другой
частцы і колькасці асноў у складаным слове. Таму правапіс галосных о, э, а ў пераважнай
большасці агульнаўжывальных складаных слоў з пераважна славянскімі (спрадвечнымі)
асновамі падпарадкоўваецца наступным правілам.
а) Калі націск у другой частцы складанага слова падае на першы склад, то ў першай
частцы замест о пішацца а: добры - дабрадзей, соль - салявар, молат - малатабоец, роўны
- раўнапраўе, горы - гарналыжнік, гарналыжніца і гарналыжны і інш.
б)
Калі ж націск у другой частцы складанага слова не на першым складзе, то ў
першай частцы паяўляецца дадатковы (пабочны) націск і захоўваецца напісанне о: агонь вогнетрывалы, высокі - высокамастацкі, вагон - вагонабудаўнічы і інш.
Калі другая частка складанага слова пачынаецца з ў (у нескладовага), то ў першай
частцы таксама захоўваецца напісанне літары о: марозаўстойлівы, торфаўборачны,
вогнеўстойлівы, збожжаўборка і інш. Мэтазгоднасць такога напісання абумоўлена тым,
што ў словах устойлівы, уборка націск падае на другі склад і захоўваецца на гэтым жа
складзе, калі яны становяцца другой часткай складанага слова. Пераход жа у ў ў
абумоўлены толькі пазіцыйна. Гэтым жа абумоўлена і напісанне слоў вокамгненна,
вокамгненны, вокамгненнасць, у якіх другой часткай з'яўляюцца словы імгненна,
імгненны, імгненнасць з націскам не на першым складзе.
в)
Калі складаныя словы маюць у сваім складзе больш за дзве часткі, то кожная
з іх пішацца як асобна ўзятае слова: авіяматорабудаванне, аўтатрактарабудаванне,
аэрафотапрыбор, водамаслазапраўшчык.
г)
Напісанне літары э ў першай частцы складаных слоў захоўваецца нязменна
як у самастойным слове: мэтанакіраваны, мэтазгодна, рэдказубы, шэравокі,
арэхападобны, крэдытаздольнасць, тэлебачанне.
2. Разам з тым правапіс о, а ў першай частцы даволі вялікай колькасці складаных
слоў не падпарадкоўваецца названым вышэй агульным прынцыпам правапісу складаных
слоў. Фактычна выключэннямі з гэтага правіла з'яўляюцца многія складаныя словы з
першай часткай іншамоўнага паходжання, у якіх напісанне о захоўваецца незалежна ад
месца націску ў другой частцы.
Згодна з новымі правіламі захоўваецца нязменнае напісанне о у словах слова-,
што-, фота-, мота-, калі яны з'яўляюцца першай часткай складаных слоў незалежна ад
месца націску. Напісанне о захоуваецца таксама ў першай частцы незалежна ад месца
націску ў другой у значнай колькасці складаных слоў, якія адносяцца ў асноўным да
тэрміналагічнай лексікі. Захаванне ў новых правілах гэтай "старой" нормы абумоўлена
імкненнем:
а) захаваць традыцыю нязменнага напісання некаторых вельмі пашыраных у
сучаснай маўленчай практыцы беларускіх слоў (збожжа, мова, свабода і інш.). Асабліва
гэта датычыцца выпадкаў, калі неабходна захаваць аднолькавае напісанне частак у
складаных словах, якія падпарадкоўваюцца розным прынцыпам напісання: свабодалюбівы
(націск у другой частцы не на першым складзе) і свабодалюбства (націск у другой частцы
на першым складзе);
б)
пазбегнуць непажаданай аманіміі і двухсэнсоўнасці складаных слоў (слова і
слава, мангол і мангал): словатворчасць (ад слова, а не слава);
в)
не дапусціць сэнсавай неадназначнасці тэрміналагічнай лексікі, што
перашкаджае выкарыстанню беларускай мовы ў навуковай і афіцыйна-дзелавой сферах.
Напрыклад: вокарухалъны (анатам.), гросмайстар, збожжаздатачны, збожжасклад,
збожжасховішча, іголкафільтр, калонлічба, коксагазавы, коксахімія, манголазнавец,
мовазнаўства,
мовазнаўчы,
моватвдрчасць,
моватворчы,
маторазборачны,
прыродазнавец,
прыродазнаўца,
работадаўца,
ружоватвары,
свабодалюбны,
свабодалюбства, свабоднападаючы, словатворчасць, словаформа, усходазнавец,
усходазнаўства, фондаёмістасць, фондасховішча, электронвольт і г. д.
Фактычна ва ўсіх гэтых выпадках у адпаведнасці з вымаўленнем у першай частцы
праяўляецца пабочны націск. Правапіс такіх слоў трэба правяраць па слоўніках.
У складаных словах, што пішуцца праз злучок, кожная частка захоўвае свой націск
і пішацца як самастойнае слова: доберман-пінчар, чррна-белы, чорна-буры, чырвона-белы,
чырвона-буры. Параўн. таксама: стоп-кран, стоп-кадр, стоп-сігнал, шоу-бізнес.
3. Некаторыя асаблівасці мае напісанне о, э, а у складаных словах, першай часткай
якіх з'яўляюцца лічэбнікі.
Захоўваецца нязменнае напісанне першай часткі ў складаных лічэбніках шэсцьсот,
семсот, восемсот. Гэта абумоўлена тым, што гэтыя лічэбнікі ўяўляюць сабой
спецыфічную групу складаных слоў, у якіх пры скланенні змяняюцца абедзве часткі, а
значыць захоуваецца самастойны націск і напісанне ўсіх склонавых форм як у асобных
словах.
Незалежна ад месца націску ў другой частцы захоўваецца ў складаных словах
нязменнае напісанне з літарай о першых частак, якія з'яўляюцца формамі роднага склону
лічэбнікаў дзвесце, дзевяноста, сорак, тры, трыста, чатыры, чатырыста:
двухсотгадовы, двухсоткглаграмовы, дзевяностагадовы, саракагадовы, саракатонны,
трохаконны, трохаршынны, трохбаковы, трохгалосы, трохкіламетровы, трохлітровы,
чатырохпрацэнтны,
чатырохрублёвы,
чатырохсотгадовы,
чатырохтыднёвы,
трохсотгадовы, а таксама двухсотгоддзе, дзевяностагоддзе, трохвосевы, трохмачтавы,
трохмерны, трохмесячны, трохмоўны, трохпалубны, трохсотгоддзе, трохсоты,
трохстволка,
трохструнны,
трохсценка,
чатырохзначны,
чатырохколерны,
чатырохмесны, чатырохногі, чатырохслоўны, чатырохтомнік.
Такім жа чынам у новых правілах уніфікуецца напісанне складаных слоў, першай
часткай якіх з'яўляецца лічэбнік сто: стагоддзе, стагодні, стаградусны, стасільны,
статысячны, статыcячнік, стасвечкавы, ставежавы, статонны, а таксама стааблічны,
ставярстовы, стагадовы, стагаловы, стагалосы, стаграмовы, стаметровы,
стамільённы, стапрацэнтны, старублёвы. У гэтых словах галосная а з'яўляецца
злучальнай галоснай і яе правапіс вызначаны адпаведным правілам, згодна з якім
злучальная галосная о пішацца толькі пад націскам. Акрамя таго, частка ста- у гэтых
словах з'яўляецца формай роднага склону лічэбніка сто, што цалкам суадносіцца з
агульным правілам правапісу складаных слоў у першай частцы лічэбнікаў у форме
роднага склону.
З а ў в а г а : У дзеючых правілах напісанне слоў з лічэбнікам сто падаецца
непаслядоўна: стагоддзе, стагодні, але стоградусны, стотысячны, стогаловы і г. д.
(Слоўнік беларускай мовы. Мінск, 1987).
§ 6. Перадача якання на пісьме
1.
Галосныя е, ё у першым складзе перад націскам абазначаюцца на пісьме
літарай я: землі - зямля, зелень - зялёны, сем'і - сям я, сёлы - сяло, сестры - сястра, вёслы вясло, веска - вясковы, елка - яліна, ездзіць - язда, ёмкі - ямчэй, ёрш - ярша, лён - лянок, мёд
- мядок, дзень - дзянёк, лес – лясны, снег - снягі, вецер – вятры, сцены - сцяна, дзевяць -
дзявяты, дзесяць - дзясяты, сем - сямнаццаць, восем - васямнаццаць, цецерукоў - цецярук,
перанесці - перанясу.
У іншых ненаціскных складах е захоўваецца: селянін, зеляніна, вестуны, леснікі,
векавечны, верацяно, нерухомы, безупынны, возера, весела, восем, заедзь, высветліць,
выехаць, восень, цемень, дзевятнаццаты, дзесятковы.
2.Літара я пішацца ў першым складзе перад націскам у імёнах, прозвішчах і
геаграфічных назвах са славянскай лексічнай асновай і ў даўно запазычаных словах з
неславянскіх моў: Бялынічы, Лемяшэвічы, Аляксандр, Сяргей, Бялінскі, Няхода,
дзяжурства, каляндар, яфрэйтар, сяржант, Яршоў.
3.Заўсёды захоўваецца е ў першым складзе перад націскам пасля заднеязычных г,
к, х: герой, Герасім, кераміка, кефір, Херсон.
4.Часціца не і прыназоўнік без заўсёды пішуцца з літарай е: не быў, не браў, не ідзе,
не спыніць, без меры, без жартаў, без прычыны, не без вынікаў, не без работы.
Пры напісанні разам не і без становяцца прыстаўкамі і падпарадкоўваюцца
агульным правілам напісання галосных літар е, я: няхай, нястомна, няштатны,
бязмежны, бязлюдны, бясконца; але: непісьменны, безупынны, безапеляцыйны,
бескарысны, беспаваротны.
5.
Літара я пішацца ў некаторых каранях слоў нязменна: віцязь, сувязь, заяц,
яравы, вязаць, завязь, повязь, мяккаваты, цягавіты, цяжкаваты, святкаваць, месяц, пояс,
памяць, дзевяць, дзесяць, тысяча, Бесядзь, Прыпяць; япрук - япрука, япруковы; ядловец ядлаўцовы.
6. Літара я пішацца ў паслянаціскных складах у некаторых суфіксах назоўнікаў
(роўнядзь. боязь, дробязь) і дзеясловаў (лаяць, веяць, сеяць. кашляць, баяць, муляць), а
таксама ў аддзеяслоўных назоўніках (лаянка, веялка, сеялка).
Каментарыі:
1.Правілы перадачы якання на пісьме застаюцца ў цэлым нязменнымі ў параўнанні
з адпаведнымі параграфамі "Правіл беларускай арфаграфіі і пунктуацыі" (Мінск, 1959),
аднак іх дзеянне больш паслядоўна распаўсюджваецца на напісанне некаторых груп слоў.
У прыватнасці, згодна з новымі правіламі пішацца я замест е ( е ) у першым складзе перад
націскам у словах дзявяты, дзясяты, дзясятка, дзясятнік, сямнаццаць, сямнаццаты,
васямнаццаць, васямнаццаты, пяцьдзясят, пяцідзясяты, шэсцьдзясят, шасцідзясяты,
семдзясят, сямідзясяты, восемдзясят, васьмідзясяты і некаторых іншых словах
іншамоўнага паходжання. Мэтазгоднасць адлюстравання на пісьме якання ў гэтых словах
тлумачыцца ў першую чаргу сучаснай маўленчай практыкай. Акрамя таго, словы
сямнаццаць, васямнаццаць цяпер у адпаведнасці з сучаснай лінгвістычнай традыцыяй
разглядаюцца як суфіксальныя ўтварэнні, а не складаныя словы, што апраўдвае менавіта
такое іх напісанне.
ПРАВАПІС ЛІЧЭБНІКАЎ СЕМДЗЕСЯТ, ВОСЕМДЗЕСЯТ
У каментарыях да § 6 "Перадача якання на пісьме" "Правіл беларускай арфаграфіі і
пунктуацыі" (Роднае слова, № 2, с. 90) тлумачыўся правапіс е, я ў лічэбніках, у тым ліку
складаных з кампанентам -дзясят, -дзясяты.
Трэба прызнаць арфаграфічна некарэктным прапанаванае напісанне слоў
семдзясят, восемдзясят. У адпаведнасці з агульным правілам правапісу е, я у
паслянаціскных складах (гл. п. 1 § 6 Закона) гэтыя словы павінны пісацца як
(гл. таксама: Слоўнік беларускай мовы: Арфаграфія. Арфаэпія.
Акцэнтуацыя. Словазмяненне / пад рэд. М. В. Бірылы. Мінск: БелСЭ, 1987. 903 с).
2.Захаванне ў першым пераднаціскным складзе пасля заднеязычных г, к, х у словах
іншамоўнага паходжання літары е абумоўлена асаблівасцямі беларускага літаратурнага
вымаўлення і адпавядае той пісьмовай традыцыі, што склалася: герой, Герасім, кераміка,
кефір, Херсон.
Пасля заднеязычных г, к, х у словах іншамоўнага паходжання літара я пішацца, у
тым ліку і пад націскам, толькі ў тых выпадках, калі яно з'яўляецца этымалагічным: гяур,
кярыз, Кяхта, Гянджа і інш.
Напісанне літары е ў першым пераднаціскным складзе пасля іншых зычных у
словах іншамоўнага паходжання адбываецца ў адпаведнасці з літаратурным вымаўленнем
і вызначаецца сдоўнікам, напрыклад: бензін, вазелін, медаль, метро, пенал, пенснэ, перон,
перыяд, універсальны, феерверк, экзекуцыя, элемент і інш.
3.Напісанне часціцы не і прыназоўніка без з літарай е абумоўлена іх статусам
асобных слоў. Таму на іх напісанне не ўплывае слова, з якім яны спалучаюцца ў
пісьмовым тэксце. Такі падыход забяспечвае аднастайнасць іх напісання і спрыяе
павышэнню агульнага ўзроўню граматнасці.
4.Пункты 5 і 6 § 6 тлумачаць нязменнае напісанне літары я ў каранях некаторьгх
слоў і суфіксах.
Таксама захоўваецца напісанне літары я не ў першым пераднаціскным складзе ў
наступных выпадках (гл.: Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі. Мінск, 1959):
а)
у ненаціскных канчатках назоўнікаў жаночага роду першага скланення ў
творным склоне: песняй (-яю), воляй (-яю), хваляй (-яю), кнігарняй (-яю);
б)
у ненаціскных канчатках некаторых назоўнікаў мужчынскага, жаночага і
ніякага роду ў родным склоне множнага ліку: суседзяў, гердоў, заданняў, выступленняў,
хваляў, роляў;
в)
у ненаціскных канчатках якасных і адносных прыметнікаў і парадкавых
лічэбнікаў ніякага роду ў назоўным і вінавальным склонах: летняе надвор'е, апошняе
заданне, трэцяе пакаленне;
г)
у ненаціскных канчатках якасных і адносных прыметнікаў і парадкавых
лічэбнікаў і дзеепрыметнікаў у назоўным склоне множнага ліку: раннія халады, родныя
дзеці, далёкія перспектывы, шырокія дарогі, густыя лясы, пяцідзясятыя гады, паламаныя
дрэвы;
д)
у ненаціскных канчатках якасных і адносных прыметнікаў і парадкавых
лічэбнікаў мужчынскага, ніякага і жаночага роду ў родным і давальным склонах
адзіночнага ліку: позняга (позняй), учарашняга (учарашняй), трэцяга (трэцяй);
е)
у ненаціскных канчатках якасных і адносных прыметнікаў і парадкавых
лічэбнікаў жаночага роду ў творным і месным склонах адзіночнага ліку: летняй (-яю)
парой, летняй пары, дальняй (-яю) дарогай, дальняй дарозе, трэцяй (-яю) групай, трэцяй
групе;
ж)
у склонавых канчатках займеннікаў, якія скланяюцца як прыметнікі: якія,
гэтыя, іншыя, нейкія і г. д.
Напісанне склонавых канчаткаў назоўнікаў, прыметнікаў, лічэбнікаў, займеннікаў,
а таксама асабовых канчаткаў дзеясловаў рэгламентуецца граматыкамі беларускай мовы.
§ 7. Правапіс е, ё, я ў складаных словах
1. У першай частцы складанага слова літара е захоўваецца незалежна ад таго, на
якім складзе націск у другой частцы: сенакасілка, серпадзюб, верхнеазёрскі, белабрысы,
землетрасенне, светапогляд, свежавымыты, свежамарожаны, сенажаць.
Калі першай часткай складаных слоў з'яўляецца аснова велік- / вялік-, напісанне
літар е або я залежыць ад таго, які склад у другой частцы націскны: калі першы, пішацца
е, калі другі, пішацца я: велікадушны, велікарускі, велікамучанік, велікасвецкі;
Вялікабрытанія, вялікадзяржаўны, вялікагаловы.
2. У першай частцы складанага слова літара ё захоўваецца пры націску не на
першым складзе другой часткі і замяняецца на е, калі націск на першым складзе другой
часткі: лёгкаатлетычны, лёдадрабілка, мёртванароджаны, мёдаварэнне; ледарэз,
медагонка, легкадумна.
3. У складаных словах злучальныя галосныя о, ё пішуцца толькі пад націскам, а - у
любым ненаціскным складзе: ільновалакно, Вадохрышча, куродым, часопіс, геліёграф,
марозаустбйлівы, прыборабудаунічы.
'
4. Злучальная галосная е ў складаных словах пераходзіць у я, калі націск на
першым складзе ў другой частцы складанага слова: баяздольны, зернясховішча, земляроб,
жыццярадасны, крывятворны; але: боеприпасы, жыццеапісанне, землекарыстанне,
зернебабовы.
Злучальная галосная е ў складаных словах захоўваецца, калі другая частка
пачынаецца з ў ( у нескладовага): зернеўборачны, вогнеўстойлівы.
Складанаскарочаныя словы пры напісанні звычайна разглядаюцца як простыя
словы з адным націскам: зямфонд, лясгас.
Каментарыі: Напісанне е, ё, я ў складаных словах адносіцца да з'яў, у якіх
неаднастайна адлюстроўваецца перадача на пісьме "акання" і "якання" і ў асноўным
датычыцца правапісу гэтых літар у першай частцы складанага слова, а таксама правапісу
злучальных галосных. У параўнанні з "Правіламі" 1959 г. новыя правілы правапісу е, ё, я ў
складаных словах фактычна не змяняюцца. Разам з тым яны маюць пэўныя асаблівасці, у
сувязі з чым выдзелены ў асобны параграф.
1. Асаблівасцю правапісу літары е ў першай частцы складанага слова з'яўляецца
тое, што яе напісанне ніяк не абумоўлена месцам націску ў другой частцы. Фактычна ў
дадзеным выпадку націскная і ненаціскная літара е пішацца:
- у словах іншамоўнага паходжання так, як і ў адпаведным самастойным слове ці
частцы складанага слова;
- у спрадвечнабеларускіх словах так, як і ў пазіцыі пад націскам, або калі літара е
стаіць не ў першым пераднаціскным складзе:
бела-: белавежскі, белакрылы, беларусістыка (параўн. белы, беленькі, але бялець,
бялюткі);
бенза-: бензапіла, бензакалонка, бензацыстэрна (параўн. бензін);
бензгл-: бензілпеніцылін (параўн. бензіл);
бетон-: бетонамяшалка, бетонаўкладчык (параўн. бетон);
вегета-: вегетанеўроз (параўн. вегетацыя, вегетарыянскі);
веера-: вееракрылыя, веерападобны (параўн. веер);
вела-: велагоншчык, велазавод, веласпорт;
венца-: венцаносны (параўн. венчык, але вянец, вянок);
вера-: вераадступнік, вераадступніцкі (параўн. вера, вернік);
верацёна-: верацёнападобны (правапіс гэтага слова неабходна запомніць; параўн.
верацяно, верацёнца, але верацёны);
верна-: вернападданыя (параўн. верны, вернасцъ);
верхне-: верхнегартанны, верхнезубны, верхнесілезскі (параўн. верх, верхні, але
вяршыць);
ветра-: ветрагон, ветрарухавік, ветраўстаноўка (параўн. вецер, але вятрыска);
вечна-: вечназялёны, вечнамёрзлы (параўн. вечны, вечнасць);
геопага-: геолагаразведачны, геолагаразведка (параўн. геолаг, геалогія);
геранта-: герантамарфоз, герантапсіхалогія;
дзевяць-: дзевяцігадовы, дзевяцікласнік, дзевяцікратны (параўн. дзевяць, але
дзявяты);
дзесяць-: дзесяцібальны, дзесяцівугольны, дзесяціградусны (параўн. дзесяць,
дзесяткевы, але дзясяты);
дзет-: дзеталюбівы, дзетдомаўскі, дзетсад (параўн. дзеці, дзетвара, але
дзяцінства);
звера-: зверабой, зверагадоўля, звералоў (параўн. звер, але звярыны);
земле-: землеапісанне, землеўласнік, земляроб (параўн. землі, земляны, але зямля);
зерне-: зернебабовы, зернедрабілка, зернясховішча (параўн. зерне, зернавы, але
зярнятка);
крэменя-: крэменязём, крэменякіслы (параўн. крэмень);
леса-: лесагадавальнік, лесанарыхтоўка, лесаруб, лесасушыльны (параўн. лес,
лесавік, але лясны);
лета-: летапісанне, летапісец (параўн. летні);
мега-: мегакалорыя;
меда-: медагонка, медазбор, меданосны (параўн. мёд, але мядовы);
медна-: медналісты, меднаплавільны, меднастволы (параўн. медзь);
меза-: мезагамія, мезазой, мезацэфал;
мела-: меладрама, меламан;
мета-: метабіёз, метагалактыка, метагенез, метафізік, метамарфозы;
перша-: першааснова, першабытны, першадрукар (параўн. першы, але пярвічны);
сева-: севазмена, севазварот, севазваротны (параўн. сеяцъ, але засяваць);
сейсма-: сейсмаактыўнасць, сейсмаграфія, сейсматэрапія (параўн. сейсміка);
селе-: селеахова, селезасцерагальны (параўн. сель);
селена-: селенаграфія, селенацэнтрычны, селенограф (параўн. селен);
сема-: семасіялагічны, семасіялогія (параўн. сема);
семя-: семядольны, семязавязь, семяўтварэнне (параўн. семя);
сена-: сенавалакуша, сенавязалка, сенакасілка, сенасушылка (параўн. сена, але
сянаж);
сера-: серавадарод, серавуглярод (параўн. сера);
серна-: сернакіслотны, сернакіслы (параўн. серны);
серпа-: серпадзюб, серпападобны (параўн. серп, але сярпы);
фена-: фенабарбітал, фенагенетыка;
фера-: феравальфрам, ферамагнітны, ферасплаў;
цемна-: цемнабровы, цемнавокі, цемнаскўры (параўн. цемень, але цямнець);
цепла-: цеплалюбівы, цепламасаабмен, цеплатраса (параўн. цёплы, але цяпло).
Фактычна адзіным выключэннем з гэтага правіла з'яўляецца аснова велік- / вялік-,
у якой напісанне літары е ці я залежыць ад месца націску ў другой частцы складанага
слова: велікадушны, велікарускі, велікамучанік, велікасвецкі; Вялікабрытанія,
вялікадзяржаўны, вялікагаловы.
2. Правапіс літары ё ў першай частцы складаных слоў цалкам залежыць ад месца
націску ў другой частцы. Калі націск падае на пер-ы склад другой часткі складанага слова,
то ў першай частцы замест ё пішацца е: ледарэз, медагонка, легкадумна. Калі націск
знаходзіцца не на першым складзе другой часткі складанага слова, у першай частцы
захоўваецца напісанне ё: лёгкаатлетычны (параўн. лёгкі), лёдадрабілка (параўн. лёд),
мёдаварэнне (параўн. мёд).
3. Правапіс злучальных галосных е, ё і я (таксама як a і о ) цалкам залежыць ад
месца націску ў другой частцы складанага слова.
Злучальныя галосныя ё і о пішуцца толькі пад націскам. У адных выпадках гэта
можа быць адзіны націск у складаным слове (Вадохрышча, куродым, часопіс, геліёграф), у
іншых - фактычна другі дадатковы націск (ільновалакно) як у складаных словах з націскам
не на першым складзе ў другой частцы (вогнетрывалы, водаразмеркавальнік,
вагонарамонтны, высокаідэйны, конегадоўля) (гл. § 5, пункт 2 Правіл).
Не пад націскам заўсёды пішацца злучальная галосная а у поўнай адпаведнасці з
правапісам о і а ў націскных і ненаціскных складах (гл. § 2, п. 1 і § 4, пп. 1 і 2 Правіл).
Злучальная галосная е ў складаных словах пераходзіць у я, калі націск на першым
складзе ў другой частцы складанага слова ў поўнай адпаведнасці з правіламі
адлюстравання якання на пісьме ў спрадвечнабеларускіх словах: баяздольны,
зернясховішча,
земляроб,
жыццярадасны,
крывятворны;
але:
боепрыпасы,
жыццеапісанне, землекарыстанне, зернебабовы (параўн. землі, зямля, земляны; зелень,
зялёны, зеленаваты).
Напісанне злучальнай галоснай е ў складаных словах з другой часткай, якая
пачынаецца ў ( у нескладовым), таксама падпарадкавана агульнаму правілу правапісу
складаных слоў (гл. каментарыі да § 5 у "Родным слове" № 2 за 2009 г.). У адпаведнасці з
гэтым правілам злучальная галосная е паслядоўна пішацца ва ўсіх складаных словах, у
якіх другая частка пачынаецца з ў і таму мае націск на першым складзе: вогнеўстойлівы,
зернеўборачны, землеўласнік, цыбулеўборачны. У папярэдняй лексікаграфічнай практыцы
гэтае правіла выкарыстоўвалася непаслядоўна. Параўн. цыбуляўборачны (Слоўнік
беларускай мовы. Мінск, 1987).
§ 8. Прыстаўныя галосныя і, a
1.
Прыстаўная галосная і пішацца:
у пачатку слова перад спалучэннямі зычных з першай літарай м: імшара, імчаць,
імгла, імгненне, імклівы;
у пачатку некаторых слоў перад спалучэннямі зычных з першымі літарамі р, л, калі
слова з такімі спалучэннямі зычных пачынае новы сказ або стаіць пасля знака прыпынку
ці слова, што заканчваецца на зычную: іржа, іржаць, ірдзенне, ірваць, іржышча; ілгун,
ільдзіна. Іржуць коні, калёсы скрыпяць ад Дона да Буга (Я. Купала). Часамі на цэлыя
кіламетры рассцілалася дарога роўным, нібы выбеленым на сонцы, ільняным палатном
(Я. Колас). Калі слова з такім пачатковым спалучэннем зычных стаіць пасля слова, якое
заканчваецца на галосную, і пасля яго няма знака прыпынку, то прыстаўная літара і не
пішацца: Азалаціла восень поле ржышчам, дрэвы лісцем, гумны снапамі (К. Чорны).
Люблю я прыволле шырокгх палёў, зялёнае мора ржаных каласоў... (Я. Колас).
2. У некаторых словах можа з'яўляцца прыстаўная галосная а: імшара і амшара,
іржаны і аржаны, іржышча і аржанішча.
3. Пасля прыставак і першай часткі складанага слова, якія заканчваюцца на
галосную, прыстаўныя літары і і а перад р, л, м не пішуцца: заржавець, заржаць,
зардзецца, замглёны, замшэлы, прымчацца, вокамгненна.
Каментарыі: Прыстаўныя галосныя адлюстроўваюць асаблівасці беларускага
літаратурнага вымаўлення, таму ў параграфе сфармуляваны асноўныя правілы перадачы
на пісьме гэтай фанетычнай асаблівасці беларускай мовы.
У новых правілах у асноўным захоўваюцца ранейшыя нормы правапісу
прыстаўных галосных і і а. Нягледзячы на тое, што гэтае правіла распаўсюджваецца на
напісанне вельмі нязначнай колькасці слоў, яго прымяненне мае некаторыя асаблівасці.
1. Трэба адрозніваць словы з прыстаўным і (ільдзіна, ілгун, ільняны, імшара,
іржаны, іржавы і г. д.) і "непрыстаўным" і (імперыя, імпульсіўны, імпарт, імправізаваць).
2. Сама фанетычная з'ява не мае універсальнага характару. Прыстаўныя галосныя
паяўляюцца толькі перад некаторымі спалучэннямі зычных з першымі санорнымі л, м і р у
спрадвечнабеларускіх словах (гл. правіла). Не паяўляюцца прыстаўныя галосныя,
напрыклад, у словах млын, млявы, мроіцца, мсцівец, ртуць.
3. Некаторыя словы могуць ужывацца як з прыстаўнымі галоснымі, так і без іх
(ірваць і рваць, іржанне іржанне, іржаны іржаны, а таксама істужка і стужка). Гэта
значыць, што многія напісанні з прыстаўной галоснай і без яе з'яўляюцца варыянтнымі
(залежаць ад месца слова ў сказе, ад знакаў прыпынку і г. д.).
4. Ужыванне прыстаўной галоснай абумоўлена пазіцыяй слоў у сказе, а таксама
пазіцыяй адпаведнай каранёвай марфемы ў вытворным слове. Параўн.: ільсніцца зальсніцца; імгла -замглёлы, замглёны, замгліцца, замгліць; імчацца - замчацца, замчаць,
памчацца, памчаць, прымчацца, прымчацъ; імшыць - замшыцца, замшэлы, замшэць;
ірдзецца - зардзецца, зардзець; іржавець - заржавелы, заржавецъ, заржавець, заржаўлены; іржаць - заржаць. У папярэдняй моўнай практыцы дапускаліся варыянтныя
напісанні з прыстаўной галоснай і без яе ў адной і той жа фанетычнай пазіцыі, напрыклад,
заржавець і заіржавець, заржаць і заіржаць (гл. Слоўнік беларускай мовы. Мінск, 1987).
5. Прыстаўныя галосныя могуць ужывацца не толькі ў асобных морфах адной і той
жа каранёвай марфемы ў розных словах (лён - ільняны), але і ў морфах адной марфемы ў
розных словаформах аднаго слова (лён - ільну, леў - ільва, лёд - пад ільдом і г. д.).
6. Прыстаўная галосная а з'яўляецца, па сутнасці, факультатыўнай і
выкарыстоўваецца паралельна з прыстаўным і ў вельмі абмежаваным коле слоў: імшара і
амшара, іржаны і аржаны, іржышча і аржанішча. У сучаснай беларускай літаратурнай
мове няма слоў, якія ўжываліся б толькі з прыстаўной галоснай а.
Такім чынам, правапіс прыстаўных галосных і і а ў сучаснай беларускай мове
можна аднесці да так званай нястрогай нормы. Таму пры вызначэнні мэтазгоднасці
ўжывання і правільнасці напісання слоў з прыстаўнымі галоснымі неабходна звяртацца да
слоўнікаў.
Заўвага: Прыстаўной галоснай фактычна з'яўляецца а ў словах арабіна, арабінавы,
арабіннік (параўн. рабіна, рабінавы, рабіннік). Аднак словы рабіна - арабіна, рабінавы арабінавы, рабіннік - арабіннік функцыянуюць у сучаснай беларускай мове як
паралельныя варыянтныя найменні. Таму выкарыстанне варыянтаў з прыстаўным а не
абумоўлена фанетычна (у словах няма спалучэнняў зычных з пачатковым р ) і не
адносіцца да праблем правапісу.
Гістарычна прыстаўной літарай таксама з'яўляецца а ў слове аўторак. Аднак у
сучаснай беларускай мове лексема аўторак у любой пазіцыі выкарыстоўваецца і пішацца
ў нязменным выглядзе і не складае правапіснай праблемы.
§ 9. Спалучэнні галосных у запазычаных словах
1.
Калі спалучэнні іо, йо вымаўляюцца як два склады, тады яны на пісьме
абазначаюцца:
паміж зычнымі - літарамі іё (ыё) пад націскам і ія (ыя) не пад націскам: біёлаг,
біёграф, даініён, іён, аксіёма, бібліёграф, Галакціён, Гесіёд, патрыёт, рацыён,
радыёла, стадыён, бастыён; біялогія, бібліятэка, геліятроп, піянер, ажыятаж,
перыядычны, патрыятызм, акцыянерны, нацыянальны, рацыяналізатар;
у пачатку слова - літарамі іо пад націскам і іа не пад націскам: іон, іонны, Іосіф;
Іанічнае мора, іанійцы, іанізацыя, Іакагама, Іаркшыр, Іашкар-Ала, Іаан;
2.
Калі спалучэнні іо, йо вымаўляюцца як адзін склад, тады на пісьме яны
перадаюцца:
пасля галосных - праз ё пад націскам і я не пад націскам: раён, раённы, маер,
Маераў, Лаёла; маянэз, маяран, маярат, раяніраванне;
у пачатку слова - праз ё: ёг, ёгурт, ёд, ёдзісты, ёт (гук), ёта (літара), ётацыя,
ёдаформ, ёднаваты, ётаваны.
3. Спалучэнне іе абазначаецца на пісьме літарамі іе (ые): гігіена, кліент,
аўдыенцыя, арыентацыя, абітурыент, кліентура, іерархія, іена, іерогліф, Іерусалім,
іерыхонскі.
4. Спалучэнне йе заўсёды вымаўляецца як адзін склад і на пісьме ў пачатку слова і
пасля галосных перадаецца праз е: езуіт, праект, канвеер, траектория, Феербах,
Маерава, фае.
5. Спалучэнне іа абазначаецца на пісьме літарамі ія (ыя) незалежна ад месца
націску: авіяцыя, ліяна, геніяльны, Іліяда, энтузіязм, фартэпіяна, піяніст, сацыялізм,
сацыяльны, варыянт, матэрыял, матэрыялізм, дыяметр, дыяпазон, дыяфрагма.
6. Спалучэнне йа на пісьме перадаецца пасля галосных і ў пачатку слова праз я:
раяль, пляяда, сакваяж, лаяльны, Савоя, Малая, Мая, ярус, яхта, ярд, яхант, ятаган.
Пасля зычных л, с, ц (мяккага), дз і непрыставачных н і з - праз ья, пасля
астатніх зычных -праз 'я: мільярд, мільярдны, кальян, мадзьяр, альянс, мільярдэр,
саф'ян.
Каментарыі: Параграф 9 рэгламентуе правапіс найбольш тыповых спалучэнняў
галосных літар у словах іншамоўнага паходжання. Гэтыя правілы адносяцца да групы
найбольш складаных, паколькі заснаваны як на фанетычным, так і на марфалагічным
прынцыпах правапісу, якія цяжка прымяняць паслядоўна, улічваючы разнастайнасць
гэтых спалучэнняў, шматлікасць саміх лексічных адзінак, а таксама іншых дадатковых
фактараў (напрыклад, характар зычных, пасля якіх гэтыя спалучэнні галосных
знаходзяцца). Таму, нягледзячы на тое, што ў гэтым параграфе сфармуляваны асноўныя,
найбольш тыповыя правілы правапісу спалучэнняў галосных у словах іншамоўнага
паходжання, застаецца пэўная колькасць напісанняў, якія могуць быць вызначаны толькі
па слоўніку.
1. Правапіс слоў ажыа, адажыа, арпеджыа, капрычыа, сальфеджыа, Антоніа,
Токіа, Ватэрлоа падпарадкаваны агульнаму правілу перадачы акання на пісьме (гл. § 2,
правапіс літар о, ё ў новых "Правілах.."). На гэтую асаблівасць неабходна звярнуць увагу
таму, што паводле "Правілаў беларускай арфаграфіі і пунктуацыі" 1959 г. гэтыя словы
пісаліся з канцавым о: адажыо, трыо, сальфеджыо, Токіо, Ватэрлоо і пад.
2. Правапіс спалучэнняў літар -іё-, -ыё- (з на-ціскным ё ) і -ія-, -ыя- (з ненаціскным
я) у словах іншамоўнага паходжання з зыходным [іо] залежыць ад папярэдняй зычнай
літары.
3 -іё- пішуцца словы анабіёз, бібліёграф, біёлаг, бібліёлаг, біёграф, геліёграф,
жоўтафіёль, лакфіёль, трыёль, лямбліёз, метабіёз, міёграф, міёлаг, міёма,
мікрабіёлаг, нейрафізіёлаг, плювіёграф, семасіёлаг, семіётыка, сімбіёз, сімбіёнт,
скаліёз, станіёлевы, станіёль, увіёлевы, фізіёлаг, цэнтрыёль, электрафізіёлаг,
эпідэміёлаг.
3 -ыё- пішуцца словы апрыеры (а таксама вытворныя апрыернасць, апрыерны),
асірыёлаг, атракцыён, аўкцыён, бактэрыёлаг, бастыён, вібрыён, гістарыёграф,
гляцыёлаг, грандыёзны, ідыёма, іхтыёлаг, камедыёграф, кардыёграф, кардыёлаг,
кафекцыён, малярыёлаг, мацыён, парцыён, перыёст, радыёлаг, рацыён, сацыёлаг,
сінедрыён, скарпіёнавы, стадыён, фрыкцыён, цэнтурыён, эмбрыёлаг, эмбрыён.
3 -ія- пішуцца словы: агіяграфія, аграмеліярацыя, аказіянальны, аксіялогія,
астрабіялогія, аўтабіяграфія, бібліяграфія, біягенны, біяграфія, біямаса, біяхімія,
геліябіялогія,
геліягравюра,
геліяскоп,
гідрабіялогія,
гідрамеліярацыя,
гістарыяграфія, дэнацыяналізацыя, ілюзіяністычны, ілюзіянізм, імпрэсіяністычны,
імпрэсіянізм, інтэрнацыяналізацыя, камедыяграфія, камісіянер, канфесіянальны,
канцэсіянер, кардыяграфія, краніялогія, лесамеліярацыя, мікрабіялогія, місіянер,
міязін, міялогія, міяцэн, нейрафізіялогія, патрыярхія, піянер, піянерыя, пліяцэн,
прафесіяналізацыя, псіхафізіялогія, радыебіялогія, радыяграфія, рэвізіянізм,
рэгіянальны, святлофізіялогія, семіялогія, сіянізм, фізіяграфія, фітабіялогія,
фонакардыяграфія, экзабіялогія, экспансіянізм, экспрэсіяністычны, экспрэсіянізм,
электракардыяграфія, электрафізіялогія, эпідэміялогія.
3 -ыя- пішуцца словы акцыянер, акцыянерка, апазіцыянер, апазіцыянерка,
асірыялогія, бактэрыялогія, брыялогія, гляцыялогія, ідыяматыка, ідыятызм,
інтэрнацыяналізм, ірацыяналізм, іхтыялогія, калекцыянер, канвенцыяналізм,
кандыцыянер, кардыялогія, крыялогія, міліцыянер, нацыяналізм, патрыятызм,
пратэкцыянізм, радыялогія, рацыяналізм, рэакцыянер, рэвалюцыянер, сацыялогія,
сейсмакардыяграма, секцыянер, селекцыянер, стацыянар, традыцыяналізм,
фонакардыяграма, фракцыянер, функцыяналізм, функцыянер, эвалюцыянізм,
электракардыяграма, эмбрыялогія, этыялогія.
Заўвага: 3 -ія-, -ыя- таксама пішуцца словы іншамоўнага паходжання і
вытворныя ад іх з зыходным [іа]: абрэвіятура, абрэвіяцыя, авіятар, авіяцыя,
гідраавіяцыя, дэвіяцыя, дэлювіяльны, дэфаліяцыя, ілювіяльны, клавіятура,
лабіялізавацца, лабіялізацыя, лабіяльны, ліяна, лювіяльны, матрыманіяльны,
мініяцюра, павіян, пансіянерка, піяла, піяна, пралювіяльны, сінавіяльны,
спартакіядны, трывіяльны, фартэпіяна, філіял, філіяльны, філіяцыя, фіял,
фіялкавы, юліянскі; асацыяцыя, аўдыякасета, афіцыянтка, афіцыянт, гладыятар,
дыяграма, дыядэма, дыямент, дыярама, дыяскоп, дыяспара, дыяфрагма, дыяспара,
ініцыятыўны, ініцыялы, ініцыятар, кардыяскоп, мерыдыян, мірыяды, шарыят і інш.
Спалучэнні -ія-, -ыя- захоўваюцца ў вытворных словах з іншамоўнымі
ўтваральнымі асновамі, якія спалучаюцца як з запазычанымі, так і са спрадвечнымі
словаўтваральнымі суфіксамі: азіятка, азіяцкі, акампаніятар, акіянолаг, акіян,
заакіянскі, аксіяматыка, алювіяльны, артэзіянскі, бранхіяльны, геніяльны,
вегетарыянец, дахрысціянскі, епархіяльны, індыянка, каланіяльны, калегіяльны,
кангеніяльны,
каланіялізм,
картэзіянскі,
магнезіяльны,
мальтузіянец,
мальтузіянскі,
марсіянка,
марсіянскі,
месіянізм,
месіянскі,
місіянерка,
неакаланіялізм, парафіяльны, парафіянка, патрыманіяльны, патрыцыянка,
персіянка, плагіятар, прэміяльны, прэсвітэрыянка, уніятка, уніяцкі, фабіянізм,
фабіянец, фабіянскі, хрысціянка, хрысціянскі, цырыманіял, цырыманіяльны,
элювіяльны, эпітэліяльны; медыяльны, медыятар, медыяцыя, мемарыял,
мемарыяльны,
мерыдыяльны,
натарыяльны,
неакантыянскі,
негацыянт,
паліцыянт, парцыяльны, патрыцыянскі, патрыцыят, патэнцыял, патэнцыяльны,
правінцыялізм, правінцыял, правінцыяльны, пралетарыят, прапарцыянальны,
радыятар, радыяцыя, сакратарыят, серыял, стыпендыят, стыпендыятка,
экватарыяльны, экватэрыял, экзістэнцыялізм, экзістэнцыяльны, эксгібіцыянізм,
экспатрыянтка, экспатрыянт, экспатрыяцыя, экспрапрыятар, экспрапрыяцыя,
эмацыянальны, эмбрыянальны.
3.
У адпаведнасці з традыцыяй захоўваецца напісанне спалучэнняў галосных іо- (пад націс кам) у словах іон, іонаабмен, іоній, Іонія, іонны, іонтафарэз.
Заўвага: 3 мэтай захавання мілагучнасці вымаўлення захоўваецца напісанне
спалучэння галосных -іо- ў словах нібоій, нібоіевы, Эфіопія, эфіоп, эфіопка, эфіопскі.
Не пад націскам захоўваецца напісанне спалучэння -іа- ў словах іанасфера,
іанасферны, іанізаваны, іанізавацца, іанізаваць, іанізатар, іанізацыйны, іанізацыя,
іанійскі, іанійцы, іаніт, іанітавы, іанітны, Іанічнае мора, іанічны, Іанічныя астравы,
Іардан, іарданец, Іарданія, іарданка, іарданскі, іарданцы.
4. Спалучэнне -ая- пішацца ў наступных словах іншамоўнага паходжання:
лаяльны, маяран, маярат, маяратны, нелаяльны, раялізм, раяніраваць, раяль,
раялъны, фаянс, фаянсавы.
5. 3 пачатковым ё ў адпаведнасці са сфармуляваным правілам пішуцца словы ёг,
ёга, ёгатэрапія, ёд, ёдаметрыя, ёдаформ, ёдль, ёдыды, ёгурт, ёмены, ёменры, ёт, ёта,
ётацыя, ёўня (прыведзены ўсе прыклады з пачатковым ё).
6. Напісанне спалучэнняў -іе-, -ые- ў словах іншамоўнага паходжання абумоўлена
асаблівасцямі вымаўлення, а таксама характарам папярэдняй зычнай.
3 -іе- пішуцца словы гігіеніст, гігіена, гіена, зоагігіена, іерадыякан, іераманах,
іерархічны, іерарх, іерархія, іерогліф, Іерусалім, іерыхонскі, іерэміяда, іерэй, іерэйскі,
іена, квіетычны, кліент, кліентка, кліентура, псіхагігіена, сіена.
3 -ые- пішуцца словы абітурыент (а таксама вытворныя абітурыентка і г. д.),
андыец, арыентацыя, арыета, аўдыенцыя, дэзарыентацыя, інгрэдыент, каэфіцыент,
пацыент, трыера.
Заўвага: Спалучэнні галосных -іе-, -ые- пішуцца таксама ў вытворных назоўніках назвах асоб па месцы жыхарства, нацыянальнай прыналежнасці і г. д., якія ўтвораны ад
асноў на -й з дапамогай суфікса -ец: [аўстралій-] + -ец -аўстраліец, алімпіец, балівіец,
бельгіец, інданезіец, кеніец, латвіец, лівіец, меланезіец, нубіец, танзаніец, фінікіец,
фракіец, фрыгіец; [індый-] + -ец -індыец, арьіец, аўстрыец, візантыец, гурыец,
іберыец, ілірыец, камбаджыец, кампучыец, марыец, партыец, сагдыец, сірыец,
студыец, фларэнтыец.
7.
У радзе слоў іншамоўнага паходжання пішуцца спалучэнні галосных літар з
папярэднімі ь (мяккім знакам) і апострафам: альянс, вальера, гегельянскі, італьянскі,
кабальера, кальян, каньяк, кар’ера, мадзьяр, маньяк, маньяцкі, мезальянс, мільярд,
мільярдны, мільярдэр, неогегельянскі, парцьера, пасьянс, прэм’ера, саф’ян,
сімфаньетка, фільера.
8. Пры вывучэнні правапісу спалучэнняў галосных літар у словах іншамоўнага
паходжання варта звярнуць увагу на правапіс іншых спалучэнняў галосных (у каранёвых
марфемах або на стыку марфем), якія могуць выклікаць пэўныя цяжкасці. Правапіс
гэтых слоў трэба правяраць па слоўніках:
-эі-: абсентэізм, атэізм, атэіст, атэістка, дэізм, дэіст, кадэін, ліцэіст, монатэізм,
монатэіст, пантэізм, пантэіст, політэізм, політэіст, тэізм, тэін, тэіст, тэістка, фідэізм,
фідэіст, фідэістка, эпікурэізм, эсэіст;
-юі-: сюіта;
-юа-: нюанс;
-уа-: аксесуар, актуалізацыя, актуальны, бенуар, будуар, візуальны, вуаль,
дуалістычны,
дуалізм,
дуаліст,
індывідуалізаваць,
індывідуалізацыя,
індывідуалістычны, індывідуалізм, індывідуаліст, індывідуальны, інсінуацыя,
інтэлектуалізм, інтэлектуаліст, інтэлектуальны, казуар, канцэптуальны, кугуар,
муар, неактуальны, перуанец, перуанскі, пісуар, працэсуаліст, працэсуальны,
пунктуальны, пунктуацыя, рытуал, рытуальны, рэзервуар, рэпертуар, рээвакуацыя,
сенсуаліст, сенсуалізм, сенсуальны, сітуацыя, спірытуалістычны, спірытуалізм,
спірытуаліст, тратуар, туалет, тэкстуальны, узуальны, фермуар, фіксатуар,
эвакуацыя, эвентуальны, эксплуатацыя, этуаль, ягуар;
-ао-: заолаг, фараон, махаон;
-ео-: геолаг, гідрагеолаг, спелеолаг, бальнеолаг, археолаг, географ, палеограф,
археограф, неон, неонавы, пеон;
-эо-: ідэолаг, тэолаг, астэолаг, акардэон, пантэон, метэор;
-эа-: відэаграма, відэаімпульс, відэакамера, відэасалон, відэафільм;
-еа-: алеаграфія, археаграфія, археалогія, бальнеалогія, геаграфія, геадэзія,
геалогія, геахімія, генеалогия, гнасеалогія, зоагеаграфія, лінгвагеаграфія,
мікрапалеанталогія, неаліт, палеагеаграфія, палеаграфія, палеаліт, палеанталогія,
палеапаталогія, палеафіталогія, спелеалогія, трахеатамія, тэлеалогія, фітагеаграфія,
фітапалеанталогія, фразеалогія, энеаліт, этнагеаграфія;
-яі-: батэрфляіст;
-оі-: алкалоід, анероід, антрапоід, арганоіды, астэроіды, галоіды, гіпербалоід,
дэноід, еўрапеоід, калоід, металоід, негроід, паліпоід, парабалоід, планетоід, рамбоід,
рызоіды, саленоід, стэроіды, сфероід, трапецоід, тыфоід, цэлулоід, эліпсоід,
эфемероід;
-еі-: акмеіст, акмеісцкі;
-ыі-: шыізм, шыіт; у фінальных частках слоў Pluralia tantum: прэлімінарыі,
галатўрыі, перыпетыі, вакацыі, рэпарацыі, спецыі;
-уі-: індуізм, індуіст, труізм, альтруізм, альтруіст, альтруістка, эўфуізм,
кандуіт, езуіт;
-іэ-: міэліт, астэаміэліт, поліяміэліт, піэтэт;
-аі-: эгаіст, габаіст, дзюдаіст, мазаіст, ламаіст, канаіст, гебраіст, алгебраіст,
кітаіст, архаіст, рамбаідальны, калаідальны, металаідальны, цыклаідальны,
сфераідальны, сінусаідальны, трапецаідальны;
-уэ-: дуэт, сілуэт, менуэт, піруэт;
-эе-: піфагарэец, карэец, батарэец, эпікуріец;
-уя-: (рэ-, пера-, с-) канструяваць.
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа