close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

код для вставкиСкачать
Халыќаралыќ «Сейтен таѓылымдары» ѓылыми-практикалыќ конференциясының
материалдары бойынша ғылыми мақалалар жинағы
(Көкшетау, 3-5 маусым 2004 жыл, Қазақстан)
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
«Көкше» университеті
Этнопедагогика һәм этнопсихология лабораториясы
Халықаралық «Сейтен тағылымдары» ғылыми-практикалық конференциясы
материалдары бойынша ғылыми мақалалар жинағы
Көкшетау
2004
ББК 72.4 (2)
В 38
Халықаралық «Сейтен тағылымдары» ғылыми-практикалық конференциясының
материалдары бойынша ғылыми мақалалар жинағы. Көкшетау, 2004, 175 бет
Ғылыми басылымның Алқа мүшелері
Құрсабаев М.Қ. – «Көкше» университетінің доценті, редактор
Омаров Т.О. – ауылшаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор
Абдрахманова Б.М. – тарих ғылымдарының кандидаты, доцент
Қамбаров – педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент
Бирюшев Р.Р. педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент
Тілеуберген М. – экономика ғылымдарының кандидаты, доцент
Жетпісқалиев С.С. – «Көкше» университетінің доценті
Субханкулов М.Г. – психология ғылымдарының кандидаты, доцент
ISBN 9965-721
1401000000
В -----------------------------00 (05) – 04
Көкшетау университеті, 2004
С.Л.Сауытбеков туралы ќысќаша маѓл±мат
С.Л.Сауытбеков (1907-1997) Солт‰стік Ќазаќстан облысы (б±рынѓы Ќызылжар уезі, 4-ші
ауыл) Тµњкеріс ауылы, М‰сірепов ауданында д‰ниеге келген. Єкесі Лейман молданыњ
арќасында он ‰ш жасында араб тілін жетік мењгеріп, Ќ±ран с‰релерін жатќа білген.
1923-1926 жылдары Кењес ‰кіметі ±йымдастырѓан бастауыш мектепті ‰стемелете
отырып ‰здік бітірген соњ, Ќызыл отаудаѓы халыќ аѓарту бµлімініњ н±сќауымен
Шыбыќкµл ауылында м±ѓалімдік ќызмет атќарады.
1928 жылдары Майбалыќтаѓы педагогикалыќ техникумныњ дайындыќ бµліміне жєне
1931 жылы Ќазаќтыњ Абай атындаѓы педагогика институтыныњ физика-математика
факультетіне оќуѓа т‰седі. Алматыда оќып ж‰рген жылдары Сейтен ќазаќтыњ кµрнекті
ќайраткерлері Ѓабит М‰сірепов жєне Сєбит М±ќановпен тыѓыз шыѓармашылыќ ќарымќатынаста болѓан. 1932-1933 жылдардаѓы «голощекиндік геноцидтіњ» салдарынан пайда
болѓан ашаршылыќ Сейтенніњ туѓан еліне ќайтуына мєжб‰р етеді. ¦лы Отан соѓысы
басталѓанѓа дейінгі аралыќта Сейтен Лейман±лы µзініњ м±ѓалімдік ќызметін
жалѓастырып білікті мектеп басшысы ретінде танылады. Отан соѓысы басталѓанда
Сейтен Сауытбеков кµптіњ бірі болып майданѓа аттанып, ќысќа мерзімді кіші офицерлер
дайындайтын єскери бµлімде µзініњ борышын µтейді.
Соѓыстан кейінгі жылдары тєжірибелі ±стаз, білікті басшы ±заќ жылдар бойы Балуан
ауылы орта мектебініњ директоры болып ќызмет атќарды. Аталмыш білім ордасын
С.Л.Сауытбековтыњ – авторлыќ мектебі деп атауѓа болады. Сауытбековтыњ авторлыќ
мектебініњ тарихы мол. Ол туралы академик жазушы Сєбит М±ќанов м±ѓалімдердіњ
б‰кілодаќтыќ съезінде ерекше тоќталып µткен. С.Сауытбеков 1950-1960 жылдары
‰кімет саясатына байланысты ќазаќ тілінде оќытылатын оќу орындарыныњ жаппай
ќысќартылып немесе жабылып жатќан жылдары - µзі жетекшілік еткен ауыл мектебін
саќтап ќалѓан. Сейтен басќарѓан мектеп тєжірибесініњ берері кµп болды. Єсіресе,
адамгершілік, эстетикалыќ, экологиялыќ жєне имандылыќ тєлім-тєрбие ж±мыстары
жаќсы жолѓа ќойылды. Мектеп жанынан Аќсаќалдар (Билер) Алќасы ќ±рылып т±раќты
ж±мыс істеді. Оќушылар бастамасымен «ауыл зоопаркі» ашылды. Кµп жылѓы жемісті
педагогикалыќ ењбегініњ арќасында Сейтен Лейман±лы «Ќазаќ ССР-на ењбегі сіњген
м±ѓалім » атты жоѓарѓы атаќќа ие болады. С.Сауытбеков «Ќазаќ єліппесі» оќулыѓыныњ
авторы ретінде республикалыќ конкурстарѓа ќатысып, ж‰лделі орындарѓа ие болды.
Ќазаќстанныњ белгілі жазушысы Герольд Бельгер С.Сауытбековтыњ оќушысы болып
табылады. Айтулы айтыскер аќын Кµкен Шєкеев - Сейтенді µздерініњ ±стазы санаѓан.
С.Сауытбеков ±лаѓатты ±стаз, аса беделді мектеп басшысы єрі ќамќоршысы бола ж‰ріп
аќын-жазушы ретінде танылды. 1970-1990 жылдар арасында ќ±рметті демалысќа
шыќќаннан кейін С.Л.Сауытбеков Ќазаќтыњ
Ы.Алтынсарин атындаѓы Білім
академиясында ѓылыми ќызметкер, ЌР Мемлекеттік ¦лттыќ кітапханада сирек кездесетін
ќолжазбалар бµлімінде аудармашы (кµне араб-парсы тілдері) болып ѓылыми ќызметпен
айналысты.
С.Сауытбеков екі мыњнан астам кµне араб-парсы тілдерінде жазылѓан т‰ркі
халыќтарыныњ шыѓармаларын ќазаќ тіліне аударды. Кµп жылѓы аудармашылыќ ќызмет
барысында С.Сауытбеков кµнепарсы, урду, ќадим, жєдид, тєжік, µзбек, ќараќалпаќ,
татар, ±йѓыр, т‰рік, єзербайжан, ќарашай-черкес, ќ±мыќ жєне жиырмаѓа жуыќ шыѓыс
халыќтарыныњ тілін мењгерген.
Сейтен Лейман±лы кµптеген µлењдер мен єњгімелер жазѓан. Автордыњ «Аютас», «¤с,
бµбек», «‡лес», «Аќазу арлан», «¤ртенген µлењ», «Ењбек к‰йі», «Халыќтар достыѓы»,
«Тањ сєулесі» жєне басќа ењбектері жарыќќа шыќты. Аталѓан ењбектер ішіндегі
педагогика таќырыбына жазѓан «Таѓылым тегі» оќулыѓын ерекше атап µткен жµн.
С.Л.Сауытбековтыњ єдеби-педагогикалыќ м±ралары мен аѓартушылыќ ѓ±мырнамасы
жайлы М.Єлімбаев, Ѓ.Ќайырбеков, Е.Мырзахметов,
Т. Н±ртазин, Ќ.Омаров, Т.Ќажыбаев, С.Жетпісќалиев, Н.Ысќаќов ењбектер жазды.
Ќазаќстан Республикасы ‡кіметініњ № 497 Ќаулысымен 2003 жылдыњ 30 мамыр айында
Солт‰стік Ќазаќстан облысы, Шал аќын ауданы, Балуан орта мектебіне Сейтен
Лейман±лыныњ есімі берілді.
Краткая информация о Сейтене Сауытбекове
С.Л.Сауытбеков (1907-1997) родился в селе Тонкерис (бывший Кызылжарский уезд, 4ый аул) Северо-Казахстанской области. Отец Сейтена – Лейман мулла считался одним
из образованных людей того времени. Благодаря отцу Сейтен в возрасте тринадцати
лет свободно владел арабским языком.
В 1923-1926 годах С.Сауытбеков после успешного окончания начальной школы по
направлению Кызыл-Отауского отдела наркомпроса работал учителем в селе
Шыбыкколь. В 1928 году без отрыва от производства поступает в педагогический
техникум, затем в 1931 году становится студентом Казахского педагогического
института им. Абая.
В студенческие годы он устанавливает тесную творческую связь с выдающимися
деятелями казахского народа: Сабитом Мукановым и Габитом Мусреповым. В годы
«голощекинского геноцида» в 1932-1933 годах С.Сауытбеков вынужден прервать учебу в
институте и работать учителем в родном ауле.
В годы Великой Отечественной войны Сейтен добровольцем отправляется на
фронт. По приказу командования С.Л.Сауытбеков работает преподавателем в военном
училище, где проходили краткосрочные курсы младшего офицерского состава.
Послевоенная судьба С.Сауытбекова была связана с просветительской деятельностью.
Большой педагогический опыт и творческий талант Сейтена Сауытбекова были ярко
выражены во время
его учительствования в школах Северного Казахстана.
Педагогическую и новаторскую деятельность С.Сауытбекова высоко ценил Сабит
Муканов, назвав его «Учителем – всех учителей».
Более двадцати лет он был директором Балуанской средней школы. Балуанскую
школу можно по праву называть авторской школой Сейтена Сауытбекова.
В Балуанской школе сформировалась своеобразная комплексная педагогическая
система. Особое внимание уделялось на педагогику сотрудничества ( работа с
родительским комитетом) и проблемам нравственного, трудового, экологического и
эстетического воспитания школьников. При школе функционировал постоянно
действующий и консультативный общественный орган - Совет аксакалов (старейшин).
По инициативе С.Сауытбекова был создан школьный зоопарк.
За огромный вклад в деле воспитания подрастающего поколения С.Л.Сауытбекову
было присвоено почетное звание «Заслуженный учитель Казахской ССР». Известный
казахстанский писатель Герольд Бельгер является учеником Сейтена Сауытбекова.
Крупные деятели науки Турсынбек Какишев и Зейнолла Кабдолов, а также известный
акын Кµкен Шакеев считали С.Сауытбекова своим учителем.
В период с 1973 по 1990 годы С.Л.Сауытбеков работал научным сотрудником в
Казахской академии Образования им. И.Алтынсарина и сотрудником отдела редких книг
Государственной Национальной библиотеки Республики Казахстан.
С.Л.Сауытбеков перевел на казахский язык свыше двух тысяч произведений,
написанных на арабском языке. Он свободно владел на азербайджанском, татарском,
турецском, каракалпакском и на языках урду и фарси.
Являясь
автором учебника «Ќазаќ єліппесі» он неоднократно принимал участие в
республиканских конкурсах школьных учебников. Творчество С.Сауытбекова
многогранно. Он является автором стихов, рассказов и сказок для детей школьного
возраста.
В 2003 году издательством университета «Кокше) к 95-летию Сейтена Сауытбекова
были переизданы ценнейшие произведений автора. Книга С.Сауытбекова «Таѓылым
тегі» представляет собой педагогическую ценность.
Постановлением Правительства Республики Казахстан № 497 от 30 мая 2003 года
Балуанской средней школе было присвоено имя Сейтена Сауытбекова.
«Сейтен сазы»
(Мұғалімдердің бірінші Одақтық съезі қарсаңында, Алматы, 1958 жыл)
Сәбит Мұқанов
Қазақстанда Совет өкіметін орнату ісінің жаңа басталып күш ала бастаған елең-алаң
шағы еді. Кең байтақ қазақ даласының қай бұрышына барсаңызда осындай ұлы дүбірге
қызу үн қосқан халықты көресіз. Ғасырлар бойы жалпақ жерді ен жайлап, желмен
сырласып, малмен мұңдасып келе жатқан қазақ жұрты екі жарылған.
Бірі – осы уақытқа дейін еңбекші халықты езіп-жаншып, енді күні бітіп, салы суға кеткен
байлар, екіншісі революцияның таң шұғыласымен нұрланған қалың бұқара.
Осындай халдегі қалың елде жаппай сауатсыздық бар. Бұл әлденеше жылдар бойы
феодалдық езгінің еңсе көтертпестей, революцияның жеңісінің алғашқы жемістерінің бірі
болды.
Мұндай игілікті іс бүкіл Қазақстандағы сияқты, республиканың солтүстік аудандарында
да қызу қолға алынды. Осы кезде Солтүстік Қазақстанның Сергеев ауданында жасы он
бес – он алтылар шамасында бір бала жігіт жүрді.
Ол осы жастығына қарамастан, сол кездегі дәуірмен салыстырғанда едәуір көзі
ашылған, көкірегі ояу, хат таныған жас. Сол кездегі уыз жас қазір кемеліне келген қарт
мұғалім атанып отыр. Ол Солтүстік Қазақстан мектептерінде табан аудармай қырық
жылдан астам ұстаздық еткен Сейтен Сауытбеков еді.
Алдымыздағы айдың басында мұғалімдердің Бүкілодақтық съезі болады деген сөзді
естігенде ұлан-байтақ республиканың түпкір-түпкіріндегі мыңдаған мұғалімдермен бірге
менің де көңілімнің көк дөнені жаңағы айтылған жиырмасыншы жылдардан бастап осы
бүгінге дейін үлкен мағыналы өмір белестерін шолып өтті.
Қазіргі күндері біздің республикамызда болған сауатсыздық атымен жойылып, енді
жаппай орта білім алудың табалдырығында тұрған білім құмар қауым бар.
Елу жыл деген мерзім кәрі тарих үшін елу күн құрлы болмайтын уақыт, ал адам өмірімен
есептегенде бұл оның ел игілігіне қызмет атқарып, я үлгеріп, я үлгермейтін кесек
жылдар. Жоғарыда айтқанымыздай ғасырлар бойы қараңғылықта келе жатқан халықтың
небары 40-50 жылдың ішінде ғылым мен білімнің бүгінгідей биік белесіне көтерілуі, сөз
жоқ үлкен жетістік.
Осындай ұлы істің төңірегінде кішкентай болса да өзінің үлесін қосқан, сол жолғы бар
жиған-терген білімін, жүрегінің жалынын, бойындағы күш-қуатын маңдай терімен қосып
сарп еткен шын мәніндегі халық мұғалімі Сейтен Сауытбеков сияқты ұстаздардың
ұстазын, оның еңбек жолын мына үлкен жиынның алдында құрметпен атауды жөн көрдік.
Мен Солтүстік Қазақстанға жыл сайын барып тұратын адаммын.
Мұның бір себебі мен сол өңірде дүниеге келіп, көзімді ашқандықтан болар. Содан кейін
бұл төңіректегі ұлы дүбір уақиға менің қашаннан қызыға да құмарта зер салатын жайлар.
Сондай сапармен соңғы бір барғанымда Сергеев ауданындағы «Балуан» сегіз
жылдық мектебінде ұстаздық қызмет атқаратын Сейтенге жолықтым.
Ол менің алдымнан баяғы бір балаң мұғалім күніндегідей күлімдеп шықты. Осы сәтте
екеуіміз қуана қауышып, өткен күндердегі көптеген қызық жәйттерді еске алдық.
Біз өткен өмір жолы көңілге соншалықты қызық болғанмен, өзіміз еңбекке араласқалы
бергі қырық жылдың ішінде көп кездесе бермеппіз. Сондай бір бас қосылған шақта оның
ұстаздық қызметінен көптеген деректер білдім.
Жастарға білім беру жұмысына Сейтен он жасынан кіріскен. Ол алғашқы кезде сол
уақытта бірқатар хат танитын әкесінен оқып білім алды. Сөйтті де жиырмасыншы
жылдардың бел ортасында республикада сауатсыздық пен шала сауаттықты жою
жорығына қатысты.
Ол кездерде мұғалім болу қиынның-қиыны еді. Өйткені, әлі қабырғасы қатпаған жас
республикада сауатсыздықты жоюмен қатар, ауылды коллективтендіру, сөйтіп, колхоз,
совхоз ұйымдастыру ісі – осы мұғалімдер сияқты ішінара сауатты адамдардың үлесіне
тиді.
Осындай қиын-қыстау күндерде Алматыға келіп екі жылдық мұғалімдер курсын
тәмамдаған Сейтен отызыншы жылдардың басында еліне қайта оралып, еңбек дүбіріне
араласады. Сейтеннің алдынан осынау қырық жылдың ішінде қаншама шәкірт түлеп
ұшып, үлкен тұғырға қонды десеңізші.
Оның алды ғалым, ғылым докторы, партия, совет қызметкері болып, ел ырысын жасауға
үлес қосып жүргендері қаншама.
Сейтен Сауытбеков күні бүгінге дейін жоғарыда айтылған «Балуан» сегіз жылдық
мектебінде директор. Мұғалім болып бала оқыту бар да, сол оқу ісін ұйымдастыру бар.
Өзінің парасатты біліміне орай үлкен ұйымдастырушылық қабілеті бар
Сейтен өзі басқаратын мектепті бүкіл облыс бойынша алдыңғы қатарлы оқу
орындарының қатарына қосты.
Онда жүз процент сабақ үлгерумен қатар, тәлім-тәрбие жұмысы да жақсы жолға
қойылған. Осыдан да болар облыстық оқу бөлімі бұдан алты жыл бұрын «Балуан» сегіз
жылдық мектебін сол өңірдегі үлгі-тәжірибе мектебі етіп белгіледі.
Мііне, сол күндерден бастап, ол аудандағы оқу-тәрбие жұмысының методикалық
орталығына айналды.
Көпті көрген қарт мұғалім мектептегі оқу-тәрбие жұмысын жандандыруда өзінің көп
жылғы тәжірибесін жас педагогтарға үнемі үлгі етіп ұсынды. Қарт мұғалім көп жылғы
еңбек тәжірибесін үнемі ортаға салып, өзге педагогтармен пікір алысып отыруды
дәстүрге айналдырған. Ол облыстық, республикалық педагогтік оқуларда әр түрлі
тақырыптарда баяндамалар жасап тұрады.
Сейтеннің «Физика сабағын қол еңбегі сабағымен байланыстыра жүргізу тәжірибесі»
деген тақырыптағы баяндамасы облыстық, республикалық байқауда жүлде алды.
Сегіз қырлы, бір сырлы мұғалім Сейтенді қашан да өмірдің қайнаған ортасынан көруге
болар еді. Ол – суретші. Мектептегі жас суретшілер үйірмесінің жетекшісі. Оның
мамандығы математик бола тұрып ақындық, сыршыл мінезі бар. Оған көптеген өлең,
дастандар жазып жариялауы дәлел.
Сонымен бірге ол көп жылдар бойы революцияшыл ақын Баймағамбет Ізтөлиннің
өмірбаяндық деректерін жинап, өлеңдерін жазып жариялау ісінде жемісті еңбек атқарды.
Жастай жарқ етіп көрініп, жалындап сөнген ақынның мұрасын жинастыруда Сейтеннің
қосқан үлесі мол.
Коммунист Сейтен Сауытбеков бұл күні еңбек жемісін көріп отырған қадірменді ұстаз.
Оның еліміздің ордендерімен, медальдарымен наградталып, жуырда «Қазақ ССР- ның
еңбек сіңірген мұғалімі» деген құрметті атаққа ие болуы соған дәлел.
Мұғалім тұғырдан түскен жоқ. Ол осынау жалындаған, шыңдалған жігермен әлі талай
жеткіншектерге білім беріп, Лениндік ұлы идеялардың жаршысы бола береді.
Кыргызский национальный университет им. Ж.Баласагына
Институт интеграции международных образовательных программ
Кыргызская Республика. 720024. Бишкек. ул. Фрунзе 547.
Тел. (8-996 312) 221 951. , 665 075., факс 660 395
Уважаемый господин президент Кокшетауского университета профессор Касым Ж.Ж. !
Институт интеграции международных образовательных программ Кыргызского
национального университета им. Ж. Баласагына сердечно приветствует начало очень
важного направления в вашей, и если позволите нашей совместной деятельности
конференцию по актуальным проблемам этнопедагогики и психологии, проблемам
изучения и развития национальных традиций «Сейтеновские чтения».
В Кыргызстане проблемам этнопедагогики и психологии придают особое значение,
т.к. их решение – это надежный фундамент самоопределения, суверенитета и
независимости народа, залог его будущего развития и процветания.
В традициях и обычаях наших народов много сходного, общего и изучение их
педагогического и психологического влияния на современное общество представляется
делом необходимым и во всех отношениях полезным.
Желаем вашей конференции успешной работы, значительных результатов, а лично
Вам и всем участникам здоровья и больших тволрческих достижений
С уважением директор ИИМОП КНУ
им. Ж.Баласагына, профессор
Джаманкулов Ж.М.
Сейтен Сауытбековтың тәлімдік өнегесі және қазіргі білім проблемалары
Қасым Ж.Ж.,- «Көкше» университетінің
президенті, профессор
Қазақ зиялы қауым өкілдерінің жас ұрпаққа біліім мен тәрбие беру жөніндегі
парасатты ой-пікірлері мен ғылыми-педагогикалық мұраларының – бүгінгі заманда аса
қажет екені анық. ХХ ғасырдың 60-70 жылдары ұлттық білім шаңырақтарының сақталып
қалуына мол үлесін қосқан зиялы қауым өкілдерінің бірі – Сейтен Лейманұлы
Сауытбеков болды. Сейтен Сауытбековтың ағартушылық, ұстаздық, жазушылық және
ақындық өнері мен шығармашылық қызметтері жайлы С.Мұқанов, Ғ. Мүсірепов,
Т.Кәкішев,
С.Жүнісов,
Т.Молдағалиев,
Т.Нұртазин,
Г.Бельгер,
М.Әлімбаев,
Ғ.Қайырбеков, А.Қошанов, Қ.Омаров, З.Зікібаев, З-Ғ. Иманбаев, С.Тұрғынбеков және
басқа ғалымдар мен жазушылар өз естеліктерінде жазып кеткен.
Көкшетау өңірінің белгілі қаламгерлері мен ақындары Е.Мырзахметов, Т.Қажыбаев,
Б.Әлімжанов, А.Қорғанбеков, Ж.Сүлейменов, Н.Ысқақов және басқалар С.Сауытбековке
арнап жеке шығармаларын тарту етті.
2003 жылдың тамыз айында С.Л.Сауытбековтың 95 жылдығына орай Солтүстік
Қазақстан облысы, Шал ақын ауданы, Балуан ауылында торқалы жиын болып өтті.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің (№ 197, 20.07.2003) Балуан орта мектебіне
С.Л.Сауытбековтың есімі беру жөніндегі Қаулысына байланысты ескерткіш тақтаның
салтанатты ашылу рәсімі де атап өтілді. Аталмыш жиынға орай «Сейтен Сауытбеквтың
ұлттық тәлім-тәрбиелік идеяларын оқу-тәрбие жұмыстарында ендірудің ғылымиәдістемелік жолдары» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция өтті.
Конференцияның негізгі шешімдерінің бірі: үздік оқитын студенттер мен оқушыларға
С.Л.Сауытбековтың жүлдесін тағайындау, этнопедагогика және этнопсихология
ғылымдарының дамуына ерекше жағдай туғызу, озық педагогикалық технологиялар
жөнінде тәжірибелер алмасу және жыл сайын «Сейтен тағылымдары» атты тұрақты
түрде ғылыми-практикалық конференция өткізіп тұру жөнінде көпшілік мақұлдаған
маңызды шешімдер қабылданған-ды.
Аталған шешімдерді жүзеге асыру мақсатында 2003 жылдың күзінде «Көкше»
университеті ғылыми Кеңесінің шешімімен «этнопедагогика
һәм этнопсихология»
лабораториясы құрылды. Лабораторияның алдына көп мақсаттар жүктелгенімен,
ауқымды істердің бірі – Сейтен Сауытбековтың әдеби-педагогикалық мұраларын ғылыми
тұрғыда жан-жақты зерттеу проблемаларына арналды.
Сейтен Лейманұлы еңбектеріне жасаған кешенді талдау жұмыстары төмендегідей
көрсеткіштерді анықтады:
1. С.Л.Сауытбеков еңбектерінде этнопедагогика мұраларына қатысты тағлымдық
дүниелер мол.
2. С.Л.Сауытбеков шығармаларындағы тәлім-тәрбие дүниелерінің педагогикалық
топтамаларын жасау қажет
3. С.Сауытбековтың балалар әдебиетіне қосқан үлесі дер едік.
Бұл мәселелер Сейтен мұраларын зерттеуші ғалымдардың (М.Құрсабаев, С.Сапарұлы)
зерттеу жұмыстарында негізгі орын алған.
Айталық Сейтен Сауытбековтың әдеби мұраларын зерттеуші
«Көкше»
университетінің доценті Серік Сапарұлының пайымдауынша Сейтеннің қазақ әдебиетіне
қосқан әдеби-филологиялық еңбегін мынадай тұжырымдар арқылы елестетуге
тырысады:
1. С.Л.Сауытбеков Қазақстандағы балалар әдебиетінің дамуына (1960-1980)
үлкен үлес қосқан ақын-жазушы.
2. С.Сауытбеков көне араб-парсы тілінің білгірі және көркем аудармашы
3. С.Сауытбеков пән оқулығының авторы (Әліппе кітабы)
4. «Сейтеннің Сары кітабы – ғылыми мұра»
5. С.Л.Сауытбеков ұстаз, ақын және жазушы
Бұл тұжырымдар С.Сауытбековтың әдеби мұраларын терең зерттеудің қажеттігіне
меңзейді. Автордың, ойынша аталмыш зерттеу дүниесі – тың тақырыптар қатарына
жатады екен. Демек, өткен жылдар белестерінен өзінің әдеби-танымдық арнасын сала
білген дана ұстаз тағылымдары бүгінгі ұрпақ үшін де аса қажет деп санаймыз.
Сейтен Сауытбеков шығармаларының педагогикалық маңызы зор. 1993 жылы
Көкшетауда тұңғыш ашылған қазақ лицейінің оқу-тәрбие жұмыстарына қазақ ұлттық
тәлім-тәрбие қазыналарын ендіру мақсатында, педагогикалық ұжым 90 жасқа жақындап
қалған Сейтен қарияға әдістемелік оқулық жазып беруіне өтініш білдірген еді. Нәтижеде
көп кешікпей «Тағылым тегі» кітабы жарыққа шыққан еді. Сейтен Сауытбековтың
педагогикалық мұралары жөнінде университетіміздің доценті М.Қыдырбайұлы бірқатар
зерттеу жұмыстарын жүргізіп келеді.
Зерттеуші ғалымның ойынша С.Сауытбеков «Қазақстандағы педагогикалық ойпікірлер Антологиясы» атты ғылыми жинаққа енуі керек деп санайды. Автордың ол
пікірімен келісуге болады. Жақында университет жанынан ашылған баспадан
С.Лейманұлының бұрын жарық көрген көптеген еңбектері (өлеңдер, әңгімелер, ертегіаңыздар, бүлдіршіндерге арналған тақпақтар, ел аузынан жиналған аңыздар мен тарихи
оқиғалар, өсиеттер мен тыйым сөздер және бата-тілектер) қайта басылды. Олардың
арасында бұрын жарық көрмеген ғылыми мақалалары (Тағылым тілден, Теріс мінездерге
қарсы ізгілік тағылымдары т.б.) жарияланды. Еңбектер арасында біздің назарымызға
терең ой салған Әліппе оқулығы болды.
Оқулық республикалық деңгейде
ұйымдастырылған пән оқулықтарының байқауына ұсынылып, білім министрлігі
тарапынан марапаттау сыйлықтарына ие болған. Сейтен мұраларын зерттеуші
М.Құрсабаевтың баяндауынша, әліппе оқулығының араб және кирилица әріптері
негізінде жазылған екі нұсқасы болған. Ол туындылар қазір архив материалдары ретінде
сақтаулы.
Биылғы жылы Сейтен Сауытбековтың педагогикалық мұраларын қалың көпшілікке
терең таныстыру мақсатында этнопедагогика һәм этнопсихология лабораториясының
бастамасымен «Сейтен - 100» атты әдістемелік—педагогикалық экспедиция құрылды.
Экспедицияның басты мақсаты Қазақстанның оңтүстік өңірлерін аралап, ондағы
педагогикалық қауыммен жүздесіп Сейтен мұралары және этнопедагогика әфсаналары
тақырыптарына арналған ауқымды мәселелер төңірегінде ой бөлісіп, тәжірибелер
алмасу болған еді.
Нәтижеде экспедиция мүшелері Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы
облыстарында және Алматы мен Астана қалаларында болып қайтты. Олар аталмыш
өңірлердегі зиялы қауым һәм ұстаз-тәлімгерлермен мазмұнды семинар өткізіп, мол
материалдар жинақтап қайтты. Әсіресе, оңтүстік астанамыз – Алматы қаласында
орналасқан Қазақстан Республикасы мемлекеттік Ұлттық кітапхана ғимаратында өткен
семинар-мәжілісті ерекше атап өткен жөн.
Аталмыш семинарға Т.Кәкішев, Т.Молдағалиев, С.Жүнісов, А.Қошанов және басқа
ғалымдар мен ақын-жазушылар қатысты. Академик Аманжол Қошанов Сейтекеңді –
энциклопедист деп атады. Сейтен Сауытбековтың ҚР Ұлттық кітапханасындағы сирек
кездесетін қолжазбалар бөлімінде ғылыми қызмет атқарғаны белгілі. С.Сапарұлы өз
еңбегінде С.Сауытбеков 2206 еңбекті көне араб тілінен аударып, түсініктеме бергені
жөнінде баяндайды. Ол еңбектерге соңғы жылдары Иран мемлекетінен келген
шығыстанушы ғалымдар ерекше назар аударған. Аударма еңбектің құнды дүниелерін
олар көшірме ретінде пайдалану жөнінде Ұлттық кітапхана қызметкерлеріне сұраныс
білдірген көрінеді.
Сейтен Сауытбековтың тәлім-тәрбиелік мұраларын бүгінгі мектеп (лицей)
практикасына ендіру өзінің педагогикалық тиімділігін қамтамасыз етеді деп санаймыз.
Аталмыш істі жоспарлау мен ұйымдастыру барысында зерттеуші ғалым М.Құрсабаевтың
«Сейтен әлемі һәм ұлттық педагогика» атты ғылыми-монографиялық еңбегіне
сүйенгеніміз абзал. Онда автор – халық педагогикасының құндылықтарын жас ұрпақтың
санасына қалыптастыруда қазақ зиялылырының шығармаларын пайдаланудың
педагогикалық маңызы зор екенін атап көрсетеді. Сейтен мұраларын талдай келе автор
мынадай қағидаларды басшылыққа алған:
1. Этнопедагогика материалдарын мектептегі тәлім-тәрбие жұмыстарында
кешенді тұрғыда жүзеге асыру мақсатында қазақ зиялыларының педагогикалық
мұраларын пайдалану.
2. С.Л.Сауытбеков шығармаларының педагогикалық топтамалық жүйесін жасау
және ғылыми-әдістемелік тұрғыда негіздеу.
С.Сауытбеков еңбектері негізінде оқушыларға этноэкологиялық тәлім-тәрбие
берудің тұжырымдамасын жасау.
4. Сауытбеков мұраларындағы ұлттық тәрбие көріністерін классификациялау
және мектеп практикасына оңтайластыру.
5. Болашақ мұғалімдерді дайындау барысында «Сейтентану» курсын
ұйымдастыру.
6. Мектептегі оқушылар ұйымдарының шығармашылық жұмыстарын жандандыру
барысында «Сейтен-нама» танымдық-этнографиялық ойын-сайысын өткізу.
Аталмыш ұсыныстар эксперимент ретінде Көкшетау қазақ лицейі мен Балуан орта
мектебінде ендіріліп келеді.
Біздің ойымызша, зиялы қауым өкілдерінің этнотәлімдік мұраларын бүгінгі білім
шаңырақтарында пайдалану аса қажет деп санаймыз. Бұл орайда зерттеушілер:
І.Р.Халитова (Абай Құнанбаев мұрасын оқу-тәрбие процесіне енгізу тарихы),
М.Ж.Құлжабаева (Историк-педагогические наследие Т.Тажибаева), Г.И.Полянская
(Педагогические идеи Рабиндраната Тагора), Ф.З.Буланова (Педагогические идеи
Сабита Муканова), Л.К.Ермекбаева (Сейіл Жиенбайұлының ғылыми-әдістемелік
мұралары) және басқа ғалымдардың ізденістері айтар ойымызға дәлел.
Бүгінгі заманғы білім жүйесі - әлемдік жаһандану үрдісімен қатар келді. Жаңа заман
талаптары оқу-тәрбие процестерінің анағұрлұм күрделі белестерге шығуына зор ықпал
етіп отыр. Оның айқын көріністерінің бірі – оқыту әдістемесінің технологизациялануы
және информатизациялануы болып отыр. Аталмыш үрдістер ұстаз қауымының жоғарғы
біліктілігі мен жауапкершілігін арттырары сөзсіз. Бүгінгі ұрпақ танымын жоғары
биіктерден көруіміз үшін осы аталған талаптарға терең мән бере отырып, әрбір
шығармашылық-интеллектуальдік әрекетімізден нәтиже шығарып отыруымыз шарт.
Жаңа педагогикалық озық тәжірибелер мен технологиялардың мектеп атмосферасын
өзгертуі заңды құбылыс екені һақ. Осындай күрделі, әрі шешуші кезеңдерде жас
ұрпақтың тәрбиесіне терең назар аудара отырып, жоғарыда айтылып кеткен міндетмақсаттарды қоғам игілігіне айландырғанымыз абзал.
3.
Тәуелсіз Қазақстандағы білім мәселелері
Қ.Балахметов.,- бұрынғы Қазақ ССР Оқу министрі
Бүгінгі жаңарған Көкше өңірінде тұңғыш ұйымдастырылып жатқан «Сейте тағылымдары»
Халықаралық конференция жұмысына қатысуға шақырғандарыңа үлкен алғысымды
білдіремін. Осындай тарихи маңызы бар ауқымды іс-шараларды ендігі арада мейілінше
мазмұнды және жоғары деңгейде өткізуді басты мақсат етуіміз керек.
Конференция жұмысына қатысып отырған жүзі таныс көптеген әріптестерімді,
замандастарымды танып, бір қуанышты жағдайға тап болғанымды жасырмаймын.
Әсіресе, Ресей Федерациясынан, дәлірек айтқанда Омбы өлкесінде мекен етіп жатқан
қазақ диаспорасының өкілдерінің, оның ішінде көрнекті ғалымдардың бүгінгі алқалы
жиынға қатысып отырғаны қуантады. Аталмыш конференцияның негізгі тақырыбы
ұлағатты ұстаз Сейтен Сауытбековтың өмірі мен ағартушылық қызметі, сондай-ақ оның
педагогика мен балалар әдебиетіне қосқан үлесі, сондай-ақ бүгінгі білім жүйесінің өзекті
мәселелеріне арналуы құптарлық жайт.
Сейтен Сауытбековтың педагогикалық мұрасы мен шығармашылық еңбектері
жөнінде мен таныспын. Ол кісінің Сәбит Мұқанов пен Ғабит Мүсіреповпен тығыз қарымқатынаста болып, өзінен кейінгі ұрпаққа үлкен еңбектер қалдырып кеткен ірі тұлға
болғанын байқауымызға болады. Сейтеннің идеясын бүгінде жалғастырып отырған
сіздерге де үлкен қариялық ризашылығымды білдіремін. Сіздерге Сейтен
Сауытбековтың әруағы да риза.
Қай заманда, қай қоғамда өмір сүрсек те – алдыңғы толқын ағалардың бар арманы,
бар мақсаты жас жеткіншектерді тәрбиелеуге үлес қосу екені анық.
Қазақ халқының көрнекті зиялы қауым өкілдері Ы.Алтынсарин, М.Жұмабаев,
А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ж.Аймауытов, С.Сейфуллин және басқа азаматтар міне
осындай болған.
Қазақ ССР Оқу министрі болған жылдары (1974-1980) мен де өз елімнің азаматы
ретінде білім мен тәрбие саласына үлес қосуды мақсат еттім. Рас, бүгін еліміз өз алдына
дербес тәуелсіз мемлекет болды. Кешегі Кеңес одағы заманында білім де болды, мектеп
те болды және мектеп мұғалімінің жағдайы да жаман болды деп айтуға болмайды. Бірақ,
тәуелсіз мемлекеттің – жолы ерекше. Тәуелсіздігімізді бағалай білуіміз керек.
Тәуелсіздік арқылы ұлт тағдырына байланысты өте көп мәселелерді шешуге болады.
Біздің заманымызда ұлт тағдырына байланысты дүниелерді шешу – біздің қолымызда
болмады.
Сол бір қиын-кезең жылдары белгілі ғалым, өз ұлтының, әсіресе жас ұрпақтың
болашағын тереңінен ойлаған, ойлап қана қоймай ол мәселенің шешілуіне зор үлес
қосқан Жанайдар Мусин маған Көкшетауда педагогикалық жоғарғы оқу орнын ашу
жөнінде өзінің шешімді ұсынысын білдірген еді. Бұл мәселеге араласу бізге қиынға
соқты. Ол мәселе – аз уақыт ішінде емес, ұзақ мерзімді қамтитын сол кезеңдердегі аса
күрделі істердің бірі болатын.
Кеңес одағы уақытында жоғарғы оқу орнын ашатын мәселені шешу, талқылау тек
қана Москваның құзырында болатын. Бірден қазақ бөлімін ашу, қазақ тілінде оқытылатын
факультеттер ашу және оған арнайы ұлттық мамандарды тарту бір жағынан
қаржыландыру мәселесіне келіп тірелетін болса, екінші жағынан үкіметтің саясатына да
байланысты болған еді.
Ақыры келісе келе біз Алматы педагогикалық институтының филология факультетінен
орыс, қазақ және ұйғыр бөлімдерін және Көкшетау педагогикалық институтынан орыс
және қазақ бөлімдерін ашу жөніндегі маңызды шешімдердің Москвадан қабылдануына
қол жеткіздік. Осы шешімге қол жеткізу біз үшін өте үлкен жұмыс болғаны рас еді.
Сондай-ақ Петропавл педагогикалық институтына Сәбит Мұқановтың атын беру
жөніндегі ұсыныстарымыз жүзеге аспады. Бірақ, жақсы оқитын студенттерге Сәбит
Мұқанов атындағы арнайы стипендияның тағайындалуына жоғарғы жақтан қол жеткіздік.
Міне, осындай әрі күрделі, әрі маңызды халық тағдырына қатысты ауқымды
мәселелерді сол кезде мен басқарған Оқу министрлігі шеше алмады. Егер біз сол кезде
өз тәуелсіздігімізге ие болған уақытта, жағдай басқаша болатын еді.
Әрине, орыс тілінің мәртебесі ерекше болды. Орыс тілінің қаншалықты тиімді-тиімсіз
ықпал еткенін Қазақстанның солтүстік өңіріндегі қазақ қауымы өте жақсы біледі. Тіпті, сол
жылдары шалғай орналасқан қазақ ауылдарына барғанымызда, жұртшылық бізден «неге
орыс тілінде оқытылатын кластар ашпайсыздар» деп, ұсыныс жасағандары есімде.
Енді, ол заман артта қалды. Қазір біз капитализм сатысына өту үстіндеміз. Білім жүйесі
қазір нарықтық экономика талаптарына сай қайта реформалану үстінде. Осындай
жауапты кезеңде мемлекет тарапынан оқу-тәрбие мәселесіне ерекше көңіл бөлінуі керек.
Ол проблемалардың бірі - мұғалімнің, немесе жоғарғы оқу орны оқытушысының
ұстаздық мәртебесін көтеру қажет деп санаймыз.
Педагогика саласына қатысты басылымдарда жалпы білім беру сапасы республика
көлемінде 34 % артты деп айтылып жүр. Меніңше, ол мәлімет шындыққа жанаспайды.
Қазір бізді ауыл мектептері толғандыруы керек. Қалалық жерде білім алатын оқушылар
соңғы жаңалықтарға өте бейім келетіні рас, ол мүмкіндіктер олардың жоғары білім алу
барысында көп жеңілдік ететіні де рас. Сондықтан, қазір жиі айтылып жүрген грант пен
кредит жеңілдіктерін ауыл жастарының да иеленуіне ерекше жағдай туғызу керек деп
санаймын.
Мұғалімді орысша «факел», яғни алау деп айтады. Алауды өшіріп алсақ, онда жас
ұрпақтың тағдырына қаяу түсері анық.
Соңғы кезде халқына еңбегі сіңген, ұзақ жылдар бойы өлшеусіз қызмет етіп, өзінің
парасаттылығымен, адамгершілдігімен танылған көптеген зиялы адамдардың есімдері
аталмай қалады. Сіздердің Сейтен Сауытбековтың атын шығарып, ұлағатты ұстаздың
ұрпаққа қалдырған еңбектерін жарыққа шығарып, осындай игі іс-шараларды қолға
алғандарыңыз өте үлкен жұмыс. Қадамдарыңыз құтты болсын!
Омбы өлкесіндегі қазақ диаспораларындағы тәлім-тәрбие мәселелері
Әмірғазин Қ.Ж.,- Омбы мемлекеттік педагогикалық
университетінің кафедра меңгерушісі,
педагогика ғылымдарының докторы, профессор
Бүгінгі конференция жұмысында біздер, ұлағатты ұстаз Сейтен Сауытбековтың өз
халқына сіңірген еңбегін көріп, жақын танысып қуанып жатырмыз. С.Л.Сауытбеков
сияқты ұрпақ қамын ойлаған көрнекті зиялы қауым өкілдерін біз Ресей
Федерациясындағы қазақтар қауымдастығы көп біле бермейміз. Мен өзіміздің
профессиональдік педагогикалық зерттеу жұмыстарымызға байланысты баяндаманы
дайындап келгеніммен, бүгінгі Сейтен Сауытбеков жайлы конференция барысында
көптеген фото-видео материалдар, шығармашылық кездесулер өткізгендеріңіз жайлы
деректі фильмдерді көргеннен кейін және қазақ этнопедагогикасына қатысты маңызды
ақпараттармен таныс болғаннан кейін көпшілік қауым алдында Омбы өлкесіндегі қазақ
диаспораларындағы ұлттық тәрбие жайында әңгімелеуді жөн көрдім.
Шоқан Уәлиханов «Ұлы дала философы» деп атаған Асанқайғы бабамыздың:
«Таза мінсіз асыл тас су түбінде жатады
Таза мінсіз асыл сөз ой түбінде жатады
Жел толқытса асыл тас су бетіне шығады
Ой толқытса асыл сөз шер тарқатса шығады»,- демекші қазақ ақын-жыраулары мен
зиялыларының ұлттық педагогика жөнінде ерте заманнан қалыптасқан өзіндік ой-таным
ерекшеліктері қалыптасқаны анық.
Қазақ даласында, әсіресе шөлейтті жерлерде ылғалды көп талғамайтын майқараған
өсетіні белгілі. Қазақтар оны отын және дәрілік шөп ретінде пайдалынатыны белгілі.
Қараған ду етіп жанады екен. Оның жалынына қызыққан өзбек ағайындарымыз бір жылы
майқарағанды ерінбей жинап алып, Ташкентке алып барса керек. Бүкіл ағайын –туысын
жинап алып, майқарағанға от салған кезде – қараған жанбай қойыпты. Сонда сасып
қалған өзбек: « Атаңа нәлет, мына майқараған біздің жерімізде жанбай, тек өз жерінде
ғана жанады» деп, айтқан деседі жұрт. Сол сияқты мен де Омбы қазақтарының атынан
осындай алқалы жиынға келген соң өз ана тілімде сөйлеуді жөн көрдім.
Қазақ халқы талай ғасырлардан бері өзінің елін, жерін қорғап келді. Бүгін өз билігіміз
өзімізге тиген соң – кешегі ел қорғаған батырларымыздың, халық қамын ойлаған хандар
мен би-шешендеріміздің есімдерін қайта жаңғыртып, оның ішінде еңбегі ескерілмей, аты
аталмай қалған бабаларымыздың атын шығаруға мүмкіндік алып отырмыз.
Сәбит Мұқановтың шәкірті болған Сейтен Сауытбеков те сондай адамдардың бірі
болса керек. Ол кісінің еленбей қалған еңбектерін бүгінгі ұрпақ игілігіне айналдыруды
мақсат еткен үлкен істеріңіз нәтижелі және жемісті болсын дегім келеді.
Былтыр Семей өңірінде данышпан Абайдың ұстазы болған кемеңгер жырау, батагөй
шешен Дулат Бабатайұлының 300 жылдығы атап өтілді. Дулат бабамыздың есімі тарихта
қалғанымен оның қаһармандық һәм батырлық рухты көксеген жырларын көптеген жас
ұрпақтың өкілдері білмей, оқымай өсті. Сондықтан, осындай игі шараларды болашақта
ауқымды масштабта өрбіту аса қажет дүние деп санаймыз.
Қазақ дүниетанымында «сабақтастық» деген этнофилософиялық ұғым бар. Оның
негізгі түйіні – көне ғасыр қойнауларынан бүгінгі ұрпақ санасына жеткен халықтың рухани
қазыналары десек те болады. Әр ауылдың өзіндік дәстүрі, өзіндік тарихы бар. Әр ауылда
халықтың абыройына бөленген дана қариясы да бар екені мәлім. Өткен дүниедегі
барлық асыл қасиеттерді сақтай білетін, қастерлей білетін және ұлт санасына жеткізе
білетін де солар. Осындай сабақтастық дәстүрлерін одан әрмен жалғастыру барысында
– біз сіздер ұйымдастырып отырған халықаралық «Сейтен тағылымдары»
конференциясының күндерін Омбы өлкесінде өткізу керек деген ұсыныс жасағым келеді.
Омбы өлкесінде жүз мыңнан астам қазақ диаспоралары тұрады. Кейбір елдімекендердегі тұрғылықты халықтың басым көпшілігін қазақтар құрайды. Қазақ тілінде
оқытылатын мектептер де баршылық. Қазақтармен қатар 200 мыңнан астам түркімұсылман халықтарының өкілдері тұрады. Сейтен Сауытбековтың «Сары кітабында»
араб, татар, түрік аудармалары негізінде баяндалғандай, біздің өлкемізде татар, ноғай,
башқұрт, алтай халықтарының өкілдері тұрады.
Омбыда өткізілетін «Сейтен тағылымдары» күндеріне жоғарыда аталған түркі тектес
халықтардың өкілдерін шақыруға болады.
Омбы қазақтары өз ана тілінде сөйлейді. Қазақ тілінде хабар мен басылымдар
тарататын орталықтар бар. Ара-тұра, тамыр-таныс арқылы Қазақстаннан газет-журнал
және басқа кітаптар алып тұрамыз. Бірақ ол жеткіліксіз. Бізге, әсіресе соңғы буынғы
жазылған мектеп оқулықтарын алып тұруға және пайдалануға мүмкіндіктер жасалса.
Халық педагогикасы және соңғы ғылыми-педагогикалық озық технологияларға
негізделген қазақстандық тәжірибелер, әдістемелік нұсқаулар, мемлекеттік және
авторлық бағдарламалар аса қажет.
Жақында Омбы өлкесінде Білім министрлігі құрылды. Оның басшысы болып
В.Я.Никитин болып бекітілді. В.Я.Никитин бұрын Қазақстанда жауапты қызмет атқарған.
Омбы өлкесіндегі түркі тектес халықтар, әсіресе қазақ халқына деген ол кісінің құрметі
ерекше. Ол кісінің тікелей қолдауымен 2003 жылдың күзінде Омбы қаласындағы кәсіптіктехникалық училищесінде қазақ тілінде оқытылатын бөлім ашылды. Қазір училищеде екі
қазақ бөлімі ашылып, жоспарға сай оқу-тәрбие үрдістерін жалғастыруда.
Оларға және өлкедегі қазақ тілінде оқып жатқан жас ұландарға ұлттық тағылым,
ұлттық мәдениет пен тәлім-тәрбие керек. Өйткені – біз ана тілімізсіз, өркениетсіз, өнер
мен білімсіз ел бола алмаймыз. Ата-бабаларымыз мұра етіп қалдырған ұлттық
қазыналарымызды санасына сіңірмей, білмей, түсінбей өскен жас өскін – болашақта
мәңгүрттікке душар болары анық.
Осыған орай, жоғарыда айтып кеткен «сабақтастық» ұғымына орай, біздер екі елдің
арасын жақындата түсу үшін танымдық-тағылымдық маңызы бар аталмыш іс-шараларды
мейілінше ауқымдырақ өткізуге күш салғанымыз жөн. Сондықтан «Сейтен тағылымдары»
конференциясының дәстүрлі жалғасы ретінде осы іс-шараның Омбы өлкесінде
ұластырылуына мен дәнекер болайын. Сондай-ақ, ол іс-шараларға татар,
орыс,башқұрт, ноғай, алтай және халықтардың өкілдерінің ат салысуына жағдай
туғызсақ дейміз.
Мен Омбы мемлекеттік педагогикалық университетінің профессоры болумен қатар
Омбы өнер колледжін басқарам. Конференция аясында ұйымдастырылып жатқан
көрмелерге біз өзіміз жасаған қолөнер бұйымдарын (темірден, ағаштан жасалған әр
түрлі бұйымдар) әкелдік. Бұйымдардың көпшілігін студенттердің өздері жасады.
Конференцияда баяндама жасаған ғалымдардың айтуынша 2007 жылы Сейтен
Сауытбеков 100 жасқа толады екен. Аталмыш торқалы тойдың алдында үлкен дайындық
керек екені рас. Біз өз тарапымыздан торқалы тойға үлес қосу мақсатында Сейтен
Сауытбековтың темірден, керамикадан және басқа заттардан жасалған медальін,
төсбелгісін, ескерткіш-бюст жасасақ деп отырмыз.
Ата-бабаларымыз ерте заманнан бері түсті металдарды балқытып, одан әр түрлі
формадағы әшекейлер мен қолөнер бұйымдарын жасағандары тарихтан белгілі. Әлем
мәдениетінде көне сақтар мен ғұндардан қалған ол қолөнер бұйымдарын «скифский
зверийный стиль» деп атайды. Ол жөнінде мен Москва университетінде «Қазақ
қолөнерінің тарихы мен мәдениеті» тақырыбы бойынша докторлық диссертация
қорғадым. Сондықтан, қарапайым суреттен гөрі түсті металдан немесе керамикадан
жасалған қолөнер бұйымдары ғасырлардан ғасырларға сақталады. Көне сақтардың
қолөнер бұйымдарын топырақ қабатынан аршып алған археологтардың пайымдауынша
біздің ата-бабаларымыз бұдан 1800-2000 жыл бұрын түсті металдарды балқытып, әр
түрлі формадағы ұлттық қолөнер бұйымдарын жасай білген.
Жер қойнауынан табылған асыл заттар – Қазақстан мемлекетінің атын шығарары
анық. Сондықтан ол дүниелерді сақтап, қастерлеп қана қоймай терең зерттеуіміз керек.
Сейтен Сауытбеков Көкше жерінде қызмет етті. Солтүстік Қазақстан облысының атын
шығарды. Көкше жерінде ерте уақытта Шоқан Уәлиханов, Балуан Шолақ, Ақан сері мекен
етті, халқының даңқын арттырды. Сәкен Сейфуллин Көкшетаудың сұлу табиғатына
қайран қалып, оны ән мен жырға бөледі. Бүгінгі жиынға қатысып отырған қазақ халқына
белгілі адамдар – Сәкен Жүнісов, Қожахмет Балахметов, Естай Мырзахметов осы
Көкшетаудың азаматтары.
Бүгін өзіміз куә болған деректі фильмде Қазақстанның халық жазушысы Тұманбай
Молдағалиев айтқандай: «Шөп шығатын жеріне ғана шығады» демекші, Сейтен
Сауытбековтың текті ұрпақтан шыққанын дәлелдей түседі. Қазақ жері, қазақ даласы текті
ұрпаққа кенде емес. Ол кісінің ашаршылық жылдарында Ғабит Мүсіреповтың айтқанына
қарамай Алматыдағы оқуын тастап, өз еліне келіп, әке-шешесіне қамқорлық жасауы,
қара шаңырақты ортасына түсірмей сақтап қалуы және 15 жасынан бастап мұғалім
болуы – ол кісінің ұлылығы деп білемін.
Өзіміз бір шаңыраққа ие бола алмасақ – онда елге де ие бола алмағандығымыз деп
білемін. Ел боламыз десек, әрбір ер-азамат өз шаңырағына ие болуы керек. Сонда ел
озады. Осындай патриоттық, парасаттылық сезімдерге толы Сейтен Сауытбековтың
педагогикалық идеялары бір диссертациялық жұмыс деуімізге тұрады.
Сейтен ақсақал тек қана ауыл ақсақалы, білікті басшы, ұлағатты ұстаз болып қана
қоймай қоғам қайраткері және ақылшы бола білді. Ол өзіне үй салмай, халық баласына
арнап мектеп салды, Ыбырай Алтынсариннің дәстүрін жалғастырды.
Сейтен Сауытбеков - Сәбит Мұқановтың өмір мектебінің жалғасы ма, жоқ әлде
замандасы ма, міне осы мәселелер ғылыми тұрғыда зерттелуі керек.
Абайтану мұрасына қомақты үлес қосқан қажымас қайраткер Қайым Мұхамеджан сол
кездегі солақай саясаттың салдарынан 14 жыл түрмеде отырған екен. Абайтануды
дәріптегені үшін ол кісі Карлагқа кісендетіліп айдатылған. Сондықтан болашақта
Сейтентану дүниесін зерттеу мен зерделеу, оны халық пен ұрпақ игілігіне айналдыру
сіздер үшін оңай іс болмасы анық.
Өнертану әлемінде бүгінде этнодизайн мәселесі қайта жаңғыру үстінде. Атақты
суретші Әбілхан Қастеевтің айтуынша «мені сурет әлеміне баулыған дала келбеті,
шөптің тербелісі, құстардың сайрауы, бұлақтың сылдыры» деген екен. Қазақ танымында
дала өрнектері суретші қиялын одан әрі шыңдауы хақ. Суретшінің дүниетанымы
этнотопономикалық атаулар мен этнофилософиялық қағидалармен ұштасып, өз
үйлесімін тапқанда ғана туынды өз ойыңдағыдай шығуы мүмкін.
Міне, осындай күрделі дүниелерді жас ұрпақтың санасына ерте бастан сіңіруде халық
педагогикасының маңызы зор. Халық педагогикасы ана сүтімен санаға сіңген ұлы
қазына. Оны талдау мен саралау кемеңгерлік жұмыс.
Данышпан бабамыз Абай айтқандай:
«Сенбе жұртқа қаншама тұрса мақтап
Қол етеді ішіне қулық сақтап
Сену керек өнерің мен ақылыңа
Екеуі алып шығар екі жақтап»,- дегендей, халық педагогикасында ежелден бері
маңызды орын алып келген ақыл мен өнер құндылықтары бүгінгі ұрпақ тәрбиесінде өз
жалғасын тапқаны дұрыс деп санаймыз.
Осыған орай «Сейтен тағылымдары» конференциясында ұлттық педагогика
дүниелерін философиялық тұрғыдан зерттеу мәселелеріне арналған секция жұмысы
болуы керек деп тұжырымдаймыз.
Сауытбеков шыѓармалары арқылы оқушыларға этноэкологиялыќ
тәрбие берудің педагогикалық шарттары
Құрсабаев М.Қ.,- Көкшетау университетінің доценті
Оќушыларына
кешенді
т±рѓыда
этноэкологиялыќ
тєрбие
беру
С.Л.Сауытбековтыњ ойынша балдырѓандарды жануарлар д‰ниесімен таныстыру
екені, оныњ шыѓармаларынан байќалады. Халыќ т±рмысында мал шаруашылыѓы
аса мањызды рµл атќарып келген. ¦заќ ѓасырлар бойы кењ даланыњ шалѓынды
жайылымын µте тиімді пайдалануда бабаларымыз мол тєжірибелер жинаќтаѓан.
Малды-к‰тіп баптау єдістері , табиѓат зањдылыќтары негізінде ќалыптасты.
Мал жаю дєст‰рі - малшы баласыныњ алѓашќы экологиялыќ білімменен
ќарулануын ќажет етті. Ежелгі малшы ќауымы жергілікті жердіњ географиялыќ
ортасы, климаты, жер рельефі, топыраќ пен µсімдік т‰рлері, ауа райы жєне
жануарлар д‰ниесіне аса ќажет гидросфера (жер асты грунтты сулар) ж‰йесі
туралы аз білмеген.
Халыќтыњ жер-су атауларына ќойѓан аттарында тарихи-мєдени мањызбен
ќатар экологиялыќ сыр болѓан. Мєселен, ерте кезден-аќ ќойылѓан «Тастау » немесе
«Алатау »
жєне
«Ќаратау »
атауларыныњ
не
себепті
ќойылѓанын
этнотопономикалыќ атаудыњ µзі-аќ айќындап т±р. Ал, сол аталѓан таулардыњ
бµктерлеріне саяхатќа барар болсаќ, біз ол жердіњ ландшафтысына ќарап-аќ,
себептерін бірден ањѓарѓан болар едік.
¤йткені «Алатау » жоталарыныњ ќойнауы ќараѓайлы-шалѓынды жєне кµк
майса болып келетіні белгілі.
Тау жотасыныњ сызыѓында кен орындары
кездеспейді.
Ал, «Ќаратаудыњ» етегі шµлейтті болып келеді. Оныњ ‰стіне жота сызыѓын
бойлай кен орындары (уран, темір, хром, кµмір, газ т.б. ) кµптеп орналасќан.
Осыншама білімді мењгерген адам мал жаю барысында туѓан жердіњ табиѓатын
ќалай саќтап ќалудыњ да амалдарын ойластырып отырѓан. Мал атаулысын « киелі
» деп санап, оларды єн мен жырѓа, к‰й-дастандарѓа ќосќан.
Халыќ єндерінде:
«... кекілін кескен кер атым-ай.
Титтейден µскен бекзатым-ай »,«...жылќы ішінде ала ж‰р,
±стай алмай бала ж‰р »,- десе, халыќ маќалында:
« ат - ердіњ ќанаты », « ж‰зден - ж‰йрік, мыњнан - т±лпар »,- Аќтамберді
жыраудыњ термесінде:
« К‰лдір, к‰лдір кісінетіп
К‰рењді мінер ме екенбіз,
Шыѓыршыѓы торѓай кµз
Кіреуке киер ме екенбіз,
Жолбарыстай ш±барды,
Тањдап бір мінер ме екенбіз,
Бетпаќтыњ ен шµлінен,
Тµтелей ж‰ріп жол салып
Жауѓа бір шабар ма, екенбіз »,- десе,
халыќ эпосында:
«... Жиделі- Байсын жерінде.
Ќоњырат деген елінде.
Байбµрі деген бай бопты.
Тµрт т‰лігі сай бопты »,- атты, мал атаулысына ќатысты тењеулердіњ кµрініс
табуында терењ мєн жатыр. [614, 49.,],[ 42,98].,[ 148,57-69,]6 [615, 78,].
Халыќ тєрбиесінде жиі ќолданылатын «ќ±лыным », «ботаќаным », « ќозым »,
«ќ±ралайым », «аќќ±сым » атты баланы еркелету, ж±бату кµріністері мен « мал адамныњ бауыр еті »,- атты, наќыл сµздері кµптеп кездеседі.
« Єр малдыњ - киесі бар деген» сонау саќ-ѓ±ндар мен т‰ркі замандарынан келе
жатќан тотемизмдік ±ѓымдардыњ басты маќсаты - жан-жануарлар д‰ниесін терењ
±ѓыну жєне ќорѓау ћаќындаѓы танымдыќ-тєлімдік идеяларды ±рпаќ санасына ќ±ю
екені аныќ.
Сондыќтан, жылќы атасын - Ќамбар, т‰йе атасын - Ойсыл ќара, сиыр атасын Зењгі баба, ќой атасын - Шопан ата деп атауы - этнофилософиялыќ ±ѓымдармен
байланысќан.
Мал
киесі
діни-философиялыќ
м±ра
ретінде
халыќ
д‰ниетанымында « Ќазыѓ±рттыњ басында кеме ќалѓан. Киелі болмаса ол неге
ќалѓан...»,- деген, кµне замандардаѓы ауќымды экологиялыќ ќ±былыстар жµнінде
діни-мифологиялыќ теотанымдыќ маѓл±маттар береді.
Ќазіргі ќазаќ отбасы
тєрбиесінде: «...єлемді топан су басќан (экологиялыќ
катастрофа ) аласапыран бір заманда Аллаћтыњ с‰йікті перзенті Н±х (Інжілде –
Ной ) пайѓамбардыњ кемесі Ќазыѓ±рт тауына келіп тоќтапты. Н±х кемесіндегі
барлыќ тіршілік атаулысыныњ µкілдері топан судан аман ќалыпты »,- деген тарихиэкологиялыќ сырларѓа толы ањыз оќиѓалар жиі айтылатыны рас. Халыќ арасында
к‰ні б‰гінге дейін:
«... Ќазыѓ±рттыњ басында кеме ќалѓан
Киелі болмаса егер неге ќалѓан...
Ішінде жылќы атаулы т‰гел екен,
Ќамбар ата - атауы содан ќалѓан...»,- деп, айтылып ж‰рген діни жырањызында жануарлар д‰ниесі кµрініс табады.
Малды к‰тіп-баптау тек ќана к‰н кµрістіњ ќамы емес, ол - берекелік пен
экономикалыќ т±раќтылыќтыњ негізі екенін терењ т‰сінген ата танымы - єр
баланыњ санасына жануарлар д‰ниесіне деген ерекше кµзќарастарыныњ
ќалыптасуына ‰здіксіз ыќпал етуді зор маќсат ќойѓан.
Сол тєлім-тєрбиелік кµріністердіњ бірі - кішкене балаларѓа арналѓан « мал
тµлдерін шаќыру » дєст‰рлеріне арналѓан µлењ-жырлары болып табылады. Ол
жырлардыњ халыќ т±рмысында кµптеген т‰рлері кездеседі.
Сейтен Сауытбековтыњ осы мєселелерге назар аударуы - ардагер ±стаздыњ
±рпаќ таѓдырына деген терењ сезімін білдіреді.
Автор « Тµрт т‰лікті шаќыру » деген таќырыбында : Ќошаќанѓа арнап:
«... Тµрт т‰лікте момыным,
Жылуы кµп тоныњныњ.
Келе ќойшы тезірек,
Ќошаќаным – ќоњырым,
П±шайт, п±шайт»,- десе, ш±наќ лаќќа арнап:
«...Тастан тасќа секірген,
Кµп ж‰гірген бетімен,
Тыным таппас, ш±наѓым,
Келе ќойшы лаѓым. Шµре-шµре »,- десе, ќ±лыншаќќа арнап:
«... Тµрт т‰лікте с±луым,
Желбіреген т±лымыњ.
Сылап-сипап тарайын,
Келе ќойшы, ќ±лыным. Ќ±рау- ќ±рау »,- десе, б±зауќанѓа арнап:
«... Туа сала ойнаѓан,
Емсе с‰тке тоймаѓан,
Жараспайды ±зауыњ,
Келе ќойшы, б±зауым. Єукім-єукім », десе, ботаќанѓа арнап:
«... Тана кµзіњ н±р тµккен
Осыншалыќ ‰ркек пе ењ
Ботаќаным жасыма,
Келе ќойшы ќасыма. Кµс-кµс », деп, оќушылар психологиясына оњтайлы
µлењ жолдарын ±сынады. [11, 18,].
Автордыњ аталмыш танымдыќ-экологиялыќ таќырыптары негізінде, бастауыш
сынып оќушыларына арналѓан кішігірім сахналыќ ќойылым ретінде µткізудіњ
тєрбиелік мєні зор.
Ќазаќ даласыныњ ѓажайып табиѓи ќ±былыстарын тамсана суреттеген француз
саяхатшысы жєне суретшісі
Бронислав Залевский µзініњ «Ќазаќ сахарасына саяхат» деген монографиясында (
ХІХ ѓасырдыњ аяѓы ) ќазаќтардыњ арасында жабайы ањдар мен ќ±стардыњ тілінде
сµйлей алатын адамдардыњ кездесетіні туралы жазады. [59, 78,].
Єр халыќтыњ ќолынан келе бермейтін ондай µнерді пір т±тќан халыќтыњ, µзі
ќоршаѓан ортаныњ табиѓатына деген с‰йіспеншілігі де соншалыќты болатыны
аныќ.
Б±л ќ±былыс та танымы мен тєлімі терењ д‰ние екені кµрініп т±р. Жанжануарлардыњ тілдерін білу - Америка ќ±рлыќтарын ерте заманда ата-ќонысы
еткен, кµшпелі ‰ндіс тайпаларында кењ тараѓан µнер екені тарихтан белгілі.
Халыќ т±рмысында « б‰ркіт шањќылдайды », « жылќы кісінейді », « найзаѓай
жарќылдайды » деген сµздер жиі айтылады. Ол сµздердіњ астарында ‰лкен
маѓына жатыр.
Єдетте, ол сµздердіњ шыѓуына тілі шыѓа бастаѓан балалардыњ с±раќтары
негіз болады.
Тілі былдырлап шыѓа бастаѓан баланыњ, ќоршаѓан ортадаѓы ќ±былыстар
жµніндегі мыњдаѓан с±раќтарды ата-анасына себепті- себепсіз ќоюы - сєбидіњ
танымдыќ, физиологиялыќ жєне онтогенездік дамуыныњ айќын белгісі.
Айталыќ, «аспан неге кµк », «жањбыр ќалай жауады », «к‰н неге к‰ркірейді
», «ит неге ‰реді »,- сияќты, бірде маѓыналы, бірде маѓынасыз сансыз
с±раќтардыњ алма-кезек ќойылуы - халыќтыњ этноэкологиялыќ білімі жµніндегі
тєжірибелерініњ ќалыптасуына себепкер болѓан.
Жан-жануарлардыњ ќалай дауыс шыѓаратыны жµніндегі танымдыќ сµздер
жиынтыѓы А.Байт±рсыновтыњ шыѓармаларында кездеседі. [ 609, 44-45,].
С.Сауытбеков ењбегінде, аталмыш экологиялыќ кµріністер « Жануарлар былай
‰н шыѓарады » жєне «Ќ±стар былай ‰н ќатады » деген таќырыптар арќылы
берілген.
Онда: «... Жылќы - оќыранады, кісінейді, шыњѓырады ( ќыл б±рау салѓанда ),
пысќырады. Сиыр - мµњірейді, µкіреді, ыњылдайды. Т‰йе - боздайды, баќырады (
±рѓанда, шµктіргенде ). Ќой мањырайды, мекіренеді. Ешкі мањырайды, баќырады.
Теке - баќылдайды. Есек - аќырады. Ит - ‰реді, ырылдайды, ќыњсылайды. Мысыќ –
мияулайды. Ќасќыр - ±лиды ...»,- десе, ќ±стар таќырыбы бойынша: «... аќќу с±њќылдайды. Ќаз - ќањќылдайды. Жылќышы - ысќырады. ‡йрек - пырылдайды.
Б‰ркіт - шањќылдайды. Тырна - тыраулайды. Бµдене - бытпылыќтайды ...»,- деген
сµздер бар. [11, 35-36,].
Осы таќырып бойынша арнайы тєрбие саѓаттарын µткізуге болады. Ана тілі
сабаѓында ќосымша хрестоматиялыќ материал ретінде пайдалануѓа болады.
Аталмыш таќырыпќа ќосымша, балаларѓа экологиялыќ тєлім-тєрбие беру
барысында табиѓат ќ±былыстарына байланысты мынадай кµріністерді пайдалануѓа
болады: «найзаѓай - жарќылдайды », «к‰н - к‰ркірейді, жарќырайды, т±тылады », «ќар
- сібірлейді », «жањбыр - сіркірейді, себелейді », « ай - туады, т±лданады », «боран б±рќасындатады », « жел - ысќырады, уілдейді », « жер - кебеді, жарылады, сілкінеді »,
«µзен - тасиды, аѓады »,
«Жапыраќ - сарѓаяды, б‰ршік атады ».
Сейтен Сауытбеков шыѓармаларындаѓы экологиялыќ тєрбиеге байланысты
танымдыќ ойлар « Таѓылым тегі » атты кітабындаѓы
« Ќазаќтыњ тыйым сµздері » [11, 63,] деген таќырыпта толыќ ќамтылѓан. Тыйым
сµздердіњ ќазаќ д‰ниетанымында орын алуы тым єріден басталады.
Олар - тек ќазаќ халќына тєн нєрсе емес. Мєселен, орыс халыќ педагогикасында
« народные приметы и запреты» деген тєлім-тєрбиелік мањызы зор дєст‰р
ќалыптасќаны белгілі.
Халыќ т±рмысында ол дєст‰рлердіњ ќашан жєне ќалай ќалыптасќан
дєуірлерін болжау ќиын, біраќ ол - тыйым сµздердіњ талай ѓасырлардан бері
тамаша тєрбие ќ±ралы болып келгені рас. Тыйым сµздер - халыќтыњ маќалмєтелдерімен де µте тыѓыз байланысќан.
Сондыќтан, маќал-мєтелдердегі тєртіп бойынша олар да єр т‰рлі баѓыттар (
т±рмыс-салт, µнер, ењбек, єдет-ѓ±рып, отбасы салты т.б.) бойынша ќоѓамдыќ
µмірде µзініњ ж‰йесін ќалыптастырѓан.
Ќазаќтыњ тыйым сµздерінде ќоршаѓан ортаныњ табиѓатын, жануарлар д‰ниесі
мен µсімдік-топыраќ жамылѓысын ќорѓау таќырыптарына арналѓан танымдыќэтноэкологиялыќ ±ѓымдар кµптеп кездеседі. Халыќ т±рмысында к‰ні б‰гінге дейін
« кµкті ж±лма », «айды ќолыњмен кµрсетпе» деген сµздер жиі айтылады.
Єдетте, ќазаќтар жасыл шµпті « кµк шµп » деп атаѓан. Оныњ маѓынасы жµнінде
халыќ арасында т‰сініктер кµп. « Кµк » сµзі - кµк аспан екені аныќ.
Ежелгі бабаларымыздыњ К‰нге, Кµк аспанѓа табынуы - жердегі тіршілік д‰ниесіне
космостыњ тигізіп отыратын єсеріне терењ мєн беру барысында ќалыптасќан.
Айталыќ, к‰н сєулесініњ жердегі топыраќты жылытып, нєтижеде ондаѓы бір т‰йір
дєнніњ жер бетіне сабаѓы мен
жапыраѓын жайып, адамзат баласына жєне
атмосфера ќабатыныњ реттелуіне орасан пайда єкелетінін іштей сезген.
Ол к‰рделі ѓылыми ±ѓымдарды т‰сіндіру ќиын болѓандыќтан, адамдар ќарапайым
ережелерден т±ратын тыйым сµздердіњ жиынтыќтарын жинаќтап, оны тєрбие
‰рдістерінде пайдаланѓан.
С.Л.Сауытбековтыњ
« Тыйым
сµздерінде »
этноэкологиялыќ
таќырыпќа
байланысты мынадай тыйым сµздер кездеседі: «... Отты шашпа. Отпен ойнама.
Суѓа т‰кірме. Нанды аяќќа баспа. Абайсызда т‰скен нан т‰йірін тµлге не ‰й
ќ±старына бер. Бейуаќытта ±йыќтама. Босаѓањды керме. Табалдырыќты баспа. Мал
ќораѓа дєрет сындырма. Малды теппе. Малды терекпен айдама. Айѓа ќарап
дєреттенбе. Кµк жемісті ж±лма. Т‰нде ‰йді сыпырма. Жалѓыз аѓашты кеспе. »
[12, 63-65,].
Ќазаќтыњ тыйым сµздерініњ б‰гінгі отбасы тєрбиесінде ќолданылып келе
жатќаны шындыќ. Ол сµздердіњ пайда болуы - жоѓарыда айтылѓандай, кішкене
балалардыњ с±раќтарына жауап беру маќсатында пайда болѓан халыќ білімдерініњ
тєжірибелері болып табылады.
Айталыќ, Сейтен шыѓармасындаѓы « Отпен ойнама» деген ±ѓымныњ маѓынасы
терењ. Кішкене балалардыњ ересек балалардан бір ерекшелігі, олар кµбінесе –
философиялыќ маѓынасы терењ с±раќтар ќоятынын білмейді.
Мысалы « Ай аспанда ќалай ќалќып т±р », « К‰н неге ыстыќ », « К‰н ќалыњ
б±лттыњ арасынан неге кµрінбейді »,- деген, сияќты танымдыќ с±раќтарды олар жиі
ќояды.
«От » ±ѓымы ћаќында ѓылыми т±жырым жасау ќиын д‰ние. Отќа табыну дєст‰рі
ата-бабаларымыздыњ тарихында болѓан ќ±былыс. Б‰гінгі отбасы дєст‰рінде жања
туѓан нєрестені бесікке бµлер алдында « діни-магиялыќ » мањызы бар д±ѓалар
арќылы ( Алас, алас алас ...) бесікті отпен аластау рєсімі ќалыптасќан.
Б±л рєсім - екі жастыњ ‰йлену тойында жєне жањадан ќ±рылѓан отаудыњ
шањыраѓын « жын-сайтандарды (жаман энергия к‰штерін )» от арќылы д±ѓалау
дєст‰рлері халыќ µміріндегі мањызды оќиѓалардыњ біріне айналѓан.
Отпен аластау рєсімінде « шањыраќ киесі жєне ќорѓаушысы - ќасиетті ¦май ана
мен Бибі Фатима » есімдері ерекше аталады.
Монѓолия ќазаќтарыныњ салт-дєст‰рлеріндегі бала тєрбиесіне арналѓан
этнопедагогикалыќ м±раларды зерттеуші Єбдікєрім Ашай±лыныњ айтуынша, єр
±рпаќ ата-баба аманатын орындау маќсатында « К‰лтегінніњ киелі кµк тасына »
жєне « ¦май ананыњ » тас м‰сіндеріне барып таѓзым етеді екен. Таѓзым ету
барысында ±ландар ата дєст‰рлерін ќастерлеуге, білімді, µнерлі ћєм парасатты
т±лѓа болып µсуге « Бабалар Рухтары » алдында ант береді екен. [ 353, 69,].
Кµне Греция ойшылы Гераклиттыњ айтуынша « д‰ниеніњ жаратылу негізі - от
деген », екен. [ 616, 16,].
Кµнет‰ркі ћєм саќ-ѓ±н тайпаларыныњ К‰нге (Тєњірге, « тенгрианство »)
табыну дєст‰рлері болѓанын ѓалымдар жоќќа шыѓармайды. К‰н - аса жоѓарѓы
температурадаѓы (шамамен 3500 градус ) оттар циркуляцияларыныњ жиынтыѓы
екені белгілі. От - адамзаттыњ тіршілік д‰ниесініњ негізі.
Жер ядросы (магма, лава) - ол да от. От - жылу кµзі. Б‰гінде ќоршаѓан ортаѓа
ќауіп тµндіріп жатќан атомдыќ жылу электрлік станцияларыныњ т‰п негізі - от
д‰ниесінен бастау алатыны аныќ. Жер бетіндегі µрт салдарынан ќаншама
ѓимараттар мен орман-тоѓайлар жалын кешкені, м±най мен газ ќ±бырларыныњ
жарылып ќоршаѓан ортаѓа жєне адам µміріне алапат ќауіп тудырып жатќаны
туралы аќпараттарды жиі естіп-кµретініміз рас.
Сондыќтан халыќ таѓылымыныњ « отпен ойнама » деген ±ѓымы, т±рмыста,
бала тєрбиесінде педагогикалыќ тєсіл мен талапќа айналѓаны зањды ќ±былыс деп
білеміз. Ќазаќтыњ тыйым сµздері негізінде бастауыш сынып оќушыларына
этноэкологиялыќ тєрбие берудіњ мањызы зор деп санаймыз.
Тыйым сµздер туралы тєрбие саѓатын ±йымдастыру барысында, жергілікті
жерлерде аталмыш танымдыќ ±ѓымдар жайында мол маѓл±маттар білетін
аќсаќалдарды ќатыстыра отырып µткізген тиімді деп ойлаймыз.
Сауытбеков кітабындаѓы «Обал » атты таќырып, бастауыш сынып
оќушыларыныњ санасына этноэкологиялыќ этика мен мєдениет сезімдерін
ќалыптастыруда берері мол. Ол аталы-баталы сµздерді Ереже негізінде кµрнекі
ќ±рал ретінде пайдаланѓан д±рыс. Онда мынадай тєлім-тєрбиелік сµздер жазылѓан:
Обал-сауапќа ќарсы єрекет-кінє, к‰нє, айып, б±зыќтыќ, зиян... Обал
жасаушы ( яѓни- жас ±рпаќ µкілдері, М-Р.Ќ. ред. ) - халыќќа кінєлі, ќ±дайѓа к‰нєлі.
Єрі айыпты. ¦ятсыз, арсыз, жауыз, зиян жасаушы.
Обалдыњ т‰рлері мыналар: ( ќысќартылынып алынды )
1. Біреуге ќиянат жасап, жазыќсыз жєбірлеу.
2. Сєби - шошќаныњ, арам ањныњ, арам ќ±стыњ етімен тамаќтанады.
3. Нанды ќасиетті таѓам деп танымайды, аяќ асты жасайды.
4. ‡й жануарларын ќолына т‰скен ќ±ралмен ±рып мертіктіреді немесе
µлтіреді.
5. Бала араќ ішіп, шылым шегеді. ¤зін де, пєтерін де салаќ, лас
±стайды.
6. Кµлге дєреттеніп, ќ±дыќќа т‰кіруге ќымсынбайды.
7. Табиѓатты ќорѓаудыњ орнына ќиратады. (12, 84-85,). Автордыњ
аталмыш µсиеттері бастауыш сынып оќушылары ‰шін аса ќажет. Оќушылар
м±ѓалімніњ кµмегімен µсиет сµздерді жаттап, оны сынып бµлмесініњ ќабырѓасына
ереже ретінде іліп ќойѓаны лєзім.
« Таѓылым тегі » кітабында « Жањбыр жауѓанда », « Жазда », « Ќыста », «
К‰зде » « Кемпірќосаќ », « Найзаѓай » атты µлењ жолдары жєне
«Ќазаќша жыл аттары » [11,10,20,] деген танымдыќ єњгімелер - бастауыш сынып
оќушыларыныњ жас ерекшеліктеріне сай жазылѓан. ¦стаз- ѓалымныњ: « Жањбыр
жауѓанда» µлењінде:
«... Жан н±рымсыњ жањбырсыњ
Жау, шµлейтке жан кірсін.
Кµк кілемдей ќ±лпырып,
Г‰лденсін жер жањѓырсын.
Н±рѓа ќанып ќ±мары
Егін шµлін ќандырсын
Еселеніп ќ±нары,
Шыѓымы тањ ќалдырсын... »,- немесе « Жазда » деген µлењінде:
«... Балаќай, балаќай
Жаз келді-ау, алаќай.
Жалањ аяќ ж‰реміз,
Балаќты да т‰реміз,
Кµлден балыќ с‰земіз,
Жалтылдатып тіземіз,
Тау мен тасты кеземіз,
Сан ќызыќты кµреміз,
Сайдан жидек тереміз,
Тайѓа мініп желеміз,
Алтыбаќан тебеміз...»,-десе, « К‰зде » деген µлењінде:
«... Жапалаќ, жапалаќ ќар жауар,
Жерге тайѓаќ м±з т±рар.
Лаќ пен тоќты ќашады,
Ќойшы талќан асады...»,-десе, «Ќыста » деген µлењінде:
«... Ботаѓа жабу кигізген,
Б±зауды ‰йге кіргізген,
Суыќ сені ќайтейін...
Ќыздыњ бетін ќызартып,
М±з т±мсыѓын ±зартып.
Аяз сені ќайтейін...», десе, « Кемпірќосаќ » µлењінде:
«... Асылѓандай аспанда
Жеті жолаќ жол кілем.
Інжу, аќыќ, гаућардан
Тоќылѓандай ол кілењ.
Жањбыр ірі болѓанда,
Аныѓыраќ жолаѓы
¤ткінші тез жауѓанда
Ќаныѓыраќ жол єрі
Шыѓыс б±лтсыз т±р ашыќ,
Бізге н±рын селдетті
Кемпірќосаќ жарасып
Кµкті етті келбетті...», жєне « Найзаѓай » деген µлењінде:
«... Єне, єлем жап-жарыќ
Ќ±лаѓандай кµктен к‰н
Тастаѓандай ќаќ жарып
Жерді соќќан керім ‰н.
Жарќ етті де алдымен
Салды сосын г‰рілге
Зењбіректей алды дем,
Т‰скендей жер дірілге
Найзаѓайы аспанныњ
Б±лт оќтаѓан зењбірек.
Мылтыѓынан кµктемніњ
Д‰мді даусы зілдірек...»,- атты, µлењдері экологиялыќ таќырыптарѓа
арналѓан. Оќушыларѓа д‰ниетаным ( табиѓаттану) пєнінен сабаќ беру барысында,
аталмыш µлењ жолдарын ќосымша тапсырма ретінде беруге (жаттауѓа) болады.
С.Сауытбековтыњ « Ќазаќша жыл аттары » атты танымдыќ єњгімесі ќазаќ
(т‰ркі) халыќтарыныњ тарихында мањызды орын алып келген халыќ астрономиясы
мен астрологиясы таќырыбына арналады.
Автордыњ негізгі ойы - оќушыларѓа халыќтыњ жыл ќайыру этноастрологиялыќ
дєст‰рі ( тышќан, сиыр, барыс, ќоян, ±лу, жылан, жылќы, ќой, мешін, тауыќ, ит,
доњыз ) мен адамныњ м‰шел жастары ( 13, 25, 37, 49, 61, 73, 85, 97... ) туралы
білім мен тєрбие беру болды.
Шынында, халыќ астрологиясы мыњдаѓан жылдар бойы т±рмыстыќ µмірде
ќалыптасып келгені шындыќ. Т±рмыс-тіршіліктіњ мал шаруашылыѓымен тыѓыз
байланыстылыѓы астрологиялыќ білімніњ дамуына т‰рткі болды. Астрология адам
таѓдырына, ауа райына жєне ж±лдыздар шеруіне байланысты µзініњ эмпирикалыќ
ќарапайым білім ж‰йесін ќалыптастырды деуге болады.
Халыќ астрологиясыныњ жетістіктері жас ±рпаќќа экологиялыќ тєлім-тєрбие беру
барысында пайдаланылып отырды. Єсіресе, адамныњ м‰шел жасќа толуы
жµніндегі халыќ білімдерініњ (ырым-сырымдар, болжамнамалар ) ±рпаќ санасына
ќатты єсер етті. Ол жетістіктерді - адам экологиясы (антропоэкология) деп те
атауѓа болады.
Оќушыларѓа ќазаќша жыл аттарын жаттау жµнінде тапсырма берген жµн. Адамныњ
м‰шел жасы туралы ќысќаша т‰сінік бере отырып, адам экологиясы таќырыбына
арналѓан
тєрбие
саѓаттарын
µткізген
абзал. С.Сауытбековтыњ
аталмыш
педагогикалыќ м±ралары - мектептегі «Атамекен» Баѓдарламасыныњ негізгі
Баѓыттарыныњ бірі - «Т±ран этноастрологиясы » Баѓытын тєрбие ж±мыстарында
пайдалануда кµмегі зор деп білеміз.
Оќулыќтаѓы «Жер т‰гі », «Жер бедері », «Ќ±стар » [11,13-14,] атты
таќырыптар бастауыш сыныпта µтетін д‰ниетаным оќулыѓына, танымдыќэкологиялыќ мањызы зор ќосымша материал бола алады. Ол материалдарды
тєрбие ж±мыстарымен ќатар хрестоматиялыќ ќ±рал ретінде пайдаланудыњ тиімділігі
зор.
Ќазаќ халќыныњ ерте кезден-аќ, µздері мекен ќылѓан ата-ќонысыныњ
тарихи- географиялыќ ерекшеліктеріне байланысты атауларын ќойѓаны белгілі.
Кµне атаулардыњ к‰ні б‰гінге дейін саќталып келгені жµніндегі деректерді
этнотопономика
дейміз.
Зерттеуші
ѓалым,
А.Єбдірахмановтыњ
айтуынша,
Ќазаќстандаѓы кµптеген ежелгі жер-су аттарыныњ к‰ні б‰гінге дейін ескерілмей
келе жатќаны аныќталѓан. [55, 41.].
Этнотопономикалыќ жер-су атауларыныњ кµптігі мен ±ќсастыѓы ол зерттеу
ж±мыстарыныњ к‰рделілігін кµрсетсе керек. Десек те, жер-су атауларыныњ
кµбінесе жергілікті жерлердегі жер рельефі мен климатыныњ, табиѓат зонасыныњ,
гидросферасыныњ
жєне
тау
массивтерініњ
ерекшеліктеріне
байланысты
ќойылатыны шындыќ.
Айталыќ, гидросфералыќ ерекшеліктерге байланысты: « Белсу »,
«Мыњб±лаќ », «Мыњарал », « Кµксу », « Аќсу », « Алакµл », « Егінсу »,
«Терісаќќан », « Сарысу », «Ќарасу », « Сексенкµл », « Аќ б±лаќ », жер рельефі мен
табиѓи оазистік-ландшафтылыќ ерекшеліктеріне байланысты:
«Сарыарќа », « ‡стірт », «Бетпаќдала », « Мырзашµл », « Ќызылќ±м », « Ањыраќай », «
Кµкµзек », « Сарыµзек », «Таскескен », « Жалѓызтµбе »,
« Кµктµбе », жєне тау массивтеріне байланысты :
«Желтау », « Кµкшетау », « Аќшатау », «Б±ќпа тауы», « Хромтау »,
« Доњызтау », « Аќтау » жєне басќа да ерекшеліктерге байланысты болып келеді.
Осыѓан орай, халыќтыњ этноэкологиялыќ білімінде µсімдік-топыраќ жамылѓысына
байланысты этнотопономикалыќ атаулар да жеткілікті.
Малды-к‰тіп баптау ‰рдісі - жердегі µсімдік жамылѓысыныњ флоралыќ
зањдылыќтарын білуді талап етті. Осы маќсатта малдыњ µсіп-µнуіне пайдасы мен
мањызы зор µсімдік т‰рлеріне халыќ тамаша атаулар
(Киікоты, маралоты, аќселеу, жауќазын, µлењшµп, алабота т.б.) ќоя білген. Ал,
дєрілік шµптер - µзі бір тарихи энциклопедия.
С.Сауытбеков жас ±рпаќќа ќоршаѓан ортадаѓы µсімдік т‰рлері мен жер-су
атауларыныњ тарихын терењ білуді маќсат еткені аныќ. Балуан орта мектебініњ
озыќ педагогикалыќ тєжірибелерініњ бірі - оќушыларѓа табиѓат аясында білім беру
болѓаны рас.
Сабаќ оќумен ќатар, оќушылар єрт‰рлі шµптерден гербарийлер жасауды да
дєст‰рге айналдырѓан.
Туѓан жердіњ табиѓатын ќорѓау дєст‰рлері - айналадаѓы ќ±былыстарды
танудан басталатыны аныќ. Табиѓатты терењ танып-білуді маќсат еткен єрекет
халыќ педагогикасыныњ ќайнар бастауы болса керек.
Сол ‰шін жергілікті жерлердегі ой-ш±њќыр рельефтерін білу мен ит-ќ±стар
тіршіліктерін жіті баќылау - ќазаќ отбасы тєрбиесіндегі негізгі педагогикалыќ
алѓышарттардыњ бірі болѓаны аныќ.
Сауытбеков шыѓармасындаѓы «Жер т‰гі » деген таќырып осы мєселеге
арналѓан. [11, 13,]. Оны автор екі бµлімге: Аѓаштар жєне шµп-шµлењдер деп
бµлген.
Б±л таќырып бойынша бастауыш сынып оќушыларына арнайы сабаќ µтілетіні рас.
Біраќ біз бастауыш сынып оќулыќтарында сирек кездесетін мынадай µсімдік
т‰рлеріне назар аудардыќ.
1. Аѓаштар: ±шќат, ырѓай, арша.
2. Шµп-шµлењдер: шілік, ажырыќ, ќазоты, шаѓыр, тарлау, баялыш, буылдыќ,
майµлењ, ќараµлењ, есекмия.
Осы беттегі «Жер бедері » таќырыптаѓы: ќабаќ, томар, ќопа, адыр, жон,
тµмпешік, жарыќ деген этногеографиялыќ атауларѓа да назар аудардыќ. Біздіњ
ойымызша, С.Сауытбековтыњ ±сыныстары табиѓаттану оќулыѓындаѓы таќырыптарды
ќайталаѓаннан гµрі, толыќтырып т±рѓан сияќты.
Автордыњ бастауыш сынып оќушысыныњ психологиялыќ ерекшелігін ескере отырып
жазѓан б±л ењбегін тєрбие ж±мыстарында кењінен пайдаланѓан ѓанибет. Б±л
жµнінде мектеп практикасында оќушылар ‰шін арнайы тєрбие саѓаты жєне
балаларѓа жекелей тапсырмалар беру арќылы шыѓармашылыќ ж±мыстарды
‰йымдастыруѓа болады.
С.Сауытбеков шыѓармаларында ќ±старды ќорѓау жµнінде этноэкологиялыќ
тєлім-тєрбиелік идеялар айтылады. Экологиялыќ зардаптардыњ ќ±стар д‰ниесіне
орасан зиян келтіріп жатќаны аныќ. Ќазаќстандаѓы Каспий тењізініњ жаѓалауын
мекендейтін ќ±стардыњ газ бен м±най µндірістерініњ салдарынан жыл сайын ‰лкен
зардаптарѓа тап болатыны туралы хабардармыз.
Солт‰стік Ќазаќстан µњіріндегі ихтиофауна мен гельминтофауна д‰ниесін
зерттеушілердіњ
( Д.Ж.Жатќанбаева, Б.Ахметова, А.И.Агапова, Е.А.Арыстанов,
А.Ж.Болатова, Г.¤нерхан, Є.К.Сыздыќова жєне басќалар ) пікірінше, гидросфера
ж‰йесініњ ластануына байланысты µзен-кµлдерде тіршілік ететін балыќтар мен
планктондар єр т‰рлі ауруларѓа (дактилогироз, лигулез, диплостомоз, микболез )
±шыраѓан.
Негізгі ќорек кµзі болып табылатын балыќпен ќоректенетін ќ±стар ( шаѓала,
‰йрек, с±ќсыр, тырна, кµкќ±тан, ќ±тан, кµл шаѓаласы, ќасќалдаќ, батпаќ
ќарќылдаѓы, ќарѓа, кептер, ала ќарѓа, ќ±зѓын ) ауру тасымалдаушы болып
табылады. [508, 13-23,].
Зерттеу ж±мысымыздыњ ѓылыми-эксперименттік алањы болып табылатын Кµкшетау
ќаласындаѓы ќазаќ лицейі оќушыларыныњ «Заман-ай » экологиялыќ экспедициясы
ќала мањындаѓы Ќопа кµлініњ гидроэкологиялыќ жаѓдайымен танысу барысында,
аталмыш кµрсеткіштердіњ растыѓына кµз жеткізді. [ Ќосымша материалдар]
С.Сауытбеков «Ќ±стар » деген таќырыбында, оларды ќорѓау шараларын
ойластырумен ќатар, ќ±стар єлемі туралы тµменгі сынып оќушыларына терењ білім
мен тєрбие беру керектігін басты назарда ±стау ќажеттігін айтады.
Автор µз ењбегінде мектеп оќулыќтарында жазылмай ќалѓан: бµктергі, кезќ±йрыќ,
безгелдек, тарѓаќ, жылќышы, µгізшаѓала, ќ±ладын, байѓыз, жаѓалтай, т±рымтай,
к‰йкентай жєне басќа ќ±с атаулысы жµнінде мањызды аќпараттар береді.
Ќ±стар таќырыбы С.Сауытбеков ертегілерінде ( « Ќара ќауырсын жєне асыл
ќасиет»,«‡йректіњ жауабы », « Ќарѓа ќалай ала болѓан » т.б.) ерекше кµрініс тапќан.
Єсіресе, автордыњ
«Ќара ќауырсын жєне асыл ќасиет » деген ертегісіндегі:
«... Табиѓатты тамашалауѓа жаны ќ±мар Сєуір тау аралап, орман с‰зіп келе
жатќанда, ќарсы алдынан алтын м‰йізді, к‰міс т±яќты, б±лѓын т‰кті арќар ќаша
жµнеліпті...»,- деген ой орамдары, бала ќиялын одан ары ќанаттандыратыны аныќ.
[12, 57-58,].
Ертегі - ана тілі оќулыѓына хрестоматиялыќ материал ретінде таптырмайтын
туынды десек, артыќ айтќандыќ емес.
С.Сауытбеков шыѓармалары негізінде тµменгі сынып оќушыларына тєрбие
берудіњ м‰мкіндігі мол екенін байќадыќ. Ендігі арада, біздіњ ќосарымыз
этноэкологиялыќ мањызы бар таќырып негізінде т‰рлі-т‰сті альбомдар, плакаттар,
фотосурет
жєне
бейне-таспа
материалдарын
пайдалана
отырып,
тєрбие
ж±мыстарын ±йымдастырудыњ мањызы зор демекпіз.
Осы орайда, С.Сауытбековтыњ «Жануарлар былай ‰н шыѓарады » деген таќырыбы
негізінде балаларѓа арналѓан
мультипикациялыќ фильм шыѓарып жєне оны
эксперимент єдістері арќылы баќылау барысында, педагогикалыќ идеямыздыњ
тиімділігіне кµз жеткіздік.
Әдебиеттер:
Сауытбеков С.Л..,- Тағылым тегі, Алматы, 1995, 185 бет
Сауытбеков С.Л.,- Үлес, А, Жазушы, 1978, 78 бет
Әбілова З.Ә.,- Этнопедагогика,А,1997, 265 бет
Антология педагогической мысли Казахстана.,- Қ.Жарықбаев, С.Қалиев, А, Рауан, 1995, 241 стр.
Педпгогика және психология (қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі), А, Мектеп,
255 бет.
С.Сапарұлы., - Сейтен тағылымы, Көкшетау, 2003, 60 бет
Сейтен Сауытбековтіњ балалар єдебиетіне ќосќан ‰лесі
Жетпісќалиев С.С.,- Кµкшетау Университетініњ доценті.
Ќазаќ ССР-іне ењбек сіњірген м±ѓалім, аќын, жазушы, араб жєне шыѓыс тілдерін
зерттеуші ѓалым, аудармашы, ќоѓам ќайраткері Сейтен Лиман±лы Сауытбеков (19081997) туралы кезінде академик-жазушы Сєбит М±ќанов “Сейтен сазы”, кµрнекті ѓалым,
профессор Темірѓали Н±ртазин “М±ѓалім мерейі” атты маќалалар жазѓан. Б±л
маќалаларда Сейтен Сауытбековтіњ 15 жасынан м±ѓалімдік іске араласып, іргелі
табыстарѓа ќол жеткізгендігі, оныњ µмір жолы мен ќызметініњ µзгелерге ‰лгі, сегіз
ќырлы, бір сырлы ємбебап м±ѓалім екендігі баяндалады.
“¤зініњ парасатты біліміне орай ‰лкен ±йымдастырушылыќ ќабілеті бар Сейтен µзі
басќаратын мектепті б‰кіл облыс бойынша алдыњѓы ќатарлы оќу орындарыныњ
ќатарына ќосты. Онда 100 процент сабаќ ‰лгерумен ќатар, тєлім-тєрбие ж±мысы да
жаќсы жолѓа ќойылѓан. Осыдан да болар облыстыќ оќу бµлімі б±дан алты жыл б±рын
“Балуан” сегіз жылдыќ мектебін сол µњірдегі ‰лгі-тєжірибе мектебі етіп белгіледі. Міне,
сол к‰ндерден бастап, ол аудандаѓы оќу-тєрбие ж±мысыныњ методикалыќ орталыѓына
айналды” –деп кµрсетеді Сєбит М±ќанов м±ѓалімдердіњ Бірінші Одаќтыќ съезі
ќарсањында 1968 жылы жазѓан аталмыш маќаласында. (“Шапаѓат”. Естеліктер жинаѓы.
Ќ±растырушы –С.Жетпісќалиев. Кµкшетау Университеті. 2003 жыл. 11-беттен.)
Єдебиетші-ѓалым, профессор Темірѓали Н±ртазин “М±ѓалім мерейі” атты маќаласында:
“Оќытушылыќты он бес жасында сауатсыздыќты жою жорыѓынан бастаѓан ол содан бері
талмай ењбек етіп келеді.
Сейтен Баймаѓамбет Ізтµлинніњ белгісіз µлењдерін іздеп тапты, µмірбаянын аныќтады,
толыќтырды.
42 жыл м±ѓалім болѓан алпыстыњ асуындаѓы Сейтен ќазір жас µнерпаздардыњ жуан
ортасында. Ќоњыр дауыспен ќ±йќылжыта єн шырќап т±рады кейде… Хорды басќарып,
дирижерлік жасайды. Б±л мезеттерде оны жоѓары білімді математик, 25 жыл
математиканы оќытќан жан демейсіњ, µнер адамы тєрізді боп кµрінеді. Оныњ ењбегін
партия, ‰кімет, ж±ртшылыќ баѓалап, “Ќ±рмет белгісі” орденімен, “Ењбектегі ерлігі ‰шін”
медалімен награттады. Ќазаќ ССР Жоѓарѓы Советініњ Ќ±рмет грамотасын да алѓан,
“Ќазаќстанныњ ењбегі сіњген м±ѓалімі”- деген атаѓы таѓы бар.
Шіркін, µмірден µз орнын тауып, кірпіш болып ќаланѓан жанда не арман!” деп тебірене
толѓайды, 1968 жылы жазѓан сол маќаласында.
Ал С.Сауытбеков одан кейін 1997 жылѓа дейін жас ±рпаќ ‰шін, еліміз ертењі ‰шін
ќаншама ќыруар іс тындырды десењізші!
ЌазМ¦У-діњ профессоры, филология ѓылымдарыныњ докторы Т±рсынбек Кєкішев
С.Сауытбековке арнаѓан “¦лы м±ѓалім” деп аталатын маќаласында да оныњ 1957 жылы
Сєбит М±ќановпен бірлесіп Баймаѓамбет Ізтµлинніњ µлењдер жинаѓын шыѓарѓаны,
“Жалын” баспасынан “¤негелі µмір” сериясымен “¤ртенген µлењ” атты Баймаѓамбет
Ізтµлин туралы деректі повесть шыѓарѓаны туралы айта келіп: “Отаншыл азамат шындап
ќолѓа алса Баймаѓамбет Ізтµлинніњ артында ќалѓан м±расынан ‰лкен ой µрбітіп,
зерттеу ж±мысын ж‰ргізсе тамаша болар еді. Оныњ ќажеті ќазір айќын сезіліп ж‰р.
Ќазаќ єдебиеті оќулыќтарында Баймаѓамбеттіњ міндетті т‰рде аталуыныњ ѓылыми
негізін ныѓыздай берген д±рыс. Осы салада Сейтекењ ќолынан келген істі адал атќарып
кетті” деп кµрсетеді.
Профессор Т±рсынбек Кєкішевтіњ б±л пікірін біз – Сейтен Сауытбеков ењбектерін
зерттеушілер аяќ асты ќалдырмаймыз, С.Сауытбековтіњ сол баѓыттаѓы зерттеуін де
одан єрі дамытып, жетілдіре т‰семіз, нєтижеге ќол жеткіземіз дегім келеді.
Жоѓарыдаѓы ќазаќ єдебиеті єлемініњ ‰ш іргелі µкілініњ Сейтен Сауытбеков туралы
жазѓан маќалаларына ќысќаша тоќталып µте отырып, біз халыќ жазушысы, еліміздегі
балалар єдебиетініњ кµрнекті µкілі, балалардыњ с‰йікті журналы “Балдырѓанды” ±заќ
жылдар басќарѓан кемел абыз М±зафар Єлімбаевтыњ Сейтен Сауытбековтіњ 80
жылдыѓына орай 1988 жылы жасаѓан баяндамасына кењірек тоќталмаќпыз. Оныњ ішінде
біздіњ б‰гінгі баяндамамызѓа орайлас т±старды алѓа тартпаќпыз.
Сейтен Сауытбеков балаларѓа арнап “¤с, бµбек!”(“Жазушы” баспасы, Алматы,
1974ж.;), “Аютас” (“Жазушы” баспасы, Алматы, 1975ж.;), “‡лес” (“Жазушы” баспасы,
Алматы, 1978ж.;), “Аќкµњіл” (“Жазушы” баспасы, Алматы, 1981ж.;), “¤ртенген µлењ”
(“Жазушы” баспасы, 1984ж.;), “Аќазу”, “Жалын” баспасы (Алматы, 1989ж;.), “Аќазу арлан”,
(Алматы, “Жалын” баспасы 1989ж.), “Таѓылым тегі” (ЌазМСЌА, Алматы, 1995ж.) сияќты
кітаптарын шыѓарса, б±ѓан дейін балаларѓа арнаѓан д‰ниелері осы М±заѓањ – М±зафар
Єлімбаев ±заќ жылдар бас редактор болѓан “Балдырѓан” журналына жарияланып т±рѓан.
Жалпы С.Сауытбеков 50 жыл бойы “Балдырѓан” журналыныњ т±раќты авторы болѓан.
Сол себепті де М±зафар Єлімбаев Сейтен Сауытбеков шыѓармашылыѓымен жете таныс
еді.
“Тєлімді талант” деп аталатын осы баяндамасында “бала жаныныњ кемел баѓбаны, єрі
±лаѓатты ±стаз, єрі тєлімгер ќалам иесі – Сейтен Сауытбеков” (М.Є. сµзі) µмір жолы,
табыстары, жетістіктерін айта келіп, оныњ шыѓармашылыѓы туралы былай дейді:
“Тірліктен тергені мол, т‰йгені кµп ±стаз 1970 жылдан бері республикалыќ баспасµзге
жиі кµрініп ж‰р. Ол єр жанрда жазады: µлењ, дастан, єњгіме, ањыз, прозалыќ
мысалдар, тєрбие туралы таѓылымдар.
Солардыњ бєрініњ де µміршењ, µзекті ортаќ таќырыбы адамгершілік. Автордыњ
“Балдырѓан” журналына ‰збей жарияланып т±ратын ањыз-єњгімелерін ќарањыз. Кµлемі
мейілінше ыќшам. Жемістіњ сыѓып алѓан сµліндей, шырынындай тілді ‰йіреді.
С.Сауытбековтіњ кейбір єњгімелері 5-6 сµйлемнен т±рады. Кµбі жарты, бір беттік
д‰ниелер. Адресін аныќ тапќан шыѓармалар. Халыќ даналыѓына ќаршадайынан
сусындаѓан ол, µз творчествосында да жас ±рпаќќа жаѓымды, ізгі тєрбие беруді басты
маќсат т±тады. Автордыњ “Аютас” атты шаѓын кітабы –ж±ртшылыќ кµњілінен шыќќан
туынды.
С.Сауытбеков ертегілері мен ањыздары, прозалыќ мысалдарыныњ бастауы ќазаќ
балалар єдебиетініњ атасы, ±лы педагог Ыбырай Алтынсариннан басталады. Оныњ
‰зілмес дєст‰рінен нєр алѓан, µрнек алѓан д‰ниелер.
Сейтен ќалам ењбегіне кіріскен. Ол м±ѓалім кезінде де, мектеп директоры ќызметінен
мойын б±ра алмай ж‰ргенде де тєрбие талаптары жайында, аныѓыраќ айтсаќ,
мектептіњ б±ќарамен байланысы, мектеп жасына жетпеген бµбекті тєрбиелеу, жеке
пєндерден сабаќ беру єдістемесі жµнінде, жас ±рпаќќа жан-жаќты білім беру жайында
ќалам тартты.
Жоѓарыда атын атаѓан “Аютас” – сол ±заќ ењбектіњ, жауапты кµзќарастыњ, єдеби
азаптыњ жемісі.
Біріне-бірі ±ќсамайтын, кµркемдік бітімі де єр алуан, идеялыќ т‰йтігі кесек, µнегелі
ертегілер. Б±л бар баѓытта кµшіре салѓан д‰ниелер емес, тыњ туындылар, кµњіл
елегінен µткен, ж‰рек жылуын дарытќан шыѓармалар. Єрќайсысы µз алдына бояурењімен, ќасиетімен дараланады. Солай бола т±рса да, олардыњ бєріне тєн ортаќ
белгілері де бар. Ол шынайы ертегіге тєн шымыр динамика, шытырман да шырѓалањ
оќиѓалар шиеленісі, содан соњ тіл мµлдірлігі мен дєлдігі, яѓни х±сни ќ±ндылыќ. Бірер
дєлел: алты жасынан ата-анасына ќолќанат болѓан Айдостыњ батырлыѓы мен
тапќырлыѓы арќасында зорлыќшыл байдан кек алуы, немесе Ќањтар атты ханныњ ќилыќилы шарттарын ќалт жібермей орындап, К‰нс±лу арудыњ елін-ж±ртын жалањдаѓан
жау ќыспаѓынан ќ±тќаруы ќандай нанымды, ‰лкенді де, кішіні де тєнті етерлік ерлік!
Жауыздыќ пен опасыздыќты жазалау –адамгершілік парызы.
Автор ертегіге тєн єсірелеу тєсілін орынды ќолданады. С.Сауытбековтіњ жазу
мєнеріндегі таѓы бір айырыќша µзгешелігі – сµз байламдарындаѓы ќ±лаќќа майдай жаѓар
саздылыќ, дыбыс ‰ндестігі, ішкі ±йќастар толќыны дер едім.
¦сынар ѓибратын Секењ єдемі µрнекке тµгеді. Маржан сµзге татырлыќ татымды
наќылдар тудырады. “Опасыз туыстан оќ жаудырѓан жау артыќ”, “Ажалы жоќќа айла кµп”,
“Т±раќсыз уаќыт т±тамдай-аќ”, “Ќараѓай арасында ќайыњ да т‰зу”, “Саптаѓы орныњ
бойыња ќарай, орынды сµйлеу ойыња ќарай”, “Сєбиінде асыѓын б±лдаѓан, есейгенде
жасыѓын б±лдар” жєне т.б. Ел ќ±лаѓын елењдетер єлгіндей кестелі сµздер тудыруѓа
автордыњ аќындыѓы себепкер екені айтпасаќ та аян.
С.Сауытбеков поэзия саласындаѓы жылдар бойында с±рыпталѓан д‰ниелерін
сандыѓынан шыѓарып, кµпке ±сынуѓа ‰лгермей жатыр. Оныњ поэзиялыќ туындылары
“¤с, бµбек!”, жуырда жарыќ кµрген “‡лес” деген дербес жинаќтары (екі поэма жєне
µлењдері жєне “Ењбек к‰йі” атты ортаќ жинаќтардаѓы топтама жырлары… “аз да болса,
саз дегендей ќ±нды сµздер!”
Біз М±зафар Єлімбаевтай сµз зергері, балалар єдебиетініњ білгірі, ќазаќ єдебиетініњ
ќадірлі абызыныњ біздіњ б‰гінгі таќырыбымызды ашар т±сын єдейі толыѓымен келтіріп
отырмыз. Осы келтірілген ‰зіндініњ єр сµйлемінен ‰лкен ой таратып айтуѓа болар еді.
М±нда маќала авторы балаларѓа арналѓан немесе барша єдеби кµркем д‰ниелерге
ќойылар талап т±рѓысынан бір-бір ауыз сµзбен пайымдаулар жасаѓан. Мысалы,
С.Сауытбеков шыѓармаларыныњ негізгі таќырыбы – адамгершілік, ањыз-єњгімелерініњ
кµлемініњ ыќшамдыѓы, шыѓармалар тілініњ сыѓып алѓан жеміс шырынындай кµркемдігі,
шыѓарма маќсатыныњ аныќтыѓы, “Адресін дєл тапќандыѓы”, Алтынсарин дєст‰рін
жалѓастыруы, ертегілер идеяларыныњ кесектігі, кµркемдік бітімініњ єр алуандыѓы, “бар
баѓыттаѓы” дайын формаларды кµшіре салѓан емес, “ж‰рек жылуын дарытќан” тыњ
туындылар екендігі, сµз байламдарындаѓы ќ±лаќќа майдай жаѓар саздылыќ, дыбыс
‰ндестігі, ішкі ±йќастар толќыны, т.б. мєселелер кµтерілген.
С.Сауытбековтіњ “‡лес” атты кітабына рецензия жазѓан ќазаќтыњ толаѓай тасќынды,
шабытты, дарынды аќыны Ѓафу Ќайырбеков былай депті: “Кітаптыњ бір ќараѓанда
кµрінетін ќасиеті оныњ аќын ќолынан шыќќан д‰ниеліктер екендігі. Аќындыќ тіл,
сµздердіњ ажары, бейнелеу ќ±ралдарыныњ т‰зулігі, аќынша кµру, сезу – солар арќылы
шабыт кµрсету, ењ бастысы – аќындыќ ойлау, кµркем ойлау – осылардыњ кітапта
барлыѓы.
Аќынныњ білім-білігі, тіл байлыѓы мол, ±лттыќ салт-дєст‰рге, єдет-ѓ±рыпќа жетік.
Оќиѓаны ‰лкен аќындыќ шеберлікпен, кењ тыныспен жырлатты. Орынды, айшыќты
тењеулер жаќ±ттай жарќырап, жыр жолдарын т‰рлендіре т‰седі. ¤релі аќындыќ ќуат,
біліктілік, тіл ќорыныњ молдыѓы дастанныњ алѓа ќойѓан идея ж‰гін ќиналмай кµтеруіне
м‰мкіндік єперген. (“Балуан“ поэмасы туралы. –С.Ж.)”.
“Сейтен аѓаныњ б‰лдіршін бµбектерге ќарата айтќан µлењ сµздерінен таѓылымѓа толы
ой µрнектерін, м±ѓалімніњ мейір-тілегіндей аќылмандылыќќа толы дидактикалыќ
н±сќаларды жете сезінесіз. Ќарапайым да ќаныќ, сєбидіњ т‰сінік, т‰йсігіне тым жаќын
да ±ѓыныќты ой пікірлері автор µлењдерініњ негізгі ќазыѓы, ±стамды ±стын т±стары
дегенді ќалай айтамыз” деп жазды жазушы Тµлеген Ќажыбаев С.Сауытбековтіњ 95
жылдыѓына жазѓан “Сейтен аѓа сабаќтары” атты маќаласында (“Шапаѓат”, Кµкшетау
университеті, 2003ж. 48-бет.)
Кешелі-б‰гінгі єдебиет µкілдері, ѓалым, жазушылардыњ ой-пікірлерін келтіре отырып,
біз Сейтен Сауытбеков шыѓармаларыныњ биік дењгейдегі µрелі, µрісті д‰ниелер, ќазаќ
єдебиеті єлемінде µзіндік баѓасы, орыны бар екендігін дєлелдедік деп ойлаймыз.
“Єдебиет – ардыњ ісі” -десек, б‰кіл ѓ±мырын ±стаздыќ жолына арнаѓан, жасы 90-ѓа
таяѓанша ќолынан ќаламы т‰спеген ардаќты ±стаз-жазушыныњ µзініњ ±лы маќсаты
алдында ары таза еді. Оныњ таѓдырыныњ ќиын кезењдерін “Ж±лдыз” журналыныњ
1992 жылѓы №4 санында жарияланѓан (177-бетте) “Біз не кµрмедік” деп аталатын
естелік-маќаласынан оќуѓа болады.
Онда 1932 жылѓы аштыќ с±мдыѓын жаза келіп, Алматыдаѓы Ќаз –ПИ-де оќып ж‰рген
µзіне елден, єкесінен келген хат мєтінін келтірген. Соныњ бір жерінде: “Адал дєм
дегенде, 16 килограмм астыѓымыз ќалѓан. “Жеті жанныњ ќарап отырѓан дєннен жалѓыз
п±т нєрін бермеймін” деп таласќан анањныњ аќ б±рымын ќорлап, тартып єкетті. Ендігі
сеніп отырѓанымыз, соѓым терісініњ тµрттен бірі. Єжење, тµрт іні-ќарындасыња,
аѓаларыња ісік кірді. Б±л меніњ соњѓы хатым болуы ыќтимал! Ќол созуѓа шамањ келмесе
баќ±л бол ќ±лыным! Біздер саѓан ризамыз.
Не айтар екен деп, Ѓабит М‰сіреповке барып жаѓдайымды айтып едім, ол: “Биыл бір
єкењ емес, ж‰здеген єкењ µледі. ‡йіње барѓанмен, семьяња жєрдем жасай алмай, µзіњ
ашыѓып ќаларсыњ. Тілімді ал да, алањ болмай оќи бер”, деді. Біздіњ сµзімізді бір ќарт
ана естіп т±рѓан. Ѓабит кетісімен маѓан жаќын келіп:
–Ѓабит айта берсін, єркімніњ єке-шешесі µзіне шал екеумізді ашыѓып ќалар деп
алѓызып отырѓан жоќ па. Ж±рт ќырылып жатыр. Шамањ келсе туыстарыња тез жет,-деді.
Маѓан Ѓабењнен ананыњ аќылы артыќ сияќты сезілді”.
Сейтен Сауытбековтіњ осы бір маќаласын оќыѓан адамныњ аза бойы болып ќаза болып,
мына д‰ниеге µзге кµзќараспен ќарары хаќ:
“Сол топтыњ ішінде, беті к‰лтілдеген ісік, єрі ‰сік, б±ѓаѓы салбыраѓан, жайќындай
бойжеткен ќыз ж‰рді. Аяќ басысына ќараѓанда, єлі ќ±рыѓан сияќты, єрењ жылжиды.
Жан-жаѓына ќарау да м‰шкіл тєрізді. Меніњ т±сыма келе бере ќ±лап т‰сті. Ќол аяѓы
дір-дір етіп жатќан байѓ±сќа ешкім кµњіл аударѓан жоќ. Баќсам, м±ндай ќ±былысќа
халыќтыњ еті µліп кеткен екен. Ж‰гіріп барып басын кµтердім. Есін жиып, кµзін ашты.
Аты-жµнін с±радым.
–Ќаштым, -деді, -зорлыќшыл жауыздан. ¤зіњ кімсіњ?
–Сейтен дейтін студентпін.
–Мен Шы-ры-ныњ-мын. Амал бар ма, жанымыз бір деген жаннан жол ‰стінде
осылай айырылдым.”
Немесе:“Ќалыњ орманѓа кіре бергенімде, ±ялы ќасќыр талап жеген адамныњ бас с‰йегі
кµзіме оттай басылды. Аяќ ќолыныњ жіліктері, жеке с‰йектері жол ‰стіне дейін
шашылыпты”.
Міне, ауылына келіп, ж±мысќа кіріп ‰й-ішін, 7 жанды аштыќтан аман алып ќалып, тек
µз ‰й-іші ѓана емес, ел ішіндегі ж‰генсіздікті жоюѓа жаќтастар тауып, белсене кірісіп,
талай бейбаќтыњ µміріне араша болып, одан ¦лы Отан соѓысын басынан кешірген
Сейтен ±стаз µз єдеби шыѓармаларында адамгершілікті, адалдыќты, ќиындыќта жол
таба білуді, шыдамдылыќ, тµзімділікті, аќылдылыќ, білімділікті жалыќпай жырлаѓан.
Оныњ ѓажайып µмірбаяны, µмірден кµрген-т‰йгені, биік парасаттылыѓы, араб, т‰рік,
парсы тілдерін, ислам дінініњ мєн-маѓынасын терењ білген єкесі Лиман молланыњ
тєрбиесі, одан кейінгі кењес мектебі ќабырѓасында, ќазаќ білім ордаларыныњ ќара
шањыраѓы болып саналатын Абай атындаѓы Ќазаќ педагогикалыќ институты
ќабырѓасында алѓан білімі, µзініњ табиѓи т‰йсік, дарыны, табанды ізденісі аталы сµз
айтар, кемел ќаламгер болып ќалыптасуына жаѓдай жасаѓан еді.
Суреткер – ќоѓам ќайраткері. ¤мірде бір халде, µнерде басќа бір к‰йде кµрінуге
болмайды (З.Ќ. 2-том, 74-бет).
¤зініњ к‰реске, адал ењбекке, тєуекел ±мтылысќа, ќайырымдылыќќа толы ±заќ жолы
оныњ балаларѓа арнап жазѓан шыѓармаларына мейірім, шуаќ н±ры болып тµгілді. Оныњ
бойында суреткерге тєн тума ќабілет, ерекше дарын болѓандыѓы еш жасырын емес.
Оѓан оныњ тамаша суретші, єнші, математик, физик, аќын, жазушы, сан тіл білген
“полиглот”, аудармашы, зерттеуші, шебер ±йымдастырушы, ел аѓасы, дуалы ауыз
аќсаќал болѓаны дєлел. Ал сол тума ќабілет, табиѓи дарынына ќоса ол тањдай ќаќтырар
ењбекќор болѓан жан. Оныњ ‰стіне жаратќан ием оѓан ерекше сезімталдыќ пен
ањѓарымпаздыќ, жіті баќылаѓыштыќ пен шексіз ќиял берген.
Ќысќасы, С.Сауытбеков бойында єдебиет теориясыныњ ‰лкен дењгейдегі жазушыѓа
ќояр талабыныњ бєрі де бар еді.
Кµптеген ѓалым, жазушылардыњ маќалаларында, осы халыќаралыќ конференция
ќарсањында еліміз облыстарында, Алматы, Астана ќаласында µткен семинарларда
академик Аманжол Ќошанов, профессор Т±рсынбек Кєкішев, аќын Серік Т±рѓынбеков,
таѓы басќалар Сейтен Сауытбековтіњ ±лы аѓартушы-±стаз Ыбырай Алтынсарин ‰рдісін
жалѓастырушы екендігін тілге тиек еткен-ді. Б±л С.Сауытбековтіњ ењбек жолына,
шыѓармашылыѓына берілген шыншыл баѓа деп білеміз. ¤йткені, оныњ µмірдегі ±лы
маќсаты, ±лы м±раты -±рпаќ тєрбиесі болатын.
Мектепте м±ѓалімдердіњ сабаќ беру єдіс-тєсілдерін жетілдіріп, сабаќ таќырыптарына
орай кµрнекі ќ±ралдар жасап, мектеп іші, класс бµлмелерін суреттермен безендіріп, µзі
суретін салѓан маталарѓа оќушыларѓа кестелер тµктіріп, драма, домбыра, хор
‰йірмелерін ашып, мектеп жанынан хайуанаттар паркін, бау-баќша участогін
±йымдастырып, жаз айларында балалармен бірге Есіл бойын жаяу аралап, ауыл-ауылѓа
концерт ќоя ж‰ріп, немесе талантты балаларды Алматыѓа жетелеп апарып, арнайы
мектеп-интернаттарѓа орналастырып ж‰ріп, ол ќолынан ќаламын тастаѓан жоќ.
Республикалыќ педагогикалыќ оќуларында “Физика” сабаќтарында кµрнекі
ќ±ралдарды жасау, “Физика” сабаќтарын оќушылардыњ ењбегімен байланыстыру”,
“Математиканыњ басќа пєндермен байланысы, “Мектеп, жан±я жєне ќоѓам
тєжірибелерінен атты баяндамалары Ќазаќ ССР Оќу министрлігініњ Маќтау
Грамоталарына ие болып ж‰рді.
Сµйте ж‰ре, ол бала тєрбиесіне кµркем єдеби шыѓармалары арќылы да араласуды
жµн санады жєне ол салада да айтулы табыстарѓа ќол жеткізді. ¤йткені оныњ бала
тєрбиесі жµнінен тєжірибесі аса зор еді, б‰гінгі бала талѓамы мен психологиясын ол
жетік білетін. Сондай-аќ ол халќымыздыњ дєст‰рлі ањыз-ертегілермен де жете таныс
еді. ¤зі де ќазаќ ауыз єдебиеті ‰лгілерін жинап, орталыќ газет-журналдарѓа жариялап,
кітаптар ќ±растырып ж‰рген болатын. Х
алќымыздыњ ќ±нарлы, бейнелі, ѓажайып бай тілін ол толыќ мењгерген еді, араб-парсы,
шаѓатай т‰рік тілдерін білуі, ол тілдерден енген сµздердіњ ќазаќ тілінде д±рыс
пайдалануы жайынан да мол хабардар еді. Осындай ахуал оны б‰гінгі оќушы
талѓамына сай жєне ќ±нарлы, бай тілді ертегілер, ањыздар, дастандар, сюжетті
µлењдер, рубаилар мен наќылдар жазуѓа итермелегені даусыз.
Халыќ поэзиясында, халыќ ауыз єдебиетінде бесік жырлары, т±сау кесу жырлары,
ойын-сауыќ µлењдері, µтірік µлењдер, табиѓат туралы µлењдер, санамаќтар,
мазаќтамалар, наурыз µлењдері, маќал-мєтелдер, ж±мбаќ-жањылтпаштар, ертегіањыздар таѓы басќа ‰лгілер бар болса Сейтен Сауытбековтіњ осы аталѓан таќырып,
жанрлардыњ ќай-ќайсысына болмасын ќалам тартпаѓаны жоќ. Ќазаќ фольклорындаѓы
аталѓан тамаша дєст‰рлерді Абай, Ыбырай, Аќмола, Шєкєрім, Міржаќып, Ж‰сіпбек,
Спандияр, С±лтанмахм±т, Сєбит сияќты жазба єдебиетіміздіњ аса кµрнекті µкілдері
толыќтырса, Сейтен ±стаз да µз ‰лесін ќосты, жєне ол жанрларды дамытуѓа, жањѓыруѓа
±мтылды. М±ныњ бєрі оныњ бала тєрбиесініњ тєсілдерін жетілдіруге ±мтылысынан
туындаѓан еді.
Бала оќытып, к‰нделік бала тєрбиесімен айналысќан ќаламгердіњ жазѓан єдеби
шыѓармасыныњ саф алтындай сындарлы болуы ежелден бар ахуал. Мєселен,
А.Байт±рсынов,
М.Дулатов,
Т.Жомартбаев,
Ж.Аймауытов,
М.Ж±мабаев,
Ш.Ќ±дайбердиев, М.Сералин, Є.Ѓалимов, С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жанс‰гіровтер
шыѓармаларында демократиялыќ, аѓартушылыќ-азатшыл баѓыт ±станса, олардыњ дені
м±ѓалім болып, бала оќытты, тєрбие ісімен тікелей ш±ѓылданды.
Шын мєнісінде, оќушыѓа, шєкіртке нені айтуды м±ѓалімнен артыќ кім біледі?
“¤лењнен олжа салѓандар” (А.“Балауса” 1993ж.) деген кітапќа жазѓан алѓысµзінде
М±зафар Єлімбаев былай деген екен: “Бір шындыќтыњ бетін аша кеткен жµн: балаѓа
арнап жазу, баѓалы туындылар беру – баќыт, ќаламгер ‰шін µлшеусіз баќыт!
¤йткені, балалар ‰шін жазу кез келген ‰лкен ќаламгердіњ де ќолынан келе бермейді.
В.Белинский айтќан белгілі ќаѓида бойынша, балалар аќыны боп туу керек!”.
Жалањ уаѓыздан бала мезі болады, сондыќтан ойды ќызыќты етіп, ойнаќы тілмен, ойын
арќылы немесе сюжетпен, таѓы басќа тєсілдермен жеткізу керек.
Б±л орайда Сейтен Сауытбеков алѓан асу жеткілікті. Сµзіміз дєлелді болу ‰шін
автордыњ єр жанрдаѓы шыѓармалары тоќайластырылѓан “Таѓылым тегі” кітабын
параќтайыќ.
Б±л кітапќа “Жарыс ќазан”, “Шілдехана”, “Ат ќою”, “Бесікке салар”, “Баланы ќырќынан
шыѓару”, “Иткµйлек”, “Бесік жырлары” сияќты танымдыќ, этнографиялыќ материалдарѓа,
“Жањбыр жауѓанда”, “Жазда”, “К‰зде”, “Ќыста”, “Жер т‰гі”, “Жер бедері”, “Ќ±стар”,
“Бота”, “Ќ±лыншаќ жєне оныњ болашаѓы”, “Б±зау”, “Ќозы”, “Ќара лаќ”, “Тµрт т‰лікті
шаќыру, табиѓат, тµрт т‰лік мал ќасиетін сипаттаѓан т‰сіндірме µлењ-єњгімелерге ќоса,
“Мазаќтамалар”, “Жањылтпаштар”, “Ж±мбаќтар”, “Алфавиттік жањылтпаштар”, “Омоним
сµздер”, “Метаграммалар”, “Анограммалар”, “Шарадалар”, “Лотогриф”, “Ж±мбаќ
айтыстар” берілген.
Бала тєрбиесіне, таным д‰ниесініњ кµк жиегін кењейтуге, оныњ жас ерекшелігіне
ќарай жоѓарыдаѓыдай єр т‰рлі жанрларды пайдаланудыњ тиімділігі ерекше, баланы
ќ±рѓаќ аќылмен мезі етпеудіњ таптырмайтын бір жолы. Ойын ‰стінде бала сергек
отырады, ойын арќылы информацияны тез ќабылдайды.
Мысалѓа, 69-беттегі “¤тірік µлењдердегі”:
Ќаѓаздан шалбар киіп ап,
Ќањтарда балшыќ айдадым.
Масаныњ м±ртын ќиып ап,
Пілдерді матап байладым, -деген ойнаќы шумаќты алайыќ. Єуелі бала
ќаѓаздыњ киім боп жарытпасын, ќыс айы ќањтарда жердіњ балшыќ болмасын ањѓарса,
іле кµз алдына ызыњдаѓан масаны, оныњ шаѓын т±рќындаѓы дене м‰шелерін, одан
алып денелі, зіл-батпан ауыр пілді келтіреді.
Немесе, келесі µтірік µлењ:
Шіреніп мініп шілге,
Сапар шектім Нілге.
Кез болдым бір пілге,
Ќонып т±рѓан г‰лге.
Тµрт тармаѓы бірдей ±йќасќан осы єдемі µтірік µлењніњ де айтары кµп. Бала
µзіміздіњ кєдімгі кішкене ѓана ќ±сымыз – шілге шіреніп т±рып атша мініп алып, сон-а-ау
Африкаѓа, сарќырап аќќан Ніл µзеніне сапар шегеді. Онда, єрине, піл бар. Біраќ, бір
ќызыѓы сол алып піл бойы бір т±там г‰лдіњ ‰стіне бал жинаѓан араша ќ±њжыњдап
ќонып т±р. Ќызыќ емес пе? Бала осы шындыќќа жанаспайтын, ќиыспайтын єњгіме
арќылы, географиядан да, зоология, биологиядан да сабаќ алып т±рѓан жоќ па?
Бастауыш класс сабаѓыныњ жарты минут уаќытын алып, осы µлењді єлдебір таќырыпќа
орайластырып, оќып жіберсе бала сергіп ќалмай ма? Ал сергіген бала миына жања
таќырыпты тез ќабылдамай ма, ерекше ќиыспайтын балама –тењеу бала есінде оњай
саќталып, жадында жатталмай ма?!
Енді, 26-шы беттегі мазаќтамаларѓа келейік?
Олаќ:
Досан олаќ єманда,
Саусаќтарын кеседі.
Дєптер бетін жазуда,
¤шірумен теседі.
Шалаѓай:
Бізде бір ќыз шалаѓай,
‡ш-тµрт жасар баладай.
Дудар басын тарамай
Айнаѓа да ќарамай,
Он екіге келгенше,
Т‰кке отыр жарамай.
¤тірікші
Суайт айтты µтірік,
Ќисынына келтіріп.
Біраќ кейін µкініп,
Жылап отыр µкіріп.
М±ндай µлењдерден бала µз кемшілігін кµріп, достарыныњ мазаѓына ќалмауды
ойлап, жинаќы ж‰руге, ±ќыпты болуѓа, µтірік айтпауѓа тырысары сµзсіз.
“Таѓылым тегінде” жаќсы балаѓа айтылар алѓыс сµздер де кµп.
Мысалы, “Тіл алѓыш” деген µлењ (27-бет):
‡йді жинап ќаѓады,
Тµлдерге шµп салады.
Мектепке де барады,
Бестік баѓа алады.
¤релі ой, µнегелі µлењ, таѓылымды ойын, танымдыќ маќалалар т±нып т±рѓан осы
“Таѓылым тегінде” Сейтен Сауытбековтіњ ел аузынан жиѓан шешендік сµздері де
берілген.Белгілі ѓалым-жазушы, “Ж±лдыз” журналыныњ бас редакторы М±хтар Маѓауин
Алматыдаѓы 28 сєуір к‰ні µткен семинарымыз ќарсањында жолыќќанымызда:
–Сейтен Сауытбеков ќазаќтыњ зиялы, аќылман, кемењгер ќарияларыныњ соњѓы кµзі
сияќты еді. “Ж±лдызѓа” Шаѓырай шешенніњ таѓы басќалардыњ керемет кµне сµздерін
жиып, бастырып, єдебиетіміз бен тіліміздіњ баюына µзіндік ‰лес ќосќан еді, -деген
болатын. Кµз ж‰гіртсек, оныњ жиып бастырѓан д‰ниелері ±шан-тењіз екен. Мысалы,
“Ж±лдыздыњ” 1994 жылѓы 8-саныныњ 205 бетінде Сейтен Сауытбековтіњ жазып алѓан
“Тоѓжанныњ ќызбен айтысы” берілген. Айтпаѓымыз осы айтыс 60 шумаќ екен! Ал,
“Ж±лдыздыњ” 1993 жылѓы 6 санындаѓы (200-ші бет) “Ел єњгімелері” атты топтамасында:
“С‰йіндік Едіге би мен Жєњгір хан”, “Ќ±рымсы шешен”, “‡йсінбай би”, “Мµшке би”,
“Асаубай мен Тіленші”, “Н‰ркей аќын”, “Досбол бидіњ бір сµзі”, “Олжабай сµзінен ‰зінді”
деген сегіз єњгіме берілген. Оныњ ±заќ жылдар бойы ел аузынан жинап бастырѓан
ењбегі бір том боларлыќ. Осы ‰лкен жинаќ –ќорынан с±рыптап, ќысќа да н±сќаларын ол
“Таѓылым тегіне” де енгізген. Соныњ бірі 60-беттегі 5-аќ жолдан т±ратын “Тµрт аяќты”
деген єњгіме. Мєтінін толыќ келтіре кетейік:
“Єтен деген кісініњ кµзі ќыли екен. Бір ќ±рдасы ж±рт алдында масќараламаќ болып:
–Єтен, айтшы, мен саѓан ќандай болып кµрініп т±рмын?-дейді. Єтен оныњ ойын т‰сіне
ќойып: -Сен маѓан тµрт аяќты болып кµрініп т±рсыњ, -депті”.
Єњгіменіњ идеясы балаларѓа “кемтар адамѓа к‰луге болмайды” дегенді
±ѓындыру болса, кітап авторыныњ дєл осы єрі ќысќа, єрі ±ѓыныќты, таѓылымды шешендік
сµзді тањдап алуында оныњ педагогтыќ талѓамы жатќаны дер едік. “Таѓылым тегінде”
таѓылымды д‰ние кµп, біз б±л кітапты т‰гел ќамтуды маќсат еткен жоќпыз, тек
С.Сауытбековтіњ бала тєрбиесі мєселесін кµтеруде єдебиеттіњ сан алуан жанрын жете
пайдаланѓан, шебер, талѓамды ќаламгер екендігін дєлелдеуді кµздедік.
Сейтен Сауытбеков м±расын шола т‰ссењіз оныњ ќ±шаќ жетпес ауќымына, µрелі,
кењ тынысына, ќанат талар биігіне, кµз жетпес шыњырау терењіне кез боласыз.
Академик Аманжол Ќошановтыњ “Сейтен Сауытбеков ќазаќтыњ энцеклопедист
ѓалымдарыныњ соњѓысы еді” деген т±жырымына ж‰гінесіњ. 60-тан асќаннан кейін ѓана
кітаптарын шыѓаруѓа кµшкен жазушы ќазынасына с‰њгуге ќ±мартасыњ.
Біз µткен жылы Кµкшетау Университетініњ баспаханасынан жарыќ кµрген “Сейтен
таѓлымы” атты зерттеу ењбегімізде С.Сауытбековтіњ “Таѓылым тегі”, “¤ртенген µлењ”
атты оќулыќ мен деректі повесіне, сондай-аќ “¤с, бµбек!”, “‡лес”, “Аќкµњіл”, “Аќазу арлан”
атты балаларѓа арналѓан кітаптарына кењінен тоќталып, талдадыќ. Автордыњ ќазаќ
ертегілерініњ байырѓы ‰лгі-маќамын, µзіндік табиѓи ќалпын саќтай отырып, талабына
сай дамытып, жетілдіргенін жеткіздік.
Оныњ сюжетті µлењдерініњ тартымдылыѓы, єсері, тєрбиелік мєнін сараладыќ,
ертегілеріндегі негізгі идеяныњ баланы білімдарлыќќа, тапќырлыќќа, адамгершілікке
‰ндеу екенін айттыќ. ¤мірден кµргені, кµњілге т‰йгені мол ќарт ±стаздыњ ел аузынан
жиѓан єњгімелерініњ де балалар ±ѓымына лайыќ, тєлім-тєрбиесі µз алдына, тіл ±стартуѓа
ќосары мол екенін жаздыќ.
Б‰гінгі барлыќ жанры кемелдене дамыѓан ќазаќ балалар єдебиеті µкілдері ќатарына
М.Єлімбаев, ¤.Т±рманжанов, Н.Єлімќ±лов, Т.Молдаѓалиев, Ќ.Мырзалиев, С.Ж‰нісов,
Є.Табылдиев, Ж.Ќашќынов, таѓы басќаларды жатќызсаќ, осы ќатарѓа Сейтен
Сауытбеков есімі де ќосылары хаќ. Балалар жазушысы, ±лы м±ѓалім, аѓартушы-педагог
ретндегі оныњ µмірі мен шыѓармашылыќ м±раларын зерттеудіњ біз бастауында ѓана
т±рмыз.
Оныњ 15-ке тарта шет елдер тілдерінен тер тµгіп тєржімалаѓан 2206 кітабы мен
ќолжазбалары, республика бойынша ж‰лде алѓан екі єліппесі, “¤ртенген µлењініњ”
жарияланбаѓан тараулары, Ѓылым академиясы журналына жарияланѓан Абай
µлењдеріндегі арабизмдер туралы ѓылыми маќаласы, “Ж±лдызѓа” жарияланѓан
маќалалары мен ел аузынан жиѓандары, Республикалыќ педагогикалыќ оќуларында
жасаѓан, марапаттарѓа ие болѓан баяндамалары, “Балдырѓан” журналы, “Ќазаќстан
пионері” газеттеріне жарияланѓан ертегі, єњгіме, µлењдері, µз жеке архивіндегі єлі
жарияланбаѓан кµркем єњгімелері єлі т‰пкілікті зерттеуді ќажет етеді.
Сонда ѓана біз сан ќырлы кемел т±лѓа, таѓдыры ерек жазушы, ±лы м±ѓалімніњ
таѓылымды бейнесін толыќ сомдап шыѓа аламыз!
Сейтен Сауытбеков және халық педагогикасы
Жұмажанова З.Ә.,- Солтүстік Қазақстан облысы, Уәлиханов ауданы,
Кішкенекөл кентінің мектеп-гимназия мұғалімі
Қазақ халқының тәлім-тәрбиесінің түп-төркіні халық педагогикасы. Ол сан ғасырлардан
бері атадан балаға мирас болып келе жатқан тәрбиенің жинақталған тәжірибесі. Халық
тәжірибесін жинақтап, өмірде қолдануда ұстаз-жазушы Сейтен Сауытбековтың өмір
жолы, еңбектері кейінгі ұрпаққа үлкен сабақ. Оның еңбектерін іңгәлаған баладан бастап,
есейген шақта да, адам өмір бойы тәлім-тәрбие нәрін халықтан алатыны һақ. Адам
қоғамы жаратылысынан бастап, жақсы өмір сүруі үшін болашақтан зор үміт күтіп, сол
үшін еңбек етіп қиыншылықтармен күресіп келеді. Жақсы өмір сүру үшін қазақ баланы
еңбек етуге тәрбиелеген.
Тәрбие жұмыстары кейде нәтижелі, кейде нәтижесіз болады. Сондықтан қоғамдағы
ең жоғары сатыда тәрбие тұрады. Тәрбие мәселесімен Абай да, Ыбырай да, Мағжан да
және басқа ағартушы азаматтар айналысқан. Бірақ қоғамның әр дәуірінің өзіне тән
ұғымы, қасиеті және тәрбиесі болатыны анық. Бала тәрбиесі өмір талабына сай өзгеріп
отырады. Негізінен үлгі-өнеге қабылдауға балалық шақ үлкен әсер етеді. Балалар
айналасындағы үлкен-кіші, туыстарының, достарының қарым-қатынастарына көздері
қанады, керегін өздерінше алады. Осы байқағыш, қабылдағыш қасиеттер негізінен
олардың бойында адамгершілік қасиеттер арқылы қаланады. Ал, адамгершілік қасиет –
халық тәрбиесінде. Ендеше, баланы нағыз азамат ететін күш осы – халықтық тәрбие.
Балалар бойындағы тежеуге келмейтін қасиет – еліктегіштік. Олар көбінесе
үлкендердің ісін, жүріс-тұрысын қайталайды. Мысалы, жаңа жыл кешінде бір қарт ұстаз
өзінің туыстарына, көршілердің балаларына шырша орнатып, оларға сыйлықтар алған.
Балалар қуанышында шек болмаған. Соңында әр бала өз үлесін ала келгенде, екі сусын,
екі нан жетпей қалған. Қарт ұстаз сұрастыра келе оның «иелерін» тапқан. Сөйтсе, үш
бала рұқсатсыз сыртқа апарып жеп-ішкен екен. Осы жағымсыз істің сырын ашқанда
олар: «тойда үлкен кісілер қораның сыртына апарып ішеді ғой, біз де солар сияқты қызық
көріп ішіп-жедік» ,- депті, ағынан жарылған балалар.
Қазақ халқында неше түрлі ырым-сырымдар бар. Мысалы қыз қоштасу ретінде
«сыңсу» айтса, үлкендер оған басу айтып, ақыл беріп «жұбату» өлеңін айтқан. Шашу
шашылып, ақ тілек айтвлған. Ол дәстүр бүгінде өз мәнін жойған емес. «Сыбаға асу деген
бар». «Есіңе алсаң ескіден сақта»,-деп, сүр етке жас етті қосып асқан. Мүшенің болуы
шарт. Әр мүшенің бір дәлелді ырымы бар.
Бірде бір ғалым-ұстаз қазақ тілінен дәріс беріп тұрғанда, бір студент: «Қазақтар асық
жілікті неге құрметтейді»,- деп сұрапты. Сонда ғалым жауапқа 1,5 сағат уақытын жіберген
екен. Осыдан-ақ халықтық тәрбиенің маңызы зор екендігін байқауға болады.
Халықтық педагогика өмірден алынады. Өмір –тірек. Тірек біз үшін ауыл адамдары,
қарттар, білікті азаматтар. Сондықтан мейірімді аналардан, қайырымды қарттардан
ақыл-кеңес алу, тәлім-тәрбие алу еш уақытта өшпейді. Соның бір дәлелі – Шал ақын
ауданы, Балуан ауылында өткен «Сейтен тағылымдары» атты семинар.
Мектебімізде «Тағылымды тәрбие» айлығы өткен еді. Онда «Негізгі тағылым – ел
үшін емірене еңбек ету өнеге», «Сырласайық, жаным», «Ермін деген жігітті кеңшілікте
сынама» атты мазмұнды іс-шаралар өтті. Халық педагогикасы айдай анық, жұлдыздай
жарық ата-бабалар салған ізбен өскелең ұрпақты болашаққа жетелеріне сеніміміз мол.
«Ел ішінде сау келсең, тағылым айтпас ер ме едің
Жол көрсетіп сонда өлсең, арманым бар дер ме едің»,-деп дана Абай тегін айтпаса
керек. Әр халықтың тағылымы өзіне асыл мұра екендігін естен шығармай, бала
тәрбиесінде қолдануды жетілдіре түссек А.Байтұрсыновтың: « Балам дейтін жұрт
болмаса, жұртым дейтін бала қайдан болсын»,- деген сауалына нақты жауап табылары
сөзсіз.
Жалпы, Сейтен Сауытбековтың өмір жолы, еңбектері бүгінгі ұрпақ үшін ең маңызды
тағылым жолы деп білеміз. Атамыз қазақтың «әке балаға сыншы», «әкеге қарап ұл өсер,
шешеге қарап қыз өсер», деген нақыл сөздері – осындай ұлағатты істерден бастау алса
керек. «Жақсы – жан сүйсіндіреді» деген мақал бар. Жақсы деген сөз – жақсы іс кімнің
болсын мерейін өсіреді. Соған жету үшін балалық шақ тәрбиесіне көп көңіл бөлу қажет.
Жас шыбық қалай иілсе, бала тәрбиесін де солай июге болады. Сондықтан болар
С.Сауытбековтың: «үйренбесең жасыңда, түк те болмас басыңда» деп, жас кезді
нақтылай «атың жақсы болса - дүниенің пырағы, балаң жақсы болса – екі көздің
шырағы»деп, бала тәрбиесіне ерекше мән бергеніне көз жеткіземіз.
Халық педагогикасында баланың үлкенін өзінен кішілерге қамқоршы, ақылшы,
өнегелі, үлгі болатындай етіп «ағаға – іні қарап өседі», «ағасы бардың жағасы бар»,
«ағаның үйі ақ жайлау» деген тәлімдік қағидаларды басшылыққа ала отырып,
тәрбиелегенін білеміз. Қазақ дәстүрі жалпы адам сыйлауға баулиды. Үлкенге сәлем
беру, орын және жол беру, үйге келсе төрге шығару, жөн сұрау, қайырымды болу,
сондай-ақ: көп жаса, таудай бол, Алланың нұры жаусын деген сөздермен тілек-ілтипат
білдірудің де көп мәні бар.
Халық өлеңдерінде, мақал-мәтелдерінде, жұмбақ-жаңылтпаштарда, жырларда
тәрбиенің қамтылмайтыны жоқ. Халық педагогикасының сан қырын ұстаз-жазушы
Сейтен Сауытбеков еңбектерінің көмегімен шешуге болады. Сейтен мұраларынан әр
оқиғаның, заттың, әр адамның жас ерекшелігіне қарай жақсы-жаман, пайдалы-пайдасыз
жақтарын анықтауға болатын: аңыз әңгіме, ертегі, өсиет-нақылдарын кездестіруге
болады. Әділ іс, әділ шешім ғана халық педагогикасына жол ашатынын байқауға болады.
Ардагер ұстаздың «Поэмалар, өсиеттер» жинағында, мысалы «ата-анадан басқаның,
дүниеден бәрі табылар»,- деуі, әр адам үшін ең қымбаты да, асылы да өз ата-анасы.
Сондықтан ата-ананы қадірле деп ақыл қосса, мына бір жерде: «өмір сені білсе де, сен
өмірді біліп болмассың», яғни, адамның білгенінен білмейтіні көп, тек талпыну, іздену
керек деп, үміттендіріп қояды.
Сондай-ақ, бала болса да даналардай ой тастайтын, келешегі зор балаларға сенім
арту керектігін мына жолдар арқылы көз жеткізуге болады:
«Адам болар баланың, айтқан сөзі оң болар», десе, ал ізгілікке және кіщіпейілділікке
тәрбиелеудің бір белгісін: «ұстаз барда тіліңді тый, ұстаз барда қолыңды тый» деп
білдірген.
Сейтен Сауытбеков халық тағылымының маңыздылығын тіпті, сәбиге арналған
батасында анық көрсетеді. Автор:
«Ары адал жаны жаз – құрбысынан қалмасын
Қаныш пенен Мұқандай – тасқа бассын таңбасын»,- деп, қазақ тәрбиесіне тән ардың,
адал жанның тазалығына мән бергендігінің өзі өнеге. Сондай-ақ:
«Бала тілін білмеген, ана тілін білмейді
Ана тілін білмеген, дана тілін білмейді» деуі, жас сәби өзін туған анасының тілінде
сөйлеуі керек. Ал туған анасы өз ұлтының ана тілінде сөйлемесе, бала қайдан сол
ұлттың даналарын біледі деп, өкінішін білдіреді.
Ал мына өлең шумағында екі қарама-қайшы ұғымды салыстыра көрсеткен:
«Білімдімен бір жүрсең, білмегенді білерсің
Ноқайменен бір жүрсең, ұяттан болар үлесің»,- деп, білімнің керектігін, оның өмірден өз
жолыңды табуға себепкер болатындығын айта келе, баланың жаман жолға түсуге жол
бермеу керектігін нұсқаған.
«Адам туа жаман емес, жүре жаман болады» деуі, немесе «білмесең де ұқсап бақ» деп,
бала өміріне әр адам үлкен үміт артады. Сол үміттің тамыры Сейтен Сауытбековтың
еңбектерінде ақыл, кеңес, өсиет, баланың жауапкершілігін нақтылай түсуде тапсырма
ретінде жеңіл мазақтамалармен, сұрақ-жауаптармен берілуі – халық тағылымының бала
тәрбиесінде маңызы зор екенін айқындайды. Ұлттық салт-дәстүрлер де халық
педагогикасының негізін құрайды. Оның жақсы жақтарының өзін бір жақты алмауымыз
қажет. Мысалы, киіз үйді баспана дейміз, көшіп қонуға ыңғайлы дейміз, сонымен бірге
архитектуралық мұра деп білуіміз керек. Өткені, оның әр бөлігі бір жақсылықты, бір
ырымды білдіреді деп санаймыз.
Қазақтың ғалым-педагогтарының оқушыларға ұлттық тәрбие беру және
оған болашақ мұғалімдерді дайындау бойынша
еңбектеріне мазмұндық талдау
Қ.Бөлеев.,- педагогика ғылымдарының
докторы, профессор, Тараз қаласы
Қазақ халқының ұлы ағартушы -педагогтары, ойшылдары мен қоғам қайраткерлері
А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, М.Дулатов, Х.Досмұхамедов өз еңбектері
арқылы қазақ этнопедагогикасының қалыптасуына теориялық алғышарттар жасады.
Олар бүкіл қазақ халқына ұлттық тәрбие беру, ол үшін қазақтың ұлттық мектебін жасау,
ол мектептегі ұлттық тәрбиенің мақсаты, міндеттері, мазмұны, әдістері мен құралдары
және нәтижесін негіздеді. Сол арқылы олар ХХ ғасырдың басында қазақ халқының
болашағын ойлап, оның мектебінің ұлттық болуы, қазақ тілінің тазалығын, мектептегі
білім мазмұнының қазақ халқының ұлттық мәнімен, оның ұлттық рухымен бірлікте
болуын дәлелдеді.
М.Жұмабаев өзінің «Педагогика» атты төлтума оқулығында «Әрбір ұлттың бала
тәрбие қылу туралы ескіден келе жатқан жеке-жеке жолы бар. Ұлт тәрбиесі баяғыдан
бері сыналып, көп буын қолданып келе жатқан тақтақ жол болғандықтан, әрбір тәрбиеші,
сөз жоқ, ұлт тәрбиесімен таныс болуға тиіс» десе, Ж.Аймауытов «Тәрбие» атты
мақаласында тәрбие ғылымын зерттеу қажеттігін «Бұл күнге дейін тәрбие ғылымы –
кейінгі басқышта жүрген ғылым» екенін ескерткен.
Қазақ ұлтынан тұңғыш педагогика ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесіне ие
болған профессор Т.Тәжібаев өзінің 60-шы жылдардың басында жазған «Ауылдағы қазақ
балаларының тәрбиесі және Қазақстанның мектептері» атты мақаласында «Қазақтардың
мәдени өмірінде фольклор, музыка, қолданбалы өнер және халықтың тәрбиелік
дәстүрлері басты рөл атқарған» дей келіп, қазақ балаларының ауылдардағы тәрбиесі
халықтық педагогика негізінде жүргізілгенін айтып, қазақ педагогикасының тарихында
алғаш рет «халықтық педагогика» терминін былай ендіріпті: «Халықтың сан ғасырлық
тәжірибесін, ойы мен мұң-мұқтажын білдіретін мақалдар мен мәтелдерде қазақтың
халықтық педагогикасы көп жинақталған».
Қазақ халық педагогикасын зерттеу қажеттігі туралы қазақ ғалымдары арасынан ең
алғаш пікір айтқан профессор М.Ғабдуллин еді. Ол өзінің «Ата-аналарға тәрбие туралы
кеңес» атты ғылыми-зерттеу еңбегінде былай деп ой қозғаған: «Қазақ халқының өмірінен
орын алған тәрбиенің тарихын жан-жақты түрде қарастыру өз алдына зерттелетін
мәселе. Біздің мақсатымыз – революцияға дейінгі қазақ арасында жас ұрпақты еңбек пен
ерлікке тәрбиелеуде халықтың нені арман еткенін және баланы жастайынан
тәрбиелегенде, өсе келе кім болуын көздегенін шолып өту. Мұндай шолудың керек
болып отырған себебі, біріншіден, халқымыздың бала тәрбиелеудегі өткен кездегі
арман-мақсатымен танысу, екіншіден оларды бүгінгі күннің тілек-міндеттерімен
салыстыру еді».
Мұндағы автордың мақсаты, қазақ халқының сан ғасырлық ұлттық тәлім-тәрбиелік
дәстүрлерімен елді таныстыра отырып, болашақ зерттеушілерге еліміздің өмірінен орын
алған тәрбиенің тарихын зерттеу қажеттігін, оны зерттейтін ғылымды анықтау керектігін
көрегендікпен болжауы еді деп толық айтуға болады.
Ғылыми айналымға «этнопедагогика» терминін тұңғыш рет шуваш ғалымы,
профессор Г.Н.Волков екені ХХ ғасырдың 60-жылдары ортасында белгілі болды. Ал,
Қазақстанда «этнопедагогика» терминін тұңғыш рет 1978 жылы профессор Қ.Жарықбаев
өзінің «Революцияға дейінгі Қазақстанда педагогикалық ой-пікірдің даму тарихынан»
атты әдістемелік ұсынысында берген еді.
Қазір Қазақстанда қазақ этнопедагогикасы және оның тарихы бойынша педагогика
ғылымдары докторы ғылыми дәрежесіне 13 адам ие болды, оның жетеуі - Әмірғазин К,
Балтабаев М, Ералин Қ, Қалиев С, Қожахметова К, Наурызбай Ж, Ұзақбаева С.,- қазақ
этнопедагогикасынан; алтауы – Жарықбаев Қ, Ильясова А, Көбесов А, Құнантаева К,
Халитова І, Тәнікеев М – қазақ этнопедагогикасы тарихынан қорғаған. Ал, педагогика
ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесіне қорғалған диссертациялардың саны 89
болды, олардың 60-ы қазақ этнопедагогикасынан, 29-ы қазақ этнопедагогикасының
тарихынан қорғалды. Барлығы 102 диссертация болды. Диссертациялық зерттеулер
1920-1970 жылдары 8-ақ, 1971-1990 жылдары 47 жұмыс қорғалғанын көруге болады.
Осыдан ұлттық тәрбиеге 70 жылда 23-ақ, ал егемендік алған 10 жылда Қазақстанда 47
диссертация қорғалғаны, кеңестік дәуірде ұлттық тәрбиеге тыйым салынғанының әсері
көрініп тұр.
Қазір ұлттық мектеп жасау, онда ұлттық тәрбие беруге ерекше назар аударылып
жатқаны, қоғамымыздың болашағы сол тәрбиеге тікелей байланысты екеніне көзіміз
жете бастады. Дегенмен, жоғарғы оқу орындарында болашақ мұғалімдерді ұлттық
тәрбиеге дайындау проблемасы әлі де болса, ерекше зерттеуді қажет етеді. Қазақ
этнопедагогикасынан диссертациялық зерттеулерді ұлттық тәрбиенің түрлері бойынша
топтасақ: кәсіби, құқықтық, экономикалық тәрбиелер және салауатты өмір салтына
тәрбиелеу проблемалары бойынша бірде-бір зерттеу жұмысы орындалмағаны көрініп
тұр.
Сонымен, қазақ этнопедагогикасы және оның тарихынан зерттеу жұмысы соңғы
жылдары кең қарқында жүргізілгені, олар ұлттық тәлім-тәрбие берудің көкейкесті
проблемаларына арналғанын айтуға болады. Дегенмен, мектеп мұғалімдерін жоғарғы
оқу орындары оқытушыларын, болашақ мұғалімдерді ұлттық тәрбие беруге дайындау
проблемалары нашар жүргізілуде, өткені оларға жоғарғы оқу орындарында онша көңіл
аудармауда. Себебі, жоғарғы педагогикалық оқу орындарында «Этнопедагогика»
кафедрасы ашылмауда, маман ғалым-педагогтар жеткіліксіз. «Қазақ этнопедагогикасы»
және «Қазақ этнопедагогикасының тарихы» оқу пәндерін ендіруге көп кедергілер
жасалуда.Ерекше ескертетін мәселе жоғары педагогтік оқу орындарының педагогика
факультеттерінде «Этнопедагогика және этнопсихология» мамандықтарын ашу, сондайақ республиканың білім Академиясы құрамында «Этнопедагогика және этнопсихология»
ғылыми зерттеу институтын ашып, оларда этнопедагог-этнопсихолог мамандығын
даярлау қажет деп есептейміз.
Жамбыл педагогтік институттың педагогика кафедрасының жанынан 1992 жылы
«Қазақ тәлім-тәрбие» зетханасын ұйымдастырдық, ал ондағы мақсат – жас ұрпаққа және
жастарға ұлттық тәлім-тәрбие берудің мазмұны мен әдістемесін жасау, оған мектеп
мұғалімдері мен болашақ мұғалімдерді дайындау болды.
«Қазақ тәлім-тәрбие» зертханасының міндеттері:
Балабақша, жалпы білім беретін мектеп, кәсіптік-техникалық, орта арнаулы
білім беретін түрлі оқу орындарының тәрбиешілерін, мұғалімдерін,
оқытушыларын,
жоғары
мектеп
оқытушыларын
этнопедагогикалық
дайындықтан өткізу;
Педагогтік жоғары оқу орындарының студенттерін этнопедагогикалық
дайындықтан өткізу:
Қазақ этнопедагогикасынан ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу;
Зертхананың жұмыс жоспары: үздіксіз білім беру жүйесіне арнап қазақ
этнопедагогикасынан бағдарламалар жасау;
Рефераттар, баяндамалар, лекциялар, семинарлар, конференциялар
тақырыптарын, жоспарларын жасау, оларды орындауға болашақ ұстаздарды
үйрету;
Библиографиялық көрсеткіштер құру; ғылыми-зерттеу жұмыстарына болашақ
ұстаздарды, тәрбиешілерді, мұғалімдерді, оқушыларды кеңінен тарту;
Түрлі әдістемелік нұсқаулар, дидактикалық материалдар және көрнекіліктер
жасау;
Ата-аналар мен жалпы көпшілікке, мектептерде ұлттық тәлім-тәрбиелік
мазмұнды іс-шаралар өткізу;
Зертхананың ішкі құрылымы үш бөлімнен тұрады. Бірінші бөлім «Қазақ тәлім-тәрбиесінің
мазмұны» деп аталады. Онда «Қазақ халық педагогикасы, этнопедагогика – ғылым, оның
пәні, міндеттері, құрылымы және негізгі ұғымдары», «Қазақ этнопедагогикасының зерттеу
көздері, асыл арналары мен бұлақтары», «Халық педагогтары» кестелер түрінде
берілген. Келесі бөлімде «Қазақтың отбасы тәрбиесі», «Қазақтың мәдени өнері», «Қазақ
халқының ауыз әдебиеті», «Қазақ халқының этнографиясы» атты кестелер бейнеленген.
Үшінші
стендте
«Қазақ
этнопедагогикасының
тәрбие
түрлері»,
«Қазақ
этнопедагогикасындағы білім беру мазмұны», «Қазақ этнопедагогикасындағы тәрбие мен
оқытудың әдіс-тәсілдері» кестелері берілген. Төртінші стендте «Қазақ халқының салтдәстүрлері», «Қазақтың бала тәрбиесіне байланысты салт-дәстүрлері», «Қазақтың
тұрмыстық салт-дәстүрлері», «Қазақтың мәдени-әлеуметтік салт-дәстүрлері», «Жаңа
заман салт-дәстүрлері».
Осы бөлімнің екі жағындағы тарихи педагогикалық әдебиеттердегі «Халықтық
педагогика» мен «Этнопедагогика» ұғымдарына берілген 10 түрлі анықтамалар жекежеке стендте жазылған. Мысалы, профессор Қ.Жарықбаев «Этнопедагогика – халықтық
тәлім-тәрбиені, оның тәжірибесін қорытындылап, жүйелейтін теориялық сипаттағы
ғылым саласы».
Зертхананың екінші бөлімі «Қазақ тәлім-тәрбие тарихынан» деп аталады. Онда 30дан аса ортағасыр ғұлама-ойшылдарының, ағартушы-тәлімгерлердің суреттері салынған
портреттері ілінген, тәлім-тәрбиелік ой-пікірлерінен үзінділер жазылған. Мысалы, Әл
Фараби !870-950) «Тәрбиелеу дегеніміз халықтардың бойына білімге негізделген
этикалық ізгіліктер мен өнерлерді дарыту деген сөз». Портреттер астында дидактикалық
материалдар, кестелер, суреттер, газеттер, студенттердің рефераттары, баяндамалары,
озық ұстаздардың іс-тәжірибелерінен жинақталған еңбектер көрмесі орналастырылған.
Үшінші бөлім «Қазақ халқының тәлімгерлері» деп аталып, онда хандар мен билердің
және ағартушылардың портреттері ілінген. Зертханада «Қазақ этнопедагогикасы» мен
«Қазақ этнопедагогикасының тарихы» оқу пәндерінен лекциялар, семинарлық және
зертханалық сабақтар өткізіледі.
Сонымен қатар, онда облыстық мұғалімдер білімін жетілдіру институтының
тыңдаушыларымен дәрістер, әр түрлі ғылыми семинарлар, конференциялар және
шығармашылық кештер мен кездесулер тұрақты өткізіліп тұрады. Осындай зертхананы
балабақшаларда, орта мектептерде, кәсіптік-техникалық оқу орындарында, әр түрлі орта
арнаулы оқу орындарында, жоғарғы мектептерде жасап, оны тәрбие орталығы ретінде
пайдалануға болады.
Нобайдағы бірінші проблеманы шешу үшін мектеп мұғалімдерін оқушыларға ұлттық
тәрбие беруге дайындау мақсатында «Ұлттық тәлім-тәрбие» атты бағдарламаның
мазмұнын жасадық. Бағдарлама Ақтөбе қаласында 1993 жылы мамырдың 17-20
жұлдыздарында өткен «Озат педагогикалық тәжірибе – білім мазмұнын жаңартудың
негізі» атты шығармашылықпен жұмыс істейтін мұғалімдердің слетінде талқыланып,
пайдалануға ұсынылды. Оны барлық облыстық мұғалімдер білімін жетілдіру
институттарына тараттық, ол олардың оқу-тәрбие үрдістеріне ендірілді.
Ал екінші проблема – болашақ мұғалімдерді оқушыларға ұлттық тәлім-тәрбие беруге
дайындау үшін «Қазақ халқының этнопедагогикасы» атты оқу бағдарламасын жасадық.
Ол 1992 жылы мамыр айының 19-20 жұлдызында Алматы қаласында Білім беру
министрлігі мен Ы.Алтынсарин атындағы педагогика ғылымдарының ғылыми-зерттеу
институты бірігіп өткізген «Халық педагогикасы мен психологиясы дәстүрлерінің оқутәрбие ісінде қолданылуы» атты ғылыми-практикалық конференциясында талқыланып,
оны жоғары педагогтік оқу орындарының оқу үрдісіне ендіру туралы шешім қабылданды.
Әдебиеттер:
Жұмабаев М., - Пидагогика, А, Ана тілі, 1992
Байтұрсынов А.,- Оқу құралы, Семей, 1922
Аймауытов Ж.,- Тәрбиеге жетекші, Қызылорда, 1924
Ғабдуллин М.,- Қазақ халқының ауыз әдебиеті, А, Мектеп, 1976
Тажибаев Т.,- Воспитание казахских детей в аулах и школы Казахстана, М, Педагогика, 1973 год.
Жарықбаев Қ., Қалиев С.,- Қазақ тәлім-тәрбиесі, А, Санат, 1995
Развитие и модернизация художественного образования
В Омской области
Амиргазин К.Ж.,- доктор педагогических наук,
профессор, Российская Федерация г. Омск
Среднее профессиональное образование в России имеет давнюю историю и традиции.
Уже в глубокой древности на территории России существовали простейшие формы и
методы профессионального обучения. В Древней Руси было хорошо налажено
производство различных бытовых предметов, оружия и украшений, что подаверждают
археологические и этнографические раскопки. В курганах и городищах археологи и
сегодня еще находят гончарную посуду, ножи, наконечники, топоры, ювелирные изделия
и т.д..
Значит, были ремесленники, обладающие соответствующими профессиональными
знаниями и навыками, неоходимыми для обработки природных богатств
Если представить себе многоликую картину населения современной России, очень
разные природные и климатические условия жизни народа, то можно понять, на какой
основе сформировался быт людей, как и почему сложился определенный характер
жилища, одежды и весь предметный мир, которым пользуется человек.
Особенности человеческой жизни в ходе социально-исторического развития привели
к созданию своеобразного искусства каждого народа живущего на территории России и
теперь сохраняющего тот неповторимый национальный характер и колорит, который
определяет внешний облик предметного мира, выражает его индивидуальную сущность,
глубокое внутреннее содержание, связанное с диалектикой современной жизни.
Сегодня обсуждая с Вами роль дкоративно-прикладного и народного искусства в
развитиии художественного образования на Омской земле в Сибири, необходимо
подчеркнуть следующее:
для последовательного развития и модернизации художественного
образования необходимо изучать опыт народных мастеров, художественных
промыслов региона;
процесс дальнейшего развития художественных традиций, преемственность
мастерства, художественных промыслов и декоративного-прикладного
искусства требует научно-этнографического исследования, поисков подлинно
народных традиций, создания оптимальных условий для творчества, а также
организации эффективной системы профессиональной подготовки кадров;
забота о сохранении, развитии и преумножении традиций, подготовке
мастеров декоративно-прикладного искусства, подготовке молодежи к
трудовой
деятельности
и
мобилизации
финансовых
средств
на
совершенствование
учебно-методической
базы
непрерывного
художественного образования и воспитания подрастающего поколения
определяется основными задачами региональной программы развития
образования.
В начале 90-х годов 20 века изменения политической и социально-экономической
системы России привели к разрушению старой системы управления и потребовали
создать новые управленческие, а вместе и с тем и образовательные структуры.
Нарушение хозяйственных связей, сокращение федерального бюджета
финансирования, задержки заработной платы привели к ухудшению материальнотехнического оснащения и учебно-методического обеспечения образовательного
процесса в начальном профессиональном образовании.
Выход из сложившийся ситуации был найден в реформировании и
реорганизации профессионального училища в колледж. Получив возможность
определять направления своего развития, колледж открыл новые специальности с
учетом потребности в кадрах регионального рынка труда.
С января 2003 года ПУ-66 реорганизовано в ГОУ СПО «Омский художественнопромышленный колледж». В настоящее время это современное художественное
учебное заведение, пока единственное в регионе, обеспечивающее студентам
высокий уровень художественного образования по специальностям: 0512
«Живопись», 0515 «Декоративно-прикладное искусство и народные промыслы»,
0514 «Дизайн» (по отраслям).
Здесь действует непрерывная многоуровневая система профессиональной
подготовки : НПО-СПО-ВПО. В системе НПО обучаюьтся 450 учащихся; 100
студентов- в системе СПО; сегодня наши выпускники составляют 20% о общего
числа студентов факультета искусств ОмГПУ.
Введение новых специальностей СПО потребовало создания новых кабинетов,
оснащения новым оборудованием и привлечения опытных педагогических кадров.
Для осуществления актуальных задач колледж распологает большим арсеналом
средств.
Перспектива дальнейшего развития колледжа педагогическому коллективу
видится в совершенствовании многоступенчатой и многопрофильной подготовки
специалистов. Совершенствование учебно-материальной базы колледжа, а
именно, создание ювелирной мастерской, керамического цеха, стекольного
производства, кузнечного дела, сувенирного цеха, лаборатории ландшафтного
дизайна, строительство выставочного зала, музея и библиотеки, использование
сетевых информационных технологии в учебном процессе, внедрение системы
дистанционного обучения.
Педагогическим коллективом корлледжа ведется серьезная работа по
модернизации качества профессионального-образовательного процесса. Созданы
новые структуры: художественный совет, возглавляемый членом Союза художников
России М.А.Герасимовым, выставочный комитет, экспертная комиссия. Их
деятельность направлена на совершенствование профессиональной подготовки
специалистов художественного профиля, решение организационно-творческих
задач и стимулирование самостоятельной творческой деятельности обучающихся.
Гарантией
качественной
подготовки
специалистов
являются
высокопрофессиональные кадры колледжа. В коллективе – 2 доктора наук, 3
профессора, 5 членов Союза художников и 2 члена Союза дизайнеров России, 9
соискателей ученых степеней.
Концепция модернизации российского образования на период до 2010 года,
одобренная Правительством РФ, и делает ставку на развитие личностных, и в
первую очередь творческих качеств человека, формирование у него механизмов
для саморазвития и самоопределения. Сегодня в профессиональный пласт
подготовки специалиста любой отрасли вкладываются далеко не только
профессиональные знания, но и базовые навыки, где креативные и творческие
качества занимают одно из первых мест.
Несомненно, что формирования опыта исследовательской и творческой
деятельности студегнтов по всем направлениям образовательного процесса
является актуальной задачей для коллектива сотрудников колледжа.
Региональная система художественного образования ориентирована на
максимальное удовлетворение запросов региона, как в номенклатуре
специальностей, так и в уровне их подготовки. Важное значение приобретает в
наше
время
социальные
задачи,
как
многоступенчатое
повышение
образовательного уровня специалиста, вовлечение молодежи в учебную и
трудовую деятельность.
Развитие любого учебного заведения невозможно без новых идей, подходов,
моделей, педагогических технологий, без совместной работы ученых, педагогопрактиков, обучающихся и родителей. Для координации этой работы был создан
Региональный научно-методический и творческий центр по художественного
образования, председателем которого является министр образования Омской
области В.Я.Никитин.
Каждая инновация требует апробации, проверки временем. Создание нового
опыта, поиск оптимальных решений, научно-исследовательская, опытно-
экспериментальная и творческая деятельность, научнвй анализ существующей
теории и практики образования, реформирование и развитие колледжа – вот
основные направления его деятельности.
Качество среднего профессионального художественного образования является
одной из самых актуальных проблем на сегодняшний день. Отсутствие единой
концептуальной, информационной, научной и методической базы заставляет нас
рассматривать вопрос об организации, в качестве в качестве эксперимента,
регионального научно-методического центра по развитию непрерывного
художественного образования для определения стратегии его развития.
Основными целями и задачами регионального научно-методического центра
являются:
1. Проведение региональных дней творчества среди студентов (СПО, НПО);
2. 2. Организация и проведение курсов повышения квалификации педагогических
и
руководящих работников
образовательных учреждений
системы
непрерывного художественного образования;
3. Проведение методических семинаров для преподавателей художественных,
общеобразовательных школ и колледжей;
4. Развитие системы дополнительного художественного образования в регионе;
5. Внедрение в образовательный процесс современных педагогических и
информационных технологии;
6. Проведение
маркетинговых
исследований
рынка
образовательных
(интеллектуальных, компьютерных) услуг и рынка труда;
7. Формирование
системы
профессиональной
ориентации
выпускников
художественных школ, школ искусств, основной и средней общей школы;
8. Создание
модели
профильного
обучения
на
старшей
ступени
общеобразовательной школы в комплексе «школа-колледж»;
9. Развитие интеграции образовательных учреждений общего, начального,
среднего и высшего профессионального образования для реализации
основных и дополнительных образовательных программ;
10. Организация и проведение конференций, выставок, ярмарок и других
культурно-просветительских,
научно-исследовательских
и
творческих
мероприятий в области художественного образования;
Таким образом, наш центр осуществляет научно-методическое обеспечение ОХПК, а
также изучает потребности других образовательных учреждений и заинтересованных
организаций в научно-методических и практических разработках, производственнотехнических, экспертных и других работах, направленных на усовершенствование, как
отдельных звеньев, так и системы художественного образования в регионе.
Очевидно, что формирование такой структуры невозможно без союза
единомышленников. Хочется надеяться, что результатом сегодняшней встречи станет
обсуждение концепции РНМЦ, определение его учредителей и установление
партнерских отношений со всеми заинтересованными лицами.
Усвоение народных традиции детьми
Т.А.Конурбаев, кандидат психологических наук, доцент
КНУ им.Ж.Баласагына, Кыргызстан
Народные традиции и обычаи – продукт общественно-исторической и трудовой
деятельности человечества. Традиции, которые дошли до нас, созданы в жизненных
ситуациях нашими предками.
Многими авторами отмечено, что традиции есть выражение ценностей общества. Это
обобщенный социальный опыт, передаваемый из поколония к поколению. Но как
усваиваются ценности общества и как складываются ценностные ориентации личности.
В советской психологической науке ценностные ориентации рассматривались как
базовое образование, регулирующие поведение личности (Б.Г.Ананьев, Л.С.Выготский,
А.В.Петровский, С.Л.Рубинштейн, В.А.Ядов) и другие. В американской психологии
ценностные установки рассматриваются как основа национального самосознания,
сложившегося под влиянием социально-экономических условий и традиции народа
(У.Бронфенбреннер, М.Мид, Э.Эриксон).
В плане нашего исследования представляют интерес идеи М.Мид по поводу
общества, в котором резко меняются социально-экономические условия
(конфигуративная культура). В этот период и взрослые и дети вынуждены искать новые
формы поведения. В таком обществе особенно необходима целенаправленная
поддержка векового опыта традиций, ибо есть опасность утратить национальные
ценности. Эти идеи и опасения имеют непосредственное отношение к нашему обществу
и подчеркивают актуальность исследования кыргызских традиций.
По свидетельству многих исследователей (А.Алимбеков, А.Т.Аттокуров,
З.П.Васильцова, Г.Н.Волков, А.Э.Измайлов, М.Р.Рахимов и др) любовь к детям
составляет одну из главных национальных особенностей кыргызов.
Из множества традиций, оставшихся в памяти народа, мы выбрали такие, в которых
выражена любовь к младенцу, забота о нем, восхищение его успехами. Попытаемся
передать содержание каждой из них по отзывам респондентов, фольклорным
описаниям, современным литературным источникам (Т.Касымбеков, А.Акматалиев) и
собственным наблюдениям автора.
1. Азан – это оповещение о рождении ребенка, как молитва, обращенная к
Аллаху, к судьбе.
2. Суйунчу (Оповещение) – радостная весть всем родственникам о рождении
ребенка, которую разносят гонцы (обычно мальчики)
3. Ат коюу (Выбор имени) – первый подпрок ребенку – имя. В нем надежды и
ожидания родителей.
4. Корундук (Смотрины). Эта традиция бытует везде. Друзья и сородичи
собираются чтобы взглянуть на ребенка и приносят родителям подарки.
5. Бешик той (Колыбельный пир) – торжественное укладывание в
колыбель.Бешик устроен так, что ребенка в нем привязывают специальными
поясами.
6. Карын тырмагын алуу (Стрижка первых ногтей). По традиции для стрижки
ногтей приглашают грамотного, умелого человека, мастера на все руки.
7. Карын чачын алуу (Стрижка первых волос). Этому кыргызский народ придает
особое значение.
8. Кыркын чыгаруу (Купание в 40 ложках воды или первая рубашка) –
символическое ритуальное действие.
9. Тиш той – поздравление и подарки «на зубок», когда ребенку прорежутся
первые зубки.
10. Тушоо кесуу (Разрезание пут). Когда ребенок начинает ходить, родители зовут
гостей и устраивают праздник.
11. Колго суу куюу (Омовение рук) – традиционное действие, которое из
гигиенической процедуры превращается в ритуал почитания старщих.
12. Каалоо жана бата (Пожелание и благословение). Его связывают с верой в
магическую силу слова, но данная традиция существует как форма
уважительного отношения к людям.
Традиции, описанные выше, беспорно выражают ценностное любовное отношение
этноса к детям. Естественно, что младенец не понимает ни слов, ни действий,
совершаемых над ним. Но в числе присутствующих всегда есть дети, они не только
наблюдают, но и выполняют ритуальные действия по поручению взрослых.
Этнические ценности вступают в категориях формы и содержания. В данном случае
форма-традиция выражает и закрепляет содержание – основные ценности народа.
Известно, что форма может задерживать изменения содержания. В нашем случае, когда
изменение социально-экономических условий может привести к обесцениванию и детей,
сдерживающая сила традиций может сыграть прогрессивную роль и помочь сохранению
общечеловеческих ценностей.
По нашим наблюдениям, описанные традиции многими семьями уже не
соблюдаются или выполняются частично. И это позволяет выделить их для
экспериментальной работы. В это же время, формирование ценностных ориентаций
детей нельзя проводить без поддержки и одобрения общества.
Качественный анализ покозал, что в оценке многих традиций мнения разных
возрастных групп респондентов в основном совпадают. Хочется особо подчеркнуть то
обстоятельство, что традиции, выражающие ценностное отношение к рождению,
развитию и первым успехам ребенка вызывали одобрение респондентов всех
социальных групп. Это в цифрах составляет от 71,1 % до 99,2%.
Именно на этих традициях была сосредоточена последующая экспериментальная
работа. Социальная ценность этой группы традиций состоит в том, что рождение и
развитие ребенка приветствует все сообщество, родные и близкие люди. Они выражают
в своих пожеланиях и напутствиях то, что дорого всем как вечные человеческие
ценности: здоровье, трудолюбие, ум и мастерство, уважение к старшим и забота о
родителях. Ритуалы, какими окружены эти традиции, выражают ценностные ориентации
не только в словах, но и в образах-символах и в ритуальных действиях.
В ходе эксперимента мы попытались выстроить в единую логическую цепочку
традиционные кыргызские семейные праздники, и показать радость людей в связи с
рождением и развитием ребенка в первый год жизни. Помимо большого гуманного
значения названных традиций, наш выбор объясняется и тем, что здесь ритуалы
выражены во внешних действиях, понятых и доступных для участия детей, а форма
празднования обеспечивает положительные эмоции, что особенно важно для усвоения
традиций.
В трех сериях эксперимента исследовались три способа введения народных
традиций в учебно-воспитательный процесс дошкольного учреждения:
1. Показ традиций как сюжета кукольного спектакля
2. Театрализованное представление по сюжету народных традиций в ходе
проведение праздника Нооруз.
3. Сюжетно-ролевая игра по мотивам народных традиций, проведенная с
участием взрослого на занятиях кыргызского языка, на празднике Нооруз и в
самостоятельной деятельности детей.
Базой были дошкольные учреждения г.Бишкека № 71, 100 и 165 – соответственно
формам работы. Для проверки результатов эксперимента мы попытались
проанализировать ценностное отношение детей к традициям по трем показателям:
словесному;
эмоциональному;
поведенческому;
Такое рассмотрение продиктовано особенностями развития интеллекта дошкольника, а
именно тем, что жизненные впечатления не всегда представлены в речи, и реальные
ценностные отношения дети не всегда могут выразить словами. С другой стороны,
природа ценностных отношений такова, что они могут проявляться в словесных оценках,
в эмоциональном предпочтении и в проведении в ситуации выбора. Здесь
эмоциональные и поведенческие предпочтения могут оказаться более важными, чем
словесные оценки.
Девочка с куклой на руках обращается к экспериментатору: «У нас ребенок родился,
придите прочитать азан. Вы будете дедушкой». И обращается к мальчикам: «Бегите,
всем скажите суйунчу». Мальчики (двое) побежали по группе, громко объявляя:
«Суйунчу! У нас ребенок родился! Приходите выбирать имя».
Мы наблюдали, что в третьей серии эксперимента игровой поведение детей
существенно отличалось от предыдущих. Там игра проходила как повторение отдельных
ритуалов, там ее стержнем было действие, а стимулом – новизна впечатлений. Поэтому
возможны были переносы, повторения ритуалов на щенке и котенке.
Здесь же, третьей сепии игровой сюжет строился в логике роста и развития ребенка –
куклы. Ребенку были посвящены действия. Они начались с сообщения о том, что
ребенок родился, ребенок подрос, ему надо то или другое (суйунчу, выбор имени,
смотрины,укладывание, рубашка, разрезание пут). Мотивом была не только новизна, но
и логика развития реального ребенка, симпатия к малышу. Дополнительным стимулом
выступала фигура взрослого, желание пообщаться с ним на равных, как с партнером по
игре.
Только в третьей серии эксперимента, когда в содержании сценариев занятий и
праздника и в оборудовании игровой среды детей стимулировали к игре по сюжету
традиций, стали возникать объединения детей и проигрывание этапов развития
младенца.
Материал экспериментов позволяет выделить основные факторы:
1. Познавательные (когнитивные) факторы
Социальная поддержка
«Эмоциональное заражение» - яркое подчеркнутое выражение взрослыми
положительных эмоций в адрес младенца
4. Активное, деятельное участие детей в исполнении ритуалов.
В заключении подчеркнем, что задача поддержания ценных народных традиций должна
решаться не только на государственном уровне через государственный язык,
литературы, и СМИ. Не менее важна поддержка на личностном уровне через создание
педагогических условий с тем, чтобы традиционные ценности народа стали
житзненными ориентирами лияности. В целом проведенное исследование показало, что
народные традиции представляют богатые возможности в формирования личности.
Таким образом, экспериментальное исследование подтвердило выдвинутую гипотезу
о том, что усвоение народных традиций детьми происходит по механизму
идентификации через содействие и сопереживание со взрослыми в условиях
выраженного социального признания данной ценности, в виде участия окружающих
взрослых в игровых ритуальных действиях детей.
2.
3.
Литература
А.Алимбеков.,- Кыргыз этнопедагогикасы, Бишкек, 1996, 274 бет
А.Акматалиев.,- Баба салты, эне адеби: Элдик салт, Бишкек, 1993, 224 бет
Бронфенбреннер У.,- Два мира детства, М, Прогресс, 1976, 167 стр.
Мид.М.,- Культура и мир детства,М, Наука, 1988, 429 стр.
Ядов В.А.,- Социологические исследования: методология, программа, методы, М, Наука, 1987, 245
стр.
Казак элинин дөөлөттөрү
(Сейтен Лимануулу Сауытбек атага арналат)
Конурбаев Т.А., Бишкек шаары
Кыргыз, казак эли бир тууган эл. Алардын туугандыгынын тамыры терен. Бул эки элдин
көргөн-укканы, баскан-турганы, кийген кийими, ичкен тамагы, каада-салты бири-бирине
окшош. Мындай окшоштук өзүнөн-өзү эле жаралбайт. Анын ички закон ченемдүүлүктөрү
бар. Ошол ички закон ченемдүүлүктөрдү табуунун бирден бир жолу-эки элдин асыл
дөөлөттөрүн которуп, эл арасына таратууда жатат. Эки элдин асыл дөөлөттөрү менен
таанышкан жаштарда өз ара түшүнүшүү жаралары бышык.
Көкче-Тоо (Көкшетау) университети менен Ж.Баласагын атындағы Кыргыз улуттук
университетинин ортосундағы байланыш байыртан келе жаткан кыргыз, казак элинин
ортосундагы улуу салттын жаңы формасы, уландысы деп айтууга негиз бар.
Мен Көкчө баатырдын жерине баргандан бери (ал кыргыз элине ак эмгек кылган
сыяктуу), казак элинин бир мүдөөсүн аткарсам деген ойдо жүрдүм. Бұл ойду ишке
ашыруннун учуру эми келди. Көкче-Тоо университетинде уюштурулган методологиялык
семинарда аталган университетинин ректору, профессор Ж.Ж.Касымдан Сейтен Лиман
уулу Сауытбек атанын «Тагылым теги» аттуу китебин белекке алгам.
Бул китепти окуп чыгып, өзүмдүн изилдөөмө жакындыгын байкап, аны кыргыз тилине
которууну чечтим.
Котормосуз эле бири-бирин эң жакшы түшүнгөн эки эл бүгүнкү өз алдынча мамлекет
болгондо чек аралык мамиледен, илимий жаңы терминдердин жаралышынан
түшүнбөген көп сөздер пайда болгондугун көз жаздымда калтырбай келет.
Ошондуктан Сейтен Лиман уулу Сауытбек атанын китебин «Казак элинин
дөөлөттөрү» деген а менен кыргыз тилине которууну максат кылып койдук. Бул котормо
жарык көрсө кыргыз жаштарында, эки элдин каада-салттары, үрп адаттары, жашоосу бир
экендигинше ишене турган факт жаралат.
Мында кыргыз элинин макалында камтылган чоң философия жаткандай: «Түбү бирге
биригет, учу бирге айрылат». Кыргыз, казак элинин түбү бир, демек биз биргелешкен
аракеттин негизинде гана бүгүнкү экономикалық «кризистен» чыга алабыз. Сауытбек
атанын китеби ушундай ойлорду жаратуу менен эки элдин байланышын чындаган
«көпүрө» болуп бере алат. Бүгүн касиеттүү Көкчө-Тоо жергесинде Сейтен Лиман уулу
Сауытбек атаны эскерүү кечесин өткөрүп жаткан учурда жаңы котормодон үзүндү
берүүнү туура көрдүк.
АДАМ ДҮЙНӨГӨ КЕЛГЕНДЕГИ АЛГАЧКЫ ТОЙЛОР
1. Жарыш казан
Перзент күткөн казак эли тойду аялдын боюна бүткөн күндөн эле баштайт. Алар: «Курсак
той», «Талгак той».
Келиндин боюнан бошонууга аз калгандыгын билген эне, анын төрөтүн башкара
турган билги – тажрыйбалуу аялга, киндик эне болууга макулдугун берген келиндин
курбусуна, өзүнүн сырдаштарына кабарлайт. Бир эптүү жигитке мал сойдуруп, казан
астырат. Толгоо кыш мезгилинде болсо, согум эти салынат.
Казанга салынган эттин бышуусу менен бөбектүн жарык дүйнөгө келүү мезгили
(толгоонун бышып жетилүүсү – К.Т.) жарышкандай болгондуктан «Жарыш казан»
атанган. Келиле байланган белбоону кошколдоп кармап, алсыз үн чыгарып, кабагын
чыта баштаган келинге көзү түшкөн «бата көй аял»:
Толгоо бышты, камдануу керек деп кабарлайт. Ага аралаш:
Эт бышты. Казандан чыгаралыбыз – деген суроо берилет. Ошол мезгилде
келиндин да шайы оой баштайт. Ал жагдайда:
Ак төөнүн карды жарылууга таяды,- деген сөздү ашыга күтүп жүрген эне:
Иэ жараткан, ин Бибатима пирим, ей арбактуу энелер жөлөп-таяй гөр – деп, көз
Жашын колунун сырты мене сүртүп, бир сап жибек жип менен макини жакын турган жаш
аялга кармата салат. Эптүү аял келиндин арка жагына өтүп, колун төмен карай
багыттайт. Ошол кезде баланын тону да түшүп, ыңаалаган бала үнү улулат.
Ким төрөдү ? «Боосу бекем болсун», «Келинжан, колуңду бооруңа алган
кубанычың кут болсун». Уул төрөлсө: «Баатыр болсун», «Ага-туугандарга
башчы болсун», «Алдыгы умтулсун».
Кыз төрөлсе: «Берекелүү, ырыс алды кыз», «Элдин көркү кыз», «Кыз төрөлдү, кырмызы
гүл төрөлдү» - деген каалоо-тилектер айтылат. Жарыш казандын деми менен асыл
машашалар, күмүш күлкүлөр бирин-бири коштоп улана берет.
2. Чилдехана
Бөбөктүн жарык дүйнөгө келүү урматына карата жасалган алгачкы той-тамаша
чилдехана деп аталат. Бул тойго бой жеткен кыздар, боз балдар, үй-бүлөлүү жаштар,
келинчектер катышышат. Оозунда сөзү бар, өнерлүү адамдар, акындар чакырылат. Бул
шаан-шөкөт күн чыкканга чейин созулат. Кубанычтын акыры улуттук оюндар менен
котолот.
Жаш өспүрүмдөр: алтыбакан, ак сөөк, аларман ж.б. оюндарды ойношот. Илдехана кээде
үч күнге созулат.
3. Ат коюу
Казактар жаңы төрөлгөн баланын ысмын молдого койдурушат. Ат коюу аземине аттуубаштуу адамдар, айылдаштар қатышышат.
Молдо жайнамазды жайып, алдына жөргөктөлгөн баланы жаткырып, бетин ачып
кюп, азан чакырат. «Аллаху акбар» 4 жолу, «Ашхаду ан ла иллаха илла аллаху» 2 жолу,
«Ашхаду анна мухаммадан расул аллаху»- деп аяктайт.
Андан кийин молдо бөбөккө эңкейип, эки кулагына кезеги менен «Сенин ысмың»
(баланча уулу, баланча кызы)
аталды. Ысмың жалпы журтка белгилүү болсун !- деп бата тартышат. Улгайган адамдар
аңгеме курушуп, молдодан шариат жолун сурашып, эс алышып тарашат.
5. Бешикке салуу
Бешикке салуу тоюна аялдар катышат. Бөбөктун чоң энеси, тайке журту, айылдагы
энелер той үстүндө болушат. Чычала чачылып, мал союлуп, сый-урмат жасалат.
Бешикти арча менен аластап, жабдыктарын карап, төшөктөрүн оңдоп, бөбөктүн чоң
энеси:
- Бөбөктү биринчи жолу бешикке салуу – бөлөө жолу баланча байбичеге ылайык деп
жариялайт. Бөбөктүн апасы байбиченин аракетин үлгү-өрнөк катары кабыл алат.
Байбиче бөбөктү кароону, жондорун сылап-сыйпоону кантип баштан, эмне менен аяктоо
керектигин айтат.
«Өс-өс» кандай жасалат ? Наристенин такымдарын тамак астын, муундарын кантип
сактоону толук түшүндүрөт. Бөбөктүн денесин эне өз сүтү менен сүртүп туруусун
унутпоону тапшырат.
Бул котормонун үзүдүсүнөн Сауытбек атанын казак элинин келечегин көдөгөн
максаттары болгондугун байкоого болот. Чынында урпактар уланбаса жана алар
жөнүндө кам көрүлбөсе, анда улуттун келечеги болбой тургандыгы анык. Сейтен
Сауытбек атанын бул багыттагы ой толгоосу бүгүн мамлекеттик программаларда кабыл
алынып жаткандыгы, өз кезегинде ал кишинин келечекти көрө билгендигинин далили.
С.Сауытбек атанын идеясынын негизинде, балдар үчүн тартылган мультфильмдерди
көрүп, Көкчө-Тоо университетинин жамаатына, ректору Ж.Ж.Касымга, биздин
жолугушууларды уюштурууга шарт түзгөн – илимий иштер боюнча проректор
Р.Р.Бирюшевге ыраазы болгонум эсимде.
Сейтен Лиман уулу Сауытбек атаны эскерип жаткан кече – Көкчө-Тоо университетинин
жамаатының жогорку деңгээли деп кабыл алууга арзыйт. Улуу муундар жаштар жөнүнде
кам көрүшсе, жаштар улуу муундарды унутпаса – ушундай өз ара байланыш гана
адамзатты сактап, өнүктүре алары бышык.
Каада-салттардагы, жашоо турмуштагы окшоштуктар жана Сауытбек атанын
китебинин кыргызча котормосу казак, кыргыз элинин ортосундагы туугандык сезимди
андан ары өнүктүрүүнүн негизи болуп калат деп терең ишенем. Сауытбек атанын арбагы
колдоп, ишиңизлер илгери жыла беришин каалайм.
Қазақ этнопедагогикасының зерттелу бағыттары мен бүгінгі жағдайы
Дүйсембінова Р.Қ.,- педагогика ғылымдарының докторы,
І.Жансүгіров атындағы Жетісу университеті, Қазақстан
Этнопедагогика қоғамның тарихи дамуы барысында көкейкесті проблема болғандығын
өмірдің өзі дәлелдеп отыр. Оның көкейкестілігі соңғы жылдары әр республиканың
егемендік алып, жеке мемлекет болуына, сонымен бірге ұлттық сана-сезімнің жетілуіне,
қоғам өмірінің рухани жандануына байланысты бұрынғысынан да артуда. Мұны
ғылымның барлық саласында орындалған зерттеу еңбектері де дәлелдеуде.
Зерттеушілердің басым көпшілігі бұл ұғымға түсінік беруде.
Этнопедагогика
проблемасы көкейкестілігінің жаңа қоғам талаптарымен ұштасып жатқанын
ҚР
Үкіметінің, Білім және ғылым министрлігінің нұсқаулары, нормативті құжаттары мен
бағдарламалары «Халық педагогикасы дәстүрлерін оқу-тәрбие процесінде пайдалану»,
«Этнопедагогика және білім жүйесіндегі дарынды балалар проблемасы», «Этникалық
педагогика курсы», ғылыми-практикалық конференция материалдары және соңғы буын
оқулықтарының жарық көруі дәлелдеп отыр.
Орындалған зерттеулерге жасаған талдау бойынша мынадай көріністерді байқауға
болады:
1. Этнопедагогика проблемалары барлық мемлекетте педагогика ғылымының
көкейкесті мәселесі болып саналады.
2. Этнопедагогиканы мектеп практикасына кешенді ендіру мәселесі жеке зерттеу
проблемасы тұрғысында қарастырылмайды. Зерттеулердің басым көпшілігі
халық педагогикасы аясында орындалған.
3. Этнопедагогика мен халық педагогикасы материалдары (поэтикалық,
музыкалық, сәндік-қолданбалы, салт-дәстүрлер) мектеп жасына дейінгі
мекемелерде (О.В.Леонова, З.Б.Лопоносова, Р.Ш.Халикова, Ж.М.Орозбаев)
мектептерде (В.И.Баймурзина, А.Ш.Хасанов, В.Ж.Хамаганов, Л.Г.Агурашвили)
тәрбие құралдары ретінде зерттелді.
4. Этнопедагогика мен халық педагогикасы материалдарын жеке пән
сабақтарында пайдалану жолдары – математика Х.Г.Валицис, әдебиет
А.А.Полякова, Ж.А.Доржиева, еңбекке баулу А.К.Атдаев, Л.В.Ершова,
денешынықтыру Е.Сағындықов, В.П.Красильников еңбектері негізінде
анықталды.
Ал, енді қазақ этнопедагогикасын мектеп практикасына ендіру проблемасына келетін
болсақ, тарихи деректерге қарағанда Қазақстан егемендігін алғанға дейін бұл мәселе
педагогика ғылымының аясынан қалыс қалып отырған. Бұл мәселе саласында бірқатар
тәжірибелер жинақталды, өнеге тұтар құнды идеялар, көзқарастар сарапталып, оны
дамытуға, жеткіншектер тәрбиесінде пайдалануға байланысты ұсыныс-нұсқаулар
берілді. Егер дәлелді сипаттама беретін болсақ:
1. Оқушылардың адамгершілік қасиеттерін, ұлттық сана-сезімін дамыту
мақсатында халық педагогикасы материалдарын мектеп практикасында
пайдалану қажеттігін кезінде ұлы ағартушы Ы.Алтынсарин өзінің тәжірибесі мен
еңбектері арқылы дәлелдеп берді (ұлттық мектеп ашты, халықтың ауызекі
шығармаларын, қолөнерін, салт-дәстүрлерін бала тәрбиесінде пайдаланды).
2. Қазақ этнопедагогикасын мектеп практикасына мектеп практикасында
пайдалану қажеттігін тікелей атап көрсетпегенімен, оның бала тәрбиесіндегі
рөліне,
құнды
адамгершілік
қасиеттері
мен
ұлттық
сана-сезімін
қалыптастырудағы мәніне ғұлама ағартушылар Ш.Уәлиханов пен А.Құнанбаев
та ерекше назар аударған.
3. Қазақ зиялылары мен ғалым-педагогтары Ж.Аймауытов, А.Байтұрсынов,
М.Жұмабаев, М.Дулатов және т.б. халықтың өнегелі салт-дәстүрлерін, әдетғұрпын, ауызекі шығармашылығын оқу-тәрбие процесінде ұлттық сананы ояту,
туған жерге, елге аялы көзқарасты қалыптастыру мақсатында пайдалану, ана
тілінде мектептер ашу мәселелеріне аса мән берді.
4. Қазақ этнопедагогикасы материалдарын мектептерде пайдалану туралы қазақ
зиялыларының айтқан ой-пікірлерін кейінгі жылдардағы ғалым-педагогтар
(М.Ғабдуллин, Т.Тәжібаев, Қ.Бержанов) қолдап отырды. Еңбектерге жасалған
талдау қазақ этнопедагогикасының арнайы зерттеу объектісі болмағандығының
және мектеп тәжірибесінде жүйелі пайдаланылмағандығын дәлелдейді.
5. Қазақ этнопедагогикасы 70-ші жылдардың басынан (А.Х.Мұхамбаева,
И.Оршыбеков) зерттеле бастады. Кейінгі он жыл көлемінде әр түрлі ғылымипедагогикалық еңбектер (іргелі, қолданбалы, өңдемелер) ғылыми мақалалар,
кітаптар мен қолжазбалар жарық көрді.
Мектеп тәжірибелеріне жасаған талдау нәтижесінде былайша ой түйіндеуге болады:
1. Қазақ этнопедагогикасы материалдарын оқу-тәрбие процесінде пайдалануда
мұғалімдер басылым көрген кітаптар мен қолжазбаларды, оқу құралдары мен
қолданба құралдарды, кітапшаларды негізге алумен шектелген.
2. Қазақ этнопедагогикасы материалдарын оқу-тәрбие процесінде пайдалануға
байланысты жасалған бағдарламаларда педагогикалық талаптар ескерілмейді
және мазмұны теориялық тұрғыда негізделмейді.
3. Материалдарды практикада тиімді пайдалану факторлары мен шарттарын
анықтау ескерілмейді.
4. Бағдарлама
мазмұнына
ендірілген
мнақты
көрсеткіштер
арқылы
сұрыпталмайды.
5. Қазақ этнопедагогикасы саласында қалыптасқан озық тәжірибелерді
мектептерге ендіру мәселесіне назар аударылмайды.
6. Қазақ этнопедагогикасы аясында орындалған ғылыми-зерттеу еңбектерін оқутәрбие процесінде пайдалану жолдары қарастырылмайды.
Мұғалімдер мен тәрбиешілердің қазақ этнопедагогикасы саласындағы даярлығын
зерттеу барысында олардың білім, іскерлік, дағды деңгейлерінің төмендігі анықталды.
Мысалы, сауалнама нәтижесінде мұғалімдердің 63 пайызға жуығы ұлттық мәдени
дәстүрлерді бала тәрбиесінде жүйелі пайдалануға теориялық даярлығының жоқтығын
көрсетсе,
бұл
саладан
білімі
бар
дегендер
оларды
өз
тәжірибесінде
пайдаланбайтындығын байқатып, 17 пайызға жуық мұғалім қазақ этнопедагогикасы
жөніндегі білімді отбасынан, педагогикалық колледж, университет пен институттан
алатындығын айтты.
Бүгінгі күннің ең көкейкесті проблемасының бірі мектеп практикасына қазақ
этнопедагогикасы бойынша орындалған ғылыми зерттеулердегі жетістіктерді, қазақ
этнопедагогикасының озық тәжірибелерін ендіру болып отыр.
Қолданбалы зерттеулердің көкейкестілігі – проблеманың практикадағы қажеттілігімен;
ал маңыздылығы – зерттеудің көлемі және бағыттылығымен сипатталады. Зерттеу
нәтижелерін практикада пайдалану мүмкіндіктері басты көрсеткіштерінің бірі болып
саналады. Бұл зерттеулерпдің бірқатары теориялық мәселелерді шешуге де өз үлесін
қосып отыр.
Іргелі педагогикалық зерттеулерде авторлар (С.Қалиев, Қ.Жарықбаев, С.А.Ұзақбаева,
Ж.Наурызбай, К.Қожахметова) өзінің әдіснамалық, теориялық көзқарасын дәлелді
негіздеуге талпынады, шешімі қарастырылып отырған проблеманы теориялық тұрғыда
көлемді негіздейді. Зерттеу нәтижелерін мектеп практикасында пайдалануға байланысты
қолданбалы әдістемелік ұсыныстар беріп, өңдемелер жасайды.
Қорғалған ғылыми-зерттеу еңбектері республика баспаларында жарияланым көрмей,
кітапхана сөрелерінен орын алуда. Ал, бұл болса қазақ этнопедагогикасы аясында
орындалған зерттеулерге, біріншіден – мұғалімдер сұранысын шектейді, екіншіден –
олардың мектеп практикасына мерзімінде ендірілуіне кедергі келтіреді. Зерттеу
еңбектеріндегі ғылыми нәтижелерді мерзімінде мектеп практикасына ендіру мәселесін
шешу – Білім және ғылым министрлігінің құзырында.
Ғылыми конференцияларда көрініс тапқан баяндамалар мазмұны ғалымдар мен
оқытушыларды
қазақ
этнопедагогикасының
мынадай
мынадай
салалары
толғандыратынын айғақтайды:
Этнопедагогиканың кейбір теориялық және практикалық мәселелері.
Іс-әрекет.
Ұлттық мәдениетті меңгерудің әдіснамалық негіздері.
Мақал-мәтелдердегі еңбек тәрбиесі.
Халық ауызекі шығармашылығы.
Танымдық қызығушылықты қалыптастыру құралдары.
Мұғалімнің әдістемелік даярлығы.
Қазақ этнопедагогикасындағы патриоттық тәрбие.
Қазақ этнопедагогикасы мәселелерін мазмұндайтын өңдемелер, қолжазбалар,
қолданбалы құралдар, жинақтар да мектеп мұғалімдері мен жоғары және арнайы орта
оқу орындары оқытушыларына көмекші құрал міндетін атқарып жүр. Зерттеу еңбектеріне
жасаған талдау қазақ этнопедагогикасы саласында бірқатар еңбектердің орындалғанын,
оларда бүгінгі күн талабына сай көкейкесті проблема шешімін тауып отырғанын, соған
қарамастан олардың басым көпшілігінің республика мектептері практикасына
ендірілмегенін, тек өздері эксперимент жүргізген мектептермен шектелгенін, қала берді
мұғалімдермен қатар мектеп басшылары да мұндай жұмыстардың орындалғанынан
хабарсыз екендігін дәлелдейді.
Ұлттық білім ордасының моделі
(№212 қазақ орта мектебінің тәжірибесі негізінде)
Мұнарбаева Д.А.,- мектеп директоры,
ғылыми-ізденуші, Қызылорда
Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан - 2030» бағдарламасында барлық қазақстандықтардың
өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және әл –ауқатының артуы жөніндегі Қазақстан халқына
жолдауында негізгі стратегиялық бағыт – халықтың көптеген топтарының бірлігі, жекешіл
және қоғамдық негіздерін сәлиқалы үйлестіру, мұның өзі қоғамымыздың жарасымды
сатылы дәстүрлерін толықтыра түседі деуінің өзі – мектепте де оқушылар ұйымын,
бірлестіктерін, орталықтарының құрылуына, дамуына мүмкіндік ашып отыр.
Бүгінгі мектепте тәрбиеленіп жатқан өскелең ұрпақ, ертеңгі мемлекеттік
идеологияның негізін қалайтын жеке тұлға екенін ескере отырып, оқушының
шығармашылық іс-әрекетін, жеке бас қасиетін, әлеуметтік-саяси көзқарасын
қалыптастыратын заман талабына сай өмірге белсенді түрде араласуға, салауатты өмір
сүруге дайын, рухани байлығы молайған салауатты азамат даярлау.
Ұлттық сана, ұлттық сезім, ұлттық парыз ұғымдарының мазмұнын аша отырып,
патриоттық рухтағы еркін азаматтарды тәрбиелеу ісін ұйымдастыру жолдарын анықтауға
бағыттау.
Жалпы педагогика, халықтық педагогика нәрімен сусындай отырып, оқу-тәрбие ісін
этнопедагогика идеяларының негізінде құру – оқушы әрекетін ұйымдастыруда
этнопсихологиялық ерекшеліктерді тиімді негізде ала білу демекпіз. Осы қағидаларды
негізге ала отырып, мектептегі тәрбие жүйесін – жас ұрпақ бойына ұлттық сана-сезім мен
игіліктерді сіңіру арқылы оларды жеке тұлға деп танып, ақыл-ой әулетінің қалыптасып,
жан-жақты дамуына мүмкіндік жасауына бағытталған. Мектептегі оқу-тәрбие жұмысын
үйлестіру барысында ҚР Білім және ғылым министрлігі құжаттары, ҚР Заңдары және
этнопедагогика саласындағы іргелі һәм қолданбалы зерттеулер жүргізген (Г.Н.Волков,
А.Х.Мұхамбаева, Қ.Жарықбаев, С.Қалиев, Н.Сарыбеков, М.Н.Сарыбеков, С.А.Ұзақбаева,
Р.Қ.Дүйсембінова, Қ.Бөлеев, М.Қыдырбайұлы, С.Ғаббасов, Т.Сабыров, Ж.Наурызбай,
Ш.Құлманова, Ж.Асанов, К.Ж.Қожахметова, М.Балтабаев, Ш.Таубаева, М.Жанпейісова,
Ж.Қараев, М.М.Паташник, Ю.К.Бабанский) еңбектерін басты бағдар еттік.
Осы негізде ұлттық білім ордасының моделі жасалып, төмендегідей Алғышарттарға
негізделді:
1. Тұлғалық даму
Адамзаттық құндылықтарға позитивті көзқарасты қалыптастыру
Тұлғаны әлеуметтендіру
Даму мектебінің басты мақсаттарын айқындау
Негізгі білім (мемлекеттік стандарт)
Пәндерді тереңдетіп оқыту
Әдеп һәм әсемдік құндылықтары
Дін тарихы мен мәдениет
Экология және құқық негіздері
Халықаралық даму бағдарламаларын іске қосу
2. Мектеп рухы
Тәлім-тәрбие кеңістігін парасаттандыру
Білім жүйесін демократияландыру және гуманизацияландыру
Білімдену үрдісін дамыту
Мектепішіліе басқару жүйесін игіліктендіру
Білім мазмұны мен сапасын құндылықтандыру
3. Зерттеулер және тәжірибе жасау жұмыстары
Педагогикалық-шығармашылық зертхана
Ғылыми-әдістемелік кеңес және әдістемелік бірлестіктер
Жеке тұлғаны қалыптастыруға бағытталған педагогикалық технологиялар
Модульдік технологиялар және озық тәжірибелер
Ғылыми-әдістемелік басылым
Ақыл-ой сандығы (банкісі)
Этнопедагогикалық білім мен тәрбие
Сын тұрғысынан тұлғаны оқу мен жазу арқылы дамыту мәселелері
4. Қамтамасыз ету қызметтері
Мектеп гигиенасы және дәрігерлік кеңес
Психологиялық тренигтер
Педагогикалық һәм психологиялық диагностика
Техникалық құралдар мен ғылыми-әдеби оқулықтар
5. Мектеп әлемі
Оқушылардың танымдық-интеллектуальдік сайыстары
Әлеуметтік ортамен байланыс
Мектепішілік әдет-ғұрыптар
«Атамекен Ордасы» жүұйесі
Өзін-өзі басқару
Оқушылардың қоғамдық ұйымдары
Педагогикалық қауымдастықпен байланыс
6. Әлеуметтік және табиғи орта арқылы оқушы тұлғасын қалыптастыру және
интеграциялық байланыстарды нығайту
Оқушы тұлғасының дамуына оптимальді (қолайлы) жағдайлар жасау
Азаматтықты қалыптастыру
Оқушы шығармашылығын қалыптастыру
Бірінші блок
Оқушы шығармашылығын дамытатын бағдарламалар енгізу (олимпиадалар,
интеллектуальдік ойындар)
Баспасөз орталығы
Қабілет пен ізденіс жүйесін дамыту (мектепішілік шаралар, үйірмелер,
оқушылар кеңесі)
Екінші блок
Психологиялық қызмет
Санитарлық-гигиеналық қызмет
Валеология пәнінің жүйесі
Мамандар лекторийі
Медициналық орталық
СӨС жүйесі
Үшінші блок
Оқушы тұлғасын әлеуметтендіру
Жанұялармен байланыс (ата-аналар комитеті, мектепішілік іс-шараоар, атааналар жиналысы)
Мектептен тыс мекемелермен байланыс (оқу орындары, ішкі істер бөлімі, жол
полициясы, спорт комитеті, наркодиспансер, СПИД орталығы)
Оқушылардың өзін-өзі басқару жүйесі (баспасөз орталығы, мектеп кеңесі,
оқушылар ұйымының бірлестіктері)
7. Мектептегі тәрбие үрлістерін психологиялық қызмет арқылы дамыту құрылымы
Оқыту мен тәрбиелеудің сабақтастығын психологиялық жағынан қамтамасыз
ету
Қиын оқушылармен жұмыс
Консультациялық көмек көрсету
Жасөспірімдердің ерекшеліктері мен мінез-құлықтарын және өмірлік
қажеттіліктерін психологиялық тұрғыдан зерттеу.
Сынып жетекшілеріне әдістемелік көмек көрсету.
Жеке тұлғаның бейімделу көріністерін бақылау.
8. Сынып жетекшілерінің теориялық ізденіс мәдениеттерінің компоненттері
Құрылымдағы бағдарлы-теориялық компонент. Педагогика, психология,
дидактика, педагогикалық инноватикамен бірге педагогикалық этиканы, сөйлеу
мәдениетін, жоғарғы дәрежедегі педагогикалық рефлексияны қамтиды.
Методологиялық компонент. Гуманизм философиясын, ғылым философиясын,
педагогика методологиясын, жаңалық енгізу методологиясын қамтиды.
Әдістемелік компонент. Сабақтан тыс жұмыстарда, сабақ беру барысында
тәрбиелік мақсаттарды жүзеге асырудың жолдарын, педагогикалық
ізденістерді, педагогикалық ой-пайымдамаларды, міндеттерді шешуге, іске
асыруға және оған талдау жасауға, нәтижені бағалауға бағытталған.
Технологиялық компонент. Өзіндік жұмыстарға ұжымдық, топтық, жеке дара
оқушыларды ұйымдастыруға бағдар беруді бірлестік әдіспен жұмыс жасауды
және қарама-қайшылықтар шешу технологиясын үйлестіруді, педагогикалық
сұраныс технологиясын қалыптастыруды, әртүрлі тәрбиелік іс-әрекет, іс-шара,
жаңашылдық енгізу технологиясын үйлесімді жасауды, педагогикалық қарымқатынас технологиясын үйлестіруді қамтиды.
Ағартушылық компонент. Тәлім-тәрбие жұмысының мазмұнын айқындау, ұстаз
бен тәрбиеленуші арасындағы ынтымақтастық қарым-қатынасты нығайту,
ізгілендіру, әдістемелік көмек көрсету, сынып жетекшілерінің білік дағдыларын
жетілдіру.
9. Мектеп және қауымдастық
Мектептің шағын ауданындағы тұрғындардың әулетті мүмкіндіктерін ескеру
Оқушылардың әлеуметтік жағдайы туралы мәліметтер
Қоғамдық қауымдастықтармен тәрбие жұмыстарын бірлесіп атқару
Мәдени-көпшілік және танымдық-білімдену шаралары
Біріккен оқырмандар конференциясын өткізу
Діни мекемелермен байланыс
«Эврика» тәрбие идеяларының панорамасын жасау
Мектепке ғылым жаңалықтарын ендіруде тиімді жаңа технологияларды
пайдалану істерін жолға қою
Мекемеаралық байланыстарды жандандыру.
Бұқаралық ақпарат құралдарымен байланыс жасак, бірлескен танымдықшығармашылық іс-шаралар ұйымдастыру.
Хор ұжымындағы оқу-тәрбие жұмысы
Азат Қыдырбайұлы.,- І.Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік
университеті, МПФ, ән және музыка кафедрасының аға оқытушысы
Хормен ән салу – музыка өнерінің маңызды бір саласы. Ол басқа да өнер тәрізді
адамның жан толқынысын, көңіл-күйін, эмоциональді-психологиялық қалыпының
(кейпінің) сан қилы нақыш-қырларын жеткізе отырып, хор әншілерінің музыкалықэстетикалық мәдениетін қалыптастыру тәлім-тәрбиелік қызмет атқарады.
Хормен ән салудың ұжымдық табиғатын атап көрсете отырып, біздер оның тәлімтәрбиелік ықпал етуші факторларын есте ұстағанымыз жөн. К.Д.Ушинскийдің сөзімен
айтар болсақ: «Хормен ән салу кереметтей пәрменді педагогикалық құрал. Әнде, әсіресе
хормен әндетуде адамды жандандыратын, көңіл ашатын ғана емес, әншілерді жылышырайлы татулыққа, ынтымақты іске жұмылдыратын жұмыла еңбекке бастайтын қасиет
бар [1, 32].
Музыкалық педагогика саласында О.А.Апраксина, Ю.Б.Алиев, А.Б.Пономарев,
Б.Рагина, Г.Струве, В.Соколов, Т.Овчинникова, Д.Огороднов және белгілі педагогәншілер, хормейстрлер хор әншілерін әнді әдемі сала білу, олардың музыкалық және
вокальді есту қабілетін, эстетикалық, көркемдік талғамын дамыту бойынша құнды
пікірлер айтқан.
Осы жөнінде Н.Л.Грозденская: «Ән салуға үйрете отырып, біздер тек әнді орындау
сапасына ғана емес, әншілердің талғампаздығына ықпал ететін әнді орындау сапасына
да көңіл бөлеміз»,- деп атап көрсеткен болатын. [2, 101].
Бұл өз кезегінде хормен қиын ән салудың аса күрделі педагогикалық ырыс екендігіне көз
жеткізеді.
Хор ұжымының мақсат-міндеттерін, құрылу принциптерін, хормен жұмыстың оқутәрбие процесі ретіндегі заңдылықтарын, музыкалық шығармаларды үйрету, орындау
ерекшеліктерін зерделеу – студенттерді хор ұжымында тәрбиелеудің келесі кезеңдерін
анықтауға мүмкіндік береді:
Студенттерге хормен орындалатын шығармалар, хормен ән салу техникасы
жөніндегі теориялық, практикалық білім, біліктерді меңгерту;
Хор шығармаларын тыңдау нәтижесіндегі әсерленгіштік;
Хор шығармаларына эстетикалық баға бере білушілік;
Хормен қосылып ән салу дағдыларын меңгерту;
Студенттердің хормен ән салуға, хорға жетекшілік етуге, хор өнерін зерттеуге
деген қызығушылығын, қажеттігін тудыру;
Хормен ән салу техникасының жетілуі - әр студенттің әншілік мәдениетіне, сондай-ақ хор
ұжымының барлық мүшелерінің вокальді-хор дағдыларының қажетті деңгейде дамуымен
анықталады. Хормен ән салу техникасының ерекшеліктерін түсіну, оның мазмұнында
нақтылы бір ішкі байланыстағы сатылы немесе бір мезгілде жүзеге асырылатын көп
аспектілі вокальді-хор дағдыларын қалыптастыру және тәлім-тәрбиелік жұмыстардың
жүзеге асырылып отырғандығын байқатады.
Сондықтан, музыкалық шығарманы орындауға даярлық жұмыстары арнайы
белгіленген жоспар арқылы жүзеге асырылғанда ғана жағымды нәтижеге қол жеткізіледі.
Аталған жоспарлауда мына жұмыстар ескерілгені жөн:
хор шығармасын алғашқы тыңдау;
хор шығармасының музыкалық-поэтикалық мазмұны, орындалу ерекшелігі
жайлы әңгімелесу және үйрету;
хор шығармасын мәнерлі орындау;
Бұның бәрі өз кезегінде музыка педагогикасына сәйкес келетін жалпы және арнайы
дидактикалық принциптерге жүгінуді талап етеді. Атап өтсек: оқытудың тәрбиешілігі,
ғылымилығы, саналығы, өмірмен байланыстылығы деп тұжырымдаймыз. [3, 4, 5]
Хор материалдарын, яғни, музыкалық шығармаларын меңгертудің ғылымилығы
студенттерге музыка педагогикасында қалыптасқан ұғымдарды үйретуді талап етеді.
Вокальді хор шеберлігі саласында әншілік білімдер физиология, психология тұрғысында
миоэластика, нейромоторика теориялары негізінде дамығандығы белгілі. Осы бағытта
студенттерді дауыс аппаратының құрылысы, әншінің тыныс алуы, әншіліктің техникалық
дағдыларын меңгеруі, хормен қосылып айтудың мәнерлігі (интонация, ансамбль, т.б.)
жөніндегі ғылым жетістіктері туралы мағлұматтармен қаруландырудың маңызы зор.
Музыка педагогикасы саласындағы вокальді хор ғылыми білімдерді терең меңгерту ісі
нақты құбылыстар мен заттарды талдау (анализ) және насихаттау (синтез) арқылы
болатын ғылыми ұғымдар мен ғылыми заңдылықтарды меңгерту нәтиже ісінде жүзеге
асырылады. Жұмыс барысында студенттерге мүмкіндігінше хормен ән салу заңдарын
үйрену, осы заңдарды қамтитын музыкалық іс-әрекеттердің сипатын аша түсу керек.
Хормен ән салудың ғылыми принципіне байланысты студенттердің байқау,
эксперимент, іздену жұмыстарын жүргізудің, ғылыми еңбектерді пайдалану жолдарын
үйретудің және біртіндеп жеке ғылымдардың зерттеу әдістерін меңгертудің де жолдарын
қарастырудың мәні зор.
Әнші дауысы мен дыбыстар қалыптастыру жөніндегі бүгінгі ғылымда қалыптасқан
ғылыми мағлұматтар хормен ән салуға үйретуде педагогикалық принциптерге сүйенуге
қолайлы жағдай жасай алады. Осы мақсатта студенттер әрбір вокальдік (әнші регистрі,
тыныс алу техникасы т.б.) хормен ән салу (интонация, ансамбль т.б) құбылыстарының
мәнін және практика жүзінде іске асырылу процесі туралы хабардар болуы қажет.
Сондықтан, хормен ән салудың ғылымилығы музыка саласындағы ғылыми білімдер
негізінде студенттердің ғылыми көзқарасын, олардың ғылыми ойлау қабілеттерін
дамытудың басты шарты болып саналады.
Хормен ән салуға үйретуде сапалылық принципі студенттердің музыкалық
шығарманың мазмұндық және көркемдік образын, көркемдігін, сонымен бірге музыкалық
дыбыстардың сапасы – түрлі сападағы музыкалық дыбыстардың түзілуінің себепсалдарын ұғынумен анықталады. Хор әншілері сапасы төмен, тембрі жағынан жағымсыз
дыбыстардың себебін және оларды болдырмау амалдарын білгендері дұрыс. Осыған
байланысты әнді орындау процесіндегі құбылыстар (сандар) мен дыбыстарды түзу
технологиясы (себеп) арасындағы себеп-салдарлық байланыстарды ашып, мәнін түсіну,
талдау, сараптау, студенттердің хор шығармаларын саналы түрде үйрену, орындау
шеберлігінің маңызды шарты екендігін айғақтайды.
Ал, музыкалық материалға байланысты саналалық принципі студенттердің ән мәтінін
құрғақ түрде жаттамай, оның шын мәнінде түсінуін, жауапкершілікпен қарауын талап
етеді. Жаңа шығармалармен таныстыру процесінде студенттердің танымдық
деңгейлерін арттыруға бағытталған терминдермен, жаңа вокальді-хор дағдыларымен
таныстырудың да орны ерекше.
Жаңа білімдерді меңгергеннен кейін оны студенттердің қабылдау дәрежесіне, жаңа
материалдың бұрынғымен байланысын, алған білімдерді жаңа ситуацияларда,
практикалық іс-әрекеттерде қалай пайдалану іскерліктерін назарда ұстау қажет. Белсенді
түрде ойлау жұмыстары процесінде студенттерде ассоциациялар қалыптасады, яғни
талдаушылық (анализ) синтетикалық әрекеттер іздерінің тізбегі құрылады. Олар
К.Д.Ушинский атап көрсеткендей аралас, ұқсас, бір-біріне қарама-қарсы, уақытша, жүрек
сезіміне байланысты, ақыл-парасатқа байланысты ассоциациялар болып табылады.
Вокальді-хор білімдерінің шамаға лайықтылығына ғылымилық принциптерге сүйенер
себебі – дыбыстарды қалыптастырудың және қалыптастыруға қалай ықпал етуге
болатындықтың, студенттердің музыкалық, вокальді-техникалық, көркемдік дамуының
заңдылықтарын білмейінше, студенттердің шамасына лайықтылығы есепке алынуы
мүмкін емес.
Сондықтан, студенттердің шамасына лайықтыны дәл, дұрыс анықтай білу міндетті
түрде психология, педагогика және физиология ғылымдарының жетістіктеріне объективті
нәтижелері анықталуы тиіс. Шамаға лайықтылық принцип вокал-хор педагогикасының
бірізділік пен сабақтастық принципі хор мүшелерінің әншілік дағдыларының қалыптасуы,
оқу материалдарын (жаттығулар, көркемдік шығармалар материалдары т.б.) меңгерту
барысында қарапайымнан күрделіге, жеңілден қиынға сияқты принциптердің жүзеге
асуын қамтамасыз етуге ықпалын тигізеді. Осылайша вокальдік-техникалық көркемдік
дағдыларын бірте-бірте күрделендіре түсу – дағдыларды тиімділікпен жоғарлатуға,
жетілдіруге мүмкіндіктер туғызады. Хормен жұмыс әрине ұжымдық сипатта болады.
Алайда, әр студенттің типологиялық-психологиялық ерекшеліктері, мінезі мен
темпераменті арқылы пайда болатын музыкалық қабілетін анықтау, олармен жеке
жұмыстар мен әдістерді қолдануды талап етеді.
Сонымен бірге, әр студенттің дыбыс аппаратының өзіндік ерекшеліктері де болуы
мүмкін. Ондай жағдайда, өзіндік дыбыс қалыптастыру, дыбыс тембрі сияқты арнайы
сабақ өткізу шарт.
Вокальді-хор педагогикасында білім берудің практикалық іс-әрекеттердің көркемдік
және техникалық бірлігі және принципі жетекші рөл атқарады. Хормен ән салу
процесінде түрлі әншілік міндеттерді орындауға, түрлі мәнерлі ән салуға байланысты
дыбыс аппараты органдары, ерекше жағдайларға икемделіп, бейімделіп өзінің
функцияларын өзгертіп отыратындығы белгілі. Яғни дыбыс қалыптастыру органдарының
арасында түрлі байланыстар жүзеге асырылып, динамикалық стереотиптер жасалады.
Осы ретте әншінің дыбыс шығарушы мүшелерінің (тіл, көмекей, дыбыс желбезектері)
біздің санамыздан тыс әрекеттерін ескерту керек. Дыбыс аппараты органдарының ән
салуға байланысты есту органдарының қызметі арқылы қозғалыс орталықтарына
адамның дыбыс жөніндегі қалыптасқан ұғым-түсініктері арқылы басқарылады. Ал бұл
ұғым түсініктері дыбыс аппараты органдарының жұмысына, оның функцияларының
реттелуіне айтарлықтай ықпал ететін әуеннің сипаты мен оның эмоциональдік
мазмұнымен, музыкалық-мәндік мәнерімен анықталады.
Өз кезегінде әнші-орындаушының (көркемдік сапасы, дыбыс органдары) әуезінің
мәнерлі болуы, дыбыстардың көркемдік сапасы – дыбыс қалыптастыру технологиясына,
вокальдік-техникалық, атап айтқанда артикуляциялық аппараттың, резонаторлардың
тыныс алу дағдыларының қалыптасу дәрежесіне байланысты болып келеді. Сөйтіп, түрлі
қалыптағы музыкалық шығарманың эмоциональдік мазмұнын жеткізу – жоғарғы және
төменгі резонаторлардың, әнші тынысының регистрлер күйінің сапасына тікелей қатысты
екендігіне ән салудағы көркемдік пен техникалық дағдылардың біртұтас екендігіне көз
жеткіземіз.
Хормен ән салу әншілерді шығарманы студенттерді бұл процеске жұмылдыратын
музыкалық туындыларды орындаудың өте-мөте шамаға лайықты, демократиялық
формасы ретінде студент жастардың жалпы музыкалық мәдениетін жоғарлатудың,
көркемдік талғампаздығын дамытудың ең қуатты құралы ретінде қарастырылуында.
Сондықтан, осындай кең ауқымды жұмыс белгілі кезеңдер арқылы жүзеге асырылғанда
ғана көздеген нәтижелерге қол жеткізіледі. Ол кезеңдер – хормен орындалатын
шығарманы алғашқы таныстыру, үйрету және мәнерлі орындау болып табылады.
Алғашқы таныстыру аса жауапты кезең болғандықтан жан-жақты даярлықты талап
етеді. Бұл жердегі басты мақсат – студенттердің шығарманы эмоциональді түрде
қабылдауын қамтамысыз ету. Бұл кезеңде әнді дыбыс құралдары көмегімен немесе
әншілердің орындалуында тыңдату, шығарманың авторлары, шығу тарихы, музыкалықпоэтикалық мазмұны, музыкалық тілі, әуен қозғалысындағы ерекшеліктер әңгімеленіп,
пікірлер алмастырылады. Келесі кезеңде хорға арналған шығарманы үйрету, мәнерлі
орындауға әншілік дағдыларды қалыптастыру, дұрыс интонациялау, қосылып
ансамбльде орындай білу жұмыстары бір-бірімен тығыз байланыста, үнемі
сабақтастықта, үйлесімділікте жүргізідіп отырады.
Хормен ән салу жұмысының келесі бір маңызды бағыты – репертуар таңдау. Мұның
маңызды болатын себебі – түрлі хор шығармаларын үйреніп орындау процесінде
студент жастардың биік көркемдік талғампаздығын, идеалы мен сенімі, дүниетанымы,
ізгілікті көзқарастары, азаматтық сапа қасиеттері қалыптасатындығында. Сондықтан хор
репертуарына көркемдік-идеялық және интонациялық көркемдігі бай шығармалар
іріктелінеді.
Студенттер хорының репертуарына халық әндері, халық композиторларының әндері,
батыс және ТМД елдеріндегі классикалық шығармалар енгізіледі. Егемендікке ие болған
тәуелсіз Қазақстанның жоғарғы оқу орындарындағы студенттердің шығармашылық
бірлестіктері репертуарларындағы соңғы жылдары қазақ халқының әндерімен
толықтырылды.
Халық әндері жөніндегі « әндер ата-баба өмір тіршілігі жайлы
мағлұматтар беріп, қоғамның түрлі тарихи кезеңдеріндегі ой-қиялы, сана-сезімі, қарымқатынасы, аса маңызды оқиғалар жайлы сыр шертеді» демекші, студент жастардың
құнды адамгершілік қасиеттері мен ұлттық сана-сезімдері қалыптасады [6, 14].
Хор репертуарында «нағыз терең ойлы, ғасырлар тезінен өткен, адамның жан дүниесін
байытатын музыкалық шығармаларға» ғылыми тұрғыдан баға бере білу мүмкіндігін
қалыптастыратын мәңгілік өмірмен Бахтың, Моцарттың, Бетховеннің, Чайковскийдің ұлы
туындыларында қарастырылуы тиіс.
Хор ұжымында студенттермен жүргізілетін оқу-тәрбие жұмыстарының ерекшеліктерін
талдау, хормен ән салудың аса күрделі сан қилы шығармашылық әрекет екендігін, оның
тәлім-тәрбиелік мүмкіндігі мол құрал бола алатындығын көрсетеді.
Әдебиеттер:
Ушинский К.Д., - Родное слово, собр. Соч. Т 2, М, 1978, 439 стр.
А.Троузенская.,- И петь и слушать (муз. обучения в общобр. школе), «Солветская педагогика», М,
1966, № 4, с. 101-103.
Педагогика.,- новый курс. М, Владос, 1999, 576 стр.
Педагогика.,- под ред. Б.И.Пидкасистого, М, 1998, 640 стр.
Хлабузов Б, Попов В, Добровольская Н., - Методика музыкального воспитания, М, Музыка, 1989, 175
стр.
Ккльманова Ш.Б.,- Теория и практика воспитание младших школьников средствами казахской
народной музыки, А, Ғылым, 1999, 361 стр.
Халқымыздың болашағы текті ұрпақ
Ғалиева Б.Ж., - Петропавл қаласы ЛОРД дарынды
балалар мектеп-лицейінің мұғалімі, ғылыми-ізденуші
Ғасыр басынан бастап қазақ халқы еуропалық үрдіс пен салт-сананың, еуропалық дәстүр
мен мәдениеттің жаңа түрлерімен өткен замандарға қарағанда жиі араласа бастады.
Уақыт өткен сайын ғасырлар бойы дара тіршілік кейін ысырылып, өзге мемлекеттермен
ерікті, еріксіз араласудың нәтижесінде далалық өмір салтына басқа дәстүр, басқа тіл,
басқа мәдениет элементтері ене бастады.
Әсіресе, іргелес орыс мемлекетінің қазақ өміріне етене араласуы, онан кейінгі кеңес
үкіметінің құрамында болған кезеңдегі салтына, өнері мен тіліне, ойлау жүйесі мен
жалпы болмыстық ерекшелігіне әсер етті. Өмірдегі барлық инфрақұрылымдарда өзге
елдің салт-дәстүрінің баса көктеп ене бастауы, ел ішінде оны жатсынбай
қабылдаушылардың молайып, ықылым заманнан бері бұзылмай келе жатқан салтсананың тіні сетіней бастады.
Қазақ даласында орысша сөйлеп, орысша ойлайтындар, екіжақты некеге отыра
бастағандардың қатары арта түсті. 1970-1990 жылдарда әсіресе, біздің өңірде қазақтар
орысша мәдениетті, тілді толық қабылдап, орыстілді бірнеше ұрпақ өкілдері қалыптасты.
Қазақ отбасыларының 90 пайызы тұрмыстық деңгейде сөйлеген болса, балалары атадәстүрінен, қазақ халқының басқа ұлттардан ерекше қадір-қасиетінен жұрдай болып
шықты.
Міне, қазіргі таңда қазақ мектебі бола тұрып, баласын орыс мектебіне апаратын,
қазақша балабақшада кейбір орыс балалары өзі тіл үйреніп жатса, қазақ ата-ананың
орысша сөйлеп, орысша балабақшада балаларына өз еріктерімен тәрбиелену
мүмкіндігін туғызып отыр. Ал, енді қаншалықты терең білім, жақсы мамандық алып
шыққан жоғары білімді азаматтардың өз ортасында өгей болып, не қызметінде, жоражолдастарының арасында еркін сөйлеп, жайраңдап жарқылдап жүре алмайтынын, жас
немерелердің үлкен адамдардың ұлағатты әңгімелерін түсіне алмауына қынжыламыз.
Балаларымыз ұлтына сай есті, ақылды, үлкенді құрметтейтін, әлсізге қамқор, намысшыл,
отбасының тірегі, ата-ана алдындағы борышын түсіне алуы, өзінің тегін, жеті атасын
құрметтейтін азамат болуы – ұлттық тәрбиеге байланысты.
Қазақта «текті» деген тамаша ұғым бар. Текті бала, текті қыз, тіпті текті жануар,
аққуды текті құс, текті аң деп те атайды. «Текті» дегеніміз – ары таза, өз халқының тілін,
тарихын, салт-дәстүрін, әдептерін, құрметтеген жан. Текті адам, текті ұрпақ
нашақорлықпен, бұзақылықпен, қылмыспен, елін-жерін сатумен айналыспайтын болмақ.
Тектіліксіз дегеннің қандай екеніне балалардың көзін жеткізу – тексіз деген айдардан
қорқатын, ұяты бар нағыз қазақ етіп тәрбиелеу барлық ата-ананың борышы.
Еліміз егемендік алып, тіліміз мемлекеттік мәртебе алған соңғы жылдары жастардың
тәрбиесіне мемлекет тарапынан, елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы болашаққа жасаған
«Қазақстан - 2030» бағдарламасында мемлекетіміздің қандай бағытта даму керек
екендігін белгілеп берді. Еліміздің – елбасының алға қойған зор міндеттерін іске
асырушылар – жастар. Олай болса, сол жастардың білім деңгейі, ата-анадан алған
тәлім-тәрбиесі қандай дәрежеде екендігі қазір белгілі. Шындығын айтсақ, біздің
қоғамымызда әзірге сан алуан қылмыс түрлері көбейіп отыр.
Бұның себебі, жастарға уақытында ұлттық тәрбие бере алмағанымыздан. Әрине,
қазіргі таңдағы әлеуметтік-тұрмыстық жағдайдың нашарлауы да өз әсерін тигізбей
отырған жоқ. Кеңес дәуірінде коммунизм құрлысшыларын қалыптастырып,
интернационалдық тәрбие алып жатырмыз деп жүргенімізде, әр ұлттың тегі түбірімен
құрып кете жаздағанын көрдік.
Ұлттық тәрбие жөнінде ұлы бабамыз Әбу Насыр әл Фараби: «Адамға ең бірінші білім
емес, тәрбие берілуі керек, тәрбиесіз берілген білім – адамзаттың һас жауы» деген
болатын. Оқу мен тәрбие егіз. Ол бір бірінен бөліп қарауға болмайтын, табиғаты
танылып тұрған үрдіс. Жаңа ғасырдың жастары – ертеңіміз деп ойласақ, жастарымызды
рухани зерделілік жағынын дамытып тәрбиелеу, өз тарихын, мәдениетін қастерлеу,
танысу, дүниежүзілік мәдениетке қол созу, тану мақсатында қалыптастыру керек.
Тәрбиенің басты ұстанымдары – жалпыадамзаттық құндылықтарды жеке тұлғаны
қалыптастыру, өз халқының мәдениетін, әдебиетін, тілін, салт-дәстүрін сүю арқылы
басқа халықтардың да тілі мен мәдениетіне де құрметпен қарайтын нағыз мәдениетті
адам қалыптастыру болуы тиіс.
ҚР Президентінің «Қазақстан -2030» атты халыққа жолдауында «Қай мектепте
оқығанына қарамай оқушыларды қазақстандық патриотизм мен шығармашылық жағынан
дамыған жеке тұлға ретінде тәрбиелеу аса қажет. ХХІ ғасырда Қазақстанның Азия
барысына айналуы үшін, бүгіннен бастап ұлттық мінез-құлық, биік талғампаздық,
тәккәпарлық, тектілік, білімділік, биік талғам, ұлттық намыс қасиеттерін сіңіріп
қалыптастыруымыз керек» делінген.
Тәжірибеде адамға ықпал ететін білімдер сан алуан. Солардың ішіндегі ең
парасаттысы, өміршең білім – халықтың өзі жинақтаған тәлім-тәрбие жайлы білімдер
жинағы. Себебі бәріміз – ұлттық тәрбиенің жемісіміз. Қазақстанның солтүстік өңірінде
қазақ мектептері соңғы жылдары көбейіп келе жатса да, көп қазақ балалары орыс
мектептерінде білім алуда. 20 мыңнан астам оқушы қазақша ұлттық тәрбие алу
мүмкіндігінен шет қалып отыр.
Қазақ мектептерінде халықтық педагогиканы іске асырумен бірге орыс
мектептеріндегі қазақ балаларының тәрбиесі де қазақ тілі мұғалімдері мен мектеп
әкімшілігінің назарынан тыс қалмауы керек деп санаймыз. Мемлекеттік тілдің аясын
кеңейте отырып, ең алдымен қазақ тілінде жақсы сөйлеп, еліне қызмет ететін қазақ
азаматтарын даярлаудың қажеттігін, осы мәселенің шешу жолдары – қазақша білім
беретін балабақшадан бастап, колледждер, мектептер, университеттер және басқа оқу
орындарының санын жылдан жылға көбейте беру керек.
Ақыл мен дарыннан туған ауыз әдебиеті мен ұлттық тәжірибелерден қалыптасқан
салт-дәстүрді халық педагогикасы дейміз. Бұл жөнінде ұлы Аристотель «тәлім-тәрбиенің
негізі – халық тәжірибесінде» деп көрсеткен. Халық педагогикасы мен ұлттық
педагогикалық ойлардан құралған қазақ этнопедагогикасы – жүйеленіп жеке дара
қалыптасқан ғылым. Ол ұлттық мәдениеттің негізі болып саналады. Марко Поло
тамсанған, А.Янушкевич таң қалған, Даль іздеген, Радлов жоғары бағалаған –
халқымыздың өнері мен ауыз әдебиеті, салт-дәстүрлері ұлттық педагогиканың қуатты
құрамы екендігін айғақтайды.
Халық педагогикасының тілашар дәстүрі бала тәрбиесін тіл үйретуден бастап, тіл
мәдениетін бейімдеуді көздейді. Санамақ, тақпақ, өлең, мақал-мәтелдер – тәлім-тәрбие
құралына айналады. Жаңылтпаштар арқылы тіл ширатуды, жұмбақтар арқылы ой
дамытуды, мазақтамалар арқылы намыс оятуды, мақал-мәтелдер арқылы
адамгершілікке баулуды, батырлар жырлары арқылы ерлікке баулуды, терме-жырлар
арқылы бірлікке, достыққа тәрбиелеуді, дене тәрбиесін беріп, әсемдікке қызықтырып,
өтірік өлең арқылы бала қиялын дамытуды, ертегілер арқылы алуан түрлі тәрбие беруді,
аңыз әңгімелер арқылы болашыққа сенуді, өткеннен үлгі - өнеге алуды үйретіп, тәрбиелік
мақсаттарын орындайды.
Халықтық педагогиканың екінші саласы – ұлттық салт-сана. Олар әдет, әдет-ғұрып,
дәстүр, салт-сана болып қалыптасқан. Жақсы әдеттен әдет-ғұрып қалыптасады, ол
ұлттық әдеп сияқты мәдениеттілік нышанын қалыптастырады. Әдет, әдет-ғұрып ұлттық
мәдениеттің мәдени іргетасын құрайды.
Ұлттық мәдениеттің негізі - әдептен дәстүр арқылы қалыптасқан. Дәстүр көп
қолданыстан салтқа, яғни қолданыс заңдылығына айналған, сөйтіп салт-дәстүр
негізделіп, ұлттық санаға сіңіп сөзсіз орындалатын заңдылық болып, салт-санаға
айналған.
Қазақ этнопедагогикасы – ұлтымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан мәдени
өнегелерін зерлетіп, ұлттық мәдениетімізді өркендетуге арқау болатын асыл ғылым.
Этнопедагогика мұраларын қазақ, орыс және басқа ұлттық мектептерде лайықты
жүйелеп, оны қолданылмалы тәсілмен оқыту қажет деп санаймыз. Өркениетімізді өрде
көрсетуіміз үшін қазақ этнопедагогикасын арымызбен ардақтап, аса жауапкершілікпен
оқыту – ұлтжанды, ұлағатты ұстаздардың аялайтын ары, абыройлы ісі демекпіз.
Халықтық педагогиканы тәрбие жұмысында қолдану
Серікбаева Г.Ш.,- Солтүстік Қазақстан облысы,
Уәлиханов аудандық білім бөлімінің бас маманы
Қай заманда болмасын есті де еңбексүйгіш, қайырымды ұрпақ тәрбиелеу адамзаттың
асыл парызы саналған. Сөйтіп, әр халық өзінің тарихын жалғастыратын жас ұрпағын
адалдыққа, әділдікке үндеп отырған. Бұл ретте ғасырлар бойы қолданылып, сұрыпталып,
тұрмыс өмір тәрбиесі сынынан өткен салт-дәстүріміз педагогикалық әдіс-тәсіл ретінде
пайдаланылған.
Халық тәрбиесі ғасырлар бойы сараланып, жұртшылықтың ой-арманымен, тіршіліктынысымен, шаруашылық кәсібімен, отбасылық, қоғамдық және ұлттық тәлім-тәрбие
дәстүрімен тығыз байланыста туып, өсіп-өркендеп, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып жеткен
тарихи және мәдени мұра. Өзімізге белгілі ұлттық дәстүрімізді, әдет-ғұрпымызды,
жалғастырушы да, көркейтуші де жас буын. Сондықтан жастарды дәстүр, иман, ізгілікке
үндейтін халықтық тәлім-тәрбие, олардың бойында болған балалық шақтан қалыптасуы
керек. Ұлттық тәрбиені, ата-баба дәстүрін сәби шақтан бойға сіңірген бала қашанда
халық ұлағатын қанына сіңіріп, адамгершіл болады. Сондықтан да, мектептегі бүкіл
тәрбие жұмысында халықтық педагогика дені айқын сезіліп тұруы қажет.
«Тәрбие бесіктен басталады» деп, дана бабаларымыз айтқандай, бала дүниеге
келген күннен бастап халқының әдет-ғұрпын санасына құя отырып, оны ақылды,
еңбексүйгіш, адамгершілігі мол азамат етіп тәрбиелеу тек мектеп пен ұстаздың ғана
емес, жанұя мен ата-ананың да үлкен парызы. Біздің халқымызға тән ар-ождан, ұят,
кішіпейілділік, мейірімділік, сабырлық, ұстамдылық, үлкенді құрметтеу, кішіге қамқорлық,
барды қанағат тұту сияқты қасиеттерді – ұмытыла бастаған халықтық педагогиканы
кеңінен насихаттау – ортақ парызымыз.
Мектептегі оқу-тәрбие процесінде осы парызды жүзеге асыруға жан-жақты
мүмкіндіктер бар. Мысалы, сынып сағаттарында оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай
таңдап, биязылық пен әсемдікке, әділдік пен шыншылдыққа, әдептілік пен тазалыққа
баулитын салт-дәстүрімізбен таныстыру, оқыту процесін ұлттық өрнекке құрып өткізу,
ұлттық ойындар арқылы жаңа материалды меңгерту, қолөнерді насихаттау барысында
еңбексүйгіштікке баулу. Сонымен қатар мектептегі тәрбие жұмыстарын «Атамекен»
бағдарламасы бойынша жүргізу келешек ұрпақтың бойына ұлттық мінездің
қалыптасуына үлкен септігін тигізді. «Атамекен ордасы» мынадай үш топқа бөлінеді:
«Балдырғандар ата-баба елінде» (1-4 сынып), «Ұландар» (5-9 сынып), «Мұрагер» (10-11
сынып).
Бұл топтар өз алдына жоспарлар құрып, жұмыс жүргізеді. Әр топқп тәрбие жұмысын
жетік білетін ұстаздар тағайындалады. Онда сынып оқушыларының жас ерекшеліктері
ескеріліп, белгілеген бағыттары бойынша түрлі кештер өткізіледі. Мысалы
«Балдырғандар» тобы – «Төрт түлік», «Ою-өрнек», «Жібек жолы» бағыттары бойынша
тәрбие сағаттарын өткізеді. Оқушылар осындай әр түрлі бағытта жұмыс жүргізуі
барысында, өз халқының тарихын, тілі мен дінін терең біліп түсіне алады. Өз тілін
анасындай құрметтей алатын саналы да білімді азамат болып өседі. Ұлттық мектептің
алдына қойған мақсаты да осы. Ендеше, осы мақсатты жүзеге асыру жолында ұстаздар
мен ата-аналар талмай еңбек етулері қажет.
Өзім аудан мектептеріне үнемі халықтық педагогика негізінде тәрбиелеудің құралы
негізінде «Атамекен» бағдарламасын насихаттаймын. Бірақ соңғы жылдары (2003-2004)
Солтүстік Қазақстан облыстық білім депертаменті «Болашақ» бағдарламасы бойынша
жұмыс істеуді ұсынды. Бірақ Уәлиханов ауданының көптеген мектептері «Атамекен»
бағдарламасымен жұмыс істеуде. Аудан мектептері «Атамекенмен» 1992 жылдан бері
жұмыс істеп келеді. 1992-1998 жылдар аралығында мектептерде өте көп тәрбиелік
шаралар өтіп, жыл сайын орталық стадионда
және Аманкелді орта мектебінде
(Қ.Исиннің басқаруымен) «Атамекен» тойлары өтіп тұрды.
Аудан Солтүстік Қазақстан облысына қараған уақыттан бастап, бұл істе бәсеңсу
болды. Өйткені облыс «Жұлдыз» бағдарламасын ұсынды. Қазір ауданда, білім бөлімінің
басшысы Олжабай Бейсекеұлының қолдауымен үнемі қазақтың тілін, дәстүрін, ұлттық
тәрбиесін насихаттаудамыз. Ұрпақ тәрбиесі ертеңді күтпейді. Бүгінде егеменді ел,
тәуелсіз мемлекет болдық. Әлемдік заңдылық нормасы тұрғысынан келгенде кемел
мемлекетке қажетті барлық құқық қолымызға тиді. Елтаңбамыз, Әнұранымыз, Туымыз
және Ата заңымыз – барлығы басқалармен тең ел екенімізді айқындап тұр.
Тәрбиелеу – бұл өте жауапты кезең. Өйткені, әртүрлі тәсілдерді пайдалану арқылы
оқушыны көптеген қасиеттерге, имандылыққа, тапқырлыққа, киім кию мен сөйлеу
мәдениетіне тәрбиеленуі керек. Бұл мақсатта мектепшілік тәрбие жұмыстарына жете
көңіл бөлінуі шарт. Тәрбие – адам өміріндегі аса мәнді нәрсе. Кез келген іс бастапқыда
дұрыс басталса, дұрыс аяқталатыны ақиқат. «Жерге қандай дән ексең, сондай жеміс
күткен жөн» деген, халық даналығы.
Жақсы істі бастайтын, тек қана жақсылыққа баулитын балалардың көп уақытын
өткізетін орны – мектеп, ал оны ұйымдастырып жүзеге асыратын – мұғалім. Бала
тәрбиелеудегі мектеп пен отбасы сабақтастығы арқылы тәрбие жұмысын
ұйымдастырып, жақсы нәтижелерге жетіп жүрген мектептер (Амангелді, Өндіріс, Әуезов,
Жамбыл, Ақтүйесай орта мектептері) жетерлік.
2003-2005 жыл аралықтарын Елбасымыз ауыл жылдары деп атап отыр.
Президентіміз мұғалімдерге халқымыздың ең қымбатты келешегі – жас ұрпақты баянды
біліммен қаруландыруды, мінез-құлқын қалыптастыруды үлкен сеніммен тапсырып отыр.
Тәлім-тәрбиенің, білім мен өнердің көзі – ауыл. Ал бүгінгі ауылдың ажары – мектеп.
Мектеп оқушыларына жан-жақты тәрбие мен біліктілікті үйретуде мұғалім шеберлігі мен
ұстамдылығы қажет. «Ұстазы жақсының ұстамы жақсы» дегендей, барлық ұстаздарға
шығармашылық жетістіктер тілеймін.
Қазақтың тұрмыстық салтының элементтерін физика сабақтарында
пайдалану жолдары
Жолтаева А.И.,- Шымкент қаласы №25 Т.Рысқұлов
атындағы этнопедагогикалық гуманитарлық гимназия мұғалімі
Қазақ халқының тұрмыс салтында әдет ғұрпвнда қолданылған үрдістерін әр пәнді оқыту
кезінде пайдаланудың мүмкіншілігі мол. Бұл әрбір ұстазға ғылыммен ұштастыра отырып
сабаққа енгізу, оқушылардың ұлттық санасын қалыптастыру, халқымыздың тұрмыстық
ерекшеліктерімен таныстыру міндеттерін жүктейді. Осы орайда физикалық ұғымдарды
ұлттық таным дүниесі арқылы оқушыларға түсіндірудің маңызы зор.
Физика сабағында халқымыздың тұрмыстық ерекшеліктерімен сабақтастыра оқыту
оқушылардың логикалық ойлау қабілетінің дамуына, жаңа тақырыпты жеңіл меңгеруіне
ынтасын дамыта отырып, сабаққа деген қызығушылығын арттыруға септігін тигізеді.
Қазақ халқы ерте заманда ғылым мен білімге еркін қолы жетпесе де, өмірлік тәжірибеден
оқып үйреніп, шеберліктің небір сан-саласын асқан ұқыптылықпен сақтап біздің
дәуірімізге жеткізе білді. Атадан балаға беріліп келе жатқан мәдени мұрамыздың бірі –
қазақтың музыкалық аспаптары. Мысалы, домбыра, қылқобыз, шертер және басқа
аспаптар сақталып келген. Халқымыз тіршілік тынысын музыкалық аспаптар арқылы
бейнелей білген.
9 сыныптарда «Тербелістер және толқындар» бөлімін өткенде дыбыс толқындары,
резонанс құбылыстарын ұлттық аспаптарымыздың дыбыстарының көмегімен түсіндіруге
болады. Музыкалық аспаптың әуені естілгенде, ол қандай да бір дыбыс көзінен шығып
бізге жетті деп ойлаймыз. Дыбыс көзін қарастырғанда әрқашан тербеліс болатынын
байқаймыз.
Аспаптың дыбыс көзі – тербелген аспаптың ішегі. Ал тербеліп тұрған ауа бағаны
болып табылады. Таралған тербелістер толқын. Демек, дыбыс толқын түрінде таралады.
Жаңа сабақты күнделікті тұрмыс тіршілігімізбен тығыз байланыстыра отырып түсінудің
маңызы зор. Оқушылар өтілген материалды тез қабылдай алады. Мысал ретінде бесік
пен алтыбақанды алуға болады. Бесікті ән ырғағымен тербеткенде сәби тез
тынышталып, ұйықтап қалады. Өткені дыбыс – шулы және сазды болып бөлінеді. Әнмен
тербеткен бесік тербелісі периодты тербеліс болып табылады. Сол сияқты алтыбақан
тепкенде де жастар ән айтып тербеледі. Жағада тұрған бозбала ән ырғағымен баяу
алтыбақанды сүйеп, өз кезегінде қайта еппен артқа итеріп отырады.
Осы кезде алтыбақан еріксіз тербеліс жасайды. Оның меншікті жиілігі жағада тұрған
жастың яғни, мүжбүрлеуші күш жиілігімен дәл келеді де, алтыбақанның тербеліс
амплитудасы ең жоғарғы мәніне жетеді. Оның өзі – резонанс құбылысының бір көрінісі.
8 сыныптарда «Жылу құбылыстары» тарауында жылу берудің түрлері, жылу
өткізгіштік, конвекция, сәуле шығару тақырыптары өтеді. Осы сабақтарды көшпелі
қазақтың баспанасы – киіз үй жабдықтарымен байланыстыра түсіндіру өте тиімді. Әрі
оқушының есінде сақталады.
Киіз үйдің негізгі материалы – киіз. Оның физикалық қасиеті жылуды нашар
өткізетіндігі. Сол себепті киіз үй аптап ыстықта салқын, ызғарда жылы баспана болып
табылады. Киіз үйдің ортасына от жағып үйді жылытқанда, жылы ауа жоғары көтеріліп,
оның орнын салқын ауа басады. Мұны конвекция құбылысының мысалы ретінде
пайдалануға болады.
Қорыта келгенде, физика сабағын оқыту кезінде халық педагогикасының асыл
мұраларын кеңінен қолданып, әрбір сабағымызда ұлттық салт-дәстүрлермен
сабақтастырып отырсақ, жас ұрпақтың рухани байлығы арта түсер дейміз.
Халықтық педагогика математикада
Мирасилова С.,- Шымкент қаласы №25 Т.Рысқұлов
атындағы гуманитарлық-этнопедагогикалық гимназия мұғалімі
Жас ұрпақты тәрбиелеуде, оқытуда бүгінгі күннің жаңалығы мен талабы үйлесім тауып,
ізденіске ұйытқы болуы керек. Егемендігімізді алған елдегі жас ұрпақ бойына қазақтың
ұлттық психологиясын, кең пейілділікті, ер жүректілікті, ақынжандылықты және
даналықты сіңіре отырып, сана мен ойды, тілді дамытуға көңіл бөлу керек. Бұдан оқыту
мен тәрбиелеу процесін жетілдіру ғана емес, оқушының шығармашылық қабілетінің
дамуын қамтамасыз ететін жүйе жасау қажеттігі туады.
Осы бағытта оқушының белсенділігін арттырып, танымдық зерттеу ой-таласын
туғызып, оқу материалын өмірмен байланыстыра отырып іздестірген дұрыс. Біздің
гимназияның ұстанған бағытының бірі – этнопедагогикалық болғандықтан сабақта,
үйірме жұмыстарында мен халықтық педагогика дәстүрлерін жоспарлап, кірістіріп
отырамын.
Мектептегі күрделі пәндердің бірі – математика пәні. Математика бағдарламасының
түсіндірмесінде оқушыларлың білімін байыту, олардың математика пәніне деген
сүйіспеншілігін туғызу керек деген. Соның бірі мектебіміздегі «Жас математик» үйірмесі
болып табылады. Математика нақты ғылым болса да, үйірмеде ол пәнді халық ауыз
әдебиетімен байланыстырамын. Үйірмеде математикалық ұғымдар мен терминдерге
жұмбақ құрау, математикалық мақал-мәтелдер жинақтау, өлең құрап жұмбақ айтыс
формасында ұйымдастыру оқушыларды қатты қызықтырады.
Айтыс – халық ауыз әдебиетінің күрделі арналарының бірі. Оның ішіндегі суырыпсалма айтыс өнерінің жүгін арқалау оңай емес. Дегенмен, үйірмеде математикалық
ұғымдар туралы білімімізді тереңдетіп кешенді бағытта жұмысты ұйымдастырып,
оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай өлең, жұмбақ жазып және оның шешімін тауып,
ізденуге баулып отырамын.
«Ақынжанды болмаған адам, математик бола алмайды»,-деп, С.В.Ковалевская
айтқандай, есепке жүйрік бала өлеңді де сүйеді. Мысалы:
Айтыс іздеп келіп ем мен де мұнда
Бас иіп сәлем бердік құрбыларға
Ұстаздар, аға-іні замандастар
Асығыс сөз сөйлесем кінә қойма
Замандас ә дегеннен амандасты
Әдепті үйреніпті інім жастай
Биікке армандаған қол жетеді
Ақылмен қимылдасаң аспай-саспай
Кең жерде кездесіппін сеніменен
Көңіл хош келеді теңіменен
Математика және өмір туралы
Өлеңдетіп тілдессеңіз менімен
Сұрағым тіл ұшына келеді екен
Сауалға не деп жауап береді екен
Әлемдегі бар затты санайтұғын
Сандардың аталуы немене екен
Кетірмей өлеңімнің келген күйін
Айта алсам бұл да менің жарағаным
Натурал сан емес пе жұмбақ түйін
Нәрсені өмірдегі санағаның
Әріптес сөйлер сөзге шебер екен
Бұл сұраққа қалай жауап берер екен
Қабырғалары тең, бұрышы тік болатын
Көркем, сұлу дегеніміз немене екен
Әр нәрсе сипатталар сыйымында
Табылмайтын нәрсе емес, қиын бұл да
Сұлуға теңегенің жұмбақ етіп
Квадрат тәрізді бұйымың ба
Мұндай математикалық айтыс формасы оқушылардың қызығушылығын арттырып,
қарым-қатынасқа, әдептілікке, сөз өнерінің құдыретін түсініп бағалауға үйретті, ұлттық
сезімін оятуға әсер етті.
Оқушының білім сапасын жақсартып, ой-өрісін кеңейтіп немесе олқылықтарын
толтыруда, оқу материалының ерекшеліктерін зерттеп білуде математика үйірмесінің
маңызы зор. Мектепте жас ұрпақтың ой өрісін, рухани өсуін, өмірге бейімділігін, дарыны
мен адамгершілігін тәрбиелей отырып, халқын, дәстүрін, ғылым мен өнерді сүйетін
шәкірт дайындасақ.
Құқық пен қазіргі моральдің арақатынасы
Сәдуақас Қ.Қ.,- заңгер, «Көкше» университетінің аға оқытушысы
Әлеуметтік реттеу жүйесінде құқық пен мораль маңызды рөл атқарады. Аталмыш екі
категорияда әлеуметтік нормалар жүйесіне кіреді. Сондықтан бұл екі ұғым бір-бірімен
тығыз байланысты. Бір жағынан құқық пен моральдің ұқсастығы болса, екінші жағынан
олардың өзіндік ерекшеліктері бар. Құқықтың моральдің басты ерекшелігі – оның
мемлекет жүйесінің күшімен, оның құқықтық саясатымен қамтамасыз етілуінде.
Басқаша айтқанда, құқық бұзушыға мемлекет міндетті түрде жаза қолданады. Ал
мораль мәселесі адамның санасы, оның жалпы мәдениетімен бағамдалады.
Сол себепті мораль азаматтық құндылықтардың басты факторларының бірі ретінде
қоғамда қалыптасқан ережелермен реттеледі. Осы үрдісте құқық пен мораль бір-біріне
қалай әсер етеді, олардың арақатынасы қандай дәрежеде болғанда қоғамға,
мемлекетке, адамға тиімді деген пікірлер төңірегінде ой қорытуды жөн көрдік.
Әдетте, құқық та, мораль да, қоғамдық өмірдің түрлі салаларына ену қабілетіне ие.
Аталмыш ұғымдар әлеуметтік ортадағы тұлғалардың тәртібімен байланысты. Ал, тәртіп
деген адамның өмір сүру қалпы. Ендеше құқық пен моральдің реттейтін мәселелері
күрделі әрі ауқымды, тоғысатын жерлері де мол деуіміз керек.
Құқық пен моральдің ортақтығы бұлардың жақындығымен ғана емес,
құрылымдарының ұқсастығымен айқындалады. Сөз болып отырған екі жүйе де, кең
акқымды құрылымдардан тұрады. Сондықтан, олардың әрекеті құраушы элементтер
(қоғамдық қатынастар, қоғамдық сана, норма) бірлігімен ашылады.
Құқықтық сана мен құқықтық нормалар адамгершілік санамен адамгершілік қағидалар
қоғамдық қатынастардың ортақ алаңында әрекет етеді. Қандай болса да, мораль
болмаған жерде – құқықтық сана жоқ. Құқық пен мораль үшін ортақ нәрсе – бұл құқықтық
және моральдік нормалардың болмысын белгілеп, қоғамдық қарым-қатынастарды
реттей отырып, адам санасын қалыптастыру болмақ.
Басқаша айтқанда, құқықтың да, моральдің да шешетіні бір мәселе. Бұлардың бірбіріне ықпалы әлсірегенде арақатынасы алшақтаған кезде құқықтық санада дағдарыс
пайда болады. Мұндай санадағы дағдарыс біздің елімізде орын алып отырғанын
айтпасқа шара жоқ.
Құқықтық сананың дағдарысы Қазақстанға көптеген келеңсіздіктердің туындауына
себеп болды. Мәселен «Юридическая газета» деп аталатын басылымның мәліметіне
сүйенсек, елдегі есірткі қолдану соңғы жылдары 20 есе өскен. Маскүнемдермен белсенді
күрес жүргізілмей келеді. Демографтардың мәліметінде жүз мың қазақ қызы некесіз бала
көтеріп отыр делінген. Еліміз сыбайлас жемқорлық бойынша 66 орында тұр.
Біздің қоғамымызда орын алып отырған ол қылықтарға мемлекетіміздегі қалыптасқан
құқық жүйесі тосқауыл бола алмай отыр. Ендеше моральдің мүмкіндіктерін сарқа
пайдалану талабы өзінен өзі туындамай ма. Жоғарыда келтірген пікірлер мен деректер
бізге мынадай қорытынды жасауға негіз береді. Кез келген қалыптасқан құқық жүйесі
моральдік тұрғыдан бағалану қажет. Тек қана мемлекеттің күшіне, тыйымға ғана
сүйенген құқық жүйесі - қылмыс , тәртіп бұзу басқа да беймораальді әрекеттермен күрес
жүргізуде үлкен нәтиже бермейді.
Сондықтан мемлекет органдары құқықтық саясатты жүргізгенде заңмен бірге моральдің
ұтымды жақтарын іске асыруы қажет. Егер неғұрлым құқықтық жүйенің нормалары
халықтың рухани өмірінің дәстүрлері мен әдеттеріне сай келсе, соғұрлым заңның
орындалу мүмкіндігі жоғары.
Қорыта айтқанда, мемлекетімізде ресми идеология түзбейінше, моральді басқа
құндылықтардан жоғары қоймайынша, елдегі қылмыс, тәртіп бұзушылық, тағы сол
сияқты басқа келеңсіздіктердің алдын-алу қиынға соғады. Ендеше құқық пен моральді бір
бағытта, бір мақсатта пайдалану тиімді нәтиже беруі сөзсіз. Олай болса, барлық саналы
азамат, бүкіл қоғаи осы үрдіске жұмыс істеуі керек.
Әдебиеттер:
Лукашева Е.А.,- Право. Мораль. Личность. М, 1986.
Храпанюк В.Н.,- Теория государства и права, М, 1995.
Проблемы общей теории права и государства.,- под ред. В.С.Нерсесянца, М, 1998
Юридическая газета.,- №17, 2001 год
Біілім беруді жаңа технологияға көшіру уақыт талабы
Нұрсейітов Ш.Ш.,- профессор, «Сейхун»
академиясының проректоры, Қызылорда
«Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білімді дамыту тұжырымдамасы»
баспасөзде жарық көріп, көпшілік талқылауға алып, өз ұсыныстарын айтуда. Жақында
Үкімет осы тұжырымдаманы ұсыныстар мен ескертулерді ендіріп, өңделген жобасын
мақұлдады. Енді білек сыбанып, сол тұжырымдаманы іске асыруға осы бастан кірісу
қажет.
Қазіргі кезде Қазақстан нарықтық экономикалық ел деп танылып отыр. Аз ғана
уақыттың ішінде экономикада жақсы табыстарға жетіп дамушылық болғанымен, білім
мен ғылым саласында артта қалушылық орын алып отыр. Сол артқа қалушылық біздің
мамандарымыздың жақсы дамыған технологиялар мен техниканы игеріп кетуге кері
әсерін тигізуде. Техникасы мен технологиясы дамымаған мемлекет – экономикада жақсы
көрсеткіштерге төтеп беру үшін үнемі алға қарай дамып отыру керек. Міне, осы
стратегиялық талаптарға сай атқарылатын жұмыс – бұл білім беру саласын реформалау.
Тұжырымдама бойынша білім беру жүйесі негізгі сатылардан тұрады:
мектепке дейінгі тәрбие білім;
орта білім;
орта білімнен кейінгі білім;
жоғары білім;
жоғары оқудан кейінгі білім;
Мектепке дейінгі тәрбие мен білім 6 жасқа дейін балалар бақшасында, мектеп
базасында, балалар үйінде, арнаулы мектеп-интернаттарда жүргізіледі. Орта білім
баланы 6 жастан оқытып, 12 жылдық мектеп базасында жүзеге асырылады. Ұсынылып
отырған орта білім моделі 4+6+2. Осы он екі жылдық орта білім бағдарламасы үш
сатыдан тұрады.
Біріншісі – бастауыш білім 1-4 сынып оқушылары жатады.
Екінші сатыға – 5-10 сынып оқушылары жатады.
Осы алты жылдық оқуда оқушы негізгі орта білім алып, тұлға ретінде қалыптасып,
кәсіптік бағдар алады. Кейбір негізгі пәндерді тереңдетіп оқып, өзіне қажет еткен біілім
саласы бағдарламасы бойынша таңдап алуға үйренеді.
Орта білімнің үшінші сатысына 11-12 сыныптар жатады.
Соңғы екі жылда оқушылар кәсіптік білімге даярлықтан өтеді. Ал ауылдық жерлерде
жаңа типті бағдарлық мектеп-интернаттар ашылмақшы.
Техникалық және кәсіптік білім алудың оқу мерзімі 2 жыл. Егер оқушы жоғарғы білікті
маман болғысы келмесе, тағы бір жыл оқытылады. Кәсіптік және техникалық оқу
орындарының жұмыс бағыты жаңа техника мен технологияны меңгерген жаңа нарық
заманына сай жұмысшы мамандар даярлау болып табылады. Бұл саладағы оқудың
сапасын білу үшін дайындалған маманның білімі мен біліктілігін тексеретін тәуелсіз жүйе
керек екендігі тұжырымдамада айтылған.
Орта білім берудің мәні мен мазмұнының өзгеруіне байланысты мектептердегі оқу
жүйесін қайта құру қажет. Жоспарлық-нормативтік құжаттардан бастап оқулықтар мен
оқу-әдістемелік құралдар қайта жасалады. Ең негізгісі жаңаша оқыта білетін мұғалім
мамандарды даярлау керек. Олар жаңа технологиялық оқыту әдістемесімен қатар
информатикалық оқуды және жаңа заманға сай тәрбие әдістерін меңгеруі тиіс.
Орта білім беру – ең күрделі, ең негізгі білім беру сатысы болып табылады. Орта
білімді дұрыс меңгермеген әрі қарай жоғары білім алуға қабілеті жетпейді. Сол себепті
бұл білім беру сатысы – бірыңғай мемлекеттік аттестация жүргізумен аяқталады.
Аттестациялаудың қазіргі ұсынылып отырған түрі Бірыңғай ұлттық тестілеу болып
табылады. Орта білімнен кейінгі кәсіптік білімге негізінен орта буын білікті мамандар
даярлау жатады. Бұл мамандар қызмет көрсету, басқару және техникалық көмекті
ұйымдастыруды қамтамасыз ететін деңгейде даярланады. Оқыған кезде студенттер
кәсіптік біліммен қатар әлеуметтік-гуманитарлық, жаратылыстану ғылыми пәндерін оқып,
егер жоғары оқуды бакалавриатта жалғастырғысы келсе, үшінші курстан қабылданады.
Егер студент тереңдетіп оқытатын бағдарламамен оқитын болса, оқу мерзімі тағы 6
айға ұзартылады. Бұл кезде студент біліктілігін арттыру орталықтарында білім алуы
мүмкін. Орталықтар мекемеде, фирмаларда, қайта даярлау және біліктілік көтеру
орталықтарында болады.
Қазіргі уақытта жоғары білім алуға жаңа сапа мен статус беру қажет. Жоғарғы білім
ғылыми зерттеу, халық шаруашылығын жаңаша ойлай алатын, жаңа технологияларды
меңгерген, информациялық тәсілдерден хабары мол мамандар даярлауға бағытталған
болу керек.
Жоғарғы оқудың мақсаты: қоғамды, мемлекетті және жеке тұлғаны қанағаттандыратын
білім беру. Сонымен қатар әр адам өзіне қажетті біілім саласын керегінше таңдауға қол
жеткізу.
Жоғарғы оқу орнындағы білім – бакалаврлық білім болып алынады. Ол төрт жылдық
мерзімді қамтиды, сабақ кредиттік технология бойынша жүргізіледі және белгілі бір типтік
жоспар мен бағдарлама бойынша мамандыққа дайындайды. Оқу мемлекеттік қорытынды
аттестациямен, белгілі бір сала бакалавры академиялық дәрежесін берумен аяқталады.
Жоғарғы оқудан кейінгі білім магистратура мен докторантурадан тұрады.
Магистратура үш бағытта дайындық жүргізеді:
әкімшілк және менеджмент;
ғылыми және ғылыми-педагогикалық;
аралас бейімдік;
Магистратуралық дайындық оқу бағдарламаларына негізделіп, ғылыми-методикалық
бағытта тереңдетіліп, мамандандырылып оқытылады. Магистратура бітіргендерге
магистр атағы беріледі, олар докторантураға оқуын жалғастыруға рұқсат алады.
Докторантура – білім берудің ең соңғы сатысы болып есептеледі. Оның мақсаты
жоғары білікті ғылыми-педагогикалық мамандар даярлау болып табылады. Докторантура
бағдарламасымен білім алған, докторлық диссертация қорғағандарға философия
докторы (PhD) дәрежесі беріледі. Докторантура оқу мерзімі 3 жыл. Бұл бағыт жастардың
білім алуға ынтасын арттырып, академиялық доктор дәрежесін алатындардың жас
шамаларының төмендеуіне ықпал етеді.
Осы тұжырымдаманы қалай іске асыруға болатындығына талдау жасайық:
барлық білім системасын қайта құру керек;
оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар жаңадан жазылу қажет;
мектептер мен оқу орындары қайта жарақталып, материалдық және
техникалық базалары жаңартылуы керек;
мектепке дейінгі оқу мен тәрбие мекемелерін құру;
жоғары оқу орындарын басқаруды жетілдіру;
магистратура мен докторантураға база жасау;
оқу процесіне жаңа технология мен ақпараттарды пайдалануды енгізу;
тұжырымдаманы іске асыру үшін қаржылық және мамандармен қамтамасыз
ету;
Жоғарыда аталған іс-шаралар жоспарлы түрде орындалып отырса, 2010 жылы жаңа
тұжырымдама бойынша білім беруге болады. Бірақ келешекті болжаудан бұрын қазіргі
білім беруді жан-жақты талдап, кемшіліктері мен жетістіктерін көре білуіміз керек.
Мектепке дейінгі оқыту мен тәрбиелеуді іске асыратын мекеме – балабақшалар
әлдеқашан қолды болып кеткен. Қалғандары саусақпен санарлық, тұжырымдаманың
талаптарын орындауға шамалары келмейді. Мектепке дейінгі оқу мен тәрбиені жүргізуді
– мектептің атқаруы екіталай. Сондықтан бала 6 жастан 1-сыныпқа баратын болса,
балабақша сияқты тәрбие орындарын 3-4 жылда қалпына келтіріп, мемлекет
қамқорлығына алыну керек. Дайындықтан өткен бала мектепте үлгеріп кетеді.
Мектепте үлгеріміне қарай сыныптан сыныпқа көшіру тәжірибесі қолданылғаны жөн.
Үлгермеген бала бір сыныпта екі немесе үш жылға дейін болатын болу керек. Бірақ бұл
тәжірибе бастауыш сыныптан кейін қолданған дұрыс сияқты. Он екі жылдық білім беруге
мектептердің қазіргі жағдайы сай келмейді. Оқулықтар, оқу-әдістемелік құралдар,
лабораториялар, компьютерлер және басқа оқуға қажетті нәрселер жетіспейді. Оларды
қайта жарақтандыру мен толықтыруға қыруар қаржы керек.
Мектепте алған білім сапасын бірыңғай ұлттық тестілеу әдісімен тексереміз деу
дұрыс емес сияқты. Тестілеу – білім сапасын бағалау үшін емес, алдын-ала бала
қабілетін байқау үшін қолдану қажет. Бала бір пәннен екінші пәнге өту үшін 2-3 сағат
психологиялық дайындық керек.
Жоғарғы оқу орны – маман даярлауда ерекше бағаланады. Қазіргі ұсынылып отырған
бакалавриат моделі барлық жоғарғы оқу орындарына тура келеді деп айта қою қиын.
Себебі – техникалық оқу орындарында маман даярлау, гуманитарлық мамандықтарға
қарағанда күрделірек, ұзақ және көптеген ғылым саласын меңгеруі тиіс.
Тұжырымдаманы іске асырудың жолы – кредитті технология деп, қазір сол оқыту
әдісіне жаппай көшу қолға алынып жатыр. Басқа елдерде қолданылып жүрген
тәжірибелерді тереңірек зерттеп, Қазақстан халқының сана-сезіміне, менталитетіне
лайық оқыту технологиясын қолданған дұрыс. Немесе ұсынылып отырған
технологиялардың жақсы жағын алып, өзіміздікін қосып, ұлттық оқыту технологиясын
ұсынған жөн болар еді.
Қазіргі кезде жоғарғы оқу орны білім мен ғылым беруден диплом беретін орынға
айналып отыр. Сондықтан олар дайындаған мамандар жұмыс орнын таба алмай жүр.
Оқу орындары студенттерге терең фундаментальді білім берсе, білім өзінің құндылығы
мен қолданбалығын 10-15 жылға дейін жоймайды. Мамандар өз мамандығы бойынша
еңбек етуге қол жеткізеді.
Жоғарғы оқу орнын басқаруды жетілдіру туралы ұсыныстар негізінен студенттердің
құқығын кеңейтіп, оқу орнын басқаруға тікелей қатыстыруды қарастырады. Ол тек
студенттерді қатыстырумен шектелмей басқару органдарына өзгерістер енгізуді қажет
етеді. Ректор мен басқару аппаратын сайлау және тағы басқа ұсыныстар бар.
Қызылорда «Сейхун» академиясы гуманитарлық мамандықтарға маман дайындайтын
оқу орны болғандықтан тұжырымдаманы талқылап, оны орындауға алғышарттар жасау
үстінде. Кредиттік технологиямен маман даярлауға алдағы жылда көшеді. Жаңа
стандарт, оқулықтар, оқу-әдістемелік құралдар, ақпараттық технологиямен оқу процесін
қамтамасыз ету үшін жұмыс жүргізілуде. Профессорлық-оқытушы кадрлар біліктілігін
арттыру курстарында оқып, академитяда ғылыми-әдістемелік семинар өткізілуде.
Қаазақстан Республикасында 2015 жылға дейін білімді дамыту Тұжырымдамасы
Үкіметте мақұлданды. Енді нақты бағдарламалар мен ұсыныстарды қаржылық және
материалдық тұрғыдан қамтамасыз ету шешілсе, тұжырымдама іске асады деп сенеміз.
Әдебиеттер:
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту Тұжырымдамасы,
Егемен Қазақстан, № 332-333, 26.12.2003 жыл
Құлекеев Ж.,- Білім беруді дамыту: Жаңа кезең жаңа талаптар, Егемен Қазақстан, № 4-5,
6.01.2004 жыл
Құсайынов А.,- «Бұрынғы мен бүгінгіні таластырып жүріп, болашағымызды жоғалтып
алмасақ игі», Заң газеті, 26.12.2003 жыл.
«Психологически-адаптированные» учебные пособия.
Кокшетауский университет.
Айтуаров Е.Е., инженер
С.Л.Сауытбеков неоднократно принимал участие в республиканских конкурсах
школьных учебников.
Дело, начатое С.Л.Сауытбековым особенно актуально сейчас:
1. Известно, что качество учебных пособий снизилось после достижения
Республикой Казахстан независимости.
2. Казахской этнопедагогике приходится не просто возрождаться, не просто
внедрять достижения, накопленные за много веков, не просто учитывать культурнопсихологические особенности казахского народа, но приходится с ходу включаться в
современную научно-техническую гонку.
Сейчас казахский язык становится полноценным языком бизнеса, права,
промышленности. Неизбежна и его информатизация. «Нет худа без добра»: из-за
неразвитости казахского языка, его легче сделать машиноориентированным, чем,
например, русский, который структурно связан с доинформационным производством.
Этнопедагогика базируется на казахской культуре. Этнокультура взаимоотражена в
языке. Поэтому этнопедагогика имеет шанс «обогнать не догоняя» - другие
педагогические школы.
3. Идеологические «требования» к форме и содержанию сменились
рыночными:
Монополия на издание учебных пособий ушла в прошлое, вместе с цензурой.
Можно сказать, вместо идеологически-адаптированных, стали востребованы «психо-ориентированные», «психологически-адаптированные» учебные пособия.
4. Неразвитость психологической науки в сфере учебных пособий. Точнее
говоря, отставание ее переориентации от политических изменений.
Отрыв достижений психологических наук от педагогики.
5. «Информационная эра», «информационный взрыв»:
Благосостояние человека зависит от владения языком общения с электроникой
больше, чем от владения естественным языком, поскольку "через" компьютеры сейчас
«идет» все производство.
Специальный язык общения с компьютером необходим прежде всего по
экономическим причинам:
Программы владеющие не естественным человеческим, а "компьютерным"
языком дешевле. Дешевле и "железо", которое они требуют для своей работы.
Целью «Психологически-адаптированных» учебных пособий является выработка
языковых стандартов общения с компьютером.
Известно, что существующие учебники не соответствуют требованиям «жизни»:
работодателей и динамики рыночной среды.
Не соответствует материал, но, главное не соответствует иерархия целей: в
частности, учебники обучают, а не помогают развивать психологические качества,
например, необходимые для самообразования и переквалификации.
6. Переход с «бумажных» носителей информации, в частности книг, на
электронные. Этот переход масштабен, и с ним связаны значительные и значимые
проблемы: социальные, психологические, правовые.
Уменьшение значимости фактора стоимости носителя: Отпала необходимость
плотно заполнять текстом весь лист. Возможность размещения синтагм на отдельных
строках. (Синтагмы – это смысловые единицы изложения).
Компьютер становится доступен почти каждому городскому учащемуся.
Образовался рынок обучающих программ, дистанционного обучения и электронного
производственного обучения.
Считается, что эффективнее участвовать в развитии новой отрасли, чем, спустя
20 лет бороться с последствиями стихийного процесса.
7. Новые возможности связанные с компьютерами и средствами связи.
Можно сказать, что в формуле: «Учащийся - компьютер – педагог»,
рентабельному достижения учебных целей адекватна лишь вспомогательная роль
последнего.
Компьютер не просто берет на себя значительную часть работы, а
принципиально меняет содержание работы педагога.
Обучающая компьютерная программа контролирует учебно-психологические
процессы учащегося индивидуально.
То есть она, на основании информации об ученике, как «генетической», так и
оперативной, оптимизирует предлагаемые ему задания.
В настоящий момент как раз происходит развитие описанных компьютерных
программ. Не отставание системы образования является одним из главных факторов
входа Казахстана в семью развитых стран.
Экономически оптимальной траекторией представляется проведение научнопсихологических исследований по этапам:
1. Исследование перцептивных, семантических и проч. процессов у учащихся,
при их работе с компьютерными программами, но с без создания самих компьютерных
программ. В частности, использование достижений психологии, связанных с
«бумажными» носителями.
2. Те же исследования, но с созданием специализированных, для целей
исследования компьютерных программ.
Научно целесообразна проверка выводов 1-го этапа - в традиционных
«бумажных» учебных пособиях.
Экономически целесообразно - использовать результаты исследований 1-го
этапа - в традиционных «бумажных» учебных пособиях, а также – в «простых»
электронных.
«Простые» электронные пособия – это те же «бумажные» - в электронном виде, с
небольшими дополнениями, использующими сервисные возможности стандартных
браузеров и текстовых процессоров:
система гиперссылок и переходов, расширяющийся текст, сноски, всплывающие
определения терминов, выпадающие иллюстрации и анимации,
поиск,
структура, терминологическая система, тезаурус,
многооконность, многозадачность, коллективная работа,
Направления экспериментальных исследований по «психологической
адаптации»:
Исследование влияния на процесс взаимодействия с компьютерными
программами, в частности, на активность обучающегося, а также на восприятие,
понимание и запоминание материала:
машиноориентированной терминологии, синтаксиса и структуры предложений,
(в частности, формулирования вопросов обучающегося к компьютерной
программе);
ассоциативной базы знаний;
ввода информации в компьютер без таких устройств ввода, как «мышь»,
клавиатура («мановением рук»);
отделения синтагм, выделения логических элементов и структуры,
гиперссылок и переходов;
анимаций и видео-иллюстраций;
коллективного обучения;
особенностей казахского языка.
Пиктограммы и иллюстрации - эффективны лишь как дополнения к языку.
Интерфейсные элементы управления словесно-понятийный ввод в компьютер не
заменят, поскольку: усложняются задачи решаемые с помощью компьютерных
программ, и, например, там, где использовалось одно диалоговое окно, теперь не
хватает 18-ти уровней вложенности и 46 типов органов управления.
Иллюстрации словесно-понятийный "ввод в человека" тоже не заменят.
Например, как иллюстрацией передать понятие "соединительная линия"?
Иллюстрируется – обычно лишь один вариант, а понятийно передается все
пространство возможностей.
Иллюстрация является эффективной - лишь для передачи понятийных структур,
например, в виде древообразных структур.
Тогда как общающийся человек получает информацию о собеседнике
преимущественно невербально, имеет предварительную информацию о нем и о
вопросе, то компьютерные программы общаются пока еще даже не словесно, и мало
знакомятся с предисторией и целями вопросов.
Однако, как ни парадоксально, языка общения с компьютерами нет.
Консервативные нормы литературного языка применяются обычно
нерационально.
В технической литературе допускаются синонимы, неоднозначность,
многократные повторения элементов знаний.
Почти отсутствуют ссылки-связи.
Почему "компьютерный" язык должен быть стандартизованным?
В жизни побеждает тенденция к стандартизации интерфейса и ограничение
количества элементов интерфейса, несмотря на бурное расширение и усложнение
компьютерных программ.
Унифицируется не только общение в разных профессиональных областях, но и
интернационально.
В условиях падения тиражей книг до индивидуального изготовления, покупают не
автора, а - стандарт изложения: "Подлинник", "Эффективная работа",...
На основании проведенных в 1995-96 гг. экспериментов с электронным
справочником, делающим примитивный семантический анализ вопросов пользователя
задаваемых естественным языком (подобные справочники называются сейчас "Мастер
ответов"), а также с "действующими" справочниками, производящими действие вместо
ответа (подобные инструменты пока не появились), был сделан вывод, что главным
фактором эффективности электронного справочника является стандартизованность
"естественного" языка.
Т.е. движение должно быть встречным: как со стороны развития
интеллектуальных способностей комп.программ, так и развития языковых средств
общения.
Пока здесь наблюдается резкая асимметрия.
Не заметно даже научных исследований по компьютерному языку.
Наиболее дешевы исследования по компьютерному языку - с «психологическиадаптированными» эл. пособиями, поскольку:
1. Создание экспериментальных компьютерных программ дороже создания
текстовых и электронных пособий.
2. «Психологически-адаптированные» эл. пособия эффективны и как просто
традиционное пособие.
Структура «психологически-адаптированного» эл. пособия адекватна структуре
памяти человека.
Психоидентичный справочник основывается на ассоциативной модели памяти и
мышления:
"Адрес ячейки" элемента знаний состоит из "строки букв"-разных ощущений"понятий".
"Буквы"-ощущения едины для множества элементов знаний и т.о. образуют
иерархическую структуру абстрагирования, точнее обобщения.
"Логическое устройство" в процессе мышления, на основе предыдущих,
вызванных элементов знаний отбирает ссылки - "буквы"-ощущения последующих
вызываемых из долговременной памяти элементов знаний, а также создает новые
комбинации "букв"-ощущений - новые "априорные" элементы знаний.
Сами элементы знаний содержат:
равенства по отдельным ощущениям, т.е. ссылки-связи и классификацию: один
элемент является подклассом другого.
Строка справочника идентична элементу знаний - "строке букв"-ощущений.
Хотя отдельные слова вызывают множество ощущений, но в контексте они
обычно выполняют функцию отдельных "букв"-ощущений или комбинаций нескольких
"букв"-ощущений.
Первыми в строке, как и в механизме памяти, идут обобщенные слова.
Психоидентичный справочник эффективен и как просто традиционный
справочник поскольку:
1. Использует компьютерный язык.
2. Выполняет функции совершенного бумажного учебника, обучая "от практики":
- Наращивает психологически оптимальную научную модель изучаемого
предмета в процессе решения реальных производственных задач.
- Использует методику проблемного обучения.
- Развивает понятийное "математическое", научное мышление:
"знание немногих принципов заменяет знание многих фактов".
Процесс обучения можно представить как процесс "перевода" на внутренний
язык психики человека.
Показателем успешного обучения является ощущение простоты предмета
обучения.
Совершенным должно быть обучение - с наивысшей производительностью, т.е.
получение умений при минимальных затратах времени.
Оптимально, если изучение языковых средств общения с компьютером
составляет 90% курса информатики, поскольку спецификой информатики является
непрерывная смена не только используемых компьютерных программ, но и обновление
самого - искусственного предмета.
Компьютеры имеют отношение к информатике, лишь поскольку они эффективные
инструменты обработки информации.
Да, психоидентичный справочник имеет сложное обоснование, но – лишь
необходимое для максимальной эффективности помощи: "вместе со сложностью
приходит и комплексность" (Стив Бэйн)
Қазақстанның экологиялық жағдайы
К. Дүйсенова, әдіскер
А. Ахаева, магистр
Астана
Жер шарында жыл сайын 600 миллион тоннадан астам зиянды өндіріс
қалдықтары шығарылады. Ал біздің республикамызда 22 миллиард тонна өндіріс
қалдықтары жиналған және оның мөлшері жыл сайын 1 миллиард тоннаға артып отыр.
Оның ішінде 150 миллион тоннасы улы және 20 миллион кубометр тұтыну қалдықтары.
Бұл қалдықтар елімізге, халықтық денсаулығына өте зиян келтіріп отыр.
Бүгінгі таңда қоршаған ортаны қорғау жағдайы жер-жаһанды алаңдатуда. Ал
Кеңес дәуірінен «қомақты экологиялық мұраға ие болып қалған» Қазақстан үшін бұл ең
өзекті мәселе.
2002 жылы Иоханнесбургте өткен Тұрақты даму жөнінідегі әлемдік саммиттесөз
сөйлеген Елбасымыз Кеңес Одағы тоқырауға ұшырағаннан кейін, Қазақстанның түрлі
экологиялық, саяси, экологиялық проблемалар ортасында жалғаздан-жалғыз
қалғандығын айта келе, бір ұрпақтың көз алдында «ғайып болған» Аралтеңізі мен есепсіз
жасалған ядролық сынақтардан тоз-тоз болған аумақтарға әлем назарын аударды.
БҰҰ мемлекеттік хатшысы Кофи Аннен Қазақстанға келген кезінде Президент
Аралды құтқару жөніндегі Халықаралық қорға БҰҰ институтының мәртебесін беру туралы
ұсыныс жасады. Арал аймағындағы экологиялық проблемалардың біршама бөлігін шешу
мәселелері бүгінгі Арал жөніндегі халықаралық ұйымның араласуымен жасалған 20022010 жылдарға арналған Арал теңізі бассейніндегі экологиялық, әлеуметтік-экологиялық
ахуалды жақсарту жөніндегі нақты іс-шаралар бағдарламасына енгізілді. Бағдарламада
тұрғындар денсаулығын жақсарту, олардың тұрмыс деңгейін көтеру, суға, жерге және
басқа табиғи ресурстарға деген тиесілі үлестеріне қол жеткізуін, білім мен мәдениетті
дамыту үмін несиемен қамтамасыз ету жөніндегі шараларды қарастырады.
Арал экологиялық апат аймағында тұратын халықтық денсаулығы өте нашар.
Жекелеген аудандарда, мысалы әйелдердің қаназдық ауруы 90 пайызды құрайды, ана
мен бала өлімі көп. Осыларды ескеріп, біз Қызылорда қаласынан қоршаған ортаны
қорғау және халық денсаулығы мониторингі орталығын аштық.
Ал Семей ядролық сынақ айлағына қатысты айтар болсақ, осы жылы бюджет
қаражаты есебінен шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы радиоэкологиялық
ахуалды бағалау жөніндегі жұмыстар аяқталады.
Біз үшін экологиялық проблемалардың жаңа нүктесіне айналып отырған Каспий
теңізіндегі техногендік апаттар мен ластанулар көмірсулы ресурстардың қомақты
көлемде игерілуімен байланысты. Мұнай өндіру мен оны тасымалдауда болатын
апаттар шетелдік компаниялардың жүргізілген жұмыстарының толық экологиялық
қауіпсіздігін қамтамасыз етуге дайын еместігін көрсетеді. Осы және бұдан басқа да
бірқатар мәселелердің алдағы уақытта шешімін табуы үшін біз Президент бекіткен 20032005 жылдарға арналған Каспий теңізі қайраңының қазақстандық бөлігінигеру жөніндегі
мемлекеттік бағдарламаға енгіздік.
Үстіміздегі жылдың қыркүйек айында Ақтау қаласында Каспий экологиясы
бойынша бірінші халықаралық конференция өткізілді. Каспий теңізінің экологиясын
қорғау жөніндегі шектеулі конференцияның жобасы жасалып, оны барлық Каспий
маңындағы мемлекеттермен келісу барысында алдын ала үлкен жұмыстар жүргізілді.
Бес мемлекеттің төртеуі: Қазақстан, Ресей, Әзірбайжан және Иран 14 қарашада Тегеран
қаласында аталған коференцияға қол қойды.
Ал Түркменстан кейінірек қосылмақ.
Шектеулі конференцияда тараптардың міндеттіліктері, Каспий теңізі
ресурстарын
пайдалануда қоршаған ортаға зиян тигізбеу, оны қорғау, сақтау жөніндегі қажетті
шараларды дербес және бірлесіп қабылдау қарастырылады. Бұрынғы Кеңес одағы
кезінен мұнаы-газ кешендері, жылу электір станциялары, тау-кен және қайта өңдеу
өнеркәсіптері, сондай-ақ иесіз ұңғымалар, шахталар мен кен орындары, әскери сынақ
полигондары, т.б. секілді тарихи ластанулар да өз алдына бөлек мәселе. Қазіргі уақытта
елімізде20 миллиардтан астам өнеркәсіптік және тұрмыстық қалдықтар жинақталған.
Оның ішінде 237 миллионы-радиоактивтік қалдықтар, 6,7 миллион – улы қалдықтар. Осы
тарихи ластану ошақтарын жою республикалық бюджет есебінен қазіргі күннен-ақ қолға
алынуда, болашақта бұл шара дұрыс жолға қойылады деген сенімдеміз.
Еліміздегі экологиялық ахуалға әскери сынақ айлақтары да зиянды
зардаптарын тигізуге. Бұрын Қазақстан аумағында ірі-ірі 14 әскери сынақ айлағы жұмыс
істесе, қазір соның төртеуі қалды. Сынақ жүргізу кезінде, ракета ұшырылған уақытта,
сондай-ақ ракеталардың жерге құлаған түрлі бөліктерінен өте улы заттар ауаға
таралатыны белгілі.
Үстіміздегі жылы Қоршаған ортаны қорғау министрлігі «Қазақстан Республикасы
территориясының ракета-космос қызметінен бүлінген учаскелерінің экологиялық
ахуалының мониторингі» бюджеттік бағдарламасы бойынша ғылыми-зерттеу
жұмыстарын бастады, сондай-ақ «Капустин яр» әскери сынақ айлағының аумағын
зерттеу бағдарламасы бойынша жұмыстар одан әрі жалғастырылуда.
Қалаларда, әсіресе, өнеркәсіп, өндіріс орындары бар қалаларда ауа
атмосферасының ластануынан экологиялық қауіп деңгейі артып отыр. Өскемен, Риддер,
Алматы, Шымкент, Ақтөбе, Теміртау секілді қалалар сол бұрынғы ластанған күйлерінде.
Ал қоршаған ортаны ластаушы-қазандықтарға айналып отырған ең ірі өндіріс
бірлестіктері: «Балқаштүстіметалл комбинаты» , «Востокказмет» филиалының «Мысхимия комбинаты» және «Қазақмыс» корпорациясы. Мұндай кәсіпорындарға министрлік
тарапынан тиісті шаралар қолданылуда.
Еліміздегі экологиялық нүктелердің енді бірі-зиянды қоқыстар тастап, қалдық
сулар жіберуден ластанған су көздері. Бірінші кезекте Ертіс өзені мен Ертіс бассейнінің
басқа да өзендері тұр. Бұдан кейін ластанған су көздерінің қатарына Іле, Елек,
Нұра,Сырдария, Шу өзендері мен Самарқанд су қоймасы кіреді. Экология саласында
осы ретпен арнайы тоқталуды талап ететін орманды, сулы-батпақты жерлерді, сондай-ақ
жануарлар әлемін қорғау, т.б. секілді сан түрлі проблемалар көп-ақ.
Осы ретте экономикасы, қоғамдық сананы және ұлттық заңдылықты
айқындайды. Экономиканы экологияландыруда экономиканың барлық саласындағы
экологиялық фактор интеграциясының экономикалық құрал-саймандарын енгізу
ойластырылады. Бұл дегеніміз, өнеркәсіпті,ауыл шаруашылығының дамытудың кез
келген бағдарламалары мен жобаларының, өндіріс күштерін орналастыру тәсімдерін
қала құрылысы жобаларды әзірлеуде міндетті түрде олардың қоршаған орта мен
тұрғындар денсаулығына әсерін бағалау мәселелері қарастырылатындығын аңғартады.
Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі нақты шаралар қазірдің өзінде 2010 жылға
дейін Қазақстан Республикасының индустриалдық-иновациялық дамыту стратегиясына,
2006 жылға арналған Үкімет бағдарламасына, Каспий теңізінің қазақстандық бөлігін
игерудің мемлекетік бағдарламсына, 2004 және 2010 жылдарға арналған ҚР-ның
ауылдық аумағын дамытудың мемлекеттік бағдарламасына енгізілді. Бұл бізді қуантады,
өйткені бұрын мұндай проблемалар аталған бағдарламада мүлде болмайтын. Қоғамды
экологияландыру, немесе, басқаша айтқанда, әлеуметтік экологияның көздейтін
мақсаты, бір жағынан , адамдардың табиғат тазалығы үшін жауапкершілігін арттыру
болып табылады. Яғни қоршаған ортаны қорғау дегеніміз - әр азаматтың құқықы мен
міндеті.
Сауытбеков шығармаларындағы табиғат пен жануарлар туралы
Темірханова Б.Қ.,- Қазақ лицейі, Көкшетау
Қазіргі кезеңде барлық адамзат алдында тұрған келелі де, күрделі міндеттердің бірі –
біздің өмір сүріп, күнделікті тіршілік қажетімізге пайдаланып отырған табиғатты қорғау
және оның сан алуан байлықтарын барынша ұқыпты пайдалану болып отыр. Жер
бетіндегі бейбітшілікті сақтаудың өзі тікелей табиғатты қорғау және оны көркейту
мәселесімен тығыз байланысты.
Бүгінде біз дәмін татып отырған азық-түлік өнімдері өзінің нағыз табиғи сапасында
емес. Айналаға көз жіберсек, дала қурап, өзен мен көлдер тартылып, құстар әні сиреп,
шөптер мен гүлдердің жұпар иісі аңқымайды. Сондықтан экология мәселесі жалпы білім
беру мектептерінің көптеген пән бағдарламаларына енгізілген, өйткені қандай да
болмасын тәрбиелік процесті балалық жастан бастаған орынды деп санаймыз.
Ұлағатты ұстаз Сейтен Сауытбеков табиғатқа, яғни қоршаған ортаға адамның
қиянатты ықпалын болдырмау үшін жас ұрпақты жастайынан экологиялық мәдениетке
тәрбиелеу қажеттігін өз шығармаларында арқау еткен. С.Л.Сауытбеков шығармаларын
мен сабақ үрдісінде 1993-1994 жылдардан бері пайдаланып келемін. Әсіресе, төрт
түліктің төлдеріне арналған педагогикалық тәжірибелерім жайлы тоқталғым келеді.
Қазақта өз баласын біреу «қозым» десе, біреулер «ботам», ал кейбіреулер
«құлыным» деп, жақсы көргендіктен айтады. Ал, бірде-бір ата-ана баласын «лағым» деп
атамайды. Осыған дәлел ретінде мен Сейтен Сауытбековтың «Қара лақ» өлеңін оқып
бердім.
Қара лақ, қара лақ
Жеңілтексің, лағым ! Шошаңдама шырағым
Шығар болсаң аязға, үсіп кетер құлағың
Лағым демей сосын мен, деп жүремін шұнағым
Қаңғыбассың қара лақ, кеттің бақты аралап
Сындырыпсың қабығын, сау ағашты жаралап
Бүйте берсең қара лақ – ұстармын да қамалап
Қамармын да қоярмын, қараңғыға жазалап
Лақтың жағымсыз мінездері талдана келіп, ата-аналар балаларының бойынан ондай
жаман мінездердің болғанын қаламайтындығын және лақтың ағаштың өсуіне зиянкестік
жасайтындығын білдік. Қабығы жоқ ағашты киімі жоқ, қатты аязда тұрған баланың
жағдайымен салыстырдық. Оқушылар лақ туралы өз ойларын, ағашқа-талға деген
аяушылық сезімдерін біліп жатты.
Табиғатты қорғау қажеттігін оқушылар айналадағы ортадан өздері байқаған фактілер
негізінде саналы түсініп, өздері дәлелдеп, өздері қорытынды жасағаны сезілді. Бұл
арада оқушы тек экологиялық тәрбиемен шектеліп қалмайды. Ол балалық шағынан
бастап – сын, өзара сын рухында тәрбие алады. Олардың қара лақ секілді жіберген
кемшіліктері мен қателіктерін мойындауға, оны түзетуге тырысу – адамды ешбір
кемітпейтін, қайта басқа адамдар оны құрметтейтіндігін түсіндірген дұрыс.
Қазақ халқы негізінен төрт түлік мал өсірумен айналысқан. Бұл ата-баба кәсібі. Осы
кәсіпке байланысты оқушылардың ой-өрісін кеңейту үшін үйге өздігінен төрт түліктің
төлдерін жазып келу тапсырылғанда, ата-аналар тарапынан көмек болыңқырамай
қалды. Сол кезде С.Сауытбековтың «Тағылым тегі» кітабы көмекке келді. Маған «ұрпақ
атакәсіптен беймағлұм болмасын, білсін, пайдалансын» деген Сейтен ұстаздың өсиеті
терең ой салды. Себебі, төлдердің атын білмесек, біз олардың орнын ауыстырып
айтатын едік. Қазақ лицейінің жанында бақ болды, біз кейде сабақты сонда өткізіп жүрдік.
Сабақ өткізу әрі экскурсия-саяхат іспеттес болатын. Дүниетану пәнінен орман-тоғай
өсімдіктері жайлы өткенде, С.Сауытбековтың «Жер түгі» жайлы жазған еңбегін
пайдаландық. Оқулықтағы берілген ағаш түрлерінен басқа да ағаш түрлерімен таныстық.
Олардың пайдасы мен әдемілігіне назар аудардық.
«Сен табиғатты сүйесің бе» деген сұраққа оқушылар үлкен сезіммен және қобалжумен
табиғатты тек қана негізгі эстетикалық байлық деп қоймай, сонымен қатар жер бетінің
өмір-тірлігі деп таныды.
«Табиғатты ауадай аялаймын, ауасыз жерде тіршілік жоқ, яғни табиғатсыз планетада
тіршілік жоқ» деген оқушылар пікірі мені толғандырды.
Бақтағы ағаш-гүлдердің өздігінен өсуіне қарамай, қолдан өсіру қажеттігіне назар
аударттым. Жер түгінің дұрыс өсуіне С.Л.Сауытбековтың экологиялық тақырыпқа жазған
тағы бір шығармасы «Жаңбыр жауғанда» деп аталады.
Жан нұрымсың жаңбырсың
Жау шөлейтке, жан кірсін
Көк кілемдей құлпырып
Гүлденсін, жер жаңғырсын
Нұрға қанып құмары
Егін шөлін қандырсын
Еселеніп құнары
Шығымы таң қалдырсын
Екі шумақтық бұл шығарманы оқу барысында бала жан-жағымыздың жасыл түрге еніп
жайқалуына табиғаттың өзі де ат салысатына көз жеткізеді. Ұстаздық тәжірибесі мол
және бала тілін, оның жанын дәл түсіне білген ақын-ұстаз баланы өзіне еліктіріп, жаңбыр
жаумаған кездерде суару адамдар еншісіне тиетіндігін де байқатып өтеді. Еңбек тәрбиесі
де байқаусыз түрде беріліп қалады.
Автордың «Жақсылыққа жақсылық» әңгімесі де экологиялық тақырыпқа жазылған.
Табиғат тек жасыл желегі, төрт түлік малымен ғана әдемі емес, құсымен де, жәндігімен
де әдемі екендігін ескертеді. Оларды қинамай, өлтірмей, қайта олардың тіршілік құруына
жағдай жасауға үйретеді.
Дегенмен, осы жағдайлар айтылып, талданып жатқанда – жұдырықтай жүректерінен
аяушылық сезімі орын алып, шарасыздық танытқан оқушылар да кездесті. Сонда
оқушылар «Құстарға тиіспеу керек дегенді үлкен кісілер тыңдамай, атып әкеледі» деді
Бұндай жағдайда табиғат пен қоғам байланысын да айта кеткеніміз жөн болады.
Сейтен Сауытбековтың жылдың төрт мезгіліне сай жазған «Қыста», «Күзде» атты
шығармалары баршылық. Ол өзінің «Жазда» деген өлеңінде былай дейді:
Балақай, балақай – жаз келді алақай
Жалаң аяқ жүреміз, балақты да түреміз
Көлден балық сүземіз, жалтылдатып тіземіз
Тау мен тасты кеземіз, сан қызықты көреміз
Сайдан жидек тереміз, сайдан жидек тереміз
Алтыбақан тебеміз
Байқасаңыз, ұстаз жаз мезгіліндегі ерекшелікті жай баяндап қоймайды. Жарқыраған жаз
күнінде бастауыш сынып баласы балақты түріп тастап, сан қызықтың бел ортасында
жүреді. Бұл – баланың логикасына, жас ерекшелігіне сай құрылған шығарма. Әр
маусымның айырмашылығын өз ерекшелігімен, қасиетімен таныстырады. Оқушы көп
нәрсені аңғарады, салыстырады, әр мезгілдің сұлулығын тамашалауға дағдыланады
және үйренеді.
Әдебиеттер
Сауытбеков С.Л.,- Тағылым тегі, Көкшетау, 2003, 195 бет
Сауытбеков С.Л.,- Өс, бөбек, А, Жазушы, 1974, 85 бет
Сауытбеков С.Л.,- Ақ көңіл (ертегілер), А, Жалын, 1981
Құрсабаев М.Қ.,- Сейтен әлемі һәм ұлттық педагогика (ғылыми-монографиялық еңбек)
Көкшетау, 2004, 195 бет.
Құстар әлеміне саяхат
( С.Л.Сауытбековтың шығармалары негізінде)
Сарғұлова Б.С.,- Қазақ лицейі, Көкшетау
Елімізге белгілі ұстаз, ақын, балалар әдебиетінің дамуына зор үлес қосқан Сейтен
Сауытбеков артына мол әдеби-педагогикалық мұра қалдырған айтулы тұлға. 1991 жылы
Қазақстанның
солтүстік
өңірінде
тұңғыш
ашылған
қазақ
лицейі
(Жанат
Жақыпсейітұлының басқаруымен) тәрбие жұмысына «Тағылым тегі» кітабын әдістемелік
құрал ретінде енгізген кезде С.Л.Сауытбеков 84 жаста болатын.
Қазақ лицейінің – ұлттық білім жүйесінің қалануына негіз болатын ордаға айлануына
Сейтен ағамыз ақ батасын берген еді. Мен лицей қабырғасынан тұңғыш бастауыш
сыныбым ашқан адамдардың бірімін. Содан бері көп уақыт өтсе де біз, әсіресе бастауыш
сынып мұғалімдері Сейтен Сауытбеков еңбектерін оқу-тәрбие үрдісінде барынша
пайдаланып келеміз
С.Л.Сауытбеков физика және математика пәнінің маманы болумен бірге, білікті
басшы, өнерлі, ақын-жазушы және қара сөзге шешен адам болған. Республикалық пән
оқулықтары (Әліппе кітабы бойынша) сайысына қатысып, Білім минстрлігі тарапынан
жүлдеге ие болғаны туралы хабардармыз.
Ардагер ұстаз араб-парсы тілінде жазылған шығармаларды аударған. Мектеп
жасындағы балаларға арнап әңгімелер, ертегілер және мақал-мәтелдер мен жұмбақтар
жазған. Қазір Сейтен Сауытбековтың әдеби-педагогикалық мұралары қайта зерделеніп,
ғылыми тұрғыдан жүйелену үстінде. Бұл іске «Көкше» университетінің профессорлықоқытушылық ұжымы, этнопедагогика және этнопсихология лабораториясы, лицей ұжымы
және жас ғалымдар мен ғылыми ізденушілер Сейтен тағылымдарын жан-жақты зерттеуді
мақсат етуде.
Аталмыш игі шаралардың бастамасы ретінде 2003 жылдың тамыз айында Сейтен
Сауытбековтың 95 жылдығына орай ғылыми-практикалық конференция болып өтті. Онда
ұлағатты ұстаз шығармаларындағы ұлттық тәлім-тәрбие мәселелері, әдеби мұралары
және аталмыш этнотәлімдік идеяларды оқу-тәрбие жұмыстарында кешенді түрде жүзеге
асыру жөніндегі талдаулар жасалды, әдістемелік ұсыныстар айтылды.
Бүгінде Сейтен Сауытбековтың әдеби мұраларын (С.Жетпісқалиев), патриоттық
тәрбие
мәселелері
(А.Байтанұлы)
және
этноэкологиялық
тағылымдарын
(М.Қыдырбайұлы) зерттеу жөніндегі жұмыстардың қолға алынғаны қуантарлық жайт.
Біздің мақаламызға арқау болған негізгі мәселе – бастауыш сынып оқушыларын
қазақтың табиғатты қорғау дәстүрлері негізінде тәрбие беру проблемасына арналған
М.Құрсабаевтың «Сейтен Сауытбековтың шығармалары негізінде бастауыш сынып
оқушыларына этноэкорлогиялық тәрбие берудің педагогикалық шарттары» атты
диссертациясы болды. Автор өзінің зерттеуінде С.Сауытбековтың этнопедагогикалық
мұраларына талдау жаса отыра, жас ұрпаққа жан-жақты экологиялық (этноэкологиялы)
тәлім-тәрбие беру қажеттігіне тоқталады.
Зерттеу жұмысындағы 19-кестеде автор «Сейтен Сауытбековтың тыйым сөздеріндегі
экологиялық ұғымдардың тақырыптық топтамалары» атты кестесінде Сейтен идеялары
негізінде оқушыларға этноэкологиялық тәрбие берудің алты түрін ұсынады. Олар:
1. Антропоэкологиялық ұғымдар
2. Орнитоэкологиялық ұғымдар
3. Геоэкологиялық ұғымдар
4. Зооэкологиялық ұғымдар
5. Фитоэкологиялық ұғымдар
6. Гидроэкологиялық ұғымдар
Ғылымда құстар дүниесін зерттейтін саланы – орнитология деп атайтыны белгілі. Ол
ойымыз С.Сауытбековтың «Құс ұясын бұзба», «Аққуды атпа», «Құстарға арнап үйшік
жаса», «Нан түйірін құстарға таста» атты этноэкологиялық тыйым сөздер арқылы
өрнектелген. М.Құрсабаевтың пайымдауынша Сейтен Сауытбеков Балуан ауылында
мектеп басшысы болып жүрген жылдары мектеп жанынан дала және орманды дала
зонасында тіршілік ететін құстар мен жабайы аңдарды ұстайтын «Ауыл зоопаркін» ащқан
екен. Сейтен мұғалім жыл сайын Балуан көліне аққулардың мамырлайтын уақытын дәл
болжап, оқушылар мен мұғалімдердің ерте көктемде аққу-қаздардың келуіне дайындық
жасау жөнінде ұсыныс береді екен. Аққу қонған сұлу Балуан көлінің жағасында ашық
аспан астында сабақ өткізуге кеңес беретін көрінеді.
Осы көріністер бізге үлкен ой салып, нәтижеде «Құстар әлеміне саяхат» атты тәрбие
сағатын өткізуді жөн санадық. Тәрбие сағатын өткізу алдында біздер С.Сауытбековтың
«Жануарлар қалай үн шығарады» атты университет жанынан құрылған
мультипликациялық студияның мультфилімін тамашаладық, алған әсеріміз жайлы пікір
жаздық.
Тәрбие сағатын ұйымдастыру барысында жоспарымыз мынадай жүйе бойынша іске
асырылды:
1. Ұйымдастыру бөлімі
Тәрбие сағатының жалпы жоспарын белгілеу, міндеті мен мақсатын,
педагогикалық маңыздылығын айқындау;
Көрнекіліктерді, әсіресе техникалық құралдарды (мультипликациялық
туындылар, деректі фильмдер) аудиотехниканы (құстардың дауыстары
жазылған үн таспалар), ғылыми-әдістемелік оқулықтар (Сейтен шығармалары
және оны зерттеуге арналған әдеби-педагогикалық еңбектер, ой-пікірлер
жинақтары) пайдалану;
2. Негізгі бөлім
Қазақ халқының қоршаған ортаны қорғау дәстүрлері туралы қысқаша
анықтамалар беру;
С.Л.Сауытбеков шығармаларындағы экологиялық тәрбие дүниелеріне
байланысты ұғымдармен таныстыру;
Құстар тақырыбына байланысты Сейтен Сауытбековтың жазып кеткен
педагогикалық шығармалары туралы толық түсінік беру;
Құстар дүниесін зерттейтін орнитология ғылымы жөнінде мағлұматтар беру;
«Сейтен зоопаркі» және ондағы шаруашылық-ұйымдастырушылық мәселелер
жөнінде әңгімелеу;
С.Л.Сауытбековтың көктем айларындағы аққу-қаздардың миграциялары
туралы танымдық әңгімелері туралы баяндау;
Табиғи ортадағы құстар өмірі және экологиясы туралы айтып беру;
Құстар дүниесін дүниетаным пәні бойынша байланыстыру және мектептен тыс
жұмыстарда тиімді қолдану жолдарын көрсету;
Құстар әлемі туралы материалдар жинастыру, құстар күнін атап өту және басқа
іс-шаралар ұйымдастырудың қажеттігін түсіндіру;
3. Қорытынды бөлім
Тәрбие сағатынан алған әсерлер бойынша пікір жазу;
Мектеп жанынан «зоопарк» ашу;
Туған жердің табиғатына саяхатқа шығу;
Сейтен Сауытбековтың салып кеткен ізгі дәстүрлерін жаңғырту мақсатында, жоғарыда
аталынған этноэкологиялық бағыттарды басшылыққа ала отырып, лицей оқушыларымен
мынадай жұмыстар жасалынды:
1. Оқушыларға орнитологиялық тәлім-тәрбие беру мақсатында далада сабақтар
өткізілді. Бақтардағы құстардың үнін тыңдау, іс-әрекеттерін бақылау, оларға
үйшік жасау ісі атқарылды.
2. Фитоэкологиялық тәлім-тәрбие тұрғысында айналадағы өсімдіктер әлеміне
бақылау жасалынып, ағаш,шөп, бұталар атауларына, өсу ерекшеліктеріне
бағдарлау жүргізілді.
Осындай игі дәстүр қалыптастыра отырып «мың рет естігеннен бір рет көр» дегендей
бала бойында, табиғатты сүюге деген сезімді орнықтыру – Сейтен тағылымдары арқылы
іске асырылып жатқаны, әрқашан құптарлық та, жемісті әрекет деп ойлаймын.
Әдебиеттер:
М.Құрсабаев.,- Сейтен Сауытбеков шығармалары негізінде оқушыларға
этноэкологиялық тәрбие берудің педагогикалық шарттары (диссертациялық жұмыс)
Тараз, 2004, 156 бет
С.Л.Сауытбеков.,- Өлеңдер, поэмалар, Көкшетау, 2003, 185 бет
С.С.Жетпісқалиев.,- Сейтен тағылымы, Көкшетау, 2003, 86 бет
Тағылым – тектіден
Шонова Б.А.,- «Көкше» университеті
Қазақ тағылым етерлікте: «Бірін еңбасты, ал біреулерін екінші қатардағы» деп
тізбектеп жатпаған. Бәрі басты, бәрі алғашқы. Бұл- тағылым кезегі,- дейді ғалым, педагог
Сейтен Сауытбек «Тағылым тегі» деген еңбегінде.
Біздің халықтың психологиясы әлімсақтан бері қалыптасып қалғасын, соңғы кезде
кезекке түсінбейді. Бәрін араластырып жібереді, мәслихатқа жиналғандай, алқа- қотан
болып тұрады.Сол психология тәрбие саласында көбірек көріңкірейді « Ең әуелі – адам
тәрбиелеу»- деп түйіндеген ұлағатты ұстаз Сейтен Сауытбек, сол адамнан
жақсылықтардың бәрін табуды ойластырған. Ол туралы, яғни адамның тәрбиесі туралы
« Үлес» деген кітабында құнды ой маржандарын жазған.
Адам деген ұғымға қазағым қазақты сыйғызған, ал қазақта адам да жеке бастан тұрады.
Адамға керектілер жекелердің керектілеріне тұрады. Яғни, адам деген ұғым жекелердің
адам болуын қадағалайды.
«Адам бол, қарағым!» деген ұлағатты сөзін ұрпағына айтқанда, ақыл-кеңес берушінің ой
қисыны жекеге бағышталған, ондай ұлағатты сөзін өз еңбектерінде айқын жазған Сейтен
ұстаз.
Бала бейне өсімдік,
Күтсең жайнап өседі.
Көрсе кесел кесірлік,
Оған да тез жетеді,- деп.
Бала тәрбиесіне басты мән берген Сейтен ата, оның өсіп өнуіне ата- ананың ықпалы
зор екенін тура айтқан. Яғни, «Ұяда не көрсең ұшқанда соны ілерсің» деген қазағымның
нақылына сай келіп тұр емес пе?
Қыз балалар тәрбиесіне баса назар аударып, оларға болашақ ана, ұрпақтың сүйеніші
деп қараған.Жат қылықтардан шошындыра білген.
Үлгілі қыз өсірген,
Миуалы бақта көсілген.
Үлгісіз қыз өсірген
Тірлікте текке есірген.
Бейпіл өскен қыздарда,
Қилы-қилы қылық болар.
Мән бермесе оларға,
Қызда бейбас құлық болар,деп
Қыз баланың ақылды, тәрбиелі болуын, оны өсіруде қателіктер
жібермеуді талап еткен, қыздардың инабатты, ибалы болуын арман еткен. «Қызға
қырық үйден тыю» деген қазақ тән болған көне тарихымыздан салтымыздан
білеміз.Ендеше Сейтен Сауытбек ұстаздың қыз бала тәрбиесіне деген жанашырлығы,
жанайқайы өте дұрыс деп білуіміз керек.
Тәрбиенің жеке адамға, ұл мен қызға, бөлек болуы тарихымыздан белгілі. Ер
бала мен қыз бала тәрбиесін болмай, біртұтас қылу әбестік деп білемін. Қыз балаға
қойылатын талаптар мен ер балаға қойылатын талаптардың өз деңгейінде болуы күн
талабындағы өзекті мәселе.
Уа, әкелер, ойласаң ұлдар жайын,
Хас батыр бағыландай еткен дайын,
«Алыптай екен» десін жат жастары,
Ер қазақтан ез тумас етпе уайым.- деп
ер балаларды батыл,өжет, шыныққан шымырлы етіп тәрбиелеуді әкелерге аманат
еткен.
Шындығына келсек қазіргі таңдағы тұлға тәрбиесі, оның ішінде ер бала мен
қыз бала тәрбиесі ақсап өз еркімен жүгенсіз кетіп бара жатқаны баршамызға аян.
Сөйте тұра ұрпақ тәрбиесіне, тұлға тәрбиесіне мойын бұрмай отырғанымыз
алаңдатады, жүректі ауыртады.
Ұлағатты ұстаз, ғалым, жазушы Сейтен Сауытбек еңбектерін басшылыққа
ала отырып, тұлға тәрбиесіне бет бұрғанымыз абзал.
Халық педагогикасындағы бейнелеу өнері
Дүйсембінова Қ.Ә., Құрсабаева Б.Қ.,ғылыми-ізденушілер, Талдықорған
Бейнелеу өнері әлемдегі барлық халықтарға ортақ мәдени мұра. Қазақ халқы басқа
өркениетті халықтар сияқты сан сағырлар бойы өзінің мәдениетін сақтап келді. Ұлттық
мәдениеттің үлкен бір саласы – халықтың бейнелеу өнері болып табылады. Оның
тарихы тым тереңде жатыр. Ең алғашқы кезеңдерде, атап айтқан тас, қола және темір
дәуірлерінде адамзат баласы қоршаған ортаның қыр-сырын, жаратылыс қағидасы мен
табиғат сұлулығын және қоғамдық ортадағы тарихи оқиғаларды, тұрмыс-тіршілікті
баяндау мақсатында өз ғұмыры жайлы ескерткіштер қалдыруды арман еткен.
Орта Азия мен Қазақстан территориясында күні бүгінге дейін сақталып келген
таңбалы тастағы көне тотемдік-мифологиялық сурет белгілер, түсті металдардан (алтын,
күміс, мыс, қола) жасалған әшекейлік һәм зергерлік бұйымдар, сондай-ақ руналық тас
таңбалар мен қару-жарақ ескерткіштері – халық өнерінің қайталанбас дүниесін көрсете
білді. Киелі топырағымызда сақталған Арпаөзен, Тамғалы, Таскескен ескерткіштері,
әсіресе Сарыарқа төсіндегі ашық аспан астындағы көне дәнекерлер – ұлттық өнеріміздің
қайнары болып табылатыны рас.
Алматы маңындағы Есік қоғанынан табылған «Алтын адам», Шығыс Қазақстандағы
Пазырық қорғанынан табылған «Дала перғауыны» ескерткіштері – ұлтымыздың баға
жетпес құнды мәдени мұрасы болып табылады.
Зерттеуші ғалымдар (Ә.Х.Марғұлан, К.Ақышев, К.Байпақов) зерттеулеріне қарағанда,
қолға түскен археологиялық жәдігерлер арқылы – халық тарихын қайта зерделеу
қажеттігі туып отыр деп тұжырымдаймыз. Ұлы дала кеңістігін емін-еркін мекендеген әрі
батыр, әрі абыз сақтар мен ғұндар - өздерінің жауынгерлік-қаһармандық дәстүрлерімен
бірге мәдени-рухани құндылықтарын мирас етіп кетті.
Ғалымдардың пайымдауынша (Т.Султанов, С.Г.Кляшторный) көне сақтардың
алтыннан жасалған «аң стиліндегі» бұйымдары, ғұн дәуірінде «қолданбалы
полихромды» өнерге ұласып отырды. Ал, Түркі қағанаты дәуірінде аталмыш қос мәдени
өнер туындылары қайта жаңартылып, ерекше зерленіп отырды.
Бейнелеу өнері тек қана зергерлік бұйымдар жасау технологиясымен шектеліп
қалмай, ол архитектуралық сәулет өнерінің дамуы мен қалыптасуына ықпал етті. Бұл
үрдіс Орта Азияға 7-8 ғасырларда мұсылман дінінің таралуынан кейін ерекше байқалды.
Мұсылмандық дәстүрдің тек қана діни уағыз философиясын ғана әкелмей, сонымен бірге
ғылым мен білім әкелуі – түркі тектес халықтардың қайта бірігуіне, қала берді арабшығыс мәдениетінің синтезденуіне, тарихи тұрғыдан пайымдасақ «мұсылман
Реннасансын» әкелді деуге болатын еді.
Шығыстанушы ғалымдар (В.Бартольд, В.Вамбери, С.П.Толстов) бұл ғасырды «алтын
ғасыр» деп атаған. Осы тұста бейнелеу өнеріне қатысы бар Ақсақ Темірдің немересі
Бабыр сұлтанның «Бабыр-нама» атты еңбегіне ерекше тоқталып өткен жөн. Ол жөнінде
патшалы Ресейдің шығыстанушы ғалымы Н.Ильминский өзінің «Бабур-намэ или записки
султана Бабура» ғылыми зерттеу еңбегінде толық деректер келтіреді.
Бабыр сұлтан тек қана Орта Азия мен Үндістанның билеушісі ғана емес, сонымен
бірге ел қамын жеген дарынды қолбасшы, қайтпас қаһарман, оқымысты және суретші
ретінде танылады. Сұлтан әскери жорықта жүрген жерлердегі жергілікті халықтың
мәдениетіне, тегіне, өнеріне және тарихына ерекше мән беріп отырған. Жорық жайлы
естеліктер жаза отырып, ол жергілікті жердің топографиялық картасын сурет салу
арқылы жеткізе білген.
Аталмыш үрдіс орыс саяхатшылары аяқ баса алмаған Қашғар жеріне барған Шоқан
Уәлихановтың еңбектерінде көрініс тапқаны өте сирек кездесетін жайт. Қазақ халқының
бейнелеу өнері жөніндегі санғасырлық мұраларын бір кітапқа сыйдырып баяндау мүмкін
емес. Бейнелеу өнері өткен ғасырдың қай кезеңінде болмасын тұрмыстың негізгі өзегі
болғаны анық. Халық педагогикасын зерттеуші ғалымдардың пікірінше (Қ.Жарықбаев,
С.Қалиев, К.Қожахметова, С.А.Ұзақбаева, Қ.Бөлеев, М.Қыдырбайұлы, Р.Қ.Дүйсембінова,
Е.Сағындықов,Қ.Қабдыразақұлы, С.Ғаббасов, Ә.Табылдиев) қоғамдық өмірдегі жас
ұрпаққа тәлім-тәрбие беру үрдісі кешенді түрде жүргізілгені айтылады. Ол пікірмен
келісуге болады. Себебі, ата-баба салты - өскелең ұрпаққа өне бойындағы
құндылықтарды мирас етуге тырысаты рас. Ұлт бойындағы асыл қасиеттер ұрпақ
санасына тек тәрбие әдіс-тәсілдері арқылы даритыны шындық.
Халық тұрмысында балаға эстетикалық тәрбие беру жөнінде мол тәжірибелер
жинақталған. Эстетикалық тәрбиенің маңыздылығы жөнінде (Ұзақбаева С.А,
Әлмұхамбетов Б.Ә, Левченко Т.А,, Асанова Ұ.О, Қозыбаев Е.Ш) көптеген зерттеуші
ғалымдар еңбек жазды. Олардың пайымдауынша халық педагогикасы материалдарын
пайдалана отырып, оқушыларға, жастарға эстетикалық тәрбие берудің – тиімдігі зор
болмақ. Расында, эстетикалық тәрбие деп ғылыми-педагогикалық тұрғыда анықтама
бергенімізбен, практика жүзінде оның саласы күрделеніп кететіні заңды нәрсе.
Бұо орайда эстетикалық тәрбиені бірнеше түрге бөліп қарастыру ғылыми айналымда
қолдау тауып отыр. Оларға:
Халық ауыз әдебиетіндегі ауызекі-поэтикалық шығармалар
Ұлттық қол өнер бұйымдары
Зергерлік һәм әшекейлік бұйымдар
Руналық, тотемдік және мифологиялық таңбалар мен кескіндер
Петроглифті таңбалар мен ескерткіштер
Ою-өрнектер мен ұлттық айшықтар
Архитектуралық ғимараттар мен мазарлардағы айшықтар мен суреттер
Халық шығармашылығындағы сурет және бейнелеу өнері
Бейнелеу өнерінің түрлері (портрет, натюрморт, кескін, скульптура, бояу сурет,
кескін сурет, аппликация т..б.)
Қолданбалы өнер туындылары
Қазақстандағы бейнелеу өнерінің тарихы
Әлем және қазақ халқының суретшілерінің туындылары
Аталмыш ұсынысты одан ары дамыту барысында әдістемелік нұсқау жобасын жасауға
болады. Сынып жетекшілері оны өздерінің тәрбие жоспарларына енгізсе, ал әдістемелік
бірлестіктер семинар материалдары негізінде пайдаланады. Осы ретте мектеп жанынын
«Жас суретші» , «Ұлттық қолөнер», «Зергер», «Дизайн өнері» және басқа үйірме
жұмыстарын ұйымдастырған абзал.
Әдебиеттер:
Әлмұхамбетов Б.А.,- Ұлттық бейнелеу өнері арқылы 4-7 сынып оқушыларына
эстетикалық тәрбие беру, А, 1990
Марьяшев А.Н.,- Наскальные изображения хребта Каратау,А,1977,
Ұзақбаева С.А.,- Тамыры терең тәрбие, А, Білім, 1995, 229 бет
Бабыр-нама., (тарихи деректер)А, 1998 жыл, 258 бет
Ильминский Н.Н.,- Бабур-намэ или записки султана Бабура, СПб, 1904
Сейтен Сауытбековтың бата тілектері
өсиеттерінің тәрбиелік мәні.
Г.Е. Мұқанова.,- «Көкше» университеті
Қазақ халқымыздың ежелгі салт – дәстүрлерінің бірі – бата,тілек, өсиет. «Сөз
арқылы жаратушыға жалынып , жалбарынып ықпал етуге болады» - деп түсінген ата –
бабамыз: «Жаңбырмен жер көгереді, батамен ер көгереді»- деген ой- пікірді уағыздап,
соңынан ерген ұрпағына ықылас білдірген, ақ ниетпен бата беріп,тілек тілеуді дәстүрге
айналдырған.
Мысалы фольклорист- этнограф ғалымдардың бірі А.В.Васильев өзінің 1905 жылы
Орынборда шығарған «Образцы киргизской народной словестности, молитвенных
благожеланий- бата сөз» - деген еңбегінде:
»Кімде-кім қазақ даласында болса ол батаның халықтың қандай екекше назарында
болатынын жақсы біледі.»
«Бата қазақ поэзиясының ерекше түрі, онда бата беруші адамның үй- иесіне деген шын
жүректі жарып шыққан ықылас- пейілі, ақ- ниеті, алладан тілер тілегі поэзиялық өлең
түрінде ақтарылады»- дейді.Батаның қандай жағдайда кімдерге арнала айтылатынын,
олардың мазмұнын, түрі жағынан бір- біріне ұқсамайтын ерекшеліктерін талдайды.
Олай болса Сейтен Сауытбековтың – қазақ халқының ұлттық дәстүрі,салтсанасы, бата- тілектері, өсиет- ниеттері жөнінде жазған еңбектерінің маңызы зор. Соңғы
уақыттары ол кісінің еңбегі тереңірек зерттеліп, жинақталып – насихатталуда.Ол кісінің
Көкшетау университеті баспаханасынан шыққан «Тағылым тегі»,»Поэмалар,
өсиеттер», «Үлес»,»Ақазу арлан» еңбектерінің бүгінгі білім беру мамандарымен
балалар үшін тәлім- тәрбиелік маңызы өте зор.
Сейтен Сауытбековтың баталарына көз жүгіртсең олар өмірдің түрлі
жағдайларына арналған.Мысалы:»Дастархан» батасы,»Соғым»батасы,»Көш- қон»
батасы,»Жас- жұбайларға»бата,»Қонақасы»батасы,»Сәбиге»арналған баталар.
Қазіргі жастарымыздың, тіпті елуді еңсерген ел ағаларымыздың үлкен жиынтойларда бата бере алмай қиналып, қысылып жатқанын байқаймыз.Бұл әрине тәрбиенің кемшілігі.Бата, тілек, өсиеттердің кеңінен насихатталуы.
Ол үшін халқымыздың ұлы ойшылдары мен азаматтары, жыраулары мен билері
айтқан өсиет – тілек, бата- ниеттері кеңінен баспасөз, телехабарларда насихаттап, оны
жинақтап көптеп жарыққа шығарса, нұр үстіне нұр болар еді.
Солардың бірі- Сейтен атамыз. Олай болса сол кісінің бірнеше баталарына
тоқтала кетсек.Мысалы:»Дастархан»батасы:
Тәңірі жарылқасын!
Кімді жарылқаса,
Соның жағында қылсын!
Жаманның алдында қылсын!
Жортқанда жолың болсын!
Жолдасың қызыр болсын!
Адассаң жолға салып жүрсін,
Сүріндірмей алып жүрсін
Я,Тәңірі-Құдірет,
Мал- бастарын аман ет!
Басына бер бақыт,
Асына бер береке!
Өмір жасын ұзақ ет!
Меқынат,Зақыметтенаман ет!
Дұшпанның күнін жаман ет!
Ұрпақтарын асыл ет!
Дүниедегі жақсылықты,
Дәл осы үйге нәсіп ет!
Сондай-ақ,»соғым»батасының да тәрбиелік мәні зор.Қазақ халқының жақсы бір
дәстүрі бар екені жастар санасына сіңеді.Ағайын- туыстық келіп»Соғым басына» «қуырдаққа» жиналып әңгіме- дүкен құруы оларды туыстыққа, мейірімділікке, бірлікке,
ынтымаққа шақырады.Соңында ел ағасы өз ақ- тілегін айтып «соғым»иесінің дастарханы
басында батасын береді.Соған байланысты Сейтен атамыздың «Соғым» батасынан
үзінді келтірсек.
Соғым қайырлы болсын!
Ісің абыройлы болсын!
Қазаның тоқ болсын!
Уайымың жоқ болсын!
Дастарханың кең болсын!
Ұрпағың елмен тең болсын!
Бізге силағанның есесін берсін!
Есенің де тәңірі Бірнешесін берсін!?
Қазақ халқы үшін көші- қонның өзінің де ерекшелігі бар.Елінен көшетін адам ағайынтуыс, Көрші- қолаңның басын қосып «айырылыспақ»беріп,олардың бата- тілегін алған.
Көш-қон батасы.
Көштерің көлікті болсын!
Жолдарың көрікті болсын!
Қоныстарың құтты болсын!
Босағасы мықты болсын!
Ауру сырқаудан аман болыңдар,
Бастарыңа баянды бақ қонсын
Мейірбанды Хақ,сендерге Жақ болсын!
Бұл батадан байқағанымыз адамдар бір- біріне
жақсы
тілектерін айтып,
мейірімділікке, қамқорлыққа жетелейді.
Өмірдің ескірмейтін той- думаны- жас жұбайлардың шаңырақ көтеру тойы.Сейтен
атамыздың баталарында бұл тақырып бойынша көптеген нұсқаларын көрсетеді.Тойға
тек ішіп-жеу үшін емес, бата естіп, жақсы тілектер айту үшін келеді. Жас жұбайларға
берілтін бірнеше баталардың нұсқасы:
Тәңірі жасжұбайларды
Шат өмірмен жарылқасын!
Бақыттары арылмасын!
Қосылып тұрған қос ұлан,
Игілікті алаулы болыңдар!
Халыққа қалаулы болыңдар!
Босағаларың берік болсын,
Білімге ақыл серік болсын!
Дос- жаран үлгі алардай,
Тұрмыста сән- көрік болсын
Бал тілді, нұр жүзді періштелер,
Құтты қолдарына қонсын..
Сондай-ақ бата берер адамға да сын. Батаны- қазақ силы, қадірлі азамат беруін
қалайды және бата берілген жерде ішімдіктің болмауының өзі де салауатты өмірге
щақырады.
Қонақасы баталары да қазақ халқының құдайы қонақта сыйлай білетін
жомарттығын айқындайды. Сейтен атамыздың қонақасы баталарына көз жібертсек:
Бір құдайым оңдасын!
Оң жолына бастасын!
Үйіңді түрлі апаттан,
Құса-қайғыдан сақтасын!
Үміт артқан ұл- қызың,
Ел сенімін ақтасын!
Әулие-әмбилер,
Екі дүниеде шапағат етсін!
Осы тілегіміз Аллаға жетсін!?
Сондай-ақ бата беру,бата алудың да психологиялық мәні ерекше. Адам да
жағымды бір ерік- күш жігер пайда болып, өмірге деген сенімділігі артады.
« Бата- тілек құдайдың құлағына шалынбай қоймайды.Ата- ананы ренжіткен ұлмен қыздың көсегесі көгермейді, жолы болмайды, жаманшылыққа ұшырайды»-деп
түсінген қазақ халқы»теріс баталарын»сырын түсіндіреді.Бұл жастарды үлкендерді
құрметтеп,тыңдап батасын алуға тәрбиелейді.Ал үлкен адамдардың өмір тәжірибесі көп,
олар қате жол көрсетпейді.Жастарға бағыт- бағдар береді.
Сейтен Сауытбеков баталарында ыстық ықылас, аталы сөз, ақ тілек ашық
айтылған.Жастарды жақсы сөзбен жарылқап еңбекке ынталандыру,отбасы татулығын
күшейтуге әсер еткен.
Қортындылай келе Сейтен атамыздың баталарының бала тәрбиесінде,Соның
ішінде психологиялық тұрғыдан маңызы зор.
Пайдаланған әдебиеттер:
1.С:Сауытбеков»Поэмалар,өсиеттер»2003ж
2. Ақазу арлан.,- С.Сауытбеков, Көкшетау, 2003
3. Тағылым тегі.
К проблеме о вариативности перевода американо-русской деловой и
управленческой терминологии и допускаемых в ререводе ошибок
Альжанова Д.М. Институт «Бурабай»
г. Кокшетау
Еще в недалеком прошлом страны нынешнего постсоюзного пространства при
переводе управленческой и бизнес терминологии в целом сталкивались с серьезными
проблемами - это наличие нескольких русских эквивалентов для одного американского
термина, различное понимание переводчиками термина, вследствии чего русский
перевод являлся неточным, отсутствие соответствующего американского явления в
нашей стране и рядом других проблем. Это было обусловлено недостаточными
знаниями в развивающейся сфере бизнеса и сравнительно недавним становлением
управления как науки в нашей стране. На данный момент существует достаточное
количество доступных словарей и справочников по бизнесу, управлению, рекламе,
торговле и так далее, но, к сожалению, явления путаницы и ошибочности в
некоторых переводах все еще имеют место.
Слово «бизнес», как известно, пришло в русский язык, как и в ряд некоторых других
языков, от английского слова «business» (дело, антрепренерство). Это слово твердо
закрепилось в большей части мира, заключая в себе смысл всей предпринимательской
деятельности. Предприниматели разных стран осуществляют свою бизнесдеятельность, оперируя деловой, управленческой лексикой, не задумываясь из чего
собственно возник их язык. А между тем в деловой лексике органично сочетаются
составляя
единое
целое
философские,
экономические,
математические,
социологические и ряд терминов из других дисциплин.
Из этого следует, что деловой человек должен одинаково владеть как
непосредственно управленческой лексикой, так и другими составными делового языка.
Как уже отмечалось, на данный момент мы имеем широкий выбор литературы,
помогающей нам при переводах. Однако, и при этом разнообразии переводные
трудности все же встречаются. Конечно, для высоко квалифицированных переводчиков
таковых проблем почти не возникает, но на данный момент речь идет только о
начинающих переводчиках – студентах. Зачастую требуется заострять внимание на
контексте, на правильном подборе эквивалентов, на употреблении грамматических
конструкций и т. п.
Например, сам термин «management» имеет несколько синонимов- «governance» и
«administration». В чем же сходство, а в чем различие этих терминов, ведь все они на
русский язык переводятся как «управление». Правда второе слово, «administration»,
имеет два значения – это и управление организацией и, ведение хозяйственных дел,
причем очень часто слово «administration» переходит в русский язык просто как
«администрация». В некоторых случаях данный перевод далеко не соответствует
истинному значению переводимого. Так, следующее название организации «Small
Business Administration» должно переводиться на русский язык как «Управление по
поддержке Малого бизнеса», хотя в ряде случаев можно встретить и такой перевод как
«Администрация Малого бизнеса». Термин «governance» во многих случаях
употребляется в таких же значениях что и «administration», но при этом «governance» как
«администрация» переводить не следует.
Термин «management» имеет, по крайней мере, три значения:
1) совокупность принципов, методов, форм, приемов и средств
управления производством и производственным персоналом с
использованием достижений науки управления;
2) 2) руководство предприятия, фирмы; руководящий орган;
3) 3) организация производства.
Очень часто наблюдается следующая ошибка: при переводе английского слова
«sales», студенты не всегда обращают внимание на контекст и, вместо должного
«уровень продаж» слово «sales» переводится одним словом – «продажа».
Опять же не точности в некоторых случаях неизбежны при переводе с русского языка
на английский слова «представители (компании)». В английском языке это слово имеет
несколько эквивалентов, их можно назвать синонимами, но все же каждый из этих
эквивалентов имеет какое-то свое отличное от других значение. Как уже упоминалось
выше, перевод здесь зависит от контекста, так в одном случае можно сказать
«representatives», в другом – «authorities», в третьем – «officials». Контекст, в целом,
играет большую роль при переводе лексики в деловых текстах. Не всегда следует
дословно переводить, таким образом, например, слово «представительство» в
предложении «Компания открыла свое представительство в Казахстане» можно
перевести словом «outlet», вместо слов «representation» или «agency».
Многие американские авторы употребляют одни и те же термины в разных значениях,
при это возникает синонимия наиболее опасная для языка науки: путаница в смысловых
значениях. Весьма показателен в этом смысле набор синонимов: end, purpose, goal,
objective, object. Следует отметить, что для управления понятие «цели» стоит в ряду
первостепенных. Дело в том, что организация предполагает наличие какой-то цели.
Более того, организационная структура является удачной только тогда, когда она
ориентирована на цель. Отнюдь не случайно являются важными понятия такие, как
многоцелевые структуры, дерево целей и т.д. однако данный набор эквивалентов
предусматривает путаницу в этих терминах. В некоторых случаях слова «goal» и
«objective» трактуются как абсолютные синонимы, в других же случаях слово «goal»
переводится как задача, а «objective» – как цель. Зачастую встречается крайне
противоположный перевод, когда «objective» переводится как задача, а слово «goal» –
как цель. Кроме того, «objective» очень часто определяется через «end» или «purpose»
или, наоборот, совсем никак не определяется, в определении присутствует так
называемый «порочный круг».
Большие трудности вызывает перевод термина management information system, под
которым понимают систему информации для обоснования решений в помощь лицам,
принимающим решения. Его переводят как автоматизированная системе управления,
управленческая информационная система, информационная система для управляющих
и, даже как система планирования, принятие руководителем решений и проверки
исполнения.
Task force переводится в одной книге как целевая бригада(бригада, состоящая из
специалистов различного профиля), а в другой – описательно и весьма расплывчато как
специальная группа по отдельным вопросам. Не целесообразнее было бы остановиться
на одном термине и сделать его общепринятым при переводе?
Выше мы затрагивали проблему синонимии термина management. В русском языке
встречается два варианта перевода управление и руководство. Но дело обстоит так,
что в американском управлении
управление и руководство – есть два разных понятия. Они соотносятся как часть и
целое.1 Руководство представляет лишь одну из функций управления (процессов
управления), поэтому management правильно было бы перевести как управление, а
руководство как leadership.
Вообще многие ошибки в переводе управленческих терминов связанны с
несовпадением самих понятий в английском и русском языках. Слова одного языка в
большинстве случаев не просто соответствуют словам другого языка, а находятся с
ними в весьма сложных и многообразных отношениях. не совпадают в своем значении
не только такие основополагающие термины, как управление и руководство.
Взять, к примеру, слово маркетинг, плотно обосновавшееся в деловом обиходе.
Данный термин образовался путем транслитерации от английского термина marketing.
Транслитерация явилась в данном случае неизбежной, так как в русском языке
английскому понятию противопоставляются несколько конкретных понятий. Если
перевести термин marketing словом сбыт , то это будет являться явным сужением
понятия, поскольку данный термин не сводится только к сбыту, а включает в себя и
исследование рынка и спроса; marketing – это еще и ориентация всей политики
компании, в том числе и производственной, на потребителя. Более точным является
перевод рыночно-сбытовая деятельность, однако и он полностью не раскрывает
значение данного понятия.
Также определенные трудности возникают при переводе названий профессий и
должностей, организационных подразделений корпораций. Прежде всего это
объясняется полным несовпадением данных понятий в русском и английском языках. К
тому же, не совпадают названия должностей и организационных подразделений и в
самих компаниях. Часто в английском языке мы можем встретить следующие понятия:
advertising executive, promotion manager, sales advertising, advertising manager, в русском
языке эти понятия имеют следующий эквивалент – человек, занимающийся рекламой.
Возникают случаи, когда по названию отдела чрезвычайно трудно догадаться о том, чем
же он занимается. В одной фирме отдел под названием organization planning
организационное планирование ведает вопросами заработной платы, в другой отвечает за делопроизводство, в третьей – просто хранит организационные схемы.
Сегодня на языке управления разговаривает великое множество управляющих,
которые осуществляют планирование, координацию, руководство деятельностью сотен
тысяч корпораций, частных фирм, магазинов, отелей. Они заключают крупные сделки,
занимаются наймом и увольнением рабочих, повышают эффективность производства.
Управление – относительно молодая и стремительно развивающаяся область. Язык
этой науки до конца еще не сформирован; в нем ежедневно регистрируются и
закрепляются все новые понятия – результаты научного поиска и разнообразной
практики управляющих. Однако терминология не только пассивно регистрирует понятия,
но и активно воздействует на них, тем самым развивая или, наоборот, тормозя развитие
самой науки. От правильности и ясности употребляемой терминологии во многом
зависит и взаимопонимание между учеными, специалистами разных стран.
1) управление часто определяется через функции, осуществляемые
управляющими. О количестве и содержании этих функций нет единого
мнения. Однако обычно выделяют пять функций: управление – это 1)
планирование, 2) организация, 3) набор кадров, 4) руководство, 5) контроль.
1
Преимущества дистанционного обучения.
Куковинец А.В.- Преподаватель кафедры иностранных
языков института «Бурабай» и КРУ(СГУ)
Дистанционная форма обучения (ДО) - это получение образовательных услуг без
посещения ВУЗа, с помощью современных информационно-образовательных
технологий и систем телекоммуникации, таких как электронная почта, телевидение и
INTERNET. Дистанционное обучение может быть использовано в рамках высшей школы
не только для обучения студентов, но также и для повышения квалификации и
переподготовки штатных специалистов. Учитывая территориальные особенности
Республики Казахстан и возрастающие потребности качественного образования в
регионах, дистанционное обучение в самом скором времени займет прочное место на
рынке образовательных услуг. Этому во многом будет способствовать и наличие
единого образовательного пространства в странах СНГ и зарубежья.
Дистанционное обучение позволяет получить университетский диплом всем, кто по
тем или иным причинам не может обучаться очно. Этот аспект особенно актуален для
РК, где в последнее время остро стоит проблема подготовки и переподготовки
специалистов.
Дистанционное образование открывает большие возможности для людей с
ограниченными физическими возможностями. Современные информационные
образовательные технологии позволяют обучаться незрячим, глухим и страдающим
заболеваниями опорно-двигательного аппарата.
Получив учебные материалы в электронном и/или печатном виде с использованием
телекоммуникационных сетей, студент может овладевать знаниями дома, на рабочем
месте, или в специальном компьютерном классе в любой точке нашей страны и
зарубежья.
Компьютерные системы могут проэкзаменовать, выявить ошибки, дать необходимые
рекомендации, осуществить практическую тренировку, открыть доступ к электронным
библиотекам, за считанные секунды найти нужную цитату, абзац, параграф или главу
книги, выделить в ней главное. Учебные курсы сопровождаются игровыми ситуациями,
снабжены терминологическим словарем и открывают доступ к основным отечественным
и международным базам данных и знаний на любом расстоянии и в любое время.
Учитываются индивидуальные способности, потребности, темперамент и занятость
студента. Он может изучать учебные курсы в любой последовательности, быстрее или
медленнее. Все это делает дистанционное обучение качественнее, доступнее и
дешевле традиционного.

Лекции ДО, в отличие от традиционных - аудиторных, исключают живое
общение с преподавателем. Однако, имеют и ряд преимуществ. Для записи лекций
используются дискеты и CD-ROM - диски и т.д. Использование новейших
информационных технологий (гипертекста, мультимедиа, ГИС-технологий,
виртуальной реальности и др.) делает лекции выразительными и наглядными. Для
создания лекций можно использовать все возможности кинематографа: режиссуру,
сценарий, артистов и т.д. Такие лекции можно слушать в любое время и на любом
расстоянии. Кроме того, не требуется конспектировать материал.

Консультации ДО являются одной из форм руководства работой обучаемых и
оказания им помощи в самостоятельном изучении дисциплины. Используется
телефон и электронная почта. Консультации помогают преподавателю оценить
личные качества студента: интеллект, внимание, память, воображение и
мышление.

Лабораторные работы ДО предназначены для практического усвоения
материала. В традиционной образовательной системе лабораторные работы
требуют: специального оборудования, макетов, имитаторов, тренажеров,
химических реактивов и т.д. Возможности ДО в дальнейшем могут существенно
упростить задачу проведения лабораторного практикума за счет использования
мультимедиа-технологий, ГИС1-технологий, имитационного моделирования и т.д.
1
ГИС - гибкие информационные системы – А.К.
Виртуальная реальность позволит продемонстрировать студентам явления,
которые в обычных условиях показать очень сложно или вообще невозможно.

Контрольные работы ДО - это проверка результатов теоретического и
практического усвоения студентами учебного материала. На основе которых,
преподаватель оценивает качество усвоенных знаний и умение оперировать ими,
разрабатывает практические рекомендации и принимает организационнометодические решения о дальнейшей интенсивности, сложности и направленности
образовательной деятельности студента.
На территории Республики Казахстан подобные образовательные услуги
предоставляет КРУ (Казахстано-Российский Университет). И оценивая
объективные данные можно смело утверждать, ДО занимает прочное место на
рынке образовательных услуг как России так и Казахстана.
Зерновое производство - стратегическое направление развития
агропромышленного комплекса
Кабдуллина Г.К., доцент кафедры
«Экономика рыночных отношений»
университета «Көкше», кандидат экономических наук
Главной целью государственной аграрной политики является обеспечение
продовольственной
безопасности
Казахстана
на
основе
реструктуризации
агропромышленного комплекса и формирования эффективной системы производства
конкурентоспособной продукции.
Продовольственная проблема – одна из главнейших проблем мирового хозяйства.
В решении данной проблемы важное место отводится зернопродуктовой отрасли. На
рубеже второго и третьего тысячелетий хлеб составляет первооснову жизни народов.
Уровень развития производства зерна характеризует экономическую самостоятельность
и благосостояние государства.
В северных областях Казахстана зерновое производство является стратегическим
направлением развития агропромышленного комплекса. Современный аграрный сектор
региона характеризуется формированием многоукладной экономики, основанной на
разнообразных формах собственности и хозяйствования, которые различаются по
специализации и степени адаптации к условиям рынка. Значительная часть
хозяйствующих субъектов в регионе специализируется на производстве товарного
зерна.
При всей значимости зернового производства многие его проблемы не находят
должной государственной поддержки.
Объективная необходимость в государственном регулировании зернопродуктового
комплекса обусловлена рядом причин: зависимостью производства зерна от почвенноклиматических условий; непостоянством цен на сельскохозяйственную продукцию,
зависящим от природных факторов и конъюнктуры рынка; размещением
сельскохозяйственного производства на огромной территории; диспаритетом цен на
сельскохозяйственную продукцию и продукцию промышленности и услуги
обслуживающих отраслей; слабой привлекательностью инвестирования села в силу
специфики воспроизводственного цикла; необходимостью экологизации и др.
Повышение эффективности функционирования зернопродуктового комплекса
зависит от рационального использования реальных резервов по конкретным
прогрессивным,
дающим
большую
отдачу
приоритетным
направлениям
государственного регулирования.
Исходя из этого, немаловажной задачей является разработка научно
обоснованных рекомендаций по государственному регулированию рынка зерна, в
которых следует учесть специфические особенности сельского хозяйства, степень
реализации государственных мер, передовой отечественный и зарубежный опыт,
уровень участия в производстве зерна хозяйствующих субъектов.
Научно-теоретические, методологические и практические аспекты формирования,
развития и регулирования аграрного рынка с разных позиций освещены во многих
работах отечественных и зарубежных ученых. Исследования, направленные на
изучение проблем совершенствования рыночных отношений и государственного
регулирования в агропромышленном комплексе с различными формами собственности
отражены в трудах казахстанских ученых Г.А. Калиева, А.А. Сатыбалдина, Б.Г.
Жунусова, Д.И. Журковича, К.К. Абуова, Ю.А. Хана, Ж.С. Сундетова, М.И. Сигарева, А.Б.
Молдашева и других. Эти проблемы нашли отражение в трудах российских ученыхаграрников: В.Я. Узуна, А.Ф. Серкова, И.В. Щетининой, А.К. Михальченко, Г.И.
Будылкина, И.Ф. Хицкова, А.Е. Романова и ряда других авторов.
Тем не менее, в условиях радикальной экономической реформы в аграрном
секторе требуется поиск новых подходов к изучению проблем становления
регионального рынка зерна и совершенствованию его государственного регулирования.
Проблемы зернового рынка и экономических отношений различных хозяйствующих
субъектов, их роль в производстве и реализации зерна в условиях рыночной экономики
на региональном уровне недостаточно изучены. Поэтому необходимо критически
оценить экономическую ситуацию, которая сложилась в зернопродуктовом комплексе
Северного Казахстана и обосновать приоритетные направления его развития.
Государственное регулирование – это система мер, в которой организуются,
трансформируются и реализуются экономические законы общества, определяются
формы организационно-экономических отношений, пропорции развития отрасли
народного хозяйства, его региональные аспекты, вырабатываются формы и методы
функционирования деятельности предприятий и организаций. Нарушение принципов
управления экономических законов и закономерностей функционирования рынка на
государственном уровне ведет к серьезной деформации экономики, социальным
потрясениям.
Анализ мнений дает нам основание определить государственное регулирование
как совокупность мер государственного воздействия на социально-экономические
процессы с целью обеспечения их поступательного развития и общественной
стабильности.
Объективная необходимость в государственном регулировании темпов роста и
структуры производства товаров в сельском хозяйстве обусловлена рядом причин:
-соединением
сельскохозяйственного
производства
с
промышленным
производством на высокоиндустриальной основе;
-зависимостью сельского хозяйства от природных условий и финансово-кредитной
политики, а также научно-технической помощи предприятиям и крестьянским хозяйствам
для производства сельхозпродукции и ее переработки;
-соблюдением эквивалентного обмена товарами между промышленностью и
сельским хозяйством, созданием крупных агропромышленных высокотоварных
объединений (корпораций) с привлечением государственных инвестиций;
-непостоянством цен на сельскохозяйственную продукцию, зависящие от
природных факторов и конъюнктуры рынков;
-размещением сельскохозяйственного производства на огромной территории;
-диспаритетом цен на сельскохозяйственную продукцию и услуги обслуживающих
отраслей;
-слабой привлекательностью инвестирования сельского хозяйства в силу
специфики воспроизводственного цикла;
-необходимостью экологизации.
Основной целью государственного регулирования является содействие аграрному
производству для максимального обеспечения населения продовольствием и другими
товарами, изготовленными из сельскохозяйственного сырья, формирование экспортного
потенциала, социальное развитие села и обеспечение занятости сельского населения, в
конечном счете, – стабилизация всей экономики республики.
Основными задачами системы государственного регулирования АПК являются:
поддержание общего уровня доходности отрасли через оказание государственной
поддержки селу и стимулирование платежеспособного спроса; антимонопольное
регулирование и регулирование пропорции внутри- и межотраслевого обмена;
содействие развитию отраслевой инфраструктуры; поддержание стабильной и
благоприятной конъюнктуры на рынке через проведение государственной интервенции;
обеспечение села доступными кредитами; проведение политики разумного
протекционизма и обеспечение производителям условий для конкуренции с внешним
рынком; расширение практики страхования инвестиционных проектов поддерживаемых
государством; привлечение иностранных инвестиций.
В нынешних условиях АПК требуется значительная государственная поддержка,
протекционистская
политика
в
области
финансирования,
кредитования,
налогообложения, ценовых отношений и материально-технического обеспечения села.
При построении рыночного механизма в АПК нельзя полагаться только на
конъюнктуру рынка, необходим учет специфических особенностей сельского хозяйства,
требующих определенных мер экономического регулирования. К их числу следует
отнести: ограниченные возможности в короткое время перестроить структуру и
технологию производства при резком изменении экономических условий на рынке
сбыта; сезонность получения многих видов сельскохозяйственной продукции и низкая
прогнозируемость объемов их производства; зависимость от почвенно-климатических
условий; особая роль сельского хозяйства в удовлетворении важных жизненных
потребностей населения в продовольствии; ограничения в увеличении розничных цен на
продовольственные товары, связанные с уровнем доходов и платежеспособностью
населения; низкая эластичность цен и спроса населения на продовольственные товары;
медленная оборачиваемость средств и др.
Недоучет особенностей ведения сельскохозяйственного производства может
привести к ущемлению интересов сельских товаропроизводителей.
В сложившихся условиях основными принципами в сфере проведения
государственных мер являются: незамедлительное привлечение механизмов
государственной поддержки сельскохозяйственных товаропроизводителей, ускоренное
формирование сельской инфраструктуры; организационно-правовое, материальнотехническое и финансово-кредитное стимулирование малой индустриализации села с
тем условием, что она будет ориентирована на повышение занятости сельских
тружеников и углубление переработки продукции отрасли; обоснование и применение
эффективных методов ускорения агропромышленной интеграции; оказание реальной
поддержки расширению базы хранения сельскохозяйственной продукции; организация и
стимулирование фундаментальных и прикладных научных исследований, направленных
на получение в аграрном секторе экологически чистой продукции и повышение
продуктивности полей и ферм.
Агропромышленный комплекс в условиях рынка занимает особое положение, не
позволяющее в полной мере и на равных участвовать в межотраслевой конкуренции.
Низкодоходное сельское хозяйство, зависимое от природных факторов и имеющее ярко
выраженный сезонный, цикличный характер производства, – более отсталая в
технологическом плане отрасль по сравнению с промышленностью. Вложенные в него
капиталы приносят меньшую отдачу. Уровень сельскохозяйственного производства
напрямую влияет на состояние продовольственной безопасности страны. И, наконец,
более отсталое в плане развития производительных сил сельское хозяйство является
относительно статичной отраслью, медленнее, чем другие, приспосабливающейся к
меняющимся экономическим и технологическим условиям.
Становление рыночного механизма регулирования производства должно быть
основано на действенном вмешательстве государства в аграрную экономику. Основной
задачей государственного регулирования должно стать всемерное содействие
становлению подлинно рыночного аграрного производства в целях максимального
обеспечения населения продовольствием.
В настоящее время в аграрном секторе Республики Казахстан идёт процесс
формирования и развития многоукладной экономики, основанной на разнообразных
формах собственности и хозяйствования. Многоукладная экономика является
социально-экономической структурой, наиболее адекватной существующему уровню
развития производительных сил и производственных отношений, особенностям
сельского хозяйства, природе и менталитету крестьянина.
Многообразием форм собственности и хозяйствования характеризуется
современный аграрный сектор Северного Казахстана. В настоящее время в
Акмолинской области функционируют 4397 различных агроформирований, из них 89
товариществ, 443 акционерных общества, 38 производственных кооперативов, 3736
крестьянских хозяйств.
Развитие зернового производства в условиях рынка не должно опираться только
на одну какую-либо форму собственности и хозяйствования, а на их многообразие.
Только через многообразие форм собственности и хозяйствования можно создать
механизмы мотивации высокопроизводительного труда, активизировать хозяйственную
деятельность. Дополняя друг друга, они решают одни и те же задачи - становление
цивилизованного зернового рынка.
Государственное регулирование устойчивого развития
зернопродуктового комплекса Северного Казахстана
Г.К.Кабдуллина.,- доцент университета «Көкше», кандидат
экономических наук
К.К. Абуов, доктор экономических наук, профессор
Казахского аграрного университета им. С.Сейфуллина
Государственное регулирование органически связано с политикой государства.
Оно направлено на повышение благосостояния народа, рост производительности труда,
обеспечение населения продуктами питания по доступным ценам; обеспечение
продовольственной независимости страны.
По мнению большинства авторов, государственное регулирование экономики
представляет
собой
основную
форму
административно-экономического
и
организационно-правового вмешательства государства в социально-хозяйственные
процессы с целью поддержания их рациональной
сбалансированности и
макроэкономической стабильности [1]. Отдельные авторы [2] в условиях рыночной
экономики в государственном регулировании выделяют две основные группы задач:
-создание и обеспечение правовой базы рыночной системы, поддержание
общественного порядка;
-обеспечение экономической стабилизации, стимулирование экономического
роста, контроль за уровнем безработицы и инфляции.
Другие [3] выделяют пять направлений экономической деятельности государства:
-обеспечение безопасности общества;
-социальная поддержка населения путем перераспределения доходов и
материальных благ;
-воздействие государства на экономику через государственный сектор с помощью
доходов и расходов государственного бюджета;
-перманентное реформирование экономической системы, способствующее ее
эффективному функционированию, включая антимонопольную деятельность и
поддержку конкуренции;
-регулирование экономического роста.
Государственное регулирование развития зернопродуктового комплекса
представляет собой систему экономического, организационного, социального, правового
и политического обеспечения государством благоприятной среды для формирования и
развития устойчивого воспроизводства предпринимательского типа. Цель такого
регулирования состоит в постоянном удовлетворении потребностей населения в
продуктах питания и товарах народного потребления, производимых из
сельскохозяйственного сырья.
Сущность государственного регулирования устойчивости воспроизводства в
зернопродуктовом комплексе раскрывается в его функциях. Прежде всего, это функция
формирования эффективных квалифицированных субъектов рыночных отношений –
реальных
собственников,
предпринимателей,
маркетологов,
менеджеров,
производителей, покупателей и т.д. Весьма важна функция поддержания устойчивого
спроса на продукты питания и их предложения. Это достигается путем формирования и
поддержание системы цен, обеспечивающих стимулирование предложения и спроса на
потенциально конкурентоспособные продовольственные товары отечественных
товаропроизводителей. Так, по нашему мнению, исходя из применяемой интенсивной
технологии нормативная себестоимость 1 ц пшеницы составляет 8,85 долл., а при
упрощенной технологии 8,79 долл. Из этого следует, что производство пшеницы станет
выгодным для производителя только в том случае, когда цена его реализации будет
выше себестоимости. Если учесть, что для выживания в условиях рыночной экономики
рентабельность производства должна составлять не менее 25%, тогда реализационная
цена 1 ц пшеницы должна быть соответственно при интенсивной технологии 11,06 долл.
(8,85 х 1,25), а при упрощенной технологии 10,99 долл. (8,79 х 1,25).
Государство поощряет создание системы инфраструктурного обеспечения для
функционирования рынков земли, материально-технических ресурсов, капитала,
продовольственных
товаров.
Оно
обеспечивает
вхождение
субъектов
зернопродуктового комплекса в качестве равноправных продавцов и покупателей в
систему мирового продовольственного рынка. Государственное регулирование также
содействует научному и кадровому обеспечению устойчивого воспроизводства в
зернопродуктовом комплексе.
Государство может выполнить эти и другие функции регулирования и поддержки
устойчивого развития зернопродуктового комплекса, если система такого регулирования
будет базироваться на ряде основных принципах.
Прежде всего, это принцип рационального аграрного протекционизма. Его
особенность в том, что реализуется он комплексно. Это означает, что государство
должно поддерживать надежность воспроизводства не только в сельском хозяйстве, но
и в других сферах АПК, регулируя устойчивость его развития в целом. Поэтому задача
государства состоит в том, чтобы с помощью системы организационно-экономических,
нормативно-правовых механизмов создавать на инновационной основе благоприятные
условия для развития тракторного и сельскохозяйственного машиностроения,
материальной базы мелиорации, восстановления производства минеральных
удобрений.
Аграрный
протекционизм
является
одной
из
основ
обеспечения
продовольственной безопасности страны, как важнейшего компонента национальной
безопасности страны в мирных условиях.
Страны, обладающие развитым АПК, имеют необходимые законодательные акты,
создающие правовое обеспечение продовольственной безопасности. Странам,
неспособным устойчиво обеспечивать население базовыми продуктами питания
угрожает конъюнктурная зависимость от импортеров, потеря экономической
самостоятельности. Большинство промышленно развитые страны имеют обоснованные
концепции продовольственной безопасности, которые отражены в соответствующих
законах. Так, в Германии правовой основой продовольственной безопасности являются
законы «О сельском хозяйстве» и «О продовольственной безопасности» для мирного
времени.
В целях повышения эффективности государственного регулирования зернового
рынка необходимо, прежде всего, совершенствовать законодательную базу,
регламентирующую деятельность сельскохозяйственных предприятий по производству
и реализации зерновой продукции. В частности необходимо принять Закон «О
продовольственной безопасности Республики Казахстан», в котором должны
определяться основные направления государственной политики в области обеспечения
продовольственной безопасности и независимости страны.
Вторым по значимости является принцип программно-целевого регулирования и
поддержки. Его реализация требует разработки концепции устойчивого развития
зернопродуктового комплекса Северного Казахстана.
В этом направлении государственная поддержка сельхозтоваропроизводителей
по Акмолинской области осуществлялась по следующим программам.
В 2000 г. выделено (постановление Правительства РК № 412 от 17.04.2000 г. «О
некоторых вопросах обеспечения ГСМ сельскохозяйственных товаропроизводителей»)
23893 т ГСМ на сумму 602103 тыс. тенге. Получили субсидии хозяйства элитного
семеноводства на сумму 18388 тыс.тенге в количестве 2955,4 т. За 2000 г. в сельское
хозяйство Акмолинской области было направлено 2949,3 млн. тенге инвестиций. Их
доля в объёме инвестиций в экономике области составила 45,6%.
В 2001 г. (постановление Правительства РК № 503 от 18.04.01 г. «О некоторых
вопросах кредитования местных бюджетов в целях обеспечения сельскохозяйственных
товаропроизводителей ГСМ на период весенне-полевых и уборочных работ 2001 г.»)
приобретено 19706 т ГСМ на сумму 906700 тыс. тенге. На приобретение минеральных
удобрений в количестве 2448 т товаропроизводители получили субсидии в размере
20362,5 тыс. тенге (постановление Правительства РК № 40 от 03.12.2000 г. «О
субсидировании сельхозтоваропроизводителей на приобретение минеральных
удобрений»).
В 2002 г. была оказана государственная поддержка сельскохозяйственным
товаропроизводителям Акмолинской области в размере 952894 тыс.тенге. Получили
кредитные средства 475 хозяйств на сумму 833971 тыс. тенге, в том числе 191
крестьянское хозяйство, сумма выделенных средств им составила 98721 тыс. тенге.
Особую роль играет принцип гарантированной государственной поддержки
устойчивого развития зернопродуктового комплекса. Он предполагает поддержку и
эффективное использование средств государственной помощи. Государству важно
гарантировать создание условий для становления и устойчивого поддержания паритета
цен на сельскохозяйственные товары и средства производства для села. Необходимы
сегодня антимонопольное государственное регулирование, поддержка инновационноинвестиционной
деятельности
по
технико-технологическому
перевооружению
зернопродуктового комплеса, помощь в развитии элитного семеноводства, в сохранении
биосистем.
Для реализации принципа гарантированной поддержки зернопродуктового
комплекса нужны экономические механизмы контроля за заинтересованностью и
ответственностью государственных органов, служащих, выполняющих функцию данной
поддержки.
Также важным принципом государственного регулирования устойчивого развития
зернопродуктового комплекса является гибкий, дифференцированный подход к его
осуществлению. Следует учитывать различия в формах собственности и эффективности
хозяйствования, неодинаковую значимость конкретного хозяйствующего субъекта в
обеспечении устойчивой инновационности и экологичности воспроизводства,
потенциальной конкурентоспособности производимой продукции, уровня развития
предпринимательства, рискованности, эффективности участия в реализации
государственных программ и т.д.
Следует отметить принцип мотивационной направленности государственного
регулирования и поддержки. Реализация этого принципа требует формирования
мотивационных механизмов перелива капитала, внедрения экзогенных и связанных с
ним техногенных технологий производства, эффективной структуры и рыночной
инфраструктуры зернопродуктового комплекса.
Для повышения устойчивости функционирования зернопродуктового комплекса
имеется слишком мало финансовых и материальных ресурсов, как у государства, так и у
предпринимательских структур. Это требует особого выделения принципа максимально
эффективного использования ресурсов. Наиболее полное использование ресурсов
требует, чтобы материально-техническая база зернопродуктового комплекса
переориентировалась на их эффективное применение и предотвращение разрушения
потенциала биосистемы на основе максимального внедрения инноваций в
производство. Необходимо, далее, рационально использовать интеллектуальный
потенциал ученых и предпринимательские способности субъектов зернопродуктового
комплекса.
Государству
надлежит
применять
наиболее
эффективные
и
взаимосвязанные формы и методы регулирования с учетом специфики воспроизводства
зернопродуктового комплекса.
Анализ имеющегося опыта показывает, что государственное регулирование
исходит из практики реализации задач развития общества в целом. Прежде всего, речь
идет о формировании экономической политики государства, которую следует понимать
как долгосрочную и предсказуемую линию поведения правительства, обеспечивающую
эффективные результаты хозяйствования, как внутри страны, так и за ее пределами.
Правильный выбор экономического поведения государства обеспечивает стабильность
развития экономики, позволяет избежать различных «скачков». Но такой выбор может
быть обеспечен в том случае, если он базируется:
-на глубоком научном анализе сложившейся социально-хозяйственной ситуации на
момент перехода к новой экономической политике;
-на результатах экспертных оценок научных многовариантных прогнозов по
выяснению материально-технических, природно-экономических и интеллектуальных
ресурсов общества;
-на результатах прогнозов возможного изменения международной экономической
политики и эффективности внешнеэкономических связей и др.
Литература:
1.
2.
3.
Мамыров Н.К., Саханова А.Н., Ахметова Ш.С., Брузати Л. Государство и бизнес. Учеб. пособие.
Алматы.: Экономика, 1999, с.31-36.
Луков В. Роль государства в рыночной экономике. Формирование рыночной политики //
Российский экономический журнал, 1993, № 9, с. 129-137.
Фальцман В. Микроэкономика плановой и предпринимательской систем: основы рыночного
поведения // Российский экономический журнал, 1993, № 5, с.112-123.
Политическая активность женщин Казахстана с точки зрения
гендерного подхода
Садвакасова А.А.,- ст. преподаватель университета «Көкше»
В ХІХ веке в странах западной Европы и США возникло феминисткое движение за
равноправие обеих полов, основным направлением деятельности которой, являлась
борьба за избирательные права женщин. В 60-х годах ХХ века появилось новое понятие
–гендер, характеризующее разницу между биологическим и социальным полом
человека. Гендерный подход к рассмотрению политических, социально-экономических
процессов и явлений отражает их изучение с точки зрения как мужских, так и женских
интересов.
Гендерная политика, отвергая сложившийся в обществе традиционный стреотип о
необходимости общественно-политической деятельности женщин, лишь при решении
проблем семьи, молодежи и воспитания детей, стремится к достижению равноправия
между полами, к изменению взглядов о месте и роли женщины в обществе и политике.
Таким образом, важнейшим вопросом гендерной политики выступает гендерное
равенство во сферах общественной жизни, искоренение всех видов дискриминации в
отношении женщин, их политическая социализация.
Согласно Конституции Республики Казахстан, граждане имеют равные права и
возможности доступа к участию в управлении делами государства. Однако, устойчивой
является тенденция, при которой общее число женщин в выборных органах варьируется
на уровне 10%. И это связана не только с наличием финансовых и правовых барьеров,
но главным образом, со стереотипным мышлением людей, которые предпочитают в
качестве лиц, обладающих властью в определении развития страны, видеть мужчин, а
не женщин. В силу сложившегося менталитета, большинство женщин представлены
среди руководителей среднего уровня, не смотря на то, что их доля среди управленцев
выше, чем мужчин.
В настоящее время Казахстан считается одним из наиболее благополучных
государств на постсоветском пространстве в вопросах ликвидации дискриминации и
развития гендерных институтов. В развитии женского движения наблюдаются
интеграционные тенденции. Так, объединение женских НПО привело к созданию первый
в республике женской партии «Демократическая партия женщин Казахстана».
В деятельности женских НПО за последние 10 лет произошли существенные
изменения. Если первоначально почти все они были ориентированы на социальную
защиту женщин и детей, обеспечение психологических и юридических консультаций,
отстаивания прав отдельных категорий населения, таких как – многодетные и одинокие
матери, женщины инвалиды и другие, в различных спорных ситуациях (из личного опыта
работы в психологической службе при Ассоциации в г.Кокшетау), то сегодня
деятельность многих из них направлена на повышение уровня политической активности
женщин, решения вопросов их равноправного участия в политическом процессе,
политическую социолизацию женщин как полноправного субъекта политических
отношений. Проблемы политического участия женщин стоят очень остро. Это
обусловлено тем, что политика является сферой сильных гендерных ограничений , где
проявляется максимальное противоречие набора различных социально-гендерных
ролей. Если культурно-историческая традиция ориентировала женщин на приватную
(частную) сферу жизни, а мужчин – на публичную (общественную) то, политика является
тем полюсом общественной жизнм, вход который женщинам строго ограничен. А если
женщины в ролитике и появляеися, то часто имеют маргинальные позиции и
представляют там «женские роли» вторичные по престижности и значимости.
Показательно, что наибольшее количество женщин парламентариев от 30 до 50 % в
Швеции, Норвегии, Финляндии, Дании.
Важность и эффективность участия женщин в политике подтверждается и мнением
ученых, основывающиеся на результатах ряда исследований. Так, кыргызский
исследователь С.А.Осауленко пологает, что «у женщин иная роль в политике. Они
првносят в нее чувство охраны семьи, отсутствие конфронтации, стабильность и
сбалансированность». Такой же позиции придерживается и С.Булдекпаева: «участие
женщины в управлении на всех уровнях – фактор стабилизирующий. Там где женщины
составляют 30-40% в структурах власти, общество развивается более стабильно, оно
социально ориентировано».
Как свидетельствует исторический опыт, всякое продвижение женщин к освоению
новой социальной роли всегда сопровождается разной спепенью неодобрения со
стороны консервативно настроенной мужкой части общества, которая усматривает в
этом посягательства на свои права и опасается утратить свои обычные привелегии. Так
было, когда женщины добивались прав на образование, труд, участие в выборах. То же
самое происходит при ее приближении к политическим рычагам управления.
Очень глубоко сидят стереотипы в общественном сознании. В критериях оценки
женщин и мужчин как руководителей, политических деятелей. С трудом воспринимается
способность женщины к лидерству, самостоятельности, объективности, масштабности
мышления, политическому маневру. Эти качества считаются мужскими.
С другой стороны, сложившаяся модель руководителя наложила сой отпечаток на
образ женщины-лидера. Он формируется на основе некоего «мужского стандарта». В
соответствии с ним одежда, поведение, манера обращения женщины претерпевает
своеобразные изменения. Налицо своего рода «маскулинизация» влекущая за собой
поведенческую жестокость, самоуверенность. В результате компрометируется идея
женщины-руководителя. И происходит все это в немалой степени с «благословения» и
для «удобства» мужчин, занимающих руководящие должности и не желающих
поступаться традиционно выработанными нормами, привычным поведенческим
ритуалом.
Прямых правовых актов, ограничающих доступ женщины к власти, конституционно в
Казахстане нет. Между тем, как показывает практика, реформы в Казахстане
экономическая политика выталкивает из сферы общественного производства, в первую
очередь, женщин. Армия безработных формиркется, прежде всего от их имени. Женское
представительство в государственно-политических структурах – символическое.
Все стереотипы являются барьерами на пути женщин в выборные органы традиционные; выражаются в том, что место женщины – в семье, которую она обязана
обслуживать; религиозные – в том, что женщина является грязным, грешным существом,
чье положение в мире второстепенно, социально-культурные – в том, что в любой газете
на первой странице лица умных мужчин, решающих важные государственные задачи, на
последней – женщина с букетиком цветов и «пустым» выражением глаз, наконец
нравственные стереотипы проявляются в оценке безнравственности матери, которая
оставляет своего ребенка ради политики.
Подытоживая вышеизложенное, хочется отметить, что для дальнейшего развития
политической активности женщин Казахстана назрела необходимость создать в
регионах Школу женского политического лидерства для выработки активной жизненной
позиции у женщин, стремления к лидерству, причем, с точки зрения гендерного
равенства, где бы применялись методы современной психологии, теории управления
для передачи женщинам актуальных знаний и эффективных навыков.
Проблемы формирования и развития пространственного воображения в
научно-иетодических исследованиях
Камбаров К.И.,- кандидат педагогических наук,
доцент Кокшетауского университета
За последние более чем три десятилетия в педагогической психологии, дидактике,
методике обучения математике были проведены исследования по проблеме
формирования и развития пространственного воображения учащихся. Значительный
вклад в эту теорию внесли А.К.Артемов, В.Г.Болтянский, А.Д.Ботвинников, Г.Д.Тлейзер,
Я.М.Жовнир, А.Н.Колмогоров, В.Н.Литвиненко, Л.М.Лоповок, А.Пардала, И.Г.Польский,
Г.И.Саранцев, Н.Ф.Четверухин, М.С.Якиманская, В.А.Гусев и другие.
В этих исследованиях ставятся и разрабатываются различные идеи по проблеме
формирования и развития простанственного воображения учащихся. Важное место
занимает здесь общее понятие пространственного воображения и механизмы его
формирования и развития. В связи с этим ставятся задачи на изучение центрального и
паралельного проецирования на одну и две плоскости проекций. Особое внимание
уделяется развитию теории построения геометрических изображений, оперрированию
геометрическими образами , построениям на изображениях геометрических фигур.
При әтом значительное внимание уделяется составлению разнообразных задач
(конструктивных, метрических), ориентированных на формирование и развитие
пространственного воображения учащихся при изучении систематического курса
геометрии средней школы.
Однако, следует заметить , что набор указанных задач не имеет четкой
систематизации по каким-либо признакам. В то же время процесс, решения
конструктивных и метрических задач, направленных на формирование и развитие
пространственного воображения, имеет четко выраженную алгоритмическую структуру.
Это позволяет систематизировать задачи по сложности алгоритма их решения, что
позволило бы повысить эффективность процесса формирования и развития
пространственного воображения учащихся. Однако, построение таких систем
не
исследуется
Среди исследователей проблем формирования и развития пространственного
воображения учащихся в научно – методических работах можно выделить три
направления.
Представители первого направления (А. Д. Ботвинников, В. А. Василенко, И. А.
Ройтмин, Н. Ф. Четверухин и др.), исследуя эту проблему, предлагают, как
правило,системы задач на изучение свойств геометрических фигур и на различные их
преобразования при ортогональном проецировании на две плоскости проекций.
Фунщдаментальными работами является в научно – педагогической литературе
этого направления труды Н. Ф. Четверухина, в которых изложена теория построения
озображений пространсственных фигур в курсе геометрии, раработана параметрическая
оценка изображений. Они написаны на основе всесторонне,го изучения особенностей
педагогического процесса как высшей, так ив средней школе. Основная направленность
этих работ характеризуется стремлением поднять теоритический уровень преподования
геометрии с возможно большим приближением к запросам практики. Автор считает
целесообразным, чтобы математики при прохождении определенных разделов
программы по стереометрии вводили некоторые элементы начертательной геометрии, а
именно , метод ортогональных проекций. С помощью ортоганальных проекций учащиеся
более полно и четко могут представить себе фигуру, изображенную на чертеже.
«Чертеж заполняет пробел между предметными моделями и абстрактными
представлениями фигур» (Н. Ф. Четверухин)
Вопросы преобразования изображений уделяется особое внимание в трудах А. Д.
Ботвинникова. Идеи преобразования имеют большое для всех видов графической
деятельности. Выделение общих приемов преобразования чсоздает более глубокую
основу для осуществления взаимосвязей между геометрией и черчением. Знание и
использование возможностей каждого учебного предмета в области преобразования
изоражений
будет
содействовать
развитию
подвижности
пространственных
представлений учащихся,
что необходимо для формирования творческой
направленности их мышления. Виды преобразований, которые интересны с точки
зрения наших исследований:
1.
Преобразование
с
изменением
пространственного
положения
изображаемых предметов;
2.
Развертывание поверхности предмета;
3.
Преобразование формы предмета. А. Д. Ботвинников выделяет всего семь
видов преобразований и приводит примеры на каждый вид преобразования
изображений в ортогональных проекциях.
Несомненно, овладение всеми видами преобразования изображений и приемами
их выполнения является важным условием совершенствования графической подготовки
учащихся, формирования пространственного воображения, к чему направлены усилия
учителей математики и черчения. Оданко, вопросы построения системы заданий не
исследуются.
Метод ортогональных проекций при решении стереометрических задач использует
И. А. Ройтман. В пользу этой идеи приводится высказывание известного математика В.
М. Брадиса: «Использование ортогональных проекций в курсе стереометрии очень
желательно; оно тем более лекго осуществимо, что в школьном учебнике геометрии
Киселева (Ч.2) в последних изданиях имеется особая глава , им посвященная. Даже не
занимаясь рассмотрением теоритической стороны вопроса, можно использовать
ортогональное прецирование при решении задач, заменяя многословные описания
рассматриваемых пространственных фигур соответствующим эпюром, с которого
решающие задачу и берут все необходимые данные: «Несомненно, что решение такого
рода задач по готовому эпюру, а также самостоятельное изготовление эпюров для
пространственных фигур, заданных словесным описанием, очень способствует и
лучшему пониманию задачи и развитию пространственного воображения ».
И. А. Ройтман считаеет, что недостатком в преподовании геометрии и черчения
является отсутствие связи между этими предметами, нет координации совместных
действий учителей черчения и геометрии. Такой глубокой связью явилось бы изложение
преподователем геометрии – выполнение чертежей, согласуясь с нормами технического
черчения. К сожалению, практикуется другое: преподаватели черчения преподносят
свой предмет догматично, бездоказательно, а преподаватели математики, в свою
очередь, делают зачастую грубые ошибки в изображении геометрических тел. Все это
не может способствовать эффективному формированию пространственного
воображения учащихся. Автор приводит примеры решения стереометрических задач на
различные темы графическим методом. Возможность широкого применения
графического способа при решении стереометрических задач рассматривается также и
в работе Е. Василенко. При решении стреометрических задач методом ортогональных
проекций учащимся приходится производить мысленные операции по перемещению
фигур в пространстве с целью получения наиболее удачного изображения на эпюре.
Представляется, что предложенная автором идея позволяет использовать графический
метод для проверки результата, полученного аналитическим путем. Точность
графических вычислений существенно зависит от точности проделанных операций.
Заинтересованность учащихся в точном ответе приучает их к четкой и точной работе.
Это тем более важно, что в курсе стереометрии отсутсвует измерение при решении
задач.
Автор считает, что решение стереометрических задач методом ортогональных
проекций сводится к следующему:
1.
Необходимо выбрать такое расположение геометрической фигуры
относительно плоскостей проекций, при котором нужные для решения
задачи ее элементы определялись бы по чертежу наиболее просто
(«удобное» расположение).
2.
Для определения натуральной величины отрезка или площади сечения
необходимо использовать способ вращения вокруг оси, перпендикулярной
к одной из плоскостей проекций.
3.
Если по условию задачи требуется определение площади поверхности или
объема фигуры, то при помощи графического
метода необходимо
определить данные, которые используются затем при вычислении.
Необходимо подчеркнуть, что метод ортогональных проекций выгоден при решении
геометрических задач и напостроение. Отличая высокую эффективность этого метода в
формировании и развитии пространственного воображения учащихся, следует сказать,
что здесь авторами не рассматривается вопрос о систематизации задач по каким либо
признакам.
Представители второго направления (Я. М: Жовнир, В. Н: Литвиненко, Л. М:
Лоповок, И. Г: Польский, Н. М. Рогановский и др.) иссследуют различные приемы
построения на изображениях геометрических фигур. Исследование этой проблемы
ведется здесь, как правило, в аспекте построения сечений многогранников и тел
вращения. Большое внимание при этом уделяется построению систем задач,
ориентированных на формирование и развитие пространственнного воображения
учащихся с учетом содержания и структуры курса стереометрии средней школы.
Однако, проблема систематизации задач по каким – либо признакам здесь не
рассматривается.
На формирование
и развитие пространственного воображения учащихся
ориентирована работа И. Г. Польского в виде сборника задач на построение на
проекционном чертеже
с кратким изложением теории построения изображений
пространственных фигур, о свойствах параллельной проекций, о верности и точности
чертежа. В сборник включены задачи конструктивного характера, расположены в том же
порядке, в каком расположен теоретический материал в учебнике Кисилева.
В задачах на построение сечений различных многогранников секущая плоскость
определена тремя точками, расположенными в основном на ребрах этих
многогранников,
что
значительно
облегчает
построение
сечений.
Анализ
рассматриваемой работы показал, что автором только в двух случаях точки взяты на
гранях треугольной
и четырехугольной
пирамид. Однако, комбинация
месторасположения указанных точек расширило бы круг задач, позволяющих полнее
использовать свойства параллельного проецирования.
На определенные трудности, возникающие
в процессе преподования
стереометрии, указывает В. Н: Литвиненко.
Бастауыш буынан орта буынға қиналмай өту тәсілі «Тәй-тәй»
бағдарламасының педагогикалық әдістемелері
Р.Командир.,- Көкшетау қаласы,
М.Ғабдуллин орта мектебі
Ќазіргі уаќытта Ќазаќстанда білім берудіњ µзіндік єрт‰рлі ‰лгісі ќалыптасуда. Б±л
процесс білім парадигмасыныњ µзгерумен ќатар ж‰реді. Білім берудегі ескі мазм±нныњ
орнына жањасы келуде. Жања білім прадигмасы І орынѓа баланыњ білімін, білігі мен
даѓдысы емес, оныњ т±лѓасын, білім алу арќылы дамуын ќойып отыр.
Ќазіргі уаќытта педагогика ѓылымыныњ бір ерекшелігі- баланыњ т±лѓалыќ
дамуына баѓытталѓан жања оќыту технологияларын шыѓаруѓа ±мтылуы. Б‰гінгі тањда
П.М.Эрдниевтіњ
дидактикалыќ
бірліктерді
шоѓырландыру
техналогиясы,
Ш.А.Амановшилидіњ
ізгілікті-т±лѓалыќ
технологиясы,
В.Ф.Шаталовтыњ
оќу
материалдарыныњ белгі жєне сызба ‰лгілері негізінде ќарќынды технологиясы,
М.Чомановтыњ проблемалыќ модульді оќыту технологиясы, Ж.А.Қараевтыњ, Є.
Ж‰ніспектіњ жєне т.б ѓалымдардыњ оќыту технологиялары кењінен танымал.
Ќазаќстанда 1998 жылдан бастап Джордж Сорос Ќорыныњ «Тєй-тєй»
баѓдарламасы бастауыш сыныптарда белсенді т‰рде ќолдануда. Єлемніњ єрт‰рлі
елдерінде ж‰ргізілген зерттеулерде осы баѓдарламаныњ тиімділігі т±лѓаныњ танымдыќ
ќабілеттерін жєне танымдыќ процестерді дамыту, шыѓармашылыќ ќажеттіліктерден
ќанаѓаттандыруѓа белсенді сµздік ќорын (ауызша жєне жазбаша) дамытуѓа баѓытталуы.
Б±л баѓдарламаныњ таѓы бір ерекшелігі бастауыш сыныптан бастап дарынды
балалардыњ ќабілеттерін ашуѓа м‰мкіндігін тудырады. Бастауыш сынып оќушыларын
дамытудыњ мањызды факторы олардыњ білімі мен даѓдыларыныњ дєрежесін ѓана емес
сонымен бірге аќыл-ой шыѓармашылыќ ќабілетін, тіл байлыѓын дамытуды
ќалыптастыруѓа м‰мкін беретін б‰кіл оќу барысында жолѓа ќою болып табылады.
Осындай к‰рделі міндетті шешуде ерекше орын алатын єдіс – «Тєй-тєй»
баѓдарламаныњ элементі орталыќтармен оќыту єдісі. Б±л баѓдарламаныњ маќсаты
мектеп, ата-ана, оќушы арасындаѓы ќарым-ќатынасты ныѓайта т‰су, орталыќтар
арќылы єр балаѓа ќалаѓан ісін тањдауѓа, µз ойларын еркін айтуѓа, µздерін ересектемен
еркін сезінуге, ойлау ќабілеттерін дамыту, шыѓармашылыќ ізденіске итермелеу, µзара
ќатынасу, сµйлесу дамытудыњ негізгі факторы болып табылады.
Осы маќсатќа жету ‰шін:
І. Сынып бµлмесін белсенділік орталыќтарымен ±йымдастыру.
а) Математика
є) Ѓылым
б) Жазу
в) Єдебиет
г) ¤нер
д) Ќ±рылыс орталыќтары бар.
Єр орталыќ µзінше керек кµрнекілік ќ±ралдармен, жазба плакаттармен, схемалармен,
суреттермен ата-аналардыњ кµмегімен жабдыќталады.
ІІ. Єр орталыќта оќушыларѓа еркін ж±мыс жасауѓа м‰мкіндік жасау керек. Ол
‰шін м±ѓалім мемлекеттік стандарты бойынша берілген баѓдарламаѓа анализ жасай
келе орталыќтармен ж±мыс жасауѓа сєйкес келетін таќырыптарды ана тілі, д‰ниетану,
ќазаќ тілі, ењбекке баулу пєндерін кіріктіріп таќырыптыќ жоспар ќ±ру.
Мысалы: 4 сыныптыњ Ана тілі пєнінен берілген «Туѓан елім- т±нѓан шежіре»
атты тараудыњ ішіндегі таќырыптарды, Д‰ниетану пєнініњ «Туѓан ел-Отан» тараудыњ
таќырыптарымен кіріктіре келе ќазаќтыњ ќас батырлары туралы суреттеу, жапсырмалау,
єрт‰рлі кітапшалар, буклеттер жасайды жєне кітапханада ізденіс ж±мыстарын ж‰ргізіп
жан-жаќты материалдар жинап єрт‰рлі шыѓармашылыќ ж±мыстарын жекелей немесе
бірлесе орталыќтарда ж±мыстар істейді.
ІІІ. Ата-аналарѓа баѓдарламаныњ негізін жеткізу ‰шін сабаќќа жєне сабаќтан тыс
ж±мыстарѓа ‰немі ќатыстыру, балаларыныњ орталыќтарда орындаѓан ж±мыстарымен
кµрме ±йымдастыру, баласымен бірге бірлесе єрт‰рлі шыѓармашылыќ ж±мыс жасату
мектеп µмірімен тыѓыз байланысты болуына ‰лкен нєтижесін береді.
ІV. Тєй-тєй баѓдарламаныњ ќызыќты бір элементі к‰нде тањертењгі жиын
±йымдастыру. Оќушылар бір-бірімен ќызыќты ќуаныштарын бµлісіп, орталыќта ж±мыс
жасайтын серігін тауып алады, кіріктірілген таќырыптарѓа єр орталыќта не істеуге
болады, ќайда барып ізденіс ж±мыс жасайды жєне ќандай ж±мыс жасалѓанына
ќорытынды жасайды.
V. Єр орталыќта єр оќушы тыњдайды, жазады, суреттейді, ќ±растырады, кµреді,
айтады, зерттейді, бейнелейді. Б±л м‰мкіндіктер оќушыныњ танымдыќ ќабілетін,
танымдыќ процесін дамытады.
VІ. М±ѓалім сабаќта єр балаѓа психологиялыќ ќолдау кµрсетуі, психологиялыќ
жайлы орта тудырады.
а) Балаларѓа єрќашан сенім тудыру.
є) Оќушылардыњ оќуѓа деген ішкі ќызыѓушылыѓына мєн беру.
б) Оќушы ќиындыќќа кездескенде єрќашан кењес алуѓа болатын т±лѓа ретінде
т±руы.
в) Єр баланыњ кµњіл к‰йін сезіну жєне ќабылдау ќабілетін дамытуы.
г) Орталыќта бірге ж±мыс жасайтын серігін µзін еркін тањдауѓа м‰мкіндік тудырут
ќажет.
Оќу процесін оќушылар ойынѓа ќатыса отырып оќып аз шаршайды жєне де оќу
ќызметінен жаѓымды эмоцияларды алып, ќанаѓаттанады.
VІІІ. Орталыќпен ж±мыс жасаудыњ нєтижесінде єр оќушы µзіне берілген
тапсырманы аяѓына дейін орындайды, шыѓармашылыќ ќабілеттері дамиды, оќушы µз
ойын, пікірін еркін жеткізе алады. Ата-аналардыњ баласыныњ оќуына деген кµңіл к‰йі
µзгереді.
Осыныњ нєтижесінде оќушылардыњ оќуѓа деген ќызыѓушылыќтары арта т‰седі.
Жазу орталыѓында єрт‰рлі таќырыпќа мазм±ндама, шыѓарма жаздыру, ±йќасын тауып
µлењ жаздыру ж±мыстарын ж‰ргізгенніњ нєтижесінде ќазаќ тілі пєнінен µтілген ќалалыќ
бастауыш сынып оќушыларыныњ арасынан µткізілген «ХХІ- ѓасыр тарланы» атты
олимпиададан Ќуанышбекова Дина ж‰лделі орынѓа ие болды.
Ана тілі пєнін µнер орталыѓымен байланыстыра ж‰ргізу оќушыларды ойлауѓа,
артистікке д±рыс сµйлеуге тєрбиелейді. Осы ж±мыстарды ±тымды д±рыс
±йымдастырѓанныњ нєтижесінде 2003 жылѓы ќалалыќ «Жас батыр» сайысына шєкіртім
Сабыров Алтынбек ІІ орынѓа ие болды. Оќушыларды мектеп ішкілік жєне мектептен тыс
µнер, спорт мектептеріне ќатысады. Ќалалыќ, облыстыќ єрт‰рлі сайыстарѓа ќатысып
ж‰р.
Тєй-тєй баѓдарламасы ж±мысыныњ жаќсы ќорытынды беруі м±ѓалімге ата-ананыњ
кµмегі ќажет етеді. Оѓан дєлел «Жања жыл» ертењгілікті, ¦лыстыњ ±лы к‰ні «Наурыз»
мерекесін, «Ќош бол, ќ±тты єліппе» ертењгіліктерді ата-аналар комитетініњ тµрайымы
Ахат Алтыншаш, Ќуанышбекова Лайла, Сембаева Єсия таѓы басќа ата-аналардыњ
±йымдастыруымен оќушыларѓа ±заќ уаќыт еске ќалардай ќызыќты µтті.Баяндамамды
өзара қатынасу, сөйлесу адам тұлғасын дамытудың маңызды факторы болып табылады.
Сондықтан оқу қызметін өзара қатынас жасату арқылы ұйымдастыру тек жандандырып
қана қоймайды, оқушы тұлғасын дамытуға елеулі ықпал етеді деп қорытындылаймын.
Енді біз бастауыш буыннан орта буынға қиналмай өту жолдарының шешу тәсіліне
тоқталайық. Бұл тәсіл «Тәй-тәй» бағдарламаның элементін орта буынның оқу
мазмұнына енгізу болып табылады.
Өзара қатынасу, сөйлесу адам тұлғасының маңызды факторы. Сондықтан
бастауыш буын мен орта буынның өзара байланысы. Сабақтастығының байланысы
біздің мектеп үшін жақсы жолға қойылған. Тәй-тәй бағдарламаның элементтерін орта
буынның формасына, мазмұнына енгізуі бастауыш буыннан орта буынға ауысқан
оқушылардың психологиялық үлкен көмек болады. Себебі бастауыш буында бір
мұғалімнің алдынан ғана өткен бала әртүрлі мұғалімдерге барып өз-өзін көрсете алмауы
мүмкін. Сол себептен оқу жылының басынан бастап бастауыш буынмен орта буын
арасындағы сабақтастық мәселесі өте тығыз болу қажет.
Оқушылардың бастауыш сыныпта ашылған танымдық қабілеттерін әрі қарай
дамыту, қажеттіліктерін қанағаттанадыру, шығармашылық қабілеттерін одан әрі
дамытуға ықпал ету мақсатпен орта буында сабақ
беретін мұғалімдерге Тәй-тәй
бағдарламаның мақсатын, мазмұнынын, формасын тереңдете түсіндіру мақсатпен
мектеп әкімшілігінің ұйымдастыруымен, Тәй-тәй атты мектепішілік семинар
ұйымдастырылады. Осы бағдарламаның элементін алғаш бастаған мұғалімге сабақтың
құрылымын, формасын өзгертуге тура келеді. Мұғалімге оқушылардың белсенді оқу
қызметін ұйымдасытру формаларын ойлап, әзірлеу керек. Мұғалім өзінің сана-сезімін,
оқушыларға қатынасын, эмоциялық және ақыл-ой қуатын қайта құруды талап етеді.
Жаңа тәсілді алғаш бастаған мұғалімге оқушылардың өзгеріп еркін ұстауы, айхай шуы
ұнамауы мүмкін. Бұл жағдаят балаға еркіндік беріп тұр.
Сол себептен мұғалім мен оқушы өздерін нық сезіну, өз күштерін сендіру
мақсатпен ұйымдастырылып, мұғалімдер осы бағдарламамен жұмыс жүргізетін
сыныптардың сабақтарына қатысып, мұғалімдерге бағдарламаның элементін қолдана
отырып өзара орталықтармен жұмыс атқарып, ата-аналармен кездесу жасап пікір
алмасты. Осы семинарды ұтымды ұйымдастырғанның нәтижесінде орта буынға сабақ
беретін мұғалімдер сабақтарына элементті қолдана отырып әртүрлі ашық сабақтар
өткізді. Солардың бірі 5«ә» сыныбына математика пәнінен беретін мұғалім Шаршенова
Б.Қ. қалалық басқа мектеп ұстаздарына ашық сабақ өткізді.
Оқу жылының соңында осы сыныпқа сабақ беретін мұғалімдер арасына «Тәйтәй» бағдарлама элементін қолданудың тиімділігі қандай?» деген сұраққа мұғалімдер оқу
процесін осылай ұйымдастырудың артықшылығы оқу материалын оқушылар еске жақсы
сақтайды, сөйлеуі, қисынды ойлауы дамиды, оқушының қорқынышы, мазасыздығы
жойылады, өзін таныту мүмкіндіктері пайда болады деген жауап берді. Оқушылар
арасына жүргізген «Сабақтың формасы қалай ұйымдастырылғаны пайдалы?» деген
сұраққа... Өзара қатынаста сөйлесіп ой бөлісу көп нәтижелі деген ойды білдірді. Ұлттық
мектептің құрылымына сай жыл бойы оқушыларымыздың интеллектуалдық, ғылыми,
әдебиеттік, музыкалық, суреттеу, спорттық, артистік қабілеттерін сабақ барысында
дамыта отырып зерттеу жүргізіп диаграмма жасау әр мұғалімнің міндеті. Биылғы оқу
жылының зерттеу жұмысының қортынды диаграммасы төменде көрсетілген.
2002-2003 оқу жылының 3 «ә» және 5 «ә» сыныбының шығармашылық қабілеттерінің
диаграммалық қорытындылары
3 «Ә» сыныбы
5
4 ,4
4 ,4
4 ,3
г ы лы ми
эд еб и ет
4 ,5
4 ,4
4 ,3
4 ,6
4 ,4
4
3
2
1
0
и н теллект
тех н и калы ќ
му з ы калы ќ
су р ет
ар ти стік
сп о р тты ќ
5 «Ә» сыныбы
5
4 ,7
4 ,6
4 ,7
4 ,9
4 ,9
4 ,9
4 ,7
4 ,8
4
3
2
1
0
и н теллект
г ы лы ми
эд еб и ет
тех н и калы ќ
му з ы калы ќ
су р ет
ар ти стік
сп о р тты ќ
2002-2003 оқу жылының оқу сапасы
3 «Ә» сыныбы
100
86,9
86,9
86,9
II- т ок с5ан
III- т ок с ан
«Ә» сыныбы
IV - т ок с ан
79
80
60
40
20
0
I- т ок с ан
100
80
80
68
64
68
60
40
20
0
I- т ок с ан
II- т ок с ан
«Тәй-тәй» бағдарламаның тиімділігіне
ықпалын анықтау үлгісін ұсындым.
III- т ок с ан
IV - т ок с ан
көз жеткізе келе жеке тұлғаны дамыту
Тәй-тәй бағдарламаның ықпалы
шығармашылық
қабілетін дамыту
танымдық
қабілетін
жетілдіру
Бастауыш
белсенді сөздік
қорын дамыту
буыннан
орта
буынға
ауызша, жазбаша
суреттеу, жапсыру, драмалау, іздену
түсіну, қолдану, білу, талдау, бағалау
елестеу, ойлау, жады,
қабылдау, зейін
танымдық
процесін
дамыту
қиналмай
бағдарламаның элементерін ұтымды ұйымдастыру оқушы
ықпал етеді деп қорытындылаймын.
өту
жолдарына
Тәй-тәй
тұлғасын дамытуға елеулі
Методология составления опросной части семинарского занятия
Бахытжан А.К. ,- университет «Көкше
В рамках проводимой реформы системы высшего образования в Казахстане
стала актуальной задача разработки структуры учебного материала таким образом,
чтобы при полном переходе отечественных вузов к кредитной технологии обучения
сохранить в полном объеме тот минимум информативности материала, который
успешно давался обучающимся при советской системе высшей школы.
В данной работе приведен материал опросной части семинарского занятия по
курсу общей физики, преподаваемого автором студентам экологического факультета
Кокшетауского университета, обучающихся по специальности 170340 «Прикладная
экология». За основу курса приняты учебники [1]-[4]. Структура содержания занятия
построена таким образом, чтобы ее можно было бы адаптировать к занятию по
кредитной технологии обучения с минимальными изменениями.
Тема семинара: «Первое начало термодинамики». Эта тема охватывает
вопросы по следующим тематическим блокам:
1. число степеней свободы молекулы;
2. закон равномерного распределения энергии по степеням свободы молекул;
3. формулировка первого начала термодинамики и его математическое
представление;
4. работа газа при изменении его объема;
5. теплоемкость;
6. применение первого начала термодинамики к изопроцессам;
7. адиабатический процесс;
8. политропный процесс.
Для полного освоения обучающимися данной темы им необходимо последовательно
ответить на перечень вопросов по каждому из приведенных выше тематических блоков.
Вопросы по первому блоку (число степеней свободы молекулы):
1. Что называется числом степеней свободы?
2. Из каких модельных представлений молекуле одноатомного газа приписывают
три степени свободы?
3. Почему у молекулы одноатомного газа не учитывается энергия вращательного
движения? Ответ доказать математически.
4. Почему для реальных молекул учитываются степени свободы колебательного
движения?
Освоив понятие степеней свободы модельных и реальных молекул, во втором блоке
обучающийся переходит к изучению вопросов, связанных с понятием распределения
энергии по степеням свободы (закон равномерного распределения энергии по степеням
свободы молекул). Это следующие вопросы:
1. Какая энергия называется внутренней энергией термодинамической системы?
2. Что означает понимание внутренней энергии как однозначной функции
термодинамического состояния системы?
3. Почему колебательной степени свободы приписывается вдвое большая
энергия, чем поступательной или вращательной?
4. Как математически записывается закон Больцмана о равномерном
распределении энергии по степеням свободы молекул?
5. Как записывается формула внутренней энергии для произвольной массы
идеального газа?
Освоив материал двух первых блоков, студент готов к изучению одного из
фундаментальных законов физики – первого закона термодинамики (третий блок:
формулировка первого начала термодинамики и его математическое представление).
Для его освоения ему необходимо ответить на следующие вопросы:
1.
В
результате
чего
может
изменяться
внутренняя
энергия
термодинамической системы?
2.
Какой закон в термодинамике является законом сохранения и превращения
энергии?
3.
Как формулируется первое начало термодинамики?
4.
Что называется вечным двигателем первого рода?
После усвоения первого закона термодинамики обучающемуся необходимо рассмотреть
различные аспекты данного закона, главное практическое значение которого
заключается в возможности определения с его помощью работы газа при изменении его
объема (четвертый тематический блок).
1. Вывести уравнение работы газа, находящегося в цилиндре под поршнем, при
его расширении и перемещении в результате этого поршня на расстояние dl.
2. Какие процессы могут изображаться графически?
3. Как ведут себя термодинамические параметры при равновесных процессах?
В
пятом
разделе
рассматривается
одна
из
важнейших
характеристик
термодинамических систем, понимание которой позволит студентам самостоятельно
интерпретировать реальные процессы, наблюдаемые ими вокруг себя. Эта
характеристика – теплоемкость.
1. Какая теплоемкость называется удельной и как записывается ее формула?
2. Какая теплоемкость называется молярной и как записывается ее формула?
3. Вывести формулы теплоемкостей вещества при его постоянном объеме и
постоянном давлении с учетом степеней свободы молекул.
4. Почему в уравнении Майера Cp всегда больше, чем CV?
5. Почему для молекул двухатомного газа нарушается принцип независимости
молярных теплоемкостей от температуры, справедливый для одноатомных
газов (на примере графической зависимости CV от Т)?
В шестом блоке (тема: применение первого начала термодинамики к изопроцессам)
обучающийся должен ознакомиться с прикладным значением первого начала
термодинамики. Для этого он должен ответить на следующие вопросы:
1. Какие процессы называются изопроцессами?
2. Как записывается первое начало термодинамики при изохорном процессе?
3. Как вычисляется работа изобарного расширения?
4. Какой физический смысл молярной газовой постоянной?
5. Как в изобарном процессе определяется количество сообщаемой системе
теплоты?
6. Как в изобарном процессе определяется внутренняя энергия системы?
7. Как записывается первое начало термодинамики при изотермическом
процессе?
В седьмом и восьмом тематических блоках осуществляется расширение понятия
изопроцессов. Перечень вопросов седьмого блока (адиабатический процесс):
1. Какой процесс называется адиабатическим?
2. Вывести математически уравнение адиабатического процесса.
3. Как записывается уравнение Пуассона при переходе к переменным T, V или
p, T ?
4. Чему равны числовые значения показателей адиабаты для одноатомного и
двухатомного газов соответственно?
5. Что общего между адиабатой и изотермой?
Перечень вопросов восьмого блока (политропный процесс):
1. Чему равны теплоемкости при изохорном, изобарном, изотермическом и
адиабатическом процессах?
2. Как записывается уравнение политропы?
3. Доказать, что изопроцессы и адиабатический процесс являются частными
случаями политропного процесса.
Ответив в полном объеме на вышеприведенный перечень вопросов по блокам данной
темы, обучающийся должен освоить теоретическую часть материала. Естественно,
данный набор знаний должен закрепиться им в практических и лабораторных занятиях,
т.е. посредством решения физических задач и выполнения учебных экспериментальных
исследований.
Литература.
1.
2.
Трофимова Т.И. Курс физики: Учеб. пособие для вузов. – 6-е изд., стер. – М.: Высш. шк.,
2000;
Савельев И.В. Курс общей физики: Учеб. пособие. В 3-х т. Т.1. Механика. Молекулярная
физика. – 3-е изд., испр. – М.: Наука, Гл. ред. физ.-мат. лит., 1986;
3.
4.
Ремизов А.Н. Курс физики: Учеб. для вузов / А.Н.Ремизов, А.Я.Потапенко. – М.: Дрофа,
2002;
Грибов Л.А., Прокофьева Н.И. Основы физики: Учебник. – 3-е изд. – М.: Гардарика, 1998.
«Атамекен» Бағдарламасының «Төрт түлік» Бағыты бойынша жүргізілген
әдістемелік жұмыстар
Сүйеубаева Б., - Тереңөзек кенті, № 25 орта мектеп директоры, Қызылорда
«Төрт түлік» Бағытын жүзеге асыру барысында, бірінші – шығармашылық топ құрылады,
екіншіден – Бағытты оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай үш бірлестік анықталады,
үшіншіден – Бағытты кешенді түрде жүзеге асырудың жоспары жасалады.
1. Шығармашылық топ немесе «Атамекен Ордасы»
Топ мектептегі тәлім-тәрбие жұмысының орталығы болып табылады. Алдымен Бағытты
жүзеге асырушы оқушылардың жас ерекшеліктері мен мүмкіндіктеріне негізделген тиімді
тәрбие жүйесінің жоспары жасалады. Жұмысты одан ары үйлестіру барысында топ:
Бағыттың жұмыс жоспарын айқындап, арнайы хабарлама жасайды;
Бағыттың елтаңбасын белгілейді, оның қандай сыныптарға бөлінгенін және
атқарылатын жұмыстардың мөлшерін, есеп беру мерзімдерін белгілейді;
Жергілікті жерлердегі еңбек науқаны, ауыл шаруашылығы, басқа да көмек
қажет ететін кәсіпорындардың, фермалардың, егістік аймағының, шопандардың
қыстауларын белгіліп, картаға түсіреді, еңбек жорықтарын ұйымдастыру
жоспарын құрастырады;
2. Негізгі іс-әрекеттер:
Әр бірлестіктерге жекелеген тапсырмалар беру:
Топ басшыларын сайлау және еңбек жорықтарына шығуға дайындау;
Көзге түскен белсенді оқушыларды мадақтау:
Бағыт бойынша болашақтағы ауқымды жұмыстарды жоспарлау
3. «Төрт түлік» бағыты бойынша кешенді тәлім-тәрбие жұмысы
Қыркүйек
Төрт түлік атаулары туралы жазылған әңгімелер
«Төрт түлік мал – табиғаттың берекесі» атты бүкілмектептік ойын-сайыс
Күз мезгілі кезіндегі малдарды күтіп баптау
Күзеу туралы жалпы түсінік
Қазан
Жылқы малы туралы жалпы түсінік
Жылқы иесі – Қамбар ата туралы этномифологиялық әңгімелер
Жылқы жануарын күтіп-баптау, жасын ажырату, етін мүшелеу
Күз айларындағы ауылшаруашылығының ерекшеліктері
Қараша
Қой малы туралы түсінік
Қой мен ешкі шаруашылығының тұрмыс пен экономикадағы рөлі
Қой мен ешкі терісінен жасалатын заттар
Қой мен ешкі төлдері және оларды бағып қағу дәстүрлері
Желтоқсан
Түйе малы және оның қысқаша тарихы
Түйе өсірушілердің салттары
Қазақстандағы түйе асырайтын аймақтар
Түйенің сүтінен дайындалатын сусындар
Шығармашылық топ аталмыш жоба негізінде «Төрт түлік» Бағыты бойынша жылдық
жоспарды жасап шығады.
Жылдық жоспарды әрбір сыныптың жоспары негізінде түзген дұрыс. Оның себебі,
атқарылған жұмыстарды жыл аяғында қорытындылау барысында, әр сыныптың
шығармашылық есебі мен жұмыс нәтижелерін айқындауға мүмкіндік береді. Осы
жұмыстармен қоса «төрт түлік малға» қатысты дүниелерді пәнаралық байланыстар
негізінде пайдаланған азбар. Ол үшін география, биология, дүниетану, зоология
пәндерінің мұғалімдерімен қарым-қатынас жасай отырып, білім стандартына қосымша
атқарылатын іс-шараларды жоспарлау керек.
Осы ретте мектептегі тәрбие жұмыстарын жандандыру барысында сыныптан тыс
жұмыстарға үлкен назар аудару керек. Оған мектептегі оқушылар ұйымдарының
шығармашылық-ізденімпаздық жұмыстары жатады.
Оқушылар ұйымы «Төрт түлік» Бағытын жүзеге асыру барысында мынадай ауқымды
іс-шаралар атқарған жөн:
1. Жергілікті жердің территориясында орналасқан малшы ауылдарды,
ауылшаруашылық нысандарын, мал фермалары мен қыстауларын,
агроөнеркәсіптік кешендер және басқа экономикалық маңызы бар
нысандардың топографиялық картасын жасау;
2. Шопан ауылдарына мәдени-шығармашылық экспедиция ұйымдастыру
мақсатынды өнерпаз-шығармашыл белсенді оқушылар ұжымын құру;
3. «Төрт түлік» Бағытын кешенді түрде жүзеге асыру мақсатында әр түрлі
шығармашылық іс-шаралар ( видео-фото материалдар жинастыру, тәрбие
сағаттарының тиімді өткізу жобаларын жасау, еңбек ардагерлерімен
кездесулер өткізу т.б.)
4. Қазақ халқының және басқа халықтардың мал шаруашылығына қатысты
дәстүрлері, ырым-сырымдары, аңыз-әңгімелері, ғылыми-зерттеу жұмыстары
туралы деректер жинастыру;
5. Республикалық, аймақтық, облысаралық, ауыларалық «Жас төлшілер»
слеттерін өткізу, озық тәжірибелер алмасу;
6. Бүкілмектептік «Төрт түлік» атты танымдық ойын-сайыс ұйымдастыру;
Әдебиеттер
«Атамекен» Бағдарламасы.,- Егемен Қазақстан, 26 тамыз 1991 жыл
Ұлттық энциклопедия.,- А, 5 томдық, 1998
География животных.,- М, 1970
Хайуанаттар туралы халық ертегілері.,- құр.С.Қасқабасов,А, Ғылым, 1979
Ә.Жақыпов.,- Түйе өсірушілердің түсіндірме сөздігі,А,Қайнар, 1989
Көркем проза аудармасындағы ырғақ
А.Әбілов.,- филология ғылымдарының кандидаты, доцент, Қызылорда
Қыры мен сыры көп күрделі көркемсөз өнерінде бірімен бірі сабақтас, бірімен бірі
байланысты толып жатқан көкейтесті проблемалар бар екені және солардың бірі –
сөз өнеріндегі ырғақ, ырғақ болғанда поэзиядағы ырғақ емес, қара сөзбен
жырланған көркем шындықтағы – прозадағы ырғақ екені белгілі. Қазақ әдебиеттану
және тілтану ғылымдарында поэзиядағы ырғақ мәселесі біршама зерттелгенмен,
көркем прозадағы ырғақ мәселесіне қатысты зерттеу еңбектер жоқ деуімізге де
болады.
Көркем шығармада жазушының қолданған әдіс-тәсілдері оның стильдік
ерекшелігімен, стильдік қолтаңбасымен тұтаса, ой мен сезімнің жарасымдылығын
таныта шығарманың идеялық, көрекмдік сапасын мазмұн мен пішін бірлігінде
анықтайды десек, осы эстетикалық критерий талабына жауап беруде, яғни
шығарманың эстетикалық сипат алуында ырғақ та аз роль атқармайды. Осыған
орай ең алдымен «ырғақ» - дегенді анықтап алуға тура келеді.
Ырғақ мәселесіне қатысты қазақ филологиясында тек поэзиялық шығармалар
төңірегінде пікірлер болып, прозаға қатысты әңгіме айтылмауы да «қазақ
прозасында ырғақ жоқ па, бар болса қарастырылмауына не себеп» деген
сауалдарды күн тәртібіне қояры анық. Қазақ көркем аудармасы мәселелеріне де
қатысты «түпнұсқа ырғағы сақталған» немесе «ырғақ сақталмаған» деген сияқты
пікірлер айтылғанмен, сол «ырғақ» дегенді қалай анықтаймыз, ол қалай сақталуы
керек, ырғақтың бұзылу себебі неде – деген сұрақтарға жауап ала алмаймыз.
Сондықтан мәселені жан-жақты қарауға тура келеді.
Ырғақ деген не ? Ырғақ, яки ритм – қимылдың, құбылыстың, үннің, жүйелі,
мерзімді, мөлшерлі қайталануы. Ырғақ – жасанды емес,- дейді З.Қабдолов – табиғи
нәрсе, өнерге ғана емес, өмірдің өзіне де тән нәрсе, мезгілімен келіп, мерзімінен
кетіп тұратын жаз бен қыс, көктем мен күз, күннің шығуы мен батуы, толқынның
жағаға соғуы мен қайтуы,- Тютчевше айтсақ, мәңгілік тасу, тартылу – түп түгел
ырғақты құбылыстар.
Адамның аяқ алысы, жүрек соғысы... – бәрі ырғақ. Ырғақ өнерге де қатысты дейтін
болсақ, сонымен қатар, көркемөнердегі жаратылыс – қашан да көңіл-күй
қатынасымен ғана жүзеге асатын бейнелі, образды, эмоциональды ұғымдар
қорытпасы болса, онда көркем проза ырғақтан тыс бола ма? Әрине, жоқ.
Өлеңнің әр сөзі – ырғақты сөз. Өлеңді оқу, тыңдау, түсіну, өлеңге тұшыну, толқу,
тебірену – бәрі ырғаққа байланысты. Сөз өнерінің өзге түрінен өлеңнің басты
өзгешелігі де ырғақта жатыр.
Көркем әдебиеттің тілі екі түрлі жүйеде: не көркем қара сөз – проза, не өлең –
поэзия түрінде жазылатындығы ықылым заманнан белгілі жәйт. Екі үлгінің араласып
келетін тұстары да бар болғанмен, бұған дау тумасы анық және сөз өнерінің өзге
түрінен өлеңнің басты өзгешелігі – ырғақта екендігі, ырғақ - өлең жазудың негізгі
құралы, ақындық өнердің басты шарты екендігі де ақиқат.
Шещендік сөздерді, жұмбақтарды, мақал мен мәтелдерді поэзияға тән деп кімкімнің де айта алмасы ақиқат және бұл байланыстың, бұд жалғастықтың да арқауы
ырғақ екені анық. Проза ырғағы өз алдына томаға-тұйық, жеке тұратын құбылыс
емес, керісінше, өмір шындығының көркем бейнелеуінде тілдік-көркемдік
құрылымның тұтаса жарасымдылық табуы процесімен бірлікте қарастырылады.
Сонымен қатар, көркем проза ырғағының аясында сөздердің мағыналық тобы –
синтагманың ролі айқын сезіледі және поэзиядағыдай анық көрініп тұрған ұйқас та,
шумақ та, тармақ та болмағанмен, олардың өзгерісті түрдегі белгілері, ұшқындары
ұшырасып отырады.
Бұлай болуының себебі де ұйқасты, шумақ пен тармақты өлеңге айналдыратын
негізгі қуат – ырғаққа байланысты екені анық. Егер ырғақты жалпы алғанда тең
өлшемдер бітімдерінің заңды түрдегі қайталамасы дейтін болсақ, ол поэзиядағыдай
айқын да анық көрінбесе де, прозада аралық толастардың (пауза) және мағыналық
бітімдердің артық-кем кезектесуінде ырғақ барлығы байқалады.
Бұл ырғақтардың байқалуы – оқырман сезіміне тікелей қатысты. Сондай-ақ,
шығарма желісінде автордың не айтқысы келгеніне орай іс-әрекет пен қозғалыстың,
бояу, айшықтың, фразалар үні мен ой екпінінің лезде өзгеруіне қатысты проза
ырғағы да тез өзгергіш. Міне, бұл жәттер оның нәзік қырларының мол екенін
аңғартады. Оның сюжет пен композицияға қатыстылығы, сөздің, сөз тіркесінің,
сөйлемнің, абзацтың, бөлімнің өзіндік ырғақтары барлығы, автор тілі мен
кейіпкерлер тілі ырғақтарының бөлектігі, образдар ырғағы мен пейзажға қатысты
ырғақтардың болуы, тіпті дыбыстардың да ырғақ туғызуға әсері болуы, көркем
прозадағы ырғақтың күрделілігін көрсетсе, аллитерация, ішкі ұйқас, ой екпіні,
ассонанс, инверсия, сөздер қайталамалылығы мен қосарламалылығы, одағайлар,
қыстырмалар мен қаратпа сөздердің, парцелляциялық прозалық шығармада
ырғаққа қатыстылығы оның сан қырлылығын көрсетеді.
Проза ырғағы поэзиядағыдай біркелкі тең бітімдердің заңды түрдегі қайталамасы
арқылы емес, мағыналық екпіндердің қайталамасы арқылы, үн екпіндерінің
дәйектілікпен жоғарлатылуы не төмендетілуі арқылы, сөйлемдердің өлшемдестік
құрылымы – синтагмалардың орналастырылуы арқылы және осыдан бұрын
ырғақтың көп қырлылығына байланысты біз атап өткен жағдайларға қатысты
жасалады.
Проза ырғағындағы осы нәзіктік пен күрделілік, маңыздылық пен сан қырлылық
тұтаса келіп, автордың негізгі ойы мен өзі суреттегелі отырған өмір құбылысына
берген бағасына ой өзегі – идеясына келіп тіреледі.
Жоғарыда айтылған жәйттер проза ырғағының бір жағынан тілдік материалды
ұйымдастырудың белгілі бір формасы болумен қатар, екінші жағынан эстетикалық
қызмет атқаратын сапа екендігін де көрсетеді. Қорыта айтар болсақ, көркем
прозадағы ырғақ – шығарманың тілдік-көркемдік құрылымының үндестігі, оның
тыныс-тіршілігінің қан айналысы, жүрек соғысы, өмір бейнесінің көркем шындыққа
айналуындағы ерекшеліктердің түпкі қазығы, көркем шығарма эстетикалық
сапасының өзегі.
Ырғаққа қатысты, ырғақ аясында зерттелуі тиіс жекелеген жәйттер сөз болды,
бірақ олар мазмұн мен пішін бірлігіне, сюжет пен композицияға, көркем шығарманың
тіліне байланысты жалпылай қарастырылды. Стиль төңірегінде жазушының
ерекшелігіне, сөйлем құрылысына байланысты жәйттер, әдіс-тәсілдер әңгіме болды
да, суреткердің сөйлемдегі әлгідей құруының негізі, жазушы ойының, сөз бен сөз
тіркестерінің, сөйлемдері мен бөлімдерінің, абзацтары мен тарауларының
ырғақтары, олардың арасындағы ырғақтық байланыс, прозадағы үн мен ой екпіні
және ырғақтың тұтасып, көркемдік арқау деңгейіне көтерілуі терең талданбады.
Сол себепті, біздің көркем прозадағы ырғақ мәселесіне жалпы түрде болса да
тоқталып өтцімізге тура келді. Ал, бұл мәселе көркем аудармаға қатысты
бұрынғыдан да күрделілене түседі, өткені аударма өнеріндегі ырғақ мәселесі
әдеттегідей бір қаламгердің шығармашылық ерекшелігіне тән, бір ұлт тіліндегі бір
көркем шығармаға байланысты ғана емес, екі ұлт тіліне, шығарманың екі нұсқасына,
екі қаламгер ерекшеліктеріне байланысты зерттелуі, яғни ырғақтар үндестігі
зерттелуі қажет.
Ырғақтар үндестігі – жазушы мен тәржімашы шығармашылық даралықтарына,
олардың стильдік ерекшеліктеріне тікелей қатысты, сондықтан кейбір жәйттер
алдыңғы бөлімдерде әңгіме де етіледі. М.М.Гиршманның ырғаққа байланысты әр
тілдің өзіндік ерекшеліктері бар деген жоғарыда айтылған пікіріне қосыла отырып,
бұл бөлімде, табиғаты бөлек екі тілдегі ырғақтардың көркем прозадағы көрінісіне,
қазақшаға аудару кезінде орысша нұсқа ырғағының сақталуы мәселелеріне назар
аудармақпыз, тілдің грамматикалық құрылымының ұлт тілдеріндегі әр түрлілігі
аударма жағдайында прозадағы ырғақ пен интонацияның түрлілігіне әкелетіндігін
ескере отырып, аударма нұсқа ырғағының түпнұсқа ырғағымен үндесуін
қарастырмақпыз.
Бұл
орайда
аудармашы
Ә.Жұмабаев
қазақшалаған
шығармаларды
түпнұсқаларымен салыстыру – аудармашы жетістігі мен олқылықтарының сыр
себебін ашпақ, біздің пікір қорытып, ой түюімізге негіз болмақ.
Подумав, он продолжал так:
Не знаю, сколько пройдет лет, только в Каперне расцветет одна сказка, памятная
надолго. Ты будешь большой, Ассоль. Однажды утром в морской даль под
солнцем сверкнет алый парус. Сияющая громада алых парусов белого корабля
двинется, рассекая волны, прямо к тебе. Тихо будет плыть этот чудесный корабль,
без криков и выстрелов; на берегу много соберется народу, удивляясь и ахая; и ты
будешь стоят там. Корабль подойдет величественно к самому берегу под звуки
прекрасной музыки; нарядная, в коврах, в золоте и цветах, поплывет от него
быстрая лодка.
- Енді неше жылдан кейін болатынын білмеймін, бірақ Капернеде кереметтей бір
аңыз туады, оны жұрт ұзақ жылдар жыр ғып айтады әлі. Сен ол кезде бой жетесің,
Ассоль. Бір күні ертеңгілік алыстан, шалқар теңіз төсінен күн нұрына малынған
алқызыл желен көрінеді. Ақ кеменің алқызыл желкендері алаулап ерке толқынды
тіле тура саған қарай беттейді. Бұ ғажайып кеме қару кезеп, қаһар төкпей, у-шусыз
жәйімен жүзіп келе жатады. Теңіз жағасы таңдай қағып, таңырқасқан халыққа толып
кетеді, солардың ішінде сен де жүрсің. Тамылжыған ғажайып бір күй ойнаған кеме
кереметтей сән-салтанатпен жиекке жақындап келіп тоқтайды, сосын одан түрлітүсті кілемдер мен алтындатқан асыл жиһазға малынған гүл жасаулы қайық бөлініп
шығады.
Үзінді аудармасы біршама деңгейде сәтті шыққан, тәржімашының тіл байлығы да,
сөз кестесі де мол екенін көреміз. «Әрі жатық, әрі сырлы, әрі сырмінез сөйлем»дейді осы үзіндінің аудармасы жөнінде Т.Жұртбаев.
Қазақша нұсқа сөйлемдерінің сырлылығына, жатықтығына ешкімнің шүбә
келтірмесі белгілі, алайда сөйлемдердегі ой епкіндерін, паузаларды (кідіріс,
толастар), сөйлемдер өлшемдестігін, синтагмаларды салыстыра көрсек, кейбір олқы
тұстар да байқалады. Бірді-екілі синтагмалық ауытқу болмаса, жалпы алғанда
синтагмалар сөйлемде көп ретте сай түсіп жатады. Алдайда, ой екпіндері мен
сөйлем өлшемдестігінің бөлектігі ырғаққа да әсер еткен.
Бұл пікірлердің қай-қайсысы да көкейге қонады десек те, ойлануды қажет ететін
тұстары да бар. Егер ырғақты тек үзіндіге қатысты қарастырып, сөйлем, сөз тіркесі,
сөз, дыбыс тұрғысындағы мәселелер назардан тыс қалса, немесе ырғақты сөз
тіркестер ұзынды-қысқалығымен байланыстыра қарасақ біржақтылыққа ұрынар едік,
ал егер сөздік компоненттердің симметриялы түрде орналасуы жетекші орынға
шықса, онда схематизмге жол ашуымыз да мүмкін. Міне сондықтан жоғарыда
айтылған жәйттердің тілдің синтаксистік құрылымы жағдайында ой, интонация және
ырғақтың байланыстылығы тұрғысынан тұтаса қарастырылуы дұрыс жол болмақ.
Сонымен қатар бұл байланыс, осы тұтастық шығармадағы көркем шындық пен
бейнелеудің, ұғынудың, яғни мағынасына бойлаудың және өмір шындығына
авторлық бағаның мағыналық бірлігі – мазмұнмен байланысты ізделінуі тиіс.
Әдебиеттер:
Қабдолов З.,- Сөз өнері, А, Мектеп, 1976, 374 бет
Қаратаев М.,- Әдебиет және эстетика, А, Жазушы, 1970, 351 бет
Жұртбаев Т.,- Көркем аударма, А, Жазушы, 1986, 170 бет
Гришман М.,- Ритм художественной прозы, М, Сов. Писатель, 1987, 362 стр.
Бельгер Г.,- Гете мен Абай.,- А. Жалын, 1989, 104 бет
Білім жүйесін ақпараттандырудың өзекті мәселелері
Жиенбаева Б.С.,- ғылыми-ізденуші, Көкшетау
«¦лттыќ бєсекелестік ќабілеті бірінші кезекте оныњ білімділік дењгейімен айќындалады.
...єлемдік білім кењістігіне толыѓымен кірігу ... он екі жылдыќ білім беруге кµшу ќажет...
...м±ѓалімдердіњ біліктілігін неѓ±рлым сапалы дењгейге кµтеру ќажет...»
Н.Є.Назарбаев
(Президенттіњ Ќазаќстан халќына Жолдауы. Астана, 2004 жыл 19 наурыз)
Елбасы Н.Є.Назарбаевтыњ Жолдауында аќпараттандырудыњ ќоѓам µмірінде
атќаратын ролініњ мањыздылыѓын атап µткен. Елбасы бастамасымен ќолѓа алынѓан
аќпараттандыру ісі орта білім ж‰йесінді барынша орындалуда. Аќпараттыќ
технологиялыќ даму-елдіњ экономикасын жаќсартуѓа, халыќтыњ т±рмыс-тіршілік
дењгейін кµтеруге, ±лттыќ ќауіпсіздікті к‰шейтуге септігін тигізіп,
єлемдік
ќауымдастыќтаѓы еліміздіњ орнын аныќтайды. Ѓаламдыќ бєсекелестік к‰рделі
технологияларды мењгеруге ±мтылуды ќажеттігін талап етеді. Осылардыњ ќатарында
білім беруді аќпараттандырудыњ орны зор. Б±л жайт орта білім берудіњ мазм±ны мен
сапасын арттыруына, оќытудыњ єдіс-тєсілдерін жетілдіруіне, аќпарат єлемінде µз орнын
табатын, аќпаратты мєдениет биік, адамгершілігі мол, жан-жаќты дамыѓан т±лѓаныныњ
дамуына септігін тигізеді.
Жања аќпараттыќ технологиялардыњ орта білім ж‰йесінде ќолданатын жолдары
бірігіп, оќу ‰рдісінде информатика пєні м±ѓалімі сарапшы роліні атќарады. ¤мір
талабына сай жыл сайын информатика пєн м±ѓалімдерініњ білімі мен тєжірибесіне жања
талаптар ќойылуда. Ол дегеніміз информатика пєн м±ѓалімі пєнді толыќ мењгеріп ќана
ќоймай, ѓылыми жетістіктерді кµздеп, аќпарат жєне аќпараттыќ коммуникациялыќ
технологиялар айналасында сауатты маман болып, білімін оќу ‰рдісінде єдіскерлікпен
толыќ пайдалана білуі керек. Сонда ѓана «компьютер-м±ѓалім-оќушы» ‰шб±рышынан
жалындаѓан, дамыѓан т±лѓа ќалыптасады.
Єр ±стаз педагогикалыќ жолында алдына ќойѓан маќсатына жетуді баѓдарлайды.
Б‰гінгі заманныњ талабына сай жања педагогикалыќ технологияларды пайдалану - єр
пєн м±ѓалімініњ басты ќ±ралы. Осы баѓытќа орай зерттеп ж‰рген мєселемныњ басты
таќырыбы: «Оќушылардыњ шыѓармашылыќ ќабілетін дамыту жолында пєнге деген
ќызыѓушылыѓын арттырудыњ тиімді тєсілдері». Осы т±рѓыда мынадай оќу-тєрбие
мєселелері туындайды:
1. Оќушылардыњ логикалыќ ойлау, танымдыќ жєне шыѓармашылыќ ќабілеттерін ашу,
ќазіргі заманѓа сай, аќпараттыќ мєдениеті жоѓарѓы дєрежедегі маманданѓан т±лѓаны
ќалыптастыру.
2. Жања аќпараттыќ технологияны еркін пайдалана
алатын, ќоѓам
ќажеттіліктеріне
орнымен
ж±мсай
алтын
жан-жаќты
дамѓан,
ќарќынды
аќпараттандыруды толыќ мењгеретін жеке т±лѓаны ќалыптастыру.
Теориялыќ білімді баќылау жєне зерттеу, оќушыныњ шамасына ќарай білім
кµлемін ±сыну, µзін-µзі баѓалаудаѓы статистикалыќ баќылау – инновациялыќ ж±мыстыњ
бір тармаѓы болып табылады.
Жањалыќ кезењі: 1. Оќушы µз м‰мкіндігіндегі аќпараттарды жоѓары
дењгейдегі аќпараттарды ќабылдауѓа, салыстыруѓа баѓыттау.
2. ¤зін-µзі баѓалау процесінде дењгейін жетілдіру.
3. Аќпарат єлеміндегі сауаттылыќты орта білім ж‰йесініњ бастауыш буынан
бастап(1-4сыныптар), орта буында (5-10 сыныптар) негіздеп, жоѓарѓы сатыда (1112сыныптар) мамандыќќа бейімдесек, болашаќта заман талабына сай, жан-жаќты
дамыѓан т±лѓа ќалыптасады.
Бастауыш буында-информатика пєнін ж‰ргізудіњ оќу –тєрбиелік маќсаты болыпоќушыныњ бойында болашаќ µмірде µте ќажетті - логикалыќ ойлау, белсенділік,
шыѓармашылыќ ќабілеттерін дамыту, ойындар ж‰йесін пайдаланып сабаќќа
ќызыѓушылыѓын туѓызу, компьютерлік сауаттылыќ негізін ќалау жєне ±йымшылдыќќа
бейімдеу. Тєжірибеде оќушы ж±мыс процесінде µз ењбегініњ нєтижесін кµріп ќана
ќоймай, басќа да балалардыњ ж±мысын баѓалауѓа, оларѓа ќажетінше кµмек кµрсетуге
дайын т±ратындыѓы байќалды. «Жењілмейтін» есепті ±жым болып «жыќќанѓа» не жетсін.
Балалар жеткен «жењістеріне» шын ж‰ректен ќуанады.
Ал орта буынѓа келсек-б±л кезењ физиологиялыќ ерекшеліктерге байланысты
µте к‰рделі кезењ. Оќушыныњ бойында аќпарат єлеміне деген зерттеушілік,
танымдылыќ, ізденушілік ќабілеттері туындайды. Б±л кезењде информатика пєнін
оќытуда т±лѓа бойында логикалыќ ойлау ќабілетімен бірге µзіндік дамуы мен ынтасын,
шыѓармашылыѓын дамытуѓа бейімделеді. Осы кезењде оќушыныњ бойында дербес
танымдыќ белсенділігін дамытуѓа даѓдыландырып, ізденіске жетелеу тєрізді адам
бойында мањызды ќасиеттерді дамытуда ‰йірме ж±мысыныњ ролі зор. ‡йірме ж±мысы
оќыту мен тєрбиелеудіњ ќажетті т‰ріне жатады. Балалардыњ белсенділігін артып,
дербес ж±мыс жасауѓа, шыѓармашылыѓан дамытуѓа, ±жымдыќќа, ењбегініњ нєтижесін
баѓалауѓа бейімдейді. Б±л ж±мысты ж‰ргізуде оќытудыњ жања педагогикалыќ
технологияларын кењінен пайдалану м‰мкіншілігі туады, м±ѓалім дамыта оќыту, тірек
сигналдарын, ойын элементтерін, даралап оќыту, т.с.с. ±станымдарын ќолдана алады.
Компьютерлік баѓдарламаларды мењгері процесінде т±лѓа бойында зерттеушілік,
танымдыќ, ќызыѓушылыќ ќасиеттері барынша ќалыптасады. Жоѓарѓы сатыѓа келген
оќушы алѓан білімін,ќабілетін єрі ќарай мамандыќ тањдау жолында пайдалануѓа
баѓыттайды.
Болашаќта тек аќпараттыќ технологияны мењгеріп ќана ќоймайтын,
ќоѓам µмірін жаќсартатын, елін єлемге танытып, мемлекетті г‰лдендіруге µз ‰лесін
ќосатын, заман талабына сай негізделген т±лѓа µмір жолына шыѓады.
Я по тебе скучаю…
Халықтың тәрбиелік дәстүрлері
С.Кенжеахметұлы.,- профессор, Арқалық қаласы
Бала тәрбиесіне, жалпы адам тәрбиесіне терең мән беріп, оның сәтті қағидалары
мен ережелерін жасағандардың бірі – қазақ халқы. Оның тәрбие тәсілдері мен
тәжірибелері өте көп. Халықтың ғасырлар бойы жасаған зор еңбектерін жазып шығу
үлкен еңбек, қыруар жұмыс. Оның бәрін қамти алмасақ та, сол жұмыстың бір
тамшысы ретінде ұлттық тәрбие ісіндегі сәбилік кезден – ес біліп, ер жеткенге
дейінгі салт, дәстүр, әдет, ғұрып үлгілері мен өнегелері баланың өсу жолымен
беріліп отыр.
Құрсақ тойы (дәстүр). Жас келіншектің екі қабат болғаны белгілі болса, оның
абысындары мен қайын сіңлілері сол үйге оңаша құрсақ тойын жасатып, аман-сау
босануына тілек білдіреді. Қазақ ғұрпы бойынша бала біткен келіншекті «күмәнді»,
«аяғы ауыр» деп тұспалдап айтады.
Қазанжарыс - әйел босанар сәтте басқа әйелдер қазанға жеңіл-желпі тамақ істеп,
оны босанатын әйелден бұрын пісірмек болып «жарысады». Халық ұғымы бойынша
туатын бала «қазан жарысқа қатысып» одан бұрын өмірге келуге тырысады деп
түсінген.
Сүйінші. «Сүйінші келініңіз келеді деп, Әдеппен қол қусырып сәлем берді»
(Наурызбай-Қаншайым жырынан). Қуанышты хабар жеткізуші адам «сүйінші» деп
келеді. Мұндайда қуанышты үй иесі «қалағаныңды ал» дейді. Немесе оған риза
болатындай сыйлық ұсынады. Бұл шын қуанудың, ризалықтың белгісі. Сүйінші
сұраудың да, оның сүйіншісін алудың да ешқандай ерсілігі жоқ.
Шілдехана. «Сәрсенбай зор қуанышты болып, шілдехана қанша қыз-бозбала
жиып... баланың есімін Жамал қойып еді» (М.Дулатов). Кей жерлерде «шілделік»
деп те атайды. Жаңа туған нәрестенің құрметіне жасалатын ойын-сауық, той. Мұнда
«балаңыздың бауы берік болсын» дегендей құтты болсын айтылады, жастар
жиналып ән салып, домбыра тартып, өлең, жыр айтады. Шілдехана - өмірге адам
келгеннің және оған қуанудың бір белгісі.
Шашу. «Ханымдар Қаншайымға келген жерден шашуға құрт орнына ділдә
шашты» (Наурызбай-Қаншайым жырынан). Шашу – қуаныш айғағы ретінде
жасалатын салтанатты дәстүр. Бала туғанда, келін түскенде, алыс сапардан көп
күткен жолаушы келгенде, құда келгенде, тағы сол сияқты зор жақсылық, қуанышты
күндерде әйелдер құрт-кәмпиттен, күміс тиыннан шашу шашады. Шашылған
шашуды тойға қатысушылар теріп алып, ырым қылып, балаларына апарып береді.
Шашуды әйелдер ғана шашады.
Қалжа. «Менің сорлы шешеме қалжа қайда. Қой сат деп әкем барды көрші
байға». (С.Торайғыров). Жас босанған әйелге арнаулы мал сойылып берілетін
тамақ «қалжа» деп аталады. Жақын адамдар да «қалжа» әкеледі. Бұл әрі
сыйластық, құрмет әрі босанған әйел сауығып кетсін деген мақсатпен туған елдік
дәстүр.
Тымаққа салу. Ел арасында «шала туып тымаққа салып өсірген екен» деген
сөздер жиі естіледі. Халықта әдетте шала туған сәбиді осылай өсіретін ғұрып бар.
Оның себебі шала туған сәби ұстауға, бесікке салуға келмейді, тымақ жылы, әрі
бөлеуге ыңғайлы болады. Және сәбидің неше күні кем болса, сонша күн керегенің
әр басына ілініп қойылатындықтан күн кереге басы арқылы есептелінеді.
Мысалы: қырық күн кем болса керегенің қырқыншы басынан кейін бала тымақтан
алынып, әдетте жаңа туған баланың рәсімі жасала бастайды. Айталық, ат қою,
бесікке салу т.б. (Егер бала қыста туса онда үй қабырғасына бірнеше шеге қағылып
ілінеді).
Бесікке салу. «Әлди-әлди ақ бөпем. Ақ бесікке жат бөпем» (бесік жыры). Бесік –
қасиетті, киелі, құтты мүлік, сәбидің алтын ұясы болып есептеледі. Жаңа туған
баланы бесікке салу да халқымыз үшін елеулі дәстүрдің бірі. Бесікке салу жолы
үлкен, елдегі тәрбиелі, өнегелі әжелерге, әйелдерге тапсырылады. Ол бесікті отпен
аластап, «тыштырма» жасап алып, баланы бесікке бөлейді. Бесік үстіне жеті түрлі
қадірлі таза заттар қойылады. Бесікке салған адамға «бесікке салар» яғни кәделі
сый беріледі. Осындай қуаныш үстінде «Бесік жыры» айтылады.
Тыштырма. Сәбиді бесікке салар кезде бесіктің түбегі тұратын тесіктен құрт,
ірімшік, тәттілер өткізіп «тышты, тышты» деп, ырым жасайды. «Тыштырманы»
әйелдер ырымдап бөлісіп алып, бала-шағаларына үлестіріп береді.
Иткөйлек (ғұрып) – ырымшыл халқымыздың баланы қырқынан (туғанына қырық
күн толған күн) шығарғаннан кейін, оның көйлегін тәтті түйіп иттің мойнына байлап
жіберетін дәстүр бар.. Итті балалар қуып жетіп, мойнындағы «иткөйлекті» шешіп
алып, тәттісін бөліп жейді. Көйлекті баласы жоқ келіншектер ырым қылып алады.
Қырқынан шығару. Қазақ халқының ғұмырында жеті, тоғыз, отыз, қырық бір
сандары қасиетті деп есептелінеді. Мысалы «Жеті жарғы», «Жеті қазына»,
«Қырықтың бірі қыдыр» деген қағидалар осы сандық ұғымнан пайда болған. Соның
бірі баланы «қырқынан шығару дәстүрі». Әдетте баланың туғанына қырық күн
толған соң оны ыдысқа қырық бір қасық су құйып шомылдырады. Бұл ресми дәстүр.
Оған үлкен әжелер, әйелдер қатысады, кәде беріледі, дастархан жайылады.
Сәбидің қарын шашы алынып, оны сәбидің өзінің киіміне матаға орап тігіп қояды.
Тұсаукесер. «Тұсауыңды кесейін, күрмеуіңді шешейін» (тұсаукесер жыры).
Сәбиді қаз тұрғаннан кейін тез жүріп кетсін деген тілекпен жасалатын ғұрып, ырым.
Ол үшін арнайы ала жіп дайындалады. Бұл ала жіп аттамасын деген ұғымнан
шыққан. Сол жіппен баланың аяғын кәдімгідей тұсап оны аяғын жылдам басатын
әйелге қидырады. Сүріншек, жайбасар адамдарға кестірмейді. Тұсауы кесілген
баланы қолынан ұстап тез жүгіртеді, шашу шашылады. Баланың ата-анасы тұсау
кесушінің кәдесін береді.
Тұмар. Бала ауырғанда молдаларға дұға жаздырып оны үшбұрыштап матаға не
теріге тігіп баланың мойнына тағып қояды. Бұл пәле-жаладан, тіл, көзден, аурусырқаудан сақтайды деген діни ұғымнан туған. Тұмардың түрлері көп, оны кейде
жас төлдерге, ауырған малға да тағады.
Тұлым. «Сәрсеке! Көңілге солай екен дұрыс та ғой, ләкиінде шариғатта балаға
тұлым қою дұрыс емес» (М.Дулатов). Баланың (ұл, қызды) кішкентай кезінде шашын
өсірмей екі шекесіне енкі шоқ шаш қояды. Мұны «тұлым» деп атайды. Тұлым
көбінесе қыз балаға қойылады және ол сәбиге лайықты ғұрып.
Кекіл. «Қарағым, айналайын, кекілдім-ай. Көгілдірі аққудың секілдім-ай» (Халық
өлеңі). Жас балалардың шашын тегіс ұстарамен алып тастайды да маңдайына бір
шөкім шаш қалдырып, оның жиегін тегістеп қиып қояды. Оны «кекіл» дейді. Кекіл
балаларға жарасымды ажар береді. Кекіл жылқыда да болады.
Айдар. «Тұлымдысын тұл қылды. Айдарлысын құл қылды» (Қобыланды жыры).
Балалардың төбе шашын ұзартып өсіріп, моншақ араластыра өріп қояды. Мұны –
айдар дейді. Бұрын ел бұл ғұрыпты көп қолданған. Мысалы, Кенесарының інісі
атақты Наурызбай батырдың ұзын айдары болған. Балаға Айдар деп те ат
қойылады, ол осыдан шыққан. Бұл ғұрып ер балаға жасалады. Сәбилерге шаш
орнына кекіл, тұлым да қойылады.
Сүндеттеу. Алты-жеті жасқа толғаннан кейін еркек баланы сүндетке отырғызады.
Сүндеттеудің денсаулыққа, тазалыққа да пайдасы бар. Баланы сүндеттеу үлкен
рәсім. Ол әр ата-ананың борышы. Бұл рәсімнің «сүндет тойы» деген жөн-жоралары
болады.
Студенттермен жүргізілетін өзіндік жұмыстың орны
»Көкше» университеті
«Жоғары математика» кафедрасының
аға оқытушысы Дүйсембаева Л.Қ.
Болашақ білім мен
ғылымдаҒылым мен техниканың тез қарқынымен даму адамдардың мәдени дәрежесінің
өсуі халық ағарту ісіне күн сайын жаңа міндеттер жүктейді. Оқытушылардың тәжірибесі
көрсеткендей бағдарлама материалын студенттер бірдей жеңілдікпен меңгере алмайды.
Оның үстіне әр пәннің өзіндік ерекшелігі бар екені бәрімізге айқын.
Математика пәніндегі бір қиыншылық – оның абстрактілігі мен практикада бірден
көрінбейтіндігігі және студенттердің өзіне бірден баурап алалмайтындығында.
Сондықтан студенттердің математика пәніне дайындығын жан-жақты жетілдіру
оқытушылардың аса маңызды міндеттерінің бірі. Бұл міндетті шешуде жоғары оқу
орындарында, яғни әрбір мамандықтарда, математика курсынның күнделікті
практикалық өмір талабына сай жаңа мазмұнда оқытылуы қажет. Ол үшін пән
оқытушысы сабақ тиімділігін арттыру жолдарын іздестіруге тиіс.
Қазіргі кезде қалыптасқан коғамдық тәжірибені қайта бағалау жалпы білім беру
жүйесіне, мамандарға қойылатын талаптарды өзгертуде.
Орта және жоғары оқу орындарында математиканы оқытудың мақсаты студенттерге
күнделікті өмірде және қазіргі қоғамда пайдалы еңбек еткенде қажет болатын және де
басқа пәндерді оқып меңгеруге, білімін ары қарай жалғастыруға толық мүмкіншілік
беретін математикалық білім, іскерлік және дағдылардың негізін берік және саналы
түрде меңгеріп алуын қамтамасыз ету.
Қазіргі кезде, ғылыми информацияның жедел өсуіне байланысты студенттердің
өздігінен білім алып, өздігінен оқып үйренуі өте маңызды болып отыр.
Студенттердің өздік жұмысы туралы қорытынды жасағанда келесіндей тұжырымға
келуге болады : өздік жұмыс студенттің тек өз белсенділігі түрінде анықталады. Әрбір
өздік жұмысты бастар кезінде студент алында белгілі бір мақсат , проблема болуы қажет.
Берілген өзіндік жұмысты орындау барысында әр студент өзінің жеке тәжірибесін
пайдаланып , алған білім деңгейінде жұмыс жасайды. Өздік жұмысты ұйымдастыру
кезінде оқытушы студентке арнайы тапсырма береді, ал студент берілген тапсырманың
қажеттігі жөнінде өз ойын бекітеді. Біріншіден, берілген тапсырманың мазмұнын
талдайды, өзінің осыған дейін алған білім деңгейін саралап тапсырма мақсатын
түсінеді. Екіншіден, берілген тапсырманы орындау үшін қандай амалдар керек екендігін
ойластырады және ойластырған жоспарды іске асырады, яғни тапсырманы орындайды.
Үшіншіден, алған нәтижесіне талдау жасайды.
Студенттерге берілетін өздік жұмыстар дидактикалық жағынан үш түрге бөлінеді: білім
алуға арналған өздік жұмыс; білімді пайдалануға арналған өздік жұмыс; теориялық
материалды тексеруге арналған өздік жұмыстар.
Жаңа материалды студеттердің өз бетінше оқуы, яғни оқытушы кейбір
материалдарды студенттерге үй тапсырмасы ретінде беруіне болады. Мұндай жұмысты
өткізгенде оқытушы әрбір студенттің осындай жұмысты істеуге дайын екендігіне көзі
жетуі керек.
Мысалы, анықталған интергралды өткенде оның жеке қасиеттерінің дәлелдеулерін
студенттерге бөліп беруге болады.
Өзіндік жұмысқа студенттерді үйрету үшін оларды өткен жаңа материалдарға
қатысты сұрақтарға өздігінен жауап беруге үйрету қажет. Өзіндік жұмыс нәтижелі болуы
үшін оның мазмұны, берілу аумағы, күрделілігі дұрыс анықталуы керек. Қорытындысы
нәтижелі болу үшін өзіндік жұмысты студенттің қабілетін, білім деңгейін,іскерлігін ескере
отырып әр қайсысына жекелеп берген жөн болады.
Студенттерге негізгі керегі – алған мәліметтерінің қажетті маңызды жерлерін бөліп
ала білуі.
Мысалға «Туынды» тақырыбын өткенде студенттерге формулалармен бірге
туындының геометриялық және физика мағынасы ұсынылады.
Бұл тақырыптарды өткенде студенттер материалдардың жаңа емес екенін түсінуі
керек. Берілген мәліметтер оларға негізінен физика курсынан таныс екенін ұғынуы
керек. Осылайша студенттерде жаңа материалдың негізгі
жерлерін бөліп ала білу қабілеті қалыптасады.
Студенттер оқытушының басқаруымен жаңа материалдың маңызды жерлерін бөліп
алуға үйренгеннен кейін, өтіп жатқан жаңа материал бойынша сұрақтарға жауап беру
жоспарын өз беттерінше құруды үйренеді.
Мысалы, «Туынды » тақырыбына байланысты студенттер төмендегідей сұрақтарға
жауап беру жоспарын құра білулері қажет:
1.Туынды түсінігін беретін есептер.
2. Туынды анықтамасы .
3.Туындыны табудың жалпы ережелері.
4.Функция дифференциалы және үздіксіздік арасындағы байланыс.
Әбден қалыптасып алғаннан кейін студенттер ауызша жоспарлар құратын болады.
Өзіндік жұмыстың маңызды түрінің бірі - үй тапсырмасы. Негізіндіе жаңа тақырып
сабақ үстінде пысықталып, ал үйге шығарылған есептерге ұқсас есептер берілуі
керек.Үй тапсырмасы ретінде студенттерге есептер ғана беріліп қоймай түсіндірілген
жаңа материалды оқу дәлелденген теоремаларды пысықтау, пысықтаудың жаңа
әдістерін қарастыру тапсырылады.
Қорыта келгенде математика ғылым мен техниканың тілі болып табылады,
сондықтан оны оқып білу адамның ақыл- ойының дамуына да үлкен әсер етеді.
Қазіргі уақыттың талабына сай бүкіл Қазақстан бойынша жоғары оқу орындары
«Кредиттік оқыту жүйесіне » көшкелі отыр. Әрине бұл талап бәрімізге бірдей қойылып
отырғандықтан, Көкшетау университетінің оқытушылар ұжымы да дайындық жүргізуде.
Әдебиеттер
1.Ғылыми –көпшілік журнал «Зерде» 2001жыл.№4.
2. Ғылыми –әдістемелік журнал « Математика және физика» 2004жыл.№2.
3.В.Т.Лисичкин, И.Л.Соловейчик. Математика. М., «Высшая школа» 1991.197-206-беттер.
Махмұд Қашғари - өз заманының энциклопедист ғалымы
НүсіповаА.К.,Р.Қыдырбайқызы,Р.Қ.Баймұхамбетова.,- Талдықорған қаласы
«Диуани лұғат ат-түрки» атты тіркі ділдес елдердің әйгілі сөздігінің авторы – Махмұд
ибн әл Хусейн ибн Мухаммед әл Қашғари Орта Азияның түркі тайпаларынан
шыққан. Бұл жөнінде белгілі ғалым Әшір Нәжіп мынадай ой айтады: «Сөж жоқ оның
өмірі Баласағұн қаласымен тығыз байланысты. Бұл жерде ол ұзақ жылдар бойы
тұрған болу керек. Ал Қашғари деген лақап аты. Оның Қашқар қаласында оқығанын
немесе сол қалада ұзақ уақыт тұрғанын көрсетеді»
Махмұд Қашғари «Диуани» сөздігінің алғы сөзінде: «Қайырымды, мейірімді
Алланың атымен бастаймын. Енді Мұхаммедтің айтар әңгімесіне назар
салыңыздар. Мен Тәңірдің гүлденген мемлекетті түркілердің топырағында
жаратқанын, өмір біліктерімен сол топырақты ғажайып өрнектегенін көрдім. Тәңір
оларды түркілер деп атап, асқан сән-салтанатқа ие қылды.
Сондықтан мен түркілердің зерек қабілет иелерінің бірі, әрі ұрыстағы шебер
найзагері болғандығынан олардың шаһарлары мен далаларын түгел кезіп шықтым.
Түрік, түрікмен, оғыз, жігіл, яғма, қырғыздардың сөздермен сөйлеу мәнерлерін
зерттеп, қажеттісін пайдаландым. Әрқайсысының тілі мен салты санама әбден
қалыптасты. Соларды мұқият зерттеп, арнайы әліппелік тәртіпке келтірдім. Мәңгілік
ескерткіш, әрі таусылмас әдеби-көркем мұра болып қалсын деген ниетпен түркі
елдерінің сөздігін жасап, кітапқа «Түркі сөздерінің жинағы» деп ат қойдым».
Махмұд Қащғари тіл білімі мен әдебиетке қатысты көлемді де, күрделі екі ғылыми
еңбек жазған. Бірі – «Жавахирун – нахв фи луғотит турк» (Түркі тілдері синтаксисінің
қағидалары) деп аталады. Өкінішке орай, М.Қашғаридың бұл еңбегі бізге жетпеген.
Кітаптың тағдыры әзірше белгісіз күйінде қалып отыр.
«Диуани лұғат ат түрки» 1074 жылы жазылған. Бұл түркі тілдерінің тұңғыш
ғылыми грамматикасы. «Диуани лұғат ат түрки» түрікше-арабша түсіндірме сөздік
қана емес, сонымен бірге, ол түркі тілдерін зерттеуде теңдесі жоқ ғылыми еңбек.
Біз үшін ең маңыздысы – автор түсіндірме сөздікке ежелгі ауыз әдебиеті үлгілерінен,
өзі өмір сүрген орта ғасырдағы поэзиялық шығармалардан аса құнды материалдар
– түрлі тақырыптағы өлең-жырлар, ертегі-аңыздар, мақал-мәтелдер, қанатты сөздер
және басқа сөздер үлгілерін енгізген. Әдеби шығармалар мен халықтық
фольклордан алынған үзінділері М.Қашғари осы сөздіктегі әрбір сөздің мәнмағынасын оқушысына тереңірек түсіндіру үшін мысал ретінде алып отырған.
Кітабының маңыз-мақсатын автор өз аузынан дәлме дәл түсіндірген: «Мақсатым
– талапты жас ізденімпаздарға дәл бағыт-бағдар сілтеп, ілім-білім болашағына
барынша мол көмектесу. Пікірлестерімді толық риза еткендей, керегіне жауап
беру»,- дейді.
«Диуани лұғат ат түркидің» түпнұсқасы бізге жетпеген. Бізге жеткен көшірмелері
туралы әр түрлі пікірлер бар. Барлық түркологтардың зерттеп, пікір айтып жүргені –
сөздіктің 1266 жылғы көшірме нұсқасы. Оны Дамаск (Шам) қаласында тұратын
Мухаммед ибн Ебибекир ибн Ебилфетих көшірген.
Кітап жазылғаннан кейін, араға екі жүз жыл жылдай уақыт салып барып, автордың
өз қолжазбасынан көшірілген бір нұсқасы қазір Стамбулдағы Фатих кітапханасында
сақтаулы тұр. Оны көшірген хуснихатшының аты - Әбу Бәкір бин Абдулфохат.
«Диуанның» қолжазбасын алғаш рет 1914-1915 жылдары Али Амири деген түрік
ғалымы Стамбулдағы «Саһаблар жыршысы» деп аталатын кітап базарынан сатып
алған, одан соң ол жазбаны жөнге келтіруді Қиласми Рифатқа (Рифат Билге)
тапсырған. Рифат ол мұраның қолжазба көшірмесін жасап, 1915 жылы 1-2 кітабын,
1917 жылы 3 кітабын Стамбулда бастырып шығарған.
«Диуанның» тілін зерттеу, текстерін жариялау сияқты жұмыстармен көп ғалым
айналысқан. Мысалы К.Броккльман ондағы жеке сөйлемдердің бәрін алфавит
тәртібіне түсіріп, немісше аудармасын жарияласа, 1939-1941 жылдары түрік ғалымы
Басым Аталай «Диуанның» түп нұсқасын (1914) түрік тіліне аударып, үш томдық
сөздік пен бір томдық индексін Анкарада 1934-1943 жылдары жариялаған.
Сөздік деген термин – басында бір-ақ мағыналы атау болғанмен, қазір түрлі
мәнді, кең мағыналы сөз. Бұл жалпы мағынада сөздік қор деген сөзді, ұғымды да
түгел қамтиды. Мұны көне түркі тілдерінде лұғат деп атаған. Сөйтіп, сөздік дегеніміз
– белгілі бір тілдің сөздік құрамындағы жалпы я, белгілі бір саладағы жеке сөздердің
алфавиттік тәртіппен тізіліп, жүйеге түскен түрі.
Сөздік – кітап болып басылып, қолжазба ретінде көшіріліп тарауы мүмкін. Мұндай
сөздіктердің жинақты атауы – лексикография деп аталады. Лексикография грекше lexikon (лексикон) сөздік, grapho – жазамын деген екі сөзден жасалған. Мұның
мағынасы бір тілдегі сөздерді жинап, құрастырып, жүйеге келтіріп, сөздік етіп
шығару деген болады.
Ерте кездегі әдебиетте мұны кейде Глоссари деп атаған. Глоссари деген сөздің
мәні – қиын сөздердің комментариялы тізімі деген мағынаны білдіреді, сондықтан
оны көнеріп, сирек кездесетін сөздердің түсіндірмесі деген дұрыс, өйткені оған
жалпы халықтық сөздердің көбі енбейді, көлемі шағын сан жағынан аз, көбінесе
көнеленген текстерді түсіндіруге ғана арналған шолақ көмекші құрал болған.
Сөздікте орта ғасырдағы түркі ру-тайпаларының бәріне бірдей ортақ алты
мыңнан астам төл сөз бен жеке тайпаларға қатысты диалект сөздер бар. Бұл
лексикалық жинаққа енген сөздер, мақалдар, өлең жолдары, т.б. түркі тілдерінің сол
кездегі сөз тудыру, сөйлем құру жүйелерін, әдеби тіл мен көріктеу құралдарының
өмірге келу жолдарын анықтай түсуге мүмкіндік береді.
«Диуани лұғат ат түрки» - тіл білімінің ең басты салалары бойынша теориялық
тұрғыдан құнды түйіндер жасаған аса құнды ғылыми еңбек. Көне түркі әдебиет
ескерткіштерінің тілін үйренуге бұл зерттеу көп көмек көрсетіп келді. Мәселен, осы
кітап табылғаннан кейін ғана Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» дастанын оқу,
аудару және транскрипция жасау кезінде бұрын жіберілген қателіктер түзетілді.
М.Қашғари тек түрік тіліне тән сөздерді ғана енгізуді мақсат еткен. Сондықтан бұл
сөздіктен – түркі халықтарының киім-кешек пен үй жиһаздары, құрал-саймандар мен
шаруашылық бұйымдары, қару-жарақ пен музыка аспаптары, туыстық атаулары мен
рулар, әскери атақ-дәрежелері мен атаулары, тағам аттары мен хайувнаттар,
өсімдіктер мен әлем аттары, ай және күн аттары, қалалар мен елді-мекендер
этнотопономикалық атаулары, ауру-сырқау мен дәрі-дәрмектер, ойын-сауық және
салт-санаға байланысты алуан түрлі салаға бөлініп жатқан сөздерді табуға болады.
М.Қашғари кітапты сегіз бөлікке бөліп жазған:
1. Хамза кітабы (әліптен басталатын сөздер)
2. Салим кітабы (құрамында әліп, вав, йай, жоқ сөздер)
3. Музағаф кітабы (қосар дыбысты сөздер)
4. Мисаль кітабы (йай әріпінен басталатын сөздер)
5. Үш әріпті кітап
6. Төрт әріпті кітаб
7. Мұрын жолды дыбыстар кітабы
8. Қос дауыссыз дыбысты кітап. Бұларға келтірілген мысалдар әр кітап сайын
есім және етістіктер болып екіге бөлінеді.
Академик А.Н.Кононов кітапта қамтылған материалдарды бес салаға бөліп қараған:
1. Белгілі бір тайпаға тәндігі дәл көрсетілген сөздер қоры (лексикасы)
2. Түркі тайпаларының мекен-қоныстары жайындағы мәліметтер
3. Түркі тілдерін топтастыру
4. Түркілік тарихи фонетика мен грамматика туралы мәліметтер;
5. Түркілердің тарихы, географиясы, этнографиясы, поэзиясы және фольклоры
жайындағы мәліметтер.
Махұд Қашғаридың бұл сөздігін энциклопедиялық туынды деуге болады. Мұнда тек
тіл мен әдебиетке ғана емес, сондай-ақ сол кездегі ру-тайпалар мен халықтардың
қоғамдық-экономикалық жағдайына, көне тарихы мен әдет-ғұрпына салт-санасы мен
наным-сеніміне қатысты аса бағалы деректер берілген. М.Қашғаридың еңбегінің осы
бір өзіндік ерекшелігі, энциклопедиялық мән-мағынасы жайында айта келіп, белгілі
совет түркологы А.Н.Кононов былай деп жазады: «Мұнда ХІ ғасырдағы түріктердің
өмірі, олардың материалдық мәдениет бұйымдары, тұрмыс жайлары, этнонимдері
мен топонимдері, ру-тайпалар туралы туыстық және жекжаттық терминдер, түркі
қызмет адамдарының титулдары, аттары, тағам-сусындардың аттары, үй
жануарлары мен жабайы жануарлар және құстар, мал шаруашылығы терминдері,
өсімдіктер мен дәнді дақылдар, астрономиялық терминдер, халықтық календарь,
айлар мен апталар атаулары, географиялық терминология мен номенклатура,
қалалар, аурулар мен дәрі-дәрмектердің аттары, анотомиялық терминология,
металдар мен минералдар, әсери-спорт және әкімшілік терминологиясы, діни және
этникалық терминология, балалардың ойындары мен ермектері және басқа
деректер көп жағдайда бірден-бір құнды деректеме болып табылады» деген.
Кітап араб тілінде жазылған. Мұнда түрік тайпаларының тілінде жиі
қолданылатын алты мыңнан астам сөз бен сөз тіркестері араб тіліне аударылып,
түсінік берілген. Еңбекте сөздердің әр түрлі мағыналары түсіндіріліп қана қоймай,
сол кездегі түркі тайпаларының тіліндегі фонетикалық, морфологиялық
ерекшеліктері айтылып отырған.
Жергілікті тіл ерекшеліктері назардан тыс қалмаған. 400-ден астам сөздің тұсына ол
сөздер қай тайпаның тіліне тән екені жазылған. Сол дәуірде өмір сүрген түркі
тайпаларының бастыстан шығысқа қарай орналасу реті, тайпа саны көрсетілген.
Олардың орналасу картасы берілген.
Сондай-ақ сөздікте 105 кісі аты, 29 ру-тайпа, 175 жер-су, қала атаулары кездеседі.
Бірнеше қаланың, жер-су аттарының шығу тарихы жөнінде қызықты деректер,
аңыздар бар.
Автор өзі тұстас көшпенділердің ой-өрісінен, дүниетаным жайларынан хабар береді.
Табиғат құбылысы, күн мен түн, аспан әлемінің тұрақты қайталанатыны өлең сөздер
арқылы суреттеледі:
Тәңірі әлемді жаратқан
Дамылсыз аспан айналады
Жұлдыздар тізіліп, жүгірісіп
Түн, күнді түгел оранар
Әдебиеттер:
Келімбетов Н.,- Ежелгі дәуір әдебиеті, А, Ана тілі, 1992, 182 бет
Сүйіншәлиев.,- ҮІІІ-ХҮІІІ ғасырлардағы қазақ әдебиеті, А, 1985
Қыраубаева А.,- Ежелгі дәуір әдебиеті, А. Ана тілі, 1992
Древнетюркский словарь.,- М, 1969
Кононов А.Н.,- Махмуд Кашгарский и его «Дивану лугат ат турк», М, Советская тюркология, №1,
1972
Некоторые вопросы декоративно-прикладного искусства
в системе образования
Абишев А.Д.,-, доцент Санкт-Петербургского
государственного университета
Институт технологий традиционных промыслов (ИТГП) Санкт – Петербургского
университета технологии и дизайна выпускает специалистов «Художник декоративно –
прикладного искусства со сроком обучения 6 лет».
Циклобщепрофессиональных дисциплин включает в себя: историю искусств,
академический рисунок академическую живопись, академическую скульптур и
моделирование, технический рисунок и начертательную геометрию, дисциплин по
выбору – организация предпринимательской деятельности, традиционные
промышленные ремесла.
Цикл специальных дисциплин – история декоративно- прикладного искусства и
народных промыслов. Курсовая работа менеджмент, маркетинг, теория и методика
декаративно – прикладного искусства, композиция. Дисциплина по выбору: пластическая
анатомия, шрифты, музееведение, национальных костюм,народный арнамент,
национальные сувениры.
Цикл дисциплин специализации – композиция в ДПИ, курсовая работа,
специальный рисунок, живопись, материаловедение и основы выбора материала из
металла, дерева, кости, камня, кожи, меха, ткани, дизайн интерьера, дизайн изделий
ДПИ, экспертиза художественных изделии
В течение 3,4 и5 курсов студенты выполняют композиции в материале. Творческие
мастерские работают факультативно по всем направлениям специализации.
Во вводном курсе композиции студенты выполняют графические работы по
следующим темам:
1. Простой метрический ритм.
2. Возрастающий ритмический ряд из элементов одного размера с сокращающим
интервалов.
3. Убывающий ритмический ряд из элементов одного размера с увелечением
интервалов.
4. Р. р из элементов разной величины с одинаковым интервалом.
5. Р. р. из элементолв равзной величины с разными интервалами.
6. Усиление (ослабление ) ритма посредствам
7. Устойчивая симметричная композиция с использованием 2-3 –х основных
геометрических фигур с контрастным отношением к фону.
8. Усилить композицию с использованием: цвета, тона, фактуры
9. Изменить устойчивуюсимметричную композицию в дитнамическую,
трансформируя существующие композиционные связи.
10. Разработать 3 вида симметричных композиций, используя такие способы
преобразования как? поворот, зеркальное отражение и перенос.
11. Стилизация растительной или зоологической формы
12. Композиции на тему спираль Архимеда, логарифмическая спираль
13. Подобие,тождество
14. Контрасты (формы, цвета, фактуры).
15. Ритмы (форм, цвета, фактуры).
16. Соотношение форм в композиции (притяжение, отталкивание, диолог).
17. Линейная ритмическая композиция на преобладание контрастных отношений (
статистическая6 динамическая).
18.
Линейная ритмическая композиция с преобладанием гормонические
отношений.
Анологичные темы выполняются в объемной композиции: метр, нарастающий и
убывающие ритмы,нюансный ряд, контраст объемов, контраст форм. Для всех
специальностей художественных профессий актуален пропедевтический курс
композиции. Основы его изложены в книге Иоханисса Иттена «Мой пропедевтический
курс в Баухаузе». Начиная с І госеместра студенты изучают полный курс
«Цветовидения» и выпоняют необходимое количество практических работ:
1. спекр цветов
2. гармонический ряд дополнительных цветов ахроматической точкой
3. единовременный и последовательные контрасты
4. цвет при освещении цветным светом
5. нюансные, среднеконтрастные и контрастные цветовые сочетания.
Желательно эти темы разработать в заданиях по курсу академической живописи.
В теоритическом курсе достаточно полно излагаются психофизиологические
особенности восприятия цвета, цветовые ассоциации и народные традиции цветовой и
типы гормонических сочетаний.
Академический рисунок и академическая живопись преподатся на протяжении 5- ти
курсов с экзаменами во всех семестрах. Программы курсов изентичны программам
художественно-промышленной академии.
На Ү – ом курсе студенты проходят дизайн интерьер-102 часа и дизайн изделийДПИ –
34 часа со сдачей экзаменационной работы. Программа «Дизайна интерьера»изучает :
сущность интерьера, критерии усообразности, социально-историческую
обусловленность интерьера, все архитектурные стили как те-хай-тек, вьюжн,
минимализм, неоромантизм, неклассицизм, ките. Рассматриваются проблемы стили
имоды. Много внимания уделяется современным материалам и технологиям. На ҮІ
курсе студент проходит производственную практику в течение 10 недель. Обучение
завершается дипломной работой по избранной студентом теме в течениие 20 недель и с
защитой ее в июне месяце. По желанию студент имеет возможность получить
дополнительную специализацию педагог про? Курс: педагогические теории и системы,
психологии, психологии обучения и воспитания, психологический художественного
восприятия творчества, новых информационных технологий в учетном проціесс,
методики преподования ИЗО «ДПИ, безопасности жизнедеятельности.
Две недели в зимних семестрах (1,3,5,7,9) и и две недели в весенних семестрах
(2,4,6,8,10) студенты прохоят соответственно музейную практику.
В связи с требованием времени разрабатывается программа компьютерного дизайна
и 3-х мерного проектирования с использованием компьютерных технологий. В
последние годы в рамках договоров о культурном соотрудничестве в СПГУТД прошли
выставки «Дизайн в Швеции» научные конференции с участием представителей
высших художественных учетных заведении Голландии и Финляндии.
Я по тебе скучаю…
Я по тебе скучаю…
Помнить имя свое
(материал к конференции, посвященной ученому, педагогу Сейтену Сауытбекову)
Сарсенбекова А.А.,- учитель Петерфельдской средней школы, Кызылжарского района,
Северо-Казахстанской области
Проблема сути человеческой еще с незапамятных времен волновала все
человечество. Это понятие вечно, ибо вечна сама жизнь…
Стремительно проносятся столетия, поднимая вековую пыль, сквозь пелену которой
виден батыр, усаживающий на скакуна своего сына и речь его близка с дышащей
людскими буднями землей, с безмерным небом и степью, той, что рождает полеты
джигитов…
Издревле, ментальность каждого народа определяют глубина и своеобразие души,
природа ее, таящая в себе скрытый символ, тайну бытия. Ментальность любого народа
имеет природную суть.
У казахов природную суть определяет степь, ширь ее разве что сравнима с широтой
души казахской, закаливаемая многовековым ветром. И в душе юного джигита крепнут
ростки неистовой воли и поклонения святостям – земле общей, людям. И это верно! Ни
один из веков, каким бы кровавым и жестоким не был, не сможет сравниться с Началом,
где зарождались истоки каждого отдельного народа. Поклонение святостям,
воспитывающим любовь, как живительную силу ко всему живому, творение души
(исполнение песен, острых речей на ходу акынов, назидательное слово мудрецов,
живопись и т. д.) отражают расцвет общечеловеческой культуры.
Ценностные начала добра и чести, почитания и милосердия были заложены как раз в
эпохе изначальной. Именно там закладывалось человеческое начало. И где бы мы ни
были, с радостью и болью мы вспоминаем свое начало, где пролилась капля от
разрезанной пуповины, где Твоя земля, именуемая Землей Отцов. Землю Отцов
утверждают сыны, резвые скакуны их втоптали вековую пыль степей, и пролитая кровь
отцов жаждала продолжения жизни. И жизнь – неиссякаемый родник била ключом. И
седой старец – воистину хранитель исторической памяти народа, несущий в себе
глубинный смысл любви к земле. И каждая традиция отражала жемчужину, колорит
культуры всесторонней, дающий корни росткам добра, где изначально зарождалась
судьба человека.
«…И Слово Родное, пришедшее к нам от отцов
Проливает сквозь тьму поколений свой благостный свет».
Почему же в наше время умерло Слово Родное, когда каждый мальчик с гордостью
называл свое родословное древо – семь поколений. Ведь в этом кроится само Начало,
сызмальства в сознании ребенка закладывается понятие о собственном происхождении,
о связи поколений, уважение к старшим.
Как мудры и глубинны слова Қашаған жырау, постигающие суть Начало и
предназначение человека на Земле. Соприкасаясь с «поющим деревом », ребенок
становится частью его. И звуки « поющего дерева » окрыляют мальца, возносят над
ограниченностью бытия…
Говоря о « поющем дереве » - домбре, Қашаған утверждает истинность и право
первородства древних традиций, именуемой тенгрианство.
Это дерево в моих руках поет
Это благословенное дерево, там, где оно выросло, забил родник
Это дерево – знамя одухотворенных героев
Это дерево - колыбель пророков и дверь Каабы
Наш предок Адам пришел в этот мир, играя на семиструнном сазе.
Музыка, что звучала тогда, звучит и сейчас.
Великий жырау изложил в этих строках концепцию Мирового Дерева во всем ее
многообразии, смысловых пластах и аспектах.
Мировое Дерево символизирует центр мира, связывающий верхний, средний, нижний
миры. И, прежде всего, оно представляет Живое дерево, Дерево – жизнь, источник
космической жизни, возникающее через единение Неба и Земли.
В древнетюркских эпосах это дерево помогло младенцу, брошенному в лесу. Оно
напоило своим молоком. Оно – Мать, источник жизни.
Многие народы оттождествляют Дерево с Женщиной, Матерью, хранительницей жизни.
И в новом веке, отмеченном непомерной силой страшного посягательства на
святости, трагедией манкуртства и гуманизма, из глубины мрака встает проблема сути
человеческой. Переводя на современный язык – личность, воспитание ее во всех
сферах жизни тесно переплетающейся с дыханием сердца и времени. Пророк
аналитической психологии К. Юнг писал, что «психологические неурядицы» нормального
человека наводят выход в социальную сферу, принимая форму массового психоза,
таких как война и революция. И тогда стоит множеству людей образовать толпу, как из
нее высвобождается динамический потенциал коллективного человека - и на волю
вырываются те демоны и чудовища, дремлющие в человеке.
Становясь частью толпы, ее составляющей, человек опускается на низкий уровень
морали и интеллекта. Стоит чуть притеснить добро, и зло тут же укрепляет свои
позиции…»
Животрепечущие души акынов, художников бьют тревогу за духовный устой, ее
творческое начало в человеке и живой природы в целом. Превращение «Я» в «МЫ»
есть у героев А. Кима, Ч. Айтматова и др. писателей. Поэтому не случайно
приоритетными в новой литературе, в новом ее осмыслении, в ее ноосфере будут
нравственный, философский и культурологический аспекты.
Личность сегодня определяют крепко утвердившаяся уверенность, адаптация во
времени, крупинки нравственности, засоренные в гуще низкосортной жизни.
Многолика толпа 21 века. Какой бы печальной ее трагедия не была, осознание всей
трагедии не означает выхода из нее.
Созданные детские клубы, интеллектуальные программы с ориентиром на постижение
общечеловеческих ценностей еще не означает укрепления в природе Личности
нравственного начала. Нет, пока не будет поиска творить добро, пока не будет
потребности созидать культуру о поликультурности говорить рано. А начало ее в семье,
в постижении своей природной сути, в осмыслении своего предназначения на Земле.
В современность, утрачившую изначальность культуры казахской, как в почву,
высохшей от суховей, с болью и проникновением обращается истинный сын своего
народа, учитель - Сейтен Сауытбеков, чье слово из пучины неверия и потери ценностей
национальной культуры, традиции и религии стало живительной влагой для
выстраданной казахской степи. Изучая работы педагога – просветителя, писателя и
просто мудрого человека Сейтена Сауытбекова, постигаю глубинную суть его
назидательных слов, отражающие изначальную культуру казахского народа.
Основа Сауытбековского слова - в духовном развитии, в воспитании почитания
традиции, религии, культуры своего народа. Цикл его произведений: « Сары батыр мен
қара батыр»
«Ақыл сатқан ақсақал», « Аютас», « Хан мен қайыршы бала» и другие его произведения
- это поистине педагогическое наследие.
Сауытбековское наследие отражает суть изначальной традиции, ее перевоплощение и
изменение, вызванное объективным и субъективным ходом жизни. Все свои знания
педагог Сауытбеков направляет на возрождение духовной культуры, становление
духовного человека. Посвятив себя воспитанию детей Сейтен Сауытбеков своим
словом обращается прежде всего к человеку, в ком природой изначально заложены
духовные ценности и поклонение святостям. Его Слово – это призыв, боль и обращение
к человеку помнить имя свое…
Сейтен Сауытбеков өлеңдерінің көркемдік ерекшеліктері жайында.
А.Байтанұлы.,- Көкшетау қаласы
«Жігітке жеті өнер аз»-, дейді халық даналығы. Өз мамандығының шынайы шебері бола білумен бірге, өзге мамандықтар мен ғылым салаларын сан жылғы өмірлік тәжірибесі арқылы меңгеріп,
өзінің саналы ғұмырында сан-салалы рухани қазына жасап кеткен елеулі тұлғаларымыздың бірі-Сейтен Сауытбеков болғандығы- оның сан-салалы еңбектерінен анық
байқалады.
Мамандығы физик-математик ұстаздың лингвистика, этнапедагогика, биология, экология т.б ғылым салаларындағы еңбектерінің барлығы да поэзиямен астасып жатыр-деп
айтсақ артық болмас.
Сейтен Сауытбеков-ұстаз-ақын. Ол шын мәнінде әрнеге
жөн-жосықсыз арнау жазып өлеңші санатына қосылатындар қатарынан емес, қиыннан қиыстыруға құмар,арзан ұйқасты місе тұтпайтын , ой өрнегін кестелеген тәуір ақын болған деп айта аламыз және
осы ойымызды ақын өлеңдеріндегі айшықты суреттерге тоқталу арқылы дәлелдеуді
мақсат еттік.Өзінің мәнді-мағыналы ұзақ ғұмырында ұстаз ақын шағын көлемді өлеңдер, қос тармақтар, төрттағандардан бастап сюжетке құрылған поэмаларды қаламынан
туындатып,поэзия әлемінде өзіндік өлшемімен із қалдыра
біліпті.Батыс пен шығыс шайырларын көп оқыған, кешегі
өткен алаш арыстарының көзін көріп үлгісін көкірегіне ұялатқан білімдар жанның арзан ұйқасқа үнемі жүгіне беруі
мүмкін де емес еді.Ақынның сұлу суретті лирикалық өлеңдеріне кезек берейік:
Күміс қабық, ақ балтыр,
Ақ қайыңды көк орман.
Саған келем сағынып,
Аялайды мені арман-, деп, Есіл орманын жырласа,түнгі далада егін жинап жүрген комбаиндарды былай әдемі
бейнелейді:
Жатқандай жерде жылжып, жұлдыз сансыз. Күндіздей, түн жарығыболып қамсыз.-деп
тамаша теңеу жа-сайды.
Ақын лирикасының тақырыбы сан тарау:азаматтық, табиғат, махаббат сезімі т.б.
Күлсе сендік гүл күлсін,
Үндесіп күнмен бір күлсін!
Сөнбес сәуле кеудеңде,
Сол екенін кім білсін!-, деген тамаша шумақтың сарыНынан ұлы Мағжан ақынның әсері есіп тұрғаны бекер емес болар? Бір өлкеде ғұмыр
кешкен әйгілі ақынның жауҺар жырларын әрине ,Сейтен Сауытбековтың жаттап, біліп
өскені анық.
Аңсарың-асыл арманың,
Сезсе ғой көздің талғанын,
Іште шоқ,сыртта түтін жоқ,
Бірақ та жүрек жанғанынАбай салған сара жол-сүйдім-күйдім-демей-ақ іңкәрлік сезімін жеткізу үрдісін ұстанған ақынның сәтті шумағын
атап кеткен орынды болмақ.
Бұлт тілгілеп нажағай,
Күмбірлейді көк жылап.- деген екі жолда да тапқыр кейіптеу,қанық дыбыс бар.
Қаталдық тұр қаумалай,
Қабақ түйіп тұр малай.
Қаны қатқан , жүрек мұз,
Қоршаудағы құралай. Жауыздар, зұлымдар –деп алса
өлеңнің өсері солғындаған болар еді.Ақын қаны қатқан мұз
жүрек, құралайдай қорғансыз Малайды қаталдыққа қаумалатып қояды.
Сейтен ақынның поэзиялық мұрасынан кестелі кейіпТеулер мен метафоралық тіркестерді молынан табамыз.
Ақын өз жырларында қанық бояулы пейзаждар мен портреттер жасайды:
Көргенде қияпаты қалдырған таң,
Білеудей бұлшық етті,нән бура сан.
Төс еті төңкерілген қос тегене.
Иыққа орныққандай дәл төрт адам.
Шүйдесі шығыңқылау,бұғы мойын,
Білегі бөренедей бейне шойын
Құрыштай ширатылған шомбал дене,
Азырақ жасырады сұңғақ бойын.
Аққұба, қыр мұрынды,қалың қабақ,
Тұрады жанарының оты лаулап.
Секілді,тау қыраны- қияға ұшқан,
Өмірге өткірлене тұрған қарап.
Ақын жасаған портретте дене бітімге қоса, қайтпас қайсар
да ақжарқын мінез бар.
Жүрекке ғашық жарлар жалын жиған,
Жан нәрін тіл ұшымен қанға құйған,
Күлімдеп көк аруы куә болып,
Некені күбір қағып самал қиған.
Ақындық қалам қарымын, сөз саптау шеберлігін,өре биіктігін танытатын осындай
орамдарға бай Сейтен Сауытбеков өлеңдеріне аз-кем тоқталу арқылы сегіз қырлы
бір сырлы тұлғаның ақындық талғампаз деңгейін аңдату
мақсат етілді.Сөз соңында айтарымыз: Сейтен Сауытбеков
мұралары әдеби тұрғыдан зерттеп-талдауға тұрарлық дүние
және оған көңіл қойып , зер салған әрбір көзі қарақты жанның бұл ойды құптары анық.
Из опыта школы №21 города Астаны
Умарова А.К., - директор школы
Ускенбаева К.Е.,- руководитель Центра «Атамекен»
городского дворца школьников им. М.Утемисұлы
Сейтмухаметова Р.Т.,- педагог-новатор
Как считают учителя нашей школы, настоящие педагоги должны заниматься не только
обучением и воспитанием детей в школе, но и вести большую просветительскую
работу с родителями и с общественностью. Недавно на базе школы был организован
и проведен городской семинар. Тема семинара «Народная педагогика как основа
развития гармоничной, нравственно-совершенной, социально-активной личности».
В целях подготовки к семинару администрацией школы и учителями начальных
классов был составлен пакет документов:
1. Школьная газета «Атамекен-Отчизна»
2. Концепция
научно-этнопедагогической
прогаммы
«Атамекен
Ордасы»
(М.К.Курсабаев)
3. Памятка «Что такое Вальдорфская педагогика»
Школьная газета «Атамекен-Отчизна» является нашим достоянием и гордостью, как
педагогов так и всех учащихся нашей школы.
Составление и выход каждого номера газеты – это огромный творческий труд.
Особенно радует, что в эту подключаются, в осноаном учащиеся. Пишут в нашу
газету и родители, и врачи, и участковые инспектора. Именно с целью
просветительской работы издается наша школьная газета. Читая ежемесячно каждый
номер газеты, можно все больше узнавать интересного о том, как живут и учатся наши
дети, что интересует их родителей, как работают наши педагоги, о больших и малых
победах и достижениях жителей нашего микрорайона.
Думаев, что это нам удалось. Были опубликованы содержательные статьи:
Что волнует директора школы (Умарова А.К)
Лесозавод не окраина (А.Князев, 9 кл.)
Слово об учителе (Бегимова Г.Ж.)
Звездочка по имени Аида (Сейтмухаметова Р.Т.)
Экология через искусство (О.Сазонова, 7 кл.)
Пишут дети (статьи, стихи, сочинения)
Также была составлена памятка «Что такое Вальдорфская педагогика» целью которой
было знакомство с основами данной школы с помощью имеющегося у нас
теоретического материала. Подробно было описано памятка о внедрений научноэтнопедагогической программы «Атамекен Ордасы». Шкльники активно вступая в
ряды Республиканской детско-молодежной организации «Атамекен» создали
первичную
организацию.
Республиканская
детско-юношеская
организация
«Атамекен», зародившаяся в 1988 году на юге Казахстана, сегодня уже победно
шествует во всех регионах страны. На атамекеновцах галстуки бирюзолвого цвета –
цвета знамени родного Казахстана. Все школьники являются членами «Атамекен».
Кажлый год, на кануне Дня независимости Республики Казахстан, возле памятника
хана Кенесары дети торжественно вступая в ряды «Атамекен» дают клятву.
Три ступени организации охватывают все возрастные группы школьников. Малыши
объединены в «Балдырган», учащиеся среднего звена – в «Улан», а старшеклассники
в «Мурагер и Мирас». Датой рождения «Атамекена» в Астане можно считать 30
ноября 1998 года. 19 мая 2000 года состоялся первый городской Курылтай
атамекеновцев.
После посещенных уроков учителя поделились полученными знаниями внутри
школы на заседании методического совета. Очень интересно рассказали о теории
преподавания и показали на практике своим коллегам разные формы и методы
панорамного урока, воспитательного часа и о проделанных работ о программе
«Атамекен» и о «Вальдорфской педагогике».
Мастерство учителя – это не только то, что он уже знает и умеет, а наверное,
заключается в его поисках, стремлениях узнать еще больше, что может сделать его
уроки более содержательными и интересными, отвечающими всем требованиям
времени.
Знают и помнят об этом учителя начальных классов нашей школы. Изучая
различные инновационные технологии, необходимо не только очень серьезно изучать
их, а уметь глубоко и умело применять их на уроках, начиная с элементов. При этом
необходимо прогнозировать ожидаемый рузультат и постоянно сравнивать его с
полученными результатами.
Что же это такое Вальдорфская педагогика? По всему миру работают
штайнеровские или вальдорфские школы. В них учителя стремятся воплотить
принципы вальдорфской педагогики в наиболее полном виде. Первая школа была
основана в Германии, поэтому иногда можно услышать, что штайнеровская
педагогика является немецской. Но самом деле такие утверждения являются
заблуждением.
Как сущность человека везде едина, независимо от страны проживания, цвета
кожи или культурной среды, так и стремления к совершенству обучению и
воспитанию, познанию законов человеческого развития и роста в своей основе едино
и не зависит от существующих в мире границ. При всем различии людей объединяет
одно единственное качество – человечность, которое и делает человека человеком.
Поэтому перед современной педагогикой стоит серьезнейшая задача, как научить
детей взаимодействовать с другими культурами и воспитывать в них истинное чувство
понимания и уважения к ним. В настоящий момент семинары по вальдорфской
педагогике проходят в разных странах мира. Популярность этой педагогики за
последнее время сильно возросла. Одной из причин популярности являются хорошие
результаты.
Таким образом, чтобы показать покченные положительные результаты вследствие
изучения и внедрения элементов вальдорфской педагогики учителями нашей школы.
Мектеп практикасына экология негіздерін ендіру мәселелері
Әмірбек Ә.А.,- профессор
Байсейітова А.,- аспирант, Шымкент
Табиғат – адамға қажет, баға жетпес байлық. Ол-ырыс пен мол қазынаның қайнар көзі.
Табиғат біздің санамыздан тыс тірек болып тұрған болмыс, әсем дүние. Шыр етіп
дүниеге келген жері мен кіндік қаны тамған киелі топырағы қандай адамды болмасын
ойландырмай қоймайды.
Табиғаттан ғажайып, одан сұлу, одан бай алуан түрлі жаратылған, оған тең келер
ешнәрсе жоқ. Адам баласы табиғат құшағында тіршілік етіп, өмір сүреді. Жануарлар,
өсімдіктер дүниесі судағы тіршілік жанды-жансыздардың бәрі адамзат тіршілігімен
кіндіктес. Табиғаттың қилы сырлары, қойнауындағы бар байлығы адам игілігі, тіршілік
үшін жаралған. Тіршілік көзінің төрт түрі бар: су, жер, ауа, күн.
Жер – қасиетті атау. Жер – адамзаттың мәңгі мекені, ортақ үйі. Жер адамның
асыраушысы, сол үшін адамның жерге деген көзқарасы, махаббаты, қадірі мен
құрметі, жанашырлығы, аялы алақаны ерекше.
Ендеше осы ортақ үйімізге жанашыр жүрек, қамқор қол керек. Бұл кеудесінде
жаны бар әрбір азаматтың ақ адал борышы.
«Сулы жер – нулы жер», «Жылап жүріп арық тазаласаң, күліп жүріп су ішесің » деген
халық сөздеріндегі – сусыз өмір жоқ, суды пайдаланбай ешбір халық шаруашылығы
алға баспайды. Сол себепті халық суды өмір нәрі, денсаулық кепілі деп санайды.
Қай қоғамның болмасын басты байлығы – адам. Ал, сол байлықтың ұзақ ғұмыр
кешіп, жалғасын табуы үшін ағзасына мықтылық пен беріктік, қалыпты ырғағы, деніне
саулық керек. Осы денсаулықтың ең басты кепілдерінің бірі – қоршаған ортаның
тіршілікке керек ауаның, судағы тұтынатын азық-түліктің экологиялық тазалығы.
Былайша айтқанда – жанның да, тәннің де тазалығы денсаулыққа кепіл бола алады.
Барлық адамдар экологиялық таза, қаіпсіз ортада өмір сүруге құштар. Олар жанжақты әлеуметтік қызмет көрсетуін қалайды. Қоршаған ортамыздың жақсы болуы,
табиғаттың өз қалпынеда сақталуы, жердің, судың, ауаның радиациялық заттармен
уланбауы жалпы тіршілік мекені – Жер планетасының бүлінбеуі қазіргі жанашырлық
жұмыстарымызға байланысты.
Экологиялық қауіпсіздік – ұлттық қауіпсіздік деп тегін айтылмаған ғой. Сондықтан
елді, жерді, туған өлкемізді ластамай, таза сақтауға оны келер ұрпаққа табиғи
қалпында қалдыруға тырысқанымыз жөн. Біз табиғаттың бір бөлшегіміз, одан өзімізді
бөліп алып қарауымызға еш болмайды. Егеменді ел, дербес мемлекет болған күннен
бастап кеңес одағы кезінде әртүрлі экологиялық апаттарға ұшыраған кең байтақ
жерімізге қорғау, қалпына келтіру сияқты кезек күттірмейтін мәселелерге үкімет және
аьалған проблемалар саласындағы мекемелер мен жауапты қызметкерлер тарапынан
көп көңіл бөлінуде.
Табиғатымызды таза, көркем, байқазыналар қалпында сақтап қалу үшін жоғары оқу
орындарында оқитын студенттер қауымына экологиялық білім берудің маңызы зор.
Атамыз қазақ қоршаған ортаны «Табиғат – тал бесігің» деп бекерге айтпаған. Ендеше
экологиялық білім берудің негізгі мақсаты қоршаған ортаны қалыпты жағдайда
сақтауға жеке азаматтардың жауапкершілік сезімдерін арттыру, әрбір адамды
экологиялық сапалылыққа тәрбиелеу. Экологиялық проблеманың туу көзі - әлеуметтікэкономикалық факторлар. Экологиялық білім – табиғат қорғау саясаты және білім беру
жүйесінің насихаттаушысы. Қоршаған ортаның күннен-күнгн ластануы және улануы
нәтижесінде адамның денсаулығына зиян келтіретін, сондай-ақ төтенше экологиялық
жағдай аймағында жасалынған әрекеттер туралы ғылыми мәліметтер беріледі.
Экологияда бір-бірінен бөле-жара қарайтын маңызды буын, басты сала – негізгі
тақырып деген болмайды, болуға тиісті емес. Бізді қоршаған ортада, тіршілік мекені
табиғат қойнауы ортақ үйіміз – Жер планетасының бетінде бәрі де, бір-бірімен тығыз,
үйлесімді байланысты. Сол үйлесімді – сол өзгерістерді, дамуды, қарым-қатынасты
терең білу керек. Қазіргі таңда экология мәселесі барлық тұрғыдан алып қарағанда
бүгінгі күннің көкейкесті мәселесі болып отыр. Барлық әлем болып күрескенімізге
қарамастан бұл проблема әлі де өзекті күйінде қалып келеді. Республикамызда
ерекше қорғауға алынған табиғаты сұлу, әсем өлкелер аз емес. Бірақ оларды кім
қорғайды деген сұрақ туындайды.
Табиғат пен адам егіз. Ал адам сол табиғатта өмір сүреді. Адамға табиғатсыз өмір
жоқ. Табиғат адам үшін керекті болса, неге адам табиғатты барынша қорғамайды?
Егер сол адам ойланса, табиғатқа, қоршаған ортаға зиян тигізгенін түсінсе – олай
істемес еді. Әрине, барлық адамдар осындай деп айтуға болмайды. Азған, тозған,
жер, лас өзен – көл, қуарған дала, ауру-сырқау адам, осының бәрі – біздің еліміздің
экологиялық құзар шыңның басында тұрғанын көрсетеді. Оның үстіне бізде халықтың
экологиялық сауаты нашар. Бұған ҚР Президенті Н.Назарбаевтың «Қазіргі адам
өлімінің 20 пайызына тікелей экологиялық ахуал кінәлі» деуі куә.
Ал, қоршаған ортаны бұдан әрі күйзелтуімізге жол бермеуіміз керек. Ол үшін әрбір
аймақтағы тұрғындардың экологиялық сауатын арттыру керек. Қазіргі таңда ауа
қандай қажет болса, экологиялық білім сол ауамен бірдей қажет.
Біздің елімізде адамдардың құқыөтық білімін көтеру, елбасының стратегиялық
бағдарламасын насихаттауда атқарылып келе жатқан жұмыстар өте мардымсыз. Егер
халықтың белгілі бір саладағы білімі нашар болса, онда бұл салада сөз қозғаудың өзі
бекер. Ал, халықты сауаттандыру үшін экология сабағын орта мектептің әр класына
енгізу қажет.
Бастауыш мектеп оқушыларын былай қойғанда, бесінші кластан бастап экология
пәнін аптасына бір сағат оқытқан жөн. Орта мектепті бітірушілер экология пәнінен
емтихан тапсыруы тиіс. Олай болса, мектепте экология пәнін жүргізуге болады.
Сабаққа жергілікті жердегі экологиялық проблемаларға арналған тақырыптар да
ендірілуі керек. Алайда, кейбір мектептерде, тек өз облыс көлеміндегі материалдар
оқытумен шектелсе, ондай жағдайда оқушының алатын білімі жеткіліксіз болар еді.
Сол себепті «Экологиялық білім мен тәрбие беру» тұжырымдамасын басшылыққа
алғанымыз жөн.
Экология тақырыбын насихаттауда бұрын істеліп келе жатқан жұмыстың өзі соңғы
кезде саябырсып кетті.
«Ойды ой қозғайды» демекші болашақ табиғатты қорғаушы экологтар ретінде орта
мектептегі білім және жастардың тағдырлары бізді ойландыруы керек. Жастардың бәрі
бірдей жоғары білім болмаса да, орта білім алуы міндет. Сондықтан мектеп
қабырғасында жүрген жастарға қосымша мамандық беру жұмысы қолға алынуы керек.
Ол үшін аудандық және облыстық білім бөлімдерінде жасалған бағдарламаларға
кәсіби-техникалық білім жүйелерін енгізу керек. Сонымен қатар арнайы кәсіби
техникалық орта білім беретін арнайы оқу орындарын ауылды жерлерде ашқан жөн.
Осыны айта келіп, келешегімізді, болашағымызды ойласақ – экология сабағын
мектеп курсынан жүргізу қажет деп санаймыз.
Экологиялық білім беру – оқушыларды жаңа экологиялық сананы, ойлау қабілетін
дамытуды, яғни жаңа экологиялық заңдар мен ережелерді, біліктерді, дағдыларды
игеруді ғана емес, сонымен қатар дүниеге көзқарас пен адамгершілік құқықтық
сапаларын қалыптастырып, экологиялық мәдениетке тәрбиелеуді мақсат ету.
Республикадағы шиленіскен экологиялық жағдай химиялық-экологиялық білім беруді
алдыңғы қатарлы мәселелер қатарына қосамыз.
Сондықтан - әр сабақты түсіндіре отырып, оны экологиямен байланыстыру арқылы
оқушыларды қоршаған ортаны таза ұстап, табиғатты аялауға баулимыз.
Ұлттық тәрбие – қазақ халқының тәлімдік тәжірбиелері мен
тағылымдарының қазынасы
Түкеева Ұ.А.,- Шымкент қаласы ,
№24 орта мектептің директоры
Қазақ тағылымы деген байырғы сөзінің мағынасы кең, ауқымды, әрі тәрбие
туралы көптеген синонимдерді қамтиды. Бұл сөздің аясы халқымның үлгі - өнеге, тәлім—
тәрбие, үгіт-насихат, ұстаз, ұлағат, жөн - жосық, өсиет - уағыз, мәніс, тіл табысу, сабақ
үйрету, әдеп, көреген сөздерінен ауқымдырақ.
Осы сөздерге соңғы дәуірде Абай баһра, ғибрат, ғибадат, ғанибет деген
шығыстық сөздерді қосты. Ал, соңғы кезде оқу-ағарту деген мағынаны педагогика деп,
тағылым сөзінің мағынасын тарылтып алдық. Соңғы мағынаға тәлім - тәрбие деген
ұғымды да қосып, тағылым сөзін грек сөзі педагогиканың толық мағынасы ретінде
қолданып келеміз. Сөйтіп, біздің соңғы жетпіс жылдық тәрбие жүйеміздің ғылыми
негізінде қалыптасып келе жатқаны әркімге аян болса керек.
Қазақ елі - замана таңбалары беліне қатты батқан ел, отаршылардың жан жақты қыспағынан еңсесі едәуір төмендеп, ал, мәдени тұтастығы жайылған ел,
материалдық байлығы өзіне дербес дарымаған ел едік. Ал, қазір ше? Міне, сол кездің
өзінде қазақ халқы тәрбие дегенге үлкен мән берген. Бүгінгі таңда қазақ халқы өзін қай
жағынан да, басқа аузымен кеуе тістеген елдермен қатар тұрып көрсете алады. Қай
халық болса да, өзінің ұрпақтары туралы, олардың болашақ бақыты туралы көп
ойланады, көп толғанады. Оны әрі қарай жетілдіру үшін көп жазады. Соның көбісі
өзіміздің ауыз әдебиетімізде. Ауыз әдебиетіміз - тәрбие туралы қазақы ғылымды
қалыптастырған, оның салаларын да ішіне қамтыған тағылымды пән, халыққа көркем
сабақ берерлік ғылым. Ауыз әдебиетіміздегі әрбір жеке сөздер мен тізбектер, ұғымдар,
өсиеттер, баталар, ұлағатты ақыл - кеңестер, тәрбие үлгілерi, бабалардың ұрпағына
қалдырған өнегесі.
“Тәрбие үлгілері мен өнегелері - үзіліп қалмайтын үрдіс, ал ұрпақтан, ұрпаққа
ауысып, жалғасып, мәңгі жасайтын құбылыс” Қазақ тағылымының ұсталған негізгі
бағыты - ата бабалардың үлгі - өнегесі, ақыл - кеңесі, дүниеге шынайы көзқарасы,
бостандыққа, еркіндікке, тәуелсіздік - дербестікке ұмтылысы. Бұл алдан күткен арманы,
ойға алған негізгі мақсаты. Тәрбие - ұрпақ үшін күрес құралы.
Міне, осындай үлкен арманмен, үлкен құдіретпен тағылымға зор үлес қосқан
Сейтен Лиманұлы Сауытбеков. Ол жазған тағылым дүниелер үлкен қазына, үлкен мол
мұра болып есептелінеді.
Сейтен аға өз өмірінің барлығын білікті, ұлағатты ұстаз болуға арнап қана
қоймай, сол өз шәкірттерін қазақ тағылымымен де сусындатқан жан еді. “Ұлы поэзияны
туғызған- Абай болса, Абайды туғызған халық - ұлы тағылым иесі емес пе?” Сейтен аға
да осы ұлы тағылым иесі деп танимын. Сейтен Лиманұлы жазған тағылымдарға ден
қойсақ, оның жазған өлеңдері мен әңгімелері үлкен өнегемен, өсиет.
“Поэмалар мен өсиеттер” еңбегінде үш бөлімге бөле отырып,
1-бөліміне “Ана тағдыры”, “Айша”, “Балуан”, “Достық жыры”, “²ашқындар”
поэмалары енгізіледі. Бұл поэмалардың барлығы - дерлік ұлы сезім махаббат пен
достыққа және адалдық пен ізгілікке тәрбиелейді.
2-бөлім ‘‘Өсиеттер’’.
Бата-тілектер, өсиеттер, мақал-мәтелдер. Ел аузынан жиған – тергендер.
3-бөлім ‘‘Естелік’’.
Біз не көрмедік.
Сейтен ағаның өзінің өмірінде көрген – білгендерінен естеліктер берілген. Бұл
дүниелерді оқи отырып мынадай ой түйдім.
Бұл үлкен еңбектердің бәрі адалдыққа, пәктікке құрылады, жас ұрпақты
үлкендер алдында бөтен қылықтар жасаудан аулақ болуға шақырып, “әй көргенсіз”,
“жүгенсіз”, “кәпір” атанбаудан сақтандырады. Адалдық пен пәктік, әдептілік пен ізгілік,
қайырымдылық пен қарапайымдылыққа баулиды. Көрсе қызарлық пен көзақы алудан
аулақтатады. Не істесең де, өз бетіңмен, өз ақыл ойыңмен, өз қабілетіңмен атқаруға
дағдыландырады. ‘‘Қалың көтере алмаған шоқпарды беліңе қыстырма’’, – дегенді
уағыздайды. Қазағымның тәлім – тәрбие жүйелері оның ғасырлар бойы қалыптасқан
қағидаларында, қисындарында, жөн - жосығында, әдетте осылай еді деген сөздері мен
ұғымдарында, халық әдебиетінде, тарихымыз бен мәдениетімізде, әдеп - ғұрып,
поэзиямызда, ата - бабаларымыздың даналығында, батырлардың білегінде,
тұлпарлардың
дүбірінде,
сұңқарлардың
қанатында,
арулардың
жүрегінде,
ақсақалдардың ақ батасында, аналардың еміренуінде, ақындардың жырауларында,
шығыс данышпандарының ғаламат ғаһияларында, сан ғасырлық тәжірибелерінде,
қорыта айтсақ, қазақтың тәлім-тәрбие қағидалары, жөн-жосығы, қисандары, салтдәстүрлері, өмірлік дағдылары-өміріміздің өрнегі.
“Ата сөзі-бата сөз”, – демекші Сейтен Лиманұлы “Өс бөбек! еңбегінде өлеңдер,
нақылдар, жұмбақтар және дастан етіп жаза отырып, ата-бабамыз әуелі өз кеудесін
тосып, ұрпағын қорғап, оққа ұшып жатты. Ана өз баласын қазан астына жасырып, өзі
өлсе де, ұрпағына қамқорлық ойлап кетті. Осы іспеттес Сейтен аға да, өз ұрпағының
болашағына үлкен үмітпен қарай отырып жазған еңбегі деп танимын.”
''Қазақ тілі - өте бай тіл'', оның сөздік қатарларында ойлар жасырылған.
Осындай үлкен талғаммен жазылған Сейтен ағаның шығармаларының бір тобы, асыл
сөз маржандары тізбектелген еңбегі “Үлес”. “Өлеңдер мен поэмалар”.
“Қазақ ауыз әдебиетінде адамды ардақтау бар, ақиқат-шындық үшін күрес бар,
халықтық идеал үшін ұмтылыс бар, асыл армандар, достық пен татулық, сыйластық пен
жарастық бар, халқымның ар-ожданы мен қайрат-жігері, асқақ күші мен намысы бар,
жеңілмес рухы мен жасампаздығы, шалқар шабыты мен өшпес идеясы бар,
қарапайымдылығы мен қайырымдылығы, батылдығы мен батырлығы, даналығы мен
шешендігі бар, таланты мен ақылы, нақылы болмысы мен талғамы бар. Халқымның
дүниетанымы дәстүрімен өзіндік білім қоры бар. Қазақы жыршы мен жырауы, сал серісі,
Қозы мен Баяны барлық тағылым иесі болатын асыл жандар осы жинақтан
табылатынына кәміл сенемін.
“Кемеңгерім, данышпаным,
Заманыңнан, қалыспадың.
Ақындық пен ұстаздықтың,
Туын ұстап, ғарыштадың!” – деп жазған Гүлнар Сейтенқызы. ´зін бүкіл жүрек
жарды жырлары мен сөз маржандарын “Әкеме” деген жинағында төге білген екен. Мен
де бұл еңбекті оқи отырып, “Әке” деген үлкен атқа ие болып жүрген ардақты
азаматтарды тағы да ой елегінен өткізе отырып, оның бойындағы шындық, адалдық
сезімдеріне рухани тоқталып өттім.
Сөз соңында ойыма мына өлең шумақтары оралды.
“Тыңда жеңді, тыңдамасқа болмайды,
Әлі де сен аз білесің ол жайлы.
Айтқан сөзін тыңдар ұлы болмаса,
Бәрінен де әке үшін – сол қайғы…”
Ұлт тілін әр халық, өзім дейді, менің адамгершілігім, бүкіл рухым, арым, ожданым,
намысым, қайратым, жігерім, талай ғасыр жинап келген абыройым бәрі, бәрі
тағылымымда. Сол сияқты әркімнің өзіндік өмірден алған, түйген тағлымы болады емес
пе? Сондай үлкен тағылымды жазған Сейтен ағаның мына “Тағылым тегі” еңбегінде
айқын көрсетілген екен.
Автор бұл еңбегінде өмірге келгеннен бастап, соңына дейінгі ¼ìiðií Абай àéòºàíäàé:
“Дүние есігін ашады өлеңменен,
Өлеңменен жер қойнына кірер денең,” Бұл дегеніміз қазақ халқынының ұлттық дәстүрі,
салт-санасы, әдет-ғұрпы арқылы жастарға тәлім-тәрбие беруді мақсат еткісі келген үлкен
еңбек екен. Сейтен ағаның осы зор еңбегіне қарай мына өлең жолдары осындай
адамдарға арналса керек.
“Ел ішіне сау келсең,
Тағылым айтпас ер ме едің?
Жол көрсетіп сонда өлсең,
Арманым бар дер ме едің?
Халық тағылымының басты бағдарламалары – қазіргі ғылыми педагогика,
неопедагогика мен байланыстырып жүр. Жахандану процесін де осы ғылыммен тығыз
байланыстырады. Менің ойымша, бүгінгі таңда халық тағылымының жастар үшін де,
үлкендер үшін де пайдасы орасан зор.
“Ұлағатты тәрбие –ұлағат көзі”. Халықымыздың ұлттық мұрасын оқу – тәрбие
ісімен байланыстыру – басты парызымыз. Халық педагогикасы - қазақ халқының ұлттық
тәжірбиелері мен тағылымдарының мол қазынасы. Сондықтан оқушылардың ой өрісін,
биік адамгершілік тұлғасын қалыптастыруға көп көмегін тигізеді.
“Өнеге отбасынан басталады”, оқушыларды жас кезінен бастап, парасат
биігіне, рухани өмірдің әдемі әлеміне жетелеу- ата-аналар мен ұстаздардың міндеті.
Ұмыт болған салт-дәстүр, халқымызға тән ұлттық асыл қасиеттеріміз қайта жаңғырып
жатқан уақытта осы мұраларды педагогикамен ұштастыру басты мақсат. Осы
міндеттерді шешудегі мәселелердің қайнар бұлағы, сарқылмас көзі – халықтық
педагогка. Халықтық тәлім – тәрбиенің басты ерекшелігі мен өмір тығыз байланысты.
Ұлттық тәрбиенің тағылымы, берері орасан зор.
Әсіресе баланың сөздік қорын дамыту, ойын түсінікті де, тұжырымды жеткізе
білуге үйрету үшін тіл сабақтарында халықтың ауыз әдебиеті үлгілерін қосымша
пайдалану, сабақты түрлендіре өткізу әр мұғалімнің ізденісіне байланысты.
Ата - бабамыздың жақсы дәстүрін шәкірттер бойына дарыту үшін өз
сабағымызда мақал - мәтелдерді, шешендік сөздерді, аңыз - әңгімелерді жиі мысалға
келтіріп, ұлылырдың айтқан даналық сөздерін ұрпақ санасына сіңіру бүгінгі күннің
талабы. Адамгершілік пен парасаттылыққа тәрбиелеген сан ғасырғы дәстүріміз тек 21
ғасырмен тоқталмайды, одан асып арғы ғасырларға жалғасып, жалғасын табады.
“Тарихты жасайтын - халық”. Ал, сол халық тағлымымен де тығыз байланысты.
Халықтың кейінгі ұрпағына қалдырған мұрасы сол тағылым болып табылады.
Тағылым, тәрбие өнегелері - үзіліп қалмайтын үрдіс, ол ұрпақтан ұрпаққа
ауысып, жалғасып, мәңгі жасайтын құбылыс.
Ќазаќстан Республика сыныњ Білім беру зањында «Білім беру ж‰йесініњ басты міндеті ±лттыќ жєне жалпы адамзаттыќ ќ±ндылыќтар, ѓылыми мен практика жетістіктері негізінде
жеке адамды ќалыптастыруѓа, дамытуѓа жєне кєсіби шындауѓа баѓатталѓан білім алу
‰шін ќажетті жаѓыдайлар жасау» - делінсе, осы басым міндеттердіњ бірі ретінде «жеке
адамныњ шыѓармашылыќ, рухани жєне дене м‰мкіндіктерін дамыту, адамгершілік пен
салауатты µмір салтыныњ ќаѓидаларын ќалыптастыру, жеке басыныњ дамуы ‰шін
жаѓдай жасау арќылы интеллектіні байыту» - деп кµрсеткен.
Бала тєрбиесі – б‰гінгі µміріміздегі жауапты сала. Д±рыс тєрбиелеу – б±л
біздіњ баќытты, ќарттыќ шаѓымыз, жаман тєрбиелеу- б±л біздіњ келешек ќасіретіміз,
б‰кіл ±рпаќ, ел алдындаѓы айыбымыз. Яѓни, балаѓа туѓаннан тєн азыѓы – тамаќ ќандай
ќажет болса, жан азыѓы – жылулыќ, с‰йіспеншілік те сондай ќажет. ондай ќажетін
ќанаѓаттандырмай, т‰пкі маќсат жас µспірімдерді тєрбиелеу маќсатымыз ешќашан
орындалмайтыны белгілі жєйт.
Тєлім-тєрбиедегі жарасымдылыќ т±тас педагогикалыќ принциптері мен
міндеттері бірлескен жаѓдайда ‰йлесімділік табады.
Наѓыз шынайы тєлім – тєрбие µз хылќыныњ µткені мен б‰гінгісін
байланыстыра отырып єрекет жасаѓанда ѓана µз жемісін бермек. Яѓни, ќазаќ баласыныњ
±лттыќ болмысына, мєдениетіне сай µз д‰ниетанымын ќалыптастыратын ж‰йелі білім
беру.
Еліміз тєуелсіздігін алѓаннан бері зерттеліп келе жатќан этнопедагогика
ѓылымныњ айрыќша мањызы зор. Ќазаќ этносын біліп µсуі жасµспірімдердіњ гуманистік
жаѓынан ќалыптасуына, ±лттыќ дєст‰рлерді, ±лттыќ м±раны, ±лттыќ ережелерді, т.б.
жаќсы білу деген сµз. ¦лтымыздыњ ерте заманнан ќаланѓан м±расыныњ бірі - халыќтыњ
ауыз єдебиеті.
Ауыз єдебиетініњ бірнеше т‰рі бар.
Соныњ бастылары: халыќ арасында єр алуан таќырыпќа шыѓарылѓан
µлењдер, маќал-мєтелдер, ањыз єњгімелер, т±рмыс-салт жырлары, батырлар жыры,
айтыс µлењдері, т.б.
Осы аталѓан т‰рлері, єрине, бір мезгілде туып, бірден ќалыптасып кеткен
емес. Єрќайсысыныњ шыѓу, µсіп-µркендеу тарихы, даму жолдары бар.
Оќушыларды ќазіргі заман талабына сай жан-жаќты дамыѓан, Отанын, туѓан
жерін с‰йетін, ±лт жанды, саналы азамат етіп тєрбиелеуде мєдени оќыту мен
тєрбиелеудіњ алатын орны ерекше.
Сейтен Сауытбеков тағылымының оқу-тәрбие үрдісіндегі орны
Өміртаева Р.Қ.,- Астана қаласы, №4 мектеп-гимназиясы
«Адамѓа ењ бірінші білім емес, тєрбие беру керек, тєрбиесіз берілген білім
адамзаттыњ ќас жауы, ол келешекте оныњ µміріне апат желеді» - деп, ±лы бабамыз Єбу
Насыр єл – Фараби айтқан қағиданы ұстанушы, ұстаз-жазушы Сейтен Сауытбековтың
тағылымы бүгінгі өскелең ұрпаққа тәләм-тәрбие берудің құралына айналып отыр..
Осындай дана сµздер ќай кезењде болмасын ќасиетін жоѓалтпайды.
Біріншіден, С.Сауытбеков – ұлт ұстазы. Олай дейтініміз, ол – этнопедагогикаэтнопсихология негізінде ұрпақ бойына этномәдени дағдыларды қалыптастырушы. Оның
адам баласының дүниеге келгенінен бүкіл саналы ғұмырына сабақ болып, ғибрат
аларлықтай еңбектері – халық ағарту ісіндегі сіңген ұлан-ғайыр еңбегі соның айғағы.
Екіншіден, Сейтен сауытбеков қазақ балалар әдебиетінің өкілі. Өйткені, оның
шығармалары ХХ ғасырдың аяғында туған ұрпақтың да үрдісінен шығып, талап-тілегін
қанағаттандыруы тегін емес. С.Сауытбеков еңбектерінің бала тілін дамытуға арнаған
алфавиттік жаңылтпаш, омоним сөздер, метаграммалар, анаграммалар т.б. тақырыбы
айқын мақал-мәтелдер, қазақтың діни әдет-ғұрыптары, салт-дәстүрлері, ешкімге
ұқсамайтын өзіндік айшығымен ерекшеленеді.
Үшіншіден, С.сауытбеков – ата-бабадан қалған рухани-мәдени мұраларды
жинақтаушы, зерттеуші ғалым. Өз еңбегінде халық ауыз әдебиеті үлгілерінің барлық
саласына зер салып, жинақтап, баланың жас және психофизиологиялық ерекшеліктеріне
мән бере, сұрыптай білген және қазақ баласына арнап әліппе жазған.
Төртіншіден, С.Сауытбеков – имандылық жаршысы. Себебі, ұлтымыздың
болашағына сенген, үмітпен қараған, дінді тәрбие діңінің басты құралы ете білген ұлы
тұлға.
Қорыта айта келсек, С.Сауытбеков тағылымының өміршеңдігі сондай, бүгінгі
жаңа буын оқулықтарында орын алып, өскелең ұрпақпен қауышып отырғаны соның
дәлелі. С.Сауытбеков еңбектерінің әлі де зерттелмеген қыр-сыры көп, тың дүние.
Сондықтан ұлт ұстазы С.Сауытбеков еңбектері зерттеуді қажет етеді.
Болашақта С.Сауытбековтың еңбектері тұтас педагогикалық үрдістерде барлық салада
басшылыққа алынатын ұстаным болатыны сөзсіз. Оған дәлел, бастауыш буын ұстазы
ретінде С.Сауытбековтың “Тағылым тегі”, “Өс бөбек” т.б. еңбектерін оқу-тәрбие үрдісінде
кеңінен қолданамын және әріптестеріме осы мүмкіншілікті ұтымды пайдаланса демекпін.
Халыќ педагогикасында шєкіртті тєрбиелеп, оќыту барысында дамыту жас
ерекшелігіне сай ж‰ргізумен бірге, тєрбиеленушініњ жеке бас ерекшелігін ескере
отырып ж‰ргізу назардан тыс ќалѓан емес. Себебі; ойлау дербестігі іске асырылмаса
ќазіргі ѓылыми – техникалыќ прогресс ќарќыныныњ жылдамдыѓы мен білім игеру ќабілеті
арасында алшаќтыќ тууы м‰мкін.
¦лттыќ педагогикадыѓы тєрбиелеу ісінде алѓа ќойѓан ойлы маќсат – жас буынды
дербестікке, µздігінен ойлауѓа баулу екенін пайымдаймыз. Жас буынды ой дербестігіне
баулуда халыќ ауыз єдебиетін кењінен пайдаланѓан жµн. Елімізге белгілі педагог-±стаз
балалар жазушысы Сейтен Лиман±лы Сауытбековтіњ ќазаќ этнопедагогикасына ќосќан
‰лесі орасан.
«Таѓылым тегі» атты ењбегінде С.Л.Сауытбеков ќазаќ халќыныњ ±лттыќ
дєст‰рі, салт-сана, єдет-ѓ±рпы арќылы тєлім-тєрбие беруді маќсат етеді. Яѓни, ауыз
єдебиетініњ барлыќ ‰лгілері жас ерекшеліктеріне сай жинаќталѓан.
Кµптеген ертегі, ањыз єњгімелер, шешендік сµздер, санамаќтар, ќазаќтыњ
тыйым сµздері, маќал-мєтелдер бастауыш буында білім беру ж‰йесінде ана тілі,
хрестоматияларѓа енгізілген.
С.Сауытбеков ењбегіне ‰њіле ќарасаќ тіл дамытуѓа арналѓан алфавиттік
жањылтпаштар, омоним сµздер, метограммалар, анаграммалар, шарадалар, логогриф,
таќырыбы айќын маќал-мєтелдер ќазаќтыњ діни єдет-ѓ±рыптары, салт-дєст‰рлері
ешкімге ±ќсамайтын µзіндік ерекшелігімен айќын.
Халыќ педагогикасыныњ ењ негізгі ќаѓидасы тєрбиеніњ бірт±тастыѓында, яѓни,
жас ±рпаќты «Сегіз ќырлы, бір сырлы» азамат болуы ‰шін бар м‰мкіндігін сарќып
пайдаланѓан халќымыз тєрбиеніњ барлыќ т‰рін ±штастыра, ±ластыра ж‰ргізген.
Тєуелсіз еліміздіњ дамуы ‰шін мєдени- рухани м±раныњ жетістіктерін келешек
±рпаќќа ќалдырудыњ ‰лесі зор. Халыќтыњ даналыќ м±расын саќтаудыњ негізгі
тєрбиеде. Тєрбиеніњ м±рагері, ќоѓамдаѓы т±лѓа – келешек ±рпаќ. ¦рпаќ ќадірін жете
баѓалай білген ќазаќ халќы «Артыњда байлыќ ќалѓанша балањ ќалсын» - деген ќанатты
сµздер ќалдырѓан.
Ал ќалѓан ±лттыќ м±ра байлыѓын келесі ±рпаќќа жеткізетін де, ісі мен м±ратын
жалѓастыратын баладан артыќ байлыќ жоќ.
Аралас мектептерде мемлекеттік тілді меңгерту әдістемелері
Жұмабаева Е.А.,- Астана қаласы, №22 орта мектеп
Жалпы дәріс орыс тілінде жүретін мектептерде қазақ тілін оқытудың басты
мақсаты – оқушыларды қазақша ауызекі сөзге түсініп, осы тілде өз ойын айтып, оқып,
жаза білуге үйрету екені осы пәннің бағдарламасында анық айтылған. Оның үстіне қай
ұлттың өкілі болмасын өзі өмір сүретін елдің әдеби, мәдени қазынасын, салт-дәстүрін
білуі керек екенін ескере келіп, қазақ халқының тәлімдік, танымдық рухани мұрасының
жағымды қырларын бала бойына дарытуға қазақ тілі пәнінің мүмкідігінің басым екенін
баса айтқым келеді.
1.
Мәселен “Ұлттық киімдер” (қазақ тілі для русских школ, 10 кл. Ж.
Адамбаева, К. Оңалбаева, 1977ж. 65 б.) мәтінін оқыту, мазмұнын ашу
барысында қазақ халқының сыпайыгершіліктері (скромность-әдептілік),
(восп-ть), өнерсүйгіштік ізгі дәстүрлерінің мән-маңызын оқушыларға
меңгерту жолдарын іздестіремін. “Ұлттық киімдер” тақырыбына арналған
саяхат сабағымыздың көрнекіліктері: қазақ ұлттық киімдер көрмесі, тіл
дамытуға арналған суреттер көрмесі, “Сымбат” сән үйінің көркем сәнді
киім үлгілері көрмесі, кітап көрмесі.
Сабақтың әдісі: Жоғары белсенділікті дамыту әдісі (интерастив)
Сабақтың екінші кезеңі – тіл жаттықтыру кезеңі. (речевая зарядка). “Қазақтың
ұлттық киімдері” тақырыбына арналған сөздікпен өткіземін. (“Қазақ тілі және Елтану” К.
Сариева, 1997 ж. (Ж-5: 36 бет).
Қорытынды сабақ болғанымен сөз сайысын өткіземін (2 тілде).
Сабағымның 3-ші кезеңі – сынып мұражайына саяхат. Оқушыларды қазақтың
ұлттық киімдері көрмесін көруге шақырамын. Көрменің демеушілері /спонсоры/ - атааналар, мектеп мұғалімдері, мектеп оқушылары.
Келесі кезең – Сурет көрмесіне саяхат.
Ерлердің ұлттық киімдері: жейде, шалбар “Жарғақ шалбар” – брюки из кожи,
жеңсіз қамзол, шапан, ішік, тон, белдік “кісе белдік” (пояс с ножнами)
Ерлер бас киімі: киіз қалпақ, айыр қалпақ – хан қалпақ, тымақ (ушанка-треух)
Ерлер аяқ киімі: мәсі-ичиги (сапоги без каблуков), саптама етік – сапоги с
высокими голенщами и войлочными чулками внутри – байпақ.
Әйелдердің ұлттық киімдері:
1. үкілі тақия (бойжеткен)
2. сәукеле (қалыңдық)
3. ақ жаулық (жас келіншектер)
4. кимешек (егдеәйелдер)
5. кемер белдік (пояс с бляшками)
6. жібек көйлек
7. қамзол
8. шапан
9. ішік
Әйелдер аяқ киімі:
1. мәсі – ичиги
2. былғары етік – кожаные сапоги
3. кебіс – кожаные калоши
4. “көк сауыр етік” сапоги с голубыми голенищами
название идет от цвета сапог, подчеркивая ихизящество.
Әйелдер бас киімі: үкілі тақия, сәукеле, бөрік, кимешек әйелдер самай шашын
көрсетпеу үшін өз жасына лайықты кимешек киген. Баяғыда сәукеленің құны 100
жылқыға тең болған.
Әйелдердің ұлттық киімдері ерекше сәнділігімен көзге түседі. Бойжеткендер
мен келіншектердің киімдері әсем өрнектеліп, оюланып тігіледі. Ақ, сары, қызыл, жасыл
жібек көйлектер қамзолмен киіледі:
Сөз кезегін көрме жетекшілеріне /гидам/ беремін.
Олар сәукеле, кимешек, т.б. ұлттық киімдер туралы әңгімелеп береді.
“Сымбат” сән үйіне саяхат. Италяндықтар мен Француздарды қайран
қалдырған ұлттық киімдердің тамаша үлгілерін (Сымбат” сән үәінде қызықтауға болады.
Қолдан жасаған әшекейлер /самодельные аксессуары/
Шығыстың дәстүрі мен қазіргі заманның талғамы тамаша үйлесіп тұрған
былғарыдан жасалған сәнді әшекеілерді “Сымбат” сән үйінің суретші – үлгілері жасаған.
Саяхат сабағымның соңғы кезеңі сұхбат / интервью/
Ұлттық киімдер әдемі ме?
Ұлттық киімдерді осы заманда киюге ыңғайлы ма?
Сіздер оны қандай кезде киесіздер?
Қазақ халқының киім-кешегінің бүгінгі күні үшін қандай мәні бар?
/Олар қазақ халқының мәдени қазынасы/
Оны көріп отырып біз қандай әсер аламыз?
/мақтаныш сезімі сезіледі/
“Сымбат” сән үйінің киім үлгілерін көргендегі алған әсерімізді 3 тілде жеткізейік:
Как красиво!
Қандай тамаша!
Как модно!
Қандай сәнді!
Очень красиво!
Өте әдемі!
Вам к лицу!
Сондай жарасымды!
Так удобно в нем! Сондай ыңғайлы!
Красота вечно!
Әсемдік мәңгілік!
Человека украшает одежда.
Адам көркі – киім.
“Адамның бойындағысының бәрі де: жүзі де, киген киімі де, жаны да, ойлары да
әсем болуы керек. А.П. Чехов.
- Өткенмен қоштаса отырып, дәстүрге қайта ораламыз. Бұл, әсіресе, соңғы
жылдары айқын байқалады. Біз ұлттық киімдерге назар аудара бастадық.
Әсемдік – мәңгілік. Ол ешқашан қартаймайды.
Халықтың педагогиканы оқу орыс тілінде жүретін мектептердің қазақ тілі пәніне
енгізуді жоспарлауда білім мазмұнымен принциптеріне қоса төмендегі талаптарды да
ескеру керек.
1.
Бағдарлама, оқулық бойынша берілген тапсырмалардың бар
мүмкіндігін пайдалану.
2.
Халықтың педагогиканың қай түрін қай тақырыпты өткенде
байланыстыру тиімді.
3.
Сабақаралық, пәнаралық, класаралық, кластан тыс жұмыстарымен
сабақтастықты сақтау.
4.
Бір сабақтың өзінде халықтық педагогиканы ұштастыра білу.
5.
Тәрбиелік мәні ұтымды тұстарына, оқушының жас ерекшелігіне, жеке
бас ерекшелігіне баса көңіл аудару.
6.
Халықтық педагогиканың талаптарын жүйелі түрде біртіндеп дамыта
пайдалану.
7.
Басқа ұлттың да тәлім-тәбиелік мәдени мұрасын салыстыра отырып
қолдану.
8.
Халықтық педагогиканың үлгілерін ретімен қолдана білу және тағы
басқалары.
Елтаңбамыздың “Қазақстан 2030” бағдарламасының талабына сай қоғамда
жоғары тілдік мәдениетті бекітуге біз-мұғалімдер күш саламыз.
Қазақ тілі басқа ұлттар мен халықтарға қазақ халқының мәдениетін, салтдәстүрлері мен әдеп-ғұрыптарын таып білу үшін қажет. Оны оқцп білу сапалы шет
тілдерді оқып үйрену – бұл уақыт талабы. Қазақстан әлемдік қоғамдастық басқалармен
тең дәрежеде кіруге ұмтылуда. Олай болса – үш тілді меңгеру – оқушыларға да уақыт
талабы.
Сабақтың тақырыбы: Қазақтың ұлттық тағамдары
Сабақтың түрі: дәстүрлі емес сабақ (сайыс сабағы)
Сабақтың мақсаттары:
Білімдік: оқушылардың ой-өрісін кеңіту, сөздік қорын байыту, оқушыларды тез
ойлауға, жүйелі сөйлеу білуге баулу.
Тәрбиелік: қазақтың салт-дәстүрін басқа ұлттар арасында кеңінен таратып
дәріптеу, еліміздің дәстүрін насихаттау.
Дамытушылық: оқушылардың ауызекі сөйлеу мәдениетін қалыптастыру.
Сабақтың түрі— сайыс сабағы.
Сабақтың әдісі: түсіндірме, сұрақ – жауап, әңгімелеу, сөйлесу, ЖБЖ (жоғары
белсенділікті дамыту әдісі) – интерактив.
Көрнекіліктері: қазақ ұлттық тағамдары көрмесі, дастархан, ыдыс-аяқтар, тіл
дамытуға арналған суреттер көрмесі, кітап көрмесі.
Оқыту түрлері (формы)
1)
жекеше
2)
топтық оқыту құралдары :
1.
“Қазақ тілі” Бектұров Ш.К., 1988 ж.97-103 б.б.
2.
тірек – конспектілер
3.
“Мир казахов” Ақселеу Сейдімбек, Рауан, 2001ж.
4.
“Национальная кухня казахов” О.В. Таланова, Алматы, Қайнар,1990ж.
5.
“777 жұмбақ” кітапшасы, Ана тілі, 1994ж.
6.
“Қазақтың мақал-мәтелдері”. “Қазақ ырымдарынан”, Алматы, 1990ж.
7.
Орысша-қазақша-ағылшынша пәндік тақырыптық сөздік”, 40 000 сөз,
Алматы, 2000ж.
8.
“Дастархан” кітабы
9.
Бейсенбаева Н.Н. “Қазақ тілі” II бөлім 79-80б., 2000ж.
10.
“Астана Ақшамы” газеті
Пәнаралық сабақтастық (шетел тілі пәнімен байланыстыру)
Сабақтың барысы:
I. Ұйымдастыру кезеңі
Кіріспе сөз: “Ата мұраң-асыл қазынаң”
(“Наследие дедов – драгоценное сокровище”)
деген қазақ мақалында айтылғандай, қазақ халқының салт-дәстүрін білу біздің
парызымыз.
Қазақ халқы-көшпенді халық болған. Негізгі асы — сүт пен ет болған.
Қазақ халқы дастархан байлығына ерекше мән берген.
Қазақтар тағам түрлерін үшке бөлген: сүт тағамдары, ет тағамдары және
көкөніс, жеміс. Сөздік қорына назар аударайық.
II. Тіл жаттықтыру кезеңі (речевая зарядка)
Ал, балалар, сөздіктеріңді ашыңдар “Қазақтың ұлттық тағамдары” тақырыбына
арналған сөздікпен жұмыс өткізейік.
Сөздік
Ас, тағам
1. бесбармақ
ет)
2. сорпа
3. туралған ет
4. қуырдақ
5. бәліш
6. самса
7. палау
8. орама
9. кәуап
Сүт тағамдары
10. сүт
11. айран
12. қымыз
13. құрт
14. қаймақ
15. ірімшік
(асылған
Еда, блюдо
Мясо по казахски
Бульон
Гуляш
Жаркое
Мясной пирог
Пирожок
Плов
Мясной рулет
шашлык
Meal, dich
Bescharmak
Broth
Goulash
Roast (meat)
Pie
Pasty
Pilav
Roll
barbecue
Молочне продукты
Молоко
Кефир
Кумыс
Курт
Сметано
Сыр
Milk
Milk
Kefir
Kumys
Kurt
Cream
Cheese
16. ақ ірімшік
17. кілегей
Жемістер:
1. пияз
2. бұрыш
3. қызғанақ=
(қызан,= алжұмыр)
4. тұрып (шомыр)
5. Шалқан
6. сарымсақ
7. қымыздық
Көкөніс
8. сары өрік
9. алмұрт
10. қауын
11. шабдалы
12. алма
13. құрма
14. тосап
Творог
сливки
Cottage cheese
cream
Овощи:
Лук
Перец
Помидор
Vegetables
Onion
Pepper
Tomato, parsley
Radish
Turnip
Garlic
Sorrel
Редька
Репа
Чеснок
щавель
Фрукты
Абрикос
Груша
Дыня
Персик
Яблоко
Хурма
варенье
Fruit
Apricot
Pear
Melon
Peach
Apple
Persimmon
jam
III. Сөз сайысы:
Сөз білгірлер сайысы: (3 тілде). Тақтаға екі оқушы шығады.
IV. Сурет көрмесі “Ұлттық тағамдар”
Ал, балалар, сурет көрмесіне Назар аударыңыздар.
Біздің мектептің 11 Е сыныбында Жүнісова Анита деген оқушы бар. Ол — жас
суретші. Жас таланттың суреттеріне назар аударыңыздар.
Ет тағамдары
1. Бесбармақ
–
вареное мясо
2. Қазы
–
ребро
лошади с обильной
жировой
прослойкой
3. Қарта – Толстая
кишка
4. Шұжық – конская
колбаса
5. Жал
–
жирная
часть под гривой
6. Жая – филейная
часть конины
7. Ет – мясо
8. Кеспе – лапша
9. палау – плов
10. тұшпара
–
пельмени
11. қуырдақ – жаркое
12. кәуап – шашлық
13. мипалау – мозг и
мясо
бараньей
головы
14. Әсіп – колбаса из
конины с рисом
15. Орама – мясной
Сүт тағамдары
1. Ірімшік – сыр
2. Ақ ірімшік –
творог
3. Құрт
4. Қымыз
5. Шұбат
6. Жент – халва из
толченого
пшена
и
сливочного
масла и изюма
7. Ежігей
ряженка
Ұннан жасалған тағамдар:
1. шелпек – лепешка
2. Бауырсақ
3. Таба НАН (хлеб,
испеченный
на
сковороде)
4. Күлше (хлеб на
угольях)
5. Тоқаш (калач)
6. Бәліш – мясной
пирог
7. Самса – пирожок с
мясом
рулет
V. Монолог: “Ұлттық тағамдар” Б II 79 бет.
VI. Диалог: № 363; 80 бет.
1)
Ақ тағам түрлеріне не жатады?
2)
Қызыл (ет) тағамдарын атап шық
3)
Сорпаны дәмдендіру үшін не пайдаланған?
(пияз, сарымсақ, атқұлақ (қымыздық), қызаналжұмыр, қызғанақ т.б.)
4)
Сен ұннан жасалған қандай тағамдарды білесің?
VII. Қазақ ырымдарынан (приметы)
“Нан – дәм басы” дейді қазақ халқы № 365: 80 бет.
1)
Дастарханға алдымен нан қойылады.
2)
Таңертең нан ауыз тимей үйден шығуға болмайды.
3)
Дәнді шашпа, нанды баспа! (ескерту нақыл сөз)
4)
Нанды бір қолыңмен үзбе
5)
“Нан ауыз ти” – деп асығыс болған қонаққа нан
ұсыну керек.
VIII. Нан туралы өлең (Ө. Тұрманжанов) Б. II. 80 бет.
IX. Түсініп тыңдау. Нанның қасиетін қадір тұтқан тыйым сөздерді есте
сақтаңдар. Ж. 1, 09 бет Бектұров Ш.
1.
Дастарханға бір інші нанды әкеліп қой. Өйткені нан-дәм басы.
2.
Асығыс болсаң, наннан ауыз ти. Қонаққа “Ең болмаса нан ауыз ти”
деп. айт.
3.
4.
5.
Нанды шашпа, жерге тастама, нанды баспа, нанды рәсуа етпе.
Нансыз өмір жоқ.
Жерде жатқан бидай дәнін көрсең, түйенің үстінен түс те, теріп ал.
Нанды бір қолыңмен үзбе.
X. “Балалы үй-базар, баласыз үй – мазар” — дейді қазақ халқы.
Қазақ ырымдарынан
1.
Балаға таңдай (небо) берсе, әнші болады.
2.
Балаға құлақ берсе, сақшы (острый слух) болады.
3.
Қыз балаға жүрек береді, мейірімді (милосердная) болсын деп..
4.
Қыздың шәші өссін деп., желке (затылок) береді.
Тыйымдар – запреты
1.
Балаға қабырға бермейді, бойы өссін деп..
2.
Бала ауырмасын деп., бүйрек (почки) бермейді.
3.
Балаға бас ұстатпайды, ми жегізбейді, мейірімсіз болады деп..(Чтобы
дети не стали черствыми к родителям им не дают голову и мозг.)
XI. Ет жегеннің бәрі қонақ” дейді халқымыз.
Қазақ - қонақжай халық. Қазақ халқы қонақ десе ішкен асын жерге қоятын
халық. Қазақта “қонақты қусаң-құт, ырыс қашады”, “қонақпен еріп құт, ырыс келеді” деген
мәтелдер бар.
Сондықтан халқымыз қонақты қарсы алу, шығарып салуға ерекше мән берген.
XII. Қонақты қарсы алу рәсімі.
Ең алдымен қонақтарға сусын (қымыз, шұбат, айран) беріледі. Дастарханға нан
қойылады.
Содан кейін шай ішіледі. Шайды дәмділеп құю, қонақтарға сый-сыяпат көрсету
сол үйдегі әйел мен бойжеткен қызға үлкен сын болған.
Шай ішілген соң асқа дейін қонақтардың көңілді отыруына үй иесі бар жағдайды
жасайды. Ол үшін үй иесі әңгіме құрып, қонақпен бірге отырады.
Бүгінгі біздің әңгімелесу тақырыбымыз “Ұлттық тағамдар”.
XIII. “Нан – дәм басы”. Ұннан жасалған ұлттық тағамдар — шелпек,
бауырсақ.
1. Шелпек туралы. “Өлі разы болмай, тірі байымайды” — дейді халық. Жұма күні
шелпек пісіріледі., әруақтарға арнап құран оқытылып барып беріледі. “Жеті шелпек”
деген ұғым осыдан тараған.
2.
Бауырсақ. Дастарханның бас асы - бауырсақ. Бауырсақ жоғары сапалы ақ
ұннан май құйып иленіп, құйрық майға қуырылады. Көлемі өріктің үлкендігіндей.
Ақ бауырсақ бұрынырақта көбінесе арнаулы сыйлы қонақтарға арнап пісірілген.
Мұндай бауырсақтың сүт пен майлы сорпаға иленген, кейде жұмыртқа қосып
илеген түрі де бар.
3.
Етті кептіру мен сүрлеу 97 бет. Бектұров.
4.
Құйрық – бауыр 97 бет.
5.
Шұжық – 97 бет.
6.
Қуырдақ
7.
Мипалау – 98 бет.
8.
Қымыз (құнан /, 3 тәулік /, дөнен /, 4 тәулік,/, бесті қымыз / 5 тәулік / ашытылған
қымыз
9.
Айран – 102 бет.
10.
Ірімшік – 103 бет.
XIV. Қазақ халқының ежелден бері салт-дәстүрінің бірі-бата беру.
Бата – тілек асқа да беріледі.
Бата
Дастарханың мол болсын!
Абыройың зор болсын!
Бақ берсін, бас берсін!
Өміріңе ұзақ жас берсін!
Әумин.
Жұмбақтар
1.
2.
3.
Алға жайып тұз-дәмін,
Келтіреді үй сәнін
Ұрмай – соқпай жылатады,
Әркім бірақ ұнатады.
Есігі жоқ,
Тесігі жоқ,
Ақ доптың ішінде
Несібі көп
(дастархан)
(пияз)
(жұмыртқа)
Аппақ су-дәмі тәтті
Ішсең сусын қандырады,
Шөлдегенде қатты
Және ең мықты дәрі
(қымыз)
5.
Аппақ сұйық
қалса ұйып
Шөлің қанады,
Ішсең құйып.
(сүт пен айран)
6.
Әжем уыстап сығып,
Далада кептірген
Қатты әрі тәтті дәмін,
Кім бар жеп көрген.
(құрт)
7.
Қос басы жұмыр
Жіңішке құбыр
Ішіне жиған
Майы да бар.
(жілік) – кость
XV. Қоштасу.
Ал, сөз кезегін алыстан келген қонағымызға берейік.
Аren, what do you wish for ous?
1.
You are very kind!
— Өте мейірімді екенcіз – Вы очень добры.
4.
2.
I am sincerely thanhful to you.
— Шын жүректен алғыс айтамын. – Искренне вас благодарю.
3.
4.
Мен сіздерге дән ризамын! Я глубоко признателен Вам!
Good bye! – Аман сау болыңыздар! До свидания!
XVI. Қоштасу. Алыстан келген қонақты шығарып салайық.
«Aren, орамал – тон болмайды, жол болады» деген мақал бар.
Сізге орамал сыйлаймыз. Риза болыңыз!
—
—
—
—
Thanks! — Рақмет!
Сау болыңыз! — Будьте здоровы!
Келесі кездескенше! До скорой встречи!
Көріскенше аман сау болыңыздар! До свидания!
Мақалдар:
1.
2.
3.
4.
5.
Қонаққа кел демек бар, кет демек жоқ.
Гостей приглашают, но не выгоняют.
Қонақ келсе, құт келер.
Гость придет – счастье в дом войдет.
Қонағыңның алғысын ал.
Дорога благодарность гостя.
Шақырғанға бармасаң, шақыруға зар боласың.
Если от приглашения откажешься, в другой раз - не дождешься.
Өле жегенше, бөле же.
Поделись едой с ближним.
Сабақтың түрі: дәстүрлі емес сабақ (саяхат сабағы)
Сабақтың тақырыбы: Қазақтың ұлттық киімдері.
Сабақтың мақсаттары:
Білімдік: оқушылардың ой-өрісін кеңіту, қазақ халқының салт-дәстүрін басқа
ұлттар арасында кеңінен таратып дәріптеу.
Тәрбиелік: қазақ тілін үйренуге баулу, қазақ ұлттық киімдерімен таныстыра
отырып әсемдікке, әдептілікке тәрбиелеу.
Дамытушылық: оқушылардың ауызекі сөйлеу мәдениетін қалыптастыру, сөздік
қорын байыту, өз ойын тұжырымдап айта білуге дағдыландыру.
Сабақтың түрі – саяхат сабағы
Сабақтың әдісі: түсіндірме, сұрақ-жауап, әңгімелеу, сөйлесу, ЖБЖ (жоғары
белсенділікті дамыту әдісі (интерактив)
Көрнекіліктері: қазақ ұлттық киімдер көрмесі, тіл дамытуға арналған суреттер
көрмесі, “Сымбат” сән үйінің сәнді киім үлгілері көрмесі, кітап көрмесі.
Оқыту түрлері: (формы)
1.
жекеше
2.
топтық
Оқыту құралдары:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Оқулық. Күлпәш Сариева “Қазақ тілі және Елтану” 1997
тірек конспектілер
“Мир казахов” Ақселеу Сейдімбек, Рауан 2001
Сен білесің бе? Кіташасы, 2001
энциклопедия
Сән журналы.
Пәнаралық сабақтастық “тарих пәнімен байланыстыру шетел тілі пәнімен
байланыстыру)
Сабақтың барысы:
1. Ұйымдастыру кезеңі
2. Кіріспе сөз: “Жеті атасын білген ұл
Жеті жұрттың қамын жер
Өзін ғана білген ұл
Құлағы мен жағын жер” – деген
Қазақ мақалында айтылғандай, қазақ халқының тарихын білу – біздің
парызымыз.
Балалар, тарих пәнімен пәнаралық байланыс өткізейік.
Ежелден қазақ елі үш жүзге бөлінген. Олар: ұлы жүз, орта жүз, кіші жүз.
Жүз дегеніміз – ру, тайпалардың бірлесіп отыруы.
Әр жүздің мекендеген жері болған.
Әр жүздің өз ұраны, таңбасы, биі болған.
Бүгін сабақта сынып оқушылары 3 топқа бөлініп отыр
1-ші топ – Ұлы жүз
2-ші топ – Орта жүз
3-ші топ – Кіші жүз
№ 1. Саяхат сабағымыздың бірінші кезеңі – командаларды бір-бірімен
таныстыру рәсімі.
Ұлы жүз – “үйсін”. Жетісу, Сыр бойын мекендеген.
Ұраны: “Қауға беріп, қойға қой!”
Таңбасы: Нәл таңбасы “Л”. Биі: Төле би.
Орта жүз – “арғын”. Сарыарқа атырабын мекендеген.
Ұраны: “Қалам беріп, дауға қой!” Таңбасы Босаға “П”
Биі: Қаз дауысты Қазыбек би.
Кіші жүз – “алшын” Арал, Каспий өңірін мекендеген
Ұраны: “Найза беріп жауға қой!”
Таңбасы: Жебе таңбасы
Би: Әйтеке би.
3 сұрақ
1. (XVIII) үш жүзді біріктірген ханның шын аты кім? – Абылай хан.
2. Абылай ханды қолдаған батырларды атап шығыңыз.
3. Абылай ханның ту ұстаушы бас батыры кім болған? – Қабанбай батыр
Ал, балалар, тіл жаттықтыру кезеңін өткізейік (речевая зарядка)
Сөздіктеріңді ашыңдар. “Қазақтың ұлттық киімдері” тақырыбына арналған сөздікпен
жұмыс өткізейік.
Сөздік
1. Бағалы ескерткіштер – ценные памятники
2. халықтың рухани мәдениеті – духовная культура народа
3. ұлттық ерекшеліктері – национальные особенности
4. мәдени дәстүрлері – культурные традиции
5. ғасырлық тәжірибе – вековой опыт
6. эстетикалық талғамы – эстетич. Вкус
7. халық шеберлері – народные мастера
8. өлмес туындылар – бессмертные произведение
9. әшекей заттар – красивые украшения
10. рухани байлық – духовное богатство
11. мемлекеттік мұражай – государственный музей
12. сұлулыққа құштарлығы – стремление к красоте
13. өнер туындылары – произведения исскуства
14. киім үлгілері – образцы одежды
15. қолтума – оригинал, исконный
16. киім-кешек – одежда
32 сөз
3 топпен фонетикалық жаттығу өткізу.
№2. Саяхат сабағымыздың 2-ші кезеңі – Сөзсайыс.
Әр топтан 1 оқушы шығады.
Қазақ халқының киім-кешегі туралы кім әңгімелеп береді?
1-ші топқа сұрақтар:
1. Қазақ халқының киім-кешегі қандай мәдениеттің бағалы ескерткіштерінің бірі?
2. Қазақтың ұлттық киімдерінен не байқалады?
2-ші топқа сұрақтар:
1. Халықтың сұлулыққа құштарлығының дәлелі не?
2. Халық шеберлерінің қолтумалары неге айналды?
3-ші топқа сұрақтар:
1. Нелер қазақ халқының мәдени қазынасы деп саналады?
2. Киім үлгілерін қайда көруге болады?
№ 3. Саяхат сабағымыздың 3-ші кезеңі – сынып мұражайына саяхат. Сіздерді
қазақтың ұлттық киімдері көрмесін көруге шақырамын.
Көрменің демеушілері (спонсоры) – ата-аналар, мектеп мұғалімдері, мектеп
оқушылары.
№ 4. Саяхат сабағымыздың 4-ші кезеңі – Сурет көрмесіне саяхат.
Біздің мектептің 10 “Е” сыныбында Жүнісова Анита деген оқушы бар. Ол – жас
суретші. Жас таланттың суретіне назар аударыңыздар.
Ерлердің ұлттық киімдері
1. жейде
2. шалбар “Жарғақ шалбар” – брюки из кожи
3. жеңсіз қамзол – безрукавки
4. шапан – верхняя одежда
5. ішік (қасқыр, түлкі ішік) – меховая шуба
6. тон – тулуп
7. белдік – пояс
8. кісе белдік – пояс ножнами
Ерлер бас киімі:
1. киіз қалпақ – войлочная шляпа
2. айыр қалпақ = хан қалмақ – ханский калпак
3. тымақ – ушанка (треух. С остроночным вехом)
Ерлер аяқ киімі:
1. мәсі – ичиги (сапоги без каблуков)
2. саптама етік – сапоги с высокими голенищами и войлочными чулками внутри –
байпақ.
Ерлердің ұлттық киімдері туралы кім әңгімелеп береді?
Әйелдер киімдеріне назар аударыңыздар:
2. Үкілі тақия (бойжеткен)
3. сәукеле (қалыңдық, келін)
4. ақ жаулық (жас келіншек)
5. кимешек (жас келіншектер, егде әйелдер)
6. үкі қауырсыны – перья филина
7. көз тию – сглаз
8. кемер белдік – пояс с бляшками
9. жібек көйлек
10. қамзол
11. шапан
Әйелдер аяқ киімі:
1. мәсі – игичи
2. былғары етік – кож. Сапоги
3. кебіс – кожаные калоши
4. “Көк сауыр етік” – сапоги с голубыми голенищами Названия идет от цвета
сапог, подчеркивая их изящество.
Монолог: Әйелдер киімі
Әйелдердің ұлттық киімдері ерекше сәнділігімен көзге түседі. Бойжеткендер мен
келіншктердің киімдері әсем өрнектеліп, оюланып тігіледі. Ақ, сары, қызыл, жасыл жібек
көйлектер қамзолмен киіледі.
Әйелдер бас киімі: үкілі тақия, сәукеле, бөрік, кимешек (самай шашын көрсетпеу үшін өз
жасына лайықты кимешек киген).
Әйелдер аяқ киімі: мәсі, кебіс, етік.
Сөз кезегін көрме жетекшісіне берейік.
Сәукеле
Сәукеле – қалыңдықтың бас киімі.
Сәукелені жасау үшін зергер бір жыл еңбектенген, көп қаржы керек болған.
Сәукеле күміспен, асыл тастармен, маржанмен (жемчуг) әшекейленген.
Көз тиюден сақтайтын киелі құс-үкінің қауырсыны сәукеленің төбесне тігіледі.
Сәукелеге міндетті түрде жұқа ақ желек (вуаль) ілетін болған. Ол беташар
айтылғанда қалыңдықтың жүзін, бүкіл денесін жауып тұратындықтан, қыздың дене
пішімін өте нәзік, сымбатты етіп көрсетеді.
Баяғыда сәукеленің құны 100 жылқыға тең болған.
Кимешек
Сөз келесі көрме жетекшісіне беріледі.
Қазақ әйелдерінің бас киімі-кимешек.
Кимешекті жас келіншектерден бастап егде жастағы әйелдерге дейін киген. Ол
көбінесе ақ матадан тігілген, ал жастау келіншектерге үлбіреген ақ жібектен жасалған.
Кимешек басты, мойынды, кеудені, иықты және жауырынды жауып тұрады. Көбінесе жас
келіншектерге арналған кимешектердің бет жақтаулары алуан түрлі ою-өрнектермен
кестеленіп, кейде алтын, күміс, асыл тастармен, моншақтармен әшекейленеді.
№ 5. Саяхат сабағымыздың келесі кезеңі.
“Ұлттық киім дүкеніне саяхат” Б II 78 бет.
Өткенмен қошатаса отырып, дәстүрге қайта ораламыз.
Бұл әсіресе соңғы жылдары айқын байқалады.
Біз ұлттық киімдерге назар аудара бастадық.
Өйткені әсемдік - мәңгілік. Ол ешқашан қартаймады.
№6. “Сымбат” сән үйіне саяхат.
“Сымбат” сән Академиясы дәстүрді қайта жаңғыртуға өз үлесін қосып келеді.
Италияндықтар мен Француздарды қайран қалдырған ұлттық киімдердің тамаша
жиынтықтарын Сән театрының көрсетілімдерінде қызықтауға болады.
Ежелгі ұмыт бола бастаған талай мүліктер
Бірінде өмірге қайта келіп, жаңғыра түсуде.
Мына бір киіз үйдің бағзы заманғы әшекейі
Бүгінгі сәнмен үйлесім табаны деп Кім ойлаған?
Қолдан жасаған әшекейлер. Самодельные аксессуары
Өз қолымен өзгелерде жоқты жасап алған адам шын шебер. Шығыстың дәстүрі
мен қазіргі заманның талғамы тамаша үйлесіп тұрған мына бір былғарыдан істелген
сәнді әшекеілерді “Сымбат” сән Академиясының суретші-үлгішілері жасаған.
№ 7. Соңғы аялдамамыз. Сұхбат – Интервью.
Ерлердің қандай қандай киімдерін білесіз?
Олардың қайсысы бүгінгі күнде пайдаланылады?
Әйелдердің киімдері қандай?
Әйелдердің қандай бас киімін білесіз?
Ұлттық киімдер әдемі ме?
Ұлттық киімдерді осы заманда киюге ыңғайлы ма?
Сіздер оны қандай кезде киесіздер? (тойға, той-думанға, Наурыз
тойына).
Қазақ халқының киім-кешегінің бүгінгі күн үшін қандай мәні бар. (олар
қазақ халқының мәдени қазынасы).
Оны көріп отырып біз қандай әсер аламыз? (оны көріп отырып
мақтаныш сезімі сезіледі)
“Сымбат” сән үйінің киім үлгілерін көргендегі алған әсерімізді 3 тілде
жеткізейік:
Қандай тамаша! Как прекрасно!
Қандай сәнді! Как модно!
Өте әдемі! Очень красиво!
Сондай жарасады! Так идет!
Сондай ыңғайлы! Так удобно в нем!
Әсемдік мәңгілік! Красота вечно!
Қорытынды:
Адам көркі – киім. Человека украшает одежда.
“Адамның бойындағысының бәрі де: жүзі де, киген киімі де, жаны да, ойлары да әсем
болуы керек”. А.П. Чехов.
Сабақтың түрі: дәстүрлі емес сабақ (саяхат сабағы)
Сабақтың тақырыбы: Киіз үй
Сабақтың мақсаттары:
Білімдік: оқушылардың ой-өрісін кеңіту, қазақ халқының салт-дәстүрін басқа ұлттар
арасында кеңінен таратып дәріптеу.
Тәрбиелік: еліміздің дәстүрін насихаттай отырып, оқушыларды тез ойлауға
және жүйелі сөйлей білуге баулу.
Дамытушылық: ауызекі сөйлеу тілін қалыптастыру.
Көрнекі қүралдар: киіз үй, ұлттық өрнектер, киіз үй көрмесі, кітап көрмесі, мақалмәтелдер, видео, жұмбақтар, қазақша әуендер.
Оқыту әдістері:
1. көрнекілік
2. әңгімелесу
Оқыту түрлері: (формы)
1. жекеше
2. жалпы сыныптық
Оқыту құралдары:
1. оқулық (Бейсембаева Н.Н. II- ші бөлім)
2. тірек – конспектілер (Сариева Күлпәш “Елтану”)
3. Көрнекілік (киіз үйдің бөлшектері)
Пәнаралық сабақтастық (тарих пәнімен байланыстыру, қазақ әдебиеті пәнімен
сабақтастығы) (мақал-мәтелдер, жұмбақтар
Сабақтың барысы:
1. Ұйымдастыру кезеңі
2. Тіл жаттықтыру кезеңі (речевая зарядка) Ж № 331; 71-72 б. Бейсенбаева Н.Н.
№ 333; 74 б.
Тапсырма: сол жағын жауып, қазақ тіліне 25 сек. Аудар.
3. Тірек – конспектілермен жұмыс
Киіз үйдің бөлшектері
Сөздік
1. негіз-основа
2. кереге – решетка, остов юрты
3. уық – купольные жерди
4. шаңырақ – купол юрты
5. есік (сықырлауы) дверь со створками. Ол арасынан ашылып – жабылатын
жарма есіктерге ұқсас
6. тал – ива
7. қайың – береза
8. терек – тополь
9. құрал-сайман – инструменты
10. мор – печь для расправки дереви
11. үскі – станок для просверливания отверстий
12. тез – станок для выпрямления гриба деревянных частей
Киіз үй негізгі 4 бөлшектен құралады. Ол – кереге, уық, шаңырақ, есік. Бұлардың бәрі
талдан, қайыңнан, теректен жасалады. Ең жақсысы – тал. Кереге, уық, шаңырақ, есікті
шебер үйші жасайды. Үйшілер талды өзендер бойынан алады. Ол өзендер: Еділ, Жайық,
Сырдария.
Киіз үйдің ағаш бөлшектерін жасау үшін үйшілер мор, тез, үскі деген ұлттық құралсаймандарды пайдаланған.
Сұрақтар:
1. Киіз үй неше бөлшектен тұрады? Олар қалай аталады?
2. Киіз үйдің бөлшектері неден жасалады?
3. Үйшілер қандай ұлттық құрал-саймандарын пайдаланған?
Кереге
Сөздік
1. қанат-кереге
Кереге
қанаттардан тұрады
2. сағанақ-жердб
Қанат
сағанақтан
құралады
тор-сетка
Керегенің екі
түрі болады:
4. қиғаш-по дагонали
желкөз, торкөз.
5. қайыс-тонкая полочка из кожи
Желкөз қатты желге
төзімді
6. түйе-верблюд
Торкөз жаңбырда су
жібермейді
7. өгіз-бык
Сағанақтар
қиғаш
орналасады
8. жылқы-лошадь
Бір қанатта 20 сағанақ
болады
9. тері-кожа
Олардың ұзындығы 2
метр
10. тесік-отверстие
Сағанақтарды
бірбіріне қиғаштап
11. байлау-заязать
қайыспен байлайды.
12. желкөз-от от ветра (қатты желге төзімді)
Қайыстар түйе, өгіз,
жылқы
13. торкөз-от дождя (су, жаңбыр жібермейді)
терісінен жасалады. Қайысты
сағанақтардың тесігінен өткізіп, екі жағын байлайды. Киіз үйлер көбінесе алты
қанатты болады.
Сұрақтар:
1.
Кереге неден тұрады?
2.
Керегенің неше түрі болады?
3.
Бір қанатта неше сағанақ болады?
4.
Сағанақтарды немен байлайды?
5.
Қайыс неден жасалады?
6.
Көбінесе киіз үйлер неше қанатты болады?
Шаңырақ
Сөздік
шеңбер-круг
1. ию-гнуть
2. кесу-срезать
3. қаламдық-отверстие
4. шыбық-прутья
5. “қошқар мүйіз” –бараньи рога
6. бедерлену-наносить узор
7. маңызы зор –большое значение
8. мұра-наследие
9. ата-баба-предои
10. рух-дух
11. ие-хозяин
12. кенже ұл-младший сын
13. сақтау-сохранять
14. ошақ-очаг
Шаңырақ екі бөлшектен тұрады: шеңбер және күлдіреуіштен. Шаңырақ
қайыңнан жсалады. Ол үшін қайыңды жаздың ортасында кесіп алады. Бұл кезде
қайыңның шырыны мол, сондықтан оны кептірмей, шеңбер иеді. Шеңберге қаламдық
тесіледі. Күлдіреуіш шыбықтардан иіледі: Күлдіреуіш арқылы үйге жарық түседі, түтін
содан шығады. Шаңырақ “Қошқар мүйіз” оюларымен безендіріледі.
3.
Сұрақтар:
1. Шаңырақ неден жасалады?
2. Түтін неден шығады?
3. Шаңырақ қандай оюмен безендіріледі? (“қошқар мүйіз” оюмен)
Қазақтың өмірінде шаңырақтың маңызы зор. Ол атадан балаға мұраға
қалдырылып отырған. Шаңырақ арқылы ұрпақтан-ұрпаққа ата-бабалар рухы жалғасады.
Шаңырақ – үй, әулет мағынасында да пайдаланылады. Әулет дәстүрі бойынша
тұңғыш ұл әкенің үйінен бөлініп, жеке отау тіккен. Кенже ұл – шаңырақтың иесі, мұрагері
болып саналады.
Егер де киіз үйдің басқа бөлшектері тозса, оларды жаңалайды, ал шаңырақты
сақтайды. Ошақ түтінінен ол қараяды, сондықтан оны “қара шаңырақ” деп атайды.
Сұрақтар:
1. Шаңырақтың маңызы қандай?
2. Шаңырақ кімнен кімге қалдырылады?
3. Шаңырақ иесі кім? Шаңырақты не істейді?
4. Неліктен оны “қара шаңырақ” деп атайды?
5. Шаңырақ деген сөздің екінші мағынасы?
6. Әулет дәстүрі бойынша тұңғыш ұл не тіккен? (жеке отау)
Ақ бата
Әулет дәстүрі бойынша ұлдар әкенің үйінен бөлініп жеке шаңырақ иесі болады. Отау
тіккен жастарға қандай бата беріледі?
1. Босағаларың берік болсын!
Шаңырақтарың биік болсын!
Бусть будет высоким шаңырақ
И крепким босаға!
2. Отауларың той-думанға толсын
Пусть весельем наполнится дом
3. Үбірлі-шүбірлі болыңдар! Да множатся ваши потомки!
4. Шаңырақты шайқалтпа! Не тревожь семейный покой!
5. Шаңырақты сыйла! Относись с уважением к семье!
6. Ошағыңның отын сөндірме! Не госи огонь в очаге! (Да не остановится жизнь в
твоем очаге!)
7. Ата салтын, дәстүрін ұмытпаңдар! Не забывайте традиции дедов!
8. Отауларыңнан қуаныш, бақыт үзілмесін! Радости и счастья Вам!
9. Өмірлерің ұзақ болсын! Долгой жизни!
10. Көп тілеуі – көл (озеро)
11. “Жаңбырменен жер көгереді, Батаменен ер көгереді”
Киіз үй тарихынан
Сөздік:
1. көшпенділер-кочевники
2. баспана-жилье
3. ыңғайлы-удобный
4. көшіп-қону – кочевать
5. қола дәуір-бронзовая эпоха
6. пайда болу-появиться
7. киіз басу-кошмоделание
8. заман-эра,время
9. бұрын-раньше
Киіз үй – Орталық және Орта Азия көшпенділерінің негізгі баспанасы болған. Ол
көшіп-қонуға ыңғайлы.
Киіз үй қола дәуірінде пайда болған. (біздің заманымыздан бұрынғы 3 мың
жыл). Киіз басу белгілі бір еңбек кәсібіне айналады. Киіз үйді сол заманда тасқа
түсірілген суреттерден айқын байқауға болады. Ол суреттер Гоби Алтайынан, Сібірдегі
Баярқия тасынан, Қырымнан табылған. Көшпелі скифтердің киіз үйде тұратынын алғаш
рет ертедегі грек тарихшылары Геродот, Страбон, т.б. жазды.
Киіз үйдің суреттері Алтайдағы Пазырық қорғанына, Ноинулинде (Монголияда)
табылған.
Киіз үйдің тарихын зерттеген ғалымдар Гильом Рубрук (1253ж.), қазіргі заманда
академик Гумилев, академик Марғұлан, тарихшы Абылғазы Бахадұр зерттеген.
“Киіз үйдің қаңқасы”
“қаңқа” – 2 ғаш дөңгелекті арба. Скифтердің алғашқы киіз үйлері арбаға
артылатын. Гильом Рубруктың айтуынша ол арбаны 22 өгіз тартқан. Көне киіз үй үлкен
кемеге ұқсас болған. (“Путешествия в восточные страны ...
Киіз үй көрмелері Ресейде, Францияда (1861),
Жапонияда, т.б. елдерде болды.
Жәңгір хан Николай 1-ші патшаға алтын киіз үйді сыйға берген. Шебер үйшілер 2
жыл бойы киіз үйдің бөлшектерін, жиhазын, жабдықтарын алтынмен, күміспен
әшекейлеген. 1903 жылы “Торғай газетінде” осы киіз үй туралы мақала шыққан.
Киіз үйдің 3 түрі болған:
1. жай түрі
2. салтанатты түрі /қонақтарға арналған/
3. жорық түрі /походная/
Терминдер
“Мир казахов” Ақселеу Сейдімбек 2001ж.
1. қара үй – 3-х крылая юрта, простая, черная
2. қоңыр үй – 4-х крылая юрта, коричневая
3. боз үй - 5-х крылая юрта, серая
4. ақ үй - 6-х крылая юрта,белая
5. ақ шаңқан - 8-х крылая юрта,белоснежная
6. алтынорда - 12-х крылая юрта,
7. алтын үзік - 30-х крылая юрта (юрты снаружи покрываю золотистой кошмой)
8. қос – юрта для временного проживания
9. жарық үй – походная
10. жоламай “жол амалы” для для похода, орысша “джуламайка”
Киіздің түрі:
1. туырлық (керегеге жабылады)
2. үзік (уықтарды жабады)
3. түндік (шаңырақты, сықырлауықты жабады, түндік арнаулы бау арқылы оңай
ашылып-жабылады).
Киіз үйдің пайдаланылуы:
Сөздік:
1. адамзат тарихында
2. құрылыс-сооружение
3. жер сілкініс-землетрясение
4. дәлел-доказательство
Киіз үй – бұл адамзат тарихындағы ең бірінші архитектуралық құрылыс. Ол жер
сілкіністеріне де төзімді. Киіз үй тез құралады, тез жиналады. Киіз үй жылы, жайлы. Оны
шопандар да, туристер де пайдаланады. Киіз үйдің артықшылығын біз 1988 жылы
Армениядағы жер сілкінісінде байқадық.
Бұл киіз үйдің біздің заманымызда да пайдалы екендігінің дәлелі.
“Киіз үйдің ішкі құрылысы, оның жиhазы”
“Киіз үй тігу” тақырыбын біз XI сыныпта өтеміз.
Бүгінгі әңгімеміз киіз үйдің бөлшектері туралы, киіз үйдің тарихы туралы болды.
Жұмбақтар:
1. Қабырғасы тор көз
Төбесінде зор көз
(кереге, шаңырақ)
2. Аяғы жер тіреп
Таяғы көк тіреп тұр
(киіз үй)
3. Отыз омыртқа, 40 қабырға,
бәрін ұстап тұрған ауыз омыртқа.
30 позвонков, 40 ребер, скрепленных тазабедренной костью
(киіз үй)
Мақалдар:
1. “Өз үйім кең сарайдай боз үйім”.
Каждому свой дом кажется дворцом. В
гостях хорошо, дома лучше.
2. “Сұлуынан жылуы” . Достоинство вещи в добротности, а не в блеске.
3. Ошағыңның отын сөндірме. – Да не приостановиться жизнь в твоем доме!
“Әркімнің өз үйі – жұмақ”. Каждому родной дом – ра
Теория относительности в современном мире
Купфер С,Д,
Психолог, Кокшетауский унмверситет
«Человек – не то, что он есть,
не то, что он был.
Человек есть то, к чему он стремится».
(Маэстро Шри Чинмой).
К чему стремятся люди нашего времени, чему они посвящают драгоценное время
своей жизни? Главы государств и правительств нацеливают программы развития своих
народов в экономическом плане, плане образования и здоровья, они же решают
вопросы развития духовности в стране. Духовность – это очень тонкая и вместе с тем
необходимая вещь. «Там, где мужчины теряют силу духа, женщины становятся
продажными, цивилизация идет к упадку», - так или примерно так гласит восточная
мудрость. 300 лет назад наука отделила себя от религии, и слово Бог перестало быть
священным, его втоптали в грязь и сегодня, если человек скажет это слово, на него
начинаются гонения, особенно если он работает в сфере образования. Мне хотелось бы
вернуть этому слову его первоначальные качества не потому, что я религиозна. «Можно
быть религиозным, но бездуховным. Можно быть духовным, но не религиозным». Лев
Толстой не был религиозным, но он свято чтил духовные законы и качества. Сегодня
под духовными ценностями подразумевают культурное и нравственное наследие. Но,
говоря о культуре, мы можем иметь совершенно противоположные понятия – что
является прекрасным в одной стране, окажется безнравственным в другой. И если речь
идет о духовных качествах – доброте, сострадании, любви – то понятия об этом также
принимают все более разноречивые толкования. Поэтому хотелось бы начать разговор
о сути духа в человеке, а для этого несколько слов о недавнем открытии физиков
России, которое носит название «Феноменология физического вакуума».
Около 15 лет назад академик физики Акимов А.Е. и физик Шипов Г.И., идя
параллельными и независимыми друг от друга путями, пришли к одному и тому же
открытию, существование которого еще в 1913 году предположил французский
математик Луи Картан: «В природе должны существовать поля углового вращения».
Анатолий Евгеньевич Акимов работал над этим предположением с физическим
вакуумом. Геннадий Иванович Шипов шел с другого направления – он сделал
дальнейшую разработку «Теории относительности» А.Энштейна. Оба они
действительно пришли к открытию полей углового вращения, которые они назвали
«Торсионные поля». Изучая свойства этих полей, ученые пришли к утверждению о
существовании живого всеобъемлющего сознания, единого и неделимого. «… каждая
точка вселенной – живое сознание, она реагирует на прикосновение нашего сознания
также, как мы реагируем на звук, цвет, прикосновение телесное». Космос дышит живой
жизнью,
Он живет, но формы Его бытия совершенно отличаются от нашего представления о Нем
и о других формах жизни. По нашим представлениям – жизнь –это только то, что имеет
физическую оболочку. Но по философским понятиям мы знаем, что жить может идея,
мысль, любовь. И мы думаем, что эти вещи живут только в уме человека. Теперь, когда
физики пришли к утверждению, что Бог есть, Он существует, Он нас чувствует, как часть
Самого Себя – нам просто необходимо вернуться к единству в этом вопросе.
Всякий, уважающий себя, ученый должен пересмотреть свои познания и наметить пути в
своем направлении для нового взгляда на происхождение вещей. В этом вопросе
физики высказали определенное мнение, что религия, спиритуализм, теософизм и тому
подобные направления – это «науки о тонких мирах».
Изучать эти миры с помощью физических приборов не имеет смысла, так как невидимые
миры находятся за пределами атомов и даже элементарных частиц. Но есть люди, так
называемые экстрасенсы, которые уже имеют возможность видеть и слышать за
пределами «ультра-» и «инфра-» волн (звуковых, световых и других).
А есть системы йогических занятий, которые дают возможность обладать
способностями, выходящими далеко за пределы нашего воображения. Ученые-физики
высказались, что есть необходимость в изучении эзотерических и древневосточных
знаний о человеческой системе «чакр» и познаниях Абсолюта, которые развиваются и
расширяются по мере эволюции всего человечества. «Бога познать невозможно, но
познавать его можно и нужно», - так гласит еще одна восточная мудрость.
Видя человека или говоря слово «человек», мы не можем сразу охватить все его
содержание, так как человек – сложнейшее существо во Вселенной.
По Восточным знаниям человек – выше богов и ангелов, выше демонов и их главы –
Сатаны, и уж, конечно выше животных, растений и камней. По классификации Западной
науки человек также превышает все известные виды на Земле - человек – Царь
Природы. Чем же так незауряден человек? Совместим знания Востока и Запада и
известные всем истины: по западной традиции человек отличается от остальной
природы наличием ума; по восточной – душой, психикой. Психикой (в строгом понимании
восточной мудрости – это оболочка духа, за которой уже следуют все остальные
оболочки – ментальные, витальные, физические) не обладают никакие другие существа
во Вселенной, кроме человека. (Шри Ауробиндо, «В поисках души нетленной»).
Духовные качества – и есть частица Духа в нас, наш Источник, духовная
душа находящаяся внутри психики «материальной» оболочки, (но это тонкая
физическая оболочка тоньше или прозрачнее мысли) индивидуальной души каждого
человека, которая находится в нашем сердце. По преданиям Бог был Един, не было ни
времени ни пространства. Затем Он разделил себя на Свет и Тьму. Свет – это Знание, а
Тьма – невежество, бессознательность. Человеческая душа – это частица света,
частица знания Абсолюта, помещенная во Тьму, материальное тело. Это луч, с
помощью которого Бог хочет познать самого себя в материи и проявлении Себя в ней и
через нее. Поэтому и говорят: «Человек – познай себя сам, познав себя – познаешь
Бога». Не делая этого, мы сопротивляемся Его воле или желанию –познать Самого Себя
в нас и через нас. Сейчас люди познают мир и себя с помощью ума и считают, что это
высший способ познания.
Бог познает Себя тысячью разных способов, но самый высший способ – это путь
сердца или души. Если мы захотим помочь Ему это сделать, то процесс будет
происходить в сотни, тысячи раз быстрее, чем, если мы будем безразличны или даже
сопротивляться в Его намерении познать Себя в нас и через нас. Каждый человек – это
сокровище, покрытое коркой Тьмы, невежества.
Если мы с вами посмотрим, как каждый человек бессознательно разрушает свое тело,
любя расслабляться неправильными способами, то станет ясно, что тьма пока довлеет
над нашим разумом, то есть мы безрассудны, и то, что отличает или отделяет нас от
животного мира – ум – становится наоборот нашим губителем. Но если ум осознает свое
невежество – это будет самопознание Бога в нас, мы прикоснемся к своей скрытой пока
божественной сути, к свету внутри нас, а Тьма перестанет быть Тьмой, окружающей и
душащей нас сегодня.
Под Тьмой мы понимаем все несовершенства – свои и окружающего нас мира. Их можно
и нужно преобразовывать. Это можно сделать только в единстве со Светом. Ведь, войдя
в темную комнату, мы не сможем даже узнать, что там находится, не говоря уже о том,
что там мы сможем сделать что-то правильное. Нам нужен Свет.
Для этого мы должны окунуться в свое сердце, прикоснуться к своей собственной душе.
Она озарит все наше существо своим прекрасным сиянием. Мы станем лучезарны и
полны, в нас не будет несовершенства. Получив Свет, мы сможем осветить комнату, но
даже это не даст нам возможности сделать непосильные вещи, для этого нам нужны
силы. Их мы можем получить, только желая этого. Но зачастую бывает, что люди просят
таких сил, а потом используют их для своих личных, корыстных целей. Значит, силы
даются нам свыше, если мы их пожелаем. Они укрепят нас и сделают нашу жизнь
прекрасной еще больше.
Если Его Цель и наша совпадают, то мы и Бог – едины в своем устремлении, тогда
человеческое «я» и есть душа, а не ум или тело, не эго какой-либо части в нас. Эта сила
Единства – самая несокрушимая сила, духовная сила в нас, называемая силой воли
(слово – позволю и непозволю, то есть дам возможность Богу и не дам – все в нашей с
вами власти.
Если непозволяем Богу, то власть у Тьмы, она не спрашивает нашего согласия, она
всесильна там, где нет Света, а там, где нет Света - ад). «Пока мы не осознали Бога и не
стали едины с Богом, мы должны взывать к Нему как к Учителю, Наставнику, Другу и так
далее. В зависимости от нашей связи с Ним, наше отношение к Нему может быть
различным: «…У каждого человека есть свой собственный Бог. Нет ни одного человека,
у которого не было бы Бога.
Законченный атеист не верит в Бога. Но, к счастью, он верит, или, скорее, к несчастью,
ему приходится верить в определенную идею, некую концепцию порядка или
беспорядка. И эта самая идея, эта концепция есть не что иное, как Бог». (Шри Чинмой)
Для тех же, кто предпочитает видеть Бога, как нечто очень возвышенное и прекрасное
Абсолют сознательно принимает форму красоты и утонченности, для таких раскрытие
самого себя будет легче и быстрее.
Если вы войдете в комнату ребенка со страхом, вы испугаете ребенка. Но если вы
войдете к нему с любовью, он полюбит вас, и вы сможете поиграть с ним и даже
поучиться у него бесхитростности и простоте, чистоте и радости. Бог – ребенок,
усиливающий ваш потенциал. Если у вас боязнь Бога, то никогда вы не сможете подойти
к нему близко. Так же, как грязь не пристает к золоту, вы не сможете приблизиться к Богу
или своей душе с плохими качествами. Необходимо научиться думать о Боге, как о
самом прекрасном ребенке, которому необходимо помочь выйти наружу и оберегать его
от зла во внешнем мире.
Сейчас нас окружает грязь и грубость, ложь и злоба. Но в нашей с вами
власти обратить ложь в истину, а безобразное в красоту и гармонию. А.Е.Акимов в своих
показательных фильмах говорит о том, что еще в 20-х годах С.Н.Рерих предсказал, что в
конце 20-го века люди овладеют психической энергией.
Потенциал этой энергии невообразим, он превышает потенциал ядерной энергии в
число с двенадцатью нулями раз. Это расчет потенциала вакуума, который пронизывает
все пространство вселенной и нас с вами в том числе.
Торсионные поля – это проявление психических волн в вакууме. Сгущение вакуума
происходит под влиянием чьей-либо воли. Но пока мы желаем лишь исполнения самых
низших и эгоистичных желаний. Наш дух еще не вознесся высоко в небо красоты и
гармонии. Но очень скоро придет время, когда большинство людей осознают истинную
красоту жизни, будут стремиться жить не в угоду своему эго, а во имя всеобщего
единства и процветания духа на земле.
«Это правда, что плотные тучи мирского покрывают наш пока непросветленный ум.
Равным образом истинно, что вулкан концентрации ищущего и водородная бомба его
медитации смогут уничтожить и уничтожат эти тучи, вековую мглу Невежества». (Шри
Чинмой) И еще одна фраза из восточной мудрости: «Не пытайся изменить мир – ты
потерпишь неудачу, попытайся изменить себя, и мир раскроет тебе свои любящие
объятия». А.Е.Акимов и Г.И.Шипов, говоря об этом, сказали, что если сейчас человек не
начнет меняться, то цивилизация потерпит катастрофу.
Теперь важным является то, что мы с вами любим – любим ли мы идею, значит мы
идеалисты, любим ли мы материальные проявления – значит мы материалисты.
Наиболее важно то, что мы любим и к чему стремимся всем сердцем, всей душой. Для
идеалистов препятствие в том, что идеальное часто очень трудно достижимо, и все
наши надежды рушатся, не видя реальной возможности осуществиться.
И тогда мы начинаем менять свои взгляды, так как боимся зря потратить
драгоценные годы жизни, данные нам судьбой для осуществления главной задачи –
достичь счастья, стать счастливыми в этой жизни, то есть, начинаем «ловить хотя бы
синицу, вместо журавля в небе». «Есть два способа познания Бытия – первый:
наблюдение, сопоставление и ментальные выводы, которые печатаются в книгах и
изучаются другими с абсолютной верой в истинность написанного в них; второй – это
способ получения знания с помощью медитации - это прямой способ получения
истинных знаний каждым человеком.
Разница будет лишь в глубине проникновения в Источник или высоте
подъема над материальным миром». Они предложили медитацию – как прямой способ
получения истинных знаний о душе и мире в целом. Таким способом восточные
мудрецы пользуются более 5000 тыс. лет. Теперь пришла пора объединить глубокие
восточные знания с развитым индустриализмом Запада, науку и религию, человека и
Бога. И неважно к какой религии вы относитесь, и даже неважно, верите ли вы в Бога,
важно – стремитесь ли вы к красоте и гармонии, единству и любви между людьми.
Просто дайте своей душе возможность показать себя вам, и тогда вы поймете, что на
свете нет ничего прекраснее вашей души. Это и есть та Любовь с большой буквы,
которую мы ищем на земле и не можем найти, потому что Бог – это Любовь в наших
сердцах, и мы можем помочь Ему раскрыться, только ища себя, свою бессмертную
душу.«Долг врача научить человека не пить таблетки» - такой девиз из высказывания
кого-то великого был еще жив в 50-60 годы в наших странах. Но в современном
обществе профилактике заболеваний почти не уделяется внимания. Мало того очень
часто я слышу, что врачи и медсестры советуют молодым людям начать жить половой
жизнью, что якобы «поможет» избавиться от заболеваний кожного ревматического и
других характеров и видов заболеваний. И молодые люди – девушки и юноши –
стремятся в надежде избавиться от прыщей, угрей и т.д. как можно больше или чаще
заниматься сексом. Этот метод располагает (под руководством врачей) молодых людей
к распущенности, безнравственности и развращению духа.
Хочется предложить людям старые и прекрасные методы очищения и
восстановления своего организма с помощью тонкой медитативной музыки,
ароматерапию, арттерапию, методы бесконтактного и контактного массажа по «Джуне»,
а также просто начать регулярно заниматьмя простой утренней гимнастикой и легким
бегом. Такие методы были всегда и всем известны, но сегодня они утратили свою
актуальность из-за переориентации врачей на огромный арсенал химической терапии,
которую рекламируют, впрочем, как и табак и алкоголь, бесконтрольно.
И когда приходят молодые люди, они уже сами с уверенностью диктуют, что я должна
им сделать или дать, чтобы их здоровье поправилось. И я думаю, что от того, что врачи
не пишут в газеты о пользе, или лучше сказать, о гораздо большей пользе чистой воды,
утренней физкультуре, спокойной и красивой музыке, любви к природе, чистого воздуха,
культуры питания и чистоты собственного тела и жилища, здоровье нашего народа не
улучшится. «Мы живем в ментальном мире.
И от того, на чем сосредоточена концентрация нашей мысли, будет зависеть
окружающее нас пространство». Так или примерно так говорят восточные мудрецы
современности. Это означает, что если мы думаем, что мы больны, то мы усиливаем
энергию этой мысли и даем ей шанс вжиться в наше сознание и управлять им. Но если
мы поменяем свою мысль, что мы совершенно здоровы, ну мало ли там что-то кольнет,
там что-то заболит, я должен быть здоров, потому что у меня много дел, которые
требуют моего активного участия в жизни. Этот метод доказан такими выдающимися
личностями, как Норбеков М., Иванов П.К., Джуна Давиташвили да и многие примеры
того, когда врачи оказывались бессильными, а человек находил свой путь к здоровью и
затем предлагал этот опыт другим.
Я ни в коем случае не хочу сказать, что врачи не нужны, но зачастую их практика
отстает
от
современности,
когда
применяются
новые,
называющиеся
«нетрадиционными», оправдывающие себя на практике методы (примеры: «Настрои
Сытина», «Мудры», йоговские упражнения, медитация на высшие уровни и планы - это
работа на ментальном уровне и психическом, плюс народная медицина). Подобными
методами, если бы их предлагали или им обучали врачи, можно лечить без таблеток и
скальпелей, так как «все болезни начинаются в нашем уме». Врачам свято верят, и
врачи должны быть всегда на высоком профессиональном уровне. Я говорю об этом
твердо, потому что если человеку суждено умереть, то на это есть Высшая Воля,
которую мы все должны научиться знать. И есть способы лечения, не приносящие вреда
людям. Но есть ситуации, когда никакие усилия врачей не помогут, только воля самого
больного. Вот здесь необходима воля врача, научить человека стать сильным, быть
твердым и устремленным.
Для этого необходимо не только предлагать какие-то средства и методики, но и самому
этим владеть, то есть предлагать личный опыт, насыщенный энергетикой веры и
знанием правильности выбранного пути и цели. Кроме того, необходимо любить то, что
предлагаешь другому, иначе все просто фальшиво и, конечно, не «работает», потому
что не обладает силой вашей веры, исходя из ваших уст. Например, вам предлагают
«уринотерапию», но я могу предложить вместо мочи пить просто чистую воду, до 1,5
литра в день.
Этот совет также будет работать, так как я его опробировала на себе по совету
индийского йога, которому я верю безоговорочно. Вся сила метода заключается в нашей
собственной вере к тому, кто нам дает этот метод. (У врачей это называется метод
«плацебо»). Поэтому, если врачи возьмут на вооружение новые методы, то будет
работать новый афоризм: «Хочешь лечиться – иди к врачу, хочешь быть здоровым – иди
к здоровому».
Здоровый врач – здоровые пациенты. Меньше больниц, меньше аптек, больше
физкультурных площадок и комплексов. Как может врач с сигаретой во рту или в руке
говорить, что курение опасно для вашего здоровья? Как может врач, выпивающий даже
изредка, говорить, что алкоголь убивает наши нервные клетки? Опять пример из Индии:
в Индии учитель не должен ни курить, ни пить и это свято соблюдается. Врач сегодня
для людей – это учитель здорового образа жизни. Но среди дипломированных врачей
немало пьющих и курящих. Это говорит о том, что сами врачи не верят в то, что
советуют своим пациентам.
Но когда находятся такие люди, как Норбеков, Джуна, Чумак и т.п., возникают страшные
конфликты – они не профессионалы, им необходимо получить медицинское
образование просто для того, чтобы они имели право предлагать свой опыт. Хотя по
существу – это большому количеству врачей необходимо подтвердить свою
квалификацию.
Я сама медработник среднего уровня, закончившая затем факультет психологии. Имея
специальность медсестры и работая на медицинском поприще, а также в прошлом
находясь на диспансерном учет по поводу сердечного заболевания, хочу сказать, что
очень благодарна многим врачам за их бескорыстный труд. Не только когда помощь
оказывалась мне лично, но и когда наблюдала, как не жалея себя, многие врачи
отдавали свои силы для того, чтобы помочь кому-то выжить. Это незабываемо, и их
имена всегда будут в моем сердце сиять чистотой и красотой самоотдачи. Но
встречались и совсем другие, о которых говорить не буду. Скажу другое – когда я видела
добросовестных врачей, исполняющих свой долг без раздумий, мне все-таки хотелось
им помочь тем, чтобы научить их видеть и владеть экстрасенсорными методами.
Об этом сейчас и говорят в своих исследованиях физики Акимов и Шипов (см. статью в
№1). Есть разработки, помогающие овладеть этими способностями (Денисов и др.). Но
эти методы должны стать официальными и утвержденными министерствами
образования и здравоохранения.
При этом есть еще одно важное условие: обучиться таким методам смогут лишь врачи
по призванию, а те, кто попали случайно либо - откроют в себе это призвание, либо
оставят поприще целителя. Так работает психосфера или торсионные поля. Я верю, что
в скором времени все врачи будут обладать ясновидением и способностью помогать
человеку не болеть вообще, а жить полноценной и увлеченной жизнью.
Несколько слов цветолечении: (из книги Шри Чинмоя «Царство цвета»)
«Цвет – это что-то, что очаровывает и пленяет наш внешний взор.
Цвет – это что-то, что освещает и просветляет наше внутреннее
видение.» Когда психологи интерпретируют значение цвета, они говорят главным
образом с ментального уровня; они используют интеллект или силу ума. Но когда
значение цвета интерпретирует ищущий, он использует свое видение, свое внутреннее
око. Поэтому его объяснение будет совершенно другим….
…Как человек может глубже осознать присутствие психического сознания
(присутствие души, или еще проще - почувствовать свою душу)? В теле есть семь
основных психических центров, или чакр. Эти центры существуют не в физическом, а в
тонком теле…когда ищущий сознательно концентрируется на этих центрах, он
развивает психическую силу (нервную устойчивость и самообладание). Он может и не
знать, как на самом деле называется центр, но, концентрируясь там, где нужно, он
автоматически достигает определенной интуитивной силы…
Другой способ обретения психической силы – использование мантры. Если
много раз повторять определенную мантру, то нет необходимости концентрироваться на
каком-то конкретном центре. Нужно просто повторять эту мантру определенное
количество раз, и таким образом получить психическую силу.
Психическая сила обладает огромной красотой, подобной красоте цветка или
луны. Хотя это всего лишь проявление Божественной Силы, эта психическая сила сама
по себе является ощутимой. В общем, психическая сила – это сила ребенка, хотя она
может стать, в конце концов, безграничной благодаря очень близкому единству с
Источником. Психическая сила – это обычно такая сила, которой обладает ребенок
вследствие полного и постоянного единства со своими родителями. Ребенок считает
внутренние владения родителей своими собственными. Излишне говорить, что эта
претензия обоснована.
Хотя психические центры не связаны с цветом непосредственно, они
действительно имеют свой цвет. Каждая чакра воплощает несколько цветов. Муладхара,
корневая чакра, имеет четыре лепестка красного и оранжевого цвета. У Свадхистаны,
чакры возле селезенки, шесть лепестков: оранжевый, голубой, зеленый, желтый,
фиолетовый и кроваво-красный. Кроваво-красный цвет преобладает в этой чакре.
У Манипуры, пупочной чакры, десять лепестков: розовые, оранжевые, и
зеленые, но преимущественно зеленые. Сердечная чакра, Анахата, имеет двенадцать
ярко-золотых лепестков. Горловая чакра, лотос Вишудхи, имеет шестнадцать лепестков
голубого и зеленого цвета. У Аджны только два лепестка, но внутри каждого из них по
сорок восемь лепестков розового цвета. Венечная чакра – Сахасрара – имеет тысячу
лепестков или, чтобы быть точным, девятьсот семьдесят два. У них много разных
оттенков, но преобладает фиолеьовый цвет.
Искренний ищущий может концентрироваться и медитировать на эти цвета,
чтобы вывести вперед качества, воплощаемые этими цветами. Цвет, который поможет
вам развить отсутствующее в вас сейчас качество, и есть тот самый цвет, на котором
вам надо концентрироваться. Вы должны сделать выбор. Естественно, вы выберете
цвет, приносящий вам самую большую радость или мгновенную радость, или, который,
как вы чувствуете, влечет вас больше всего. Если вы поместите перед собой несколько
цветов, и один из них будет притягивать вас как магнит, тогда это цвет для вас – для
вашего осознания и проявления. Исцеление цветом.
Вы также можете концентрироваться на этих цветах, чтобы исправлять свои
недостатки. Не существует твердого правила в том, какой цвет для этого подходит
лучше всего. Это всецело зависит от уровня развития ищущего. Стараясь излечить
себя, вы должны выбрать цвет, к которому испытываете особенное чувство. Только
тогда вы сможете сразу же получить лечение. Если вы выберете цвет правильно, то с
этого дня ваша жизнь может стать гармоничной. Но, чтобы этот цвет смог стать
эффективным средством, он должен нравиться вам. Если мне нравится красный больше
голубого, тогда лишь красный цвет будет лечить меня. Но если вам нравится голубой ,
то его и нужно выбирать, так как в вашем случае вас будет лечить голубой цвет. Цвет,
дающий вам внутреннюю радость, становится вашим лекарством, так как внутренняя
радость будет непосредственно лечить вас.
Например, если вам нравится голубой, смотрите на него и концентрируйтесь на нем.
Или старайтесь почувствовать, что он внутри вас, и вы постепенно превращаетесь в
этот цвет. Вы сразу же получите радость, и эта радость снимет вашу боль и устранит
все ваши недостатки. Радость называется восторгом. Как только вы ощутите восторг, как
только вы до краев наполнитесь восторгом, все недостатки в вашей внешней природе,
проявляющиеся в форме боли и страдания, исчезнут.
Цвет – это выражение сознания или, можно сказать, покров. Это внешнее
облачение сознания, внешнее убранство. Сознание – это внутренний мир, а цвет –
выражение его красоты. Цвет увеличивает внешнюю красоту и уиливает внешнее
выражение сознания.
Есть большая разница между яркими и нежными цветами. Если это нежный
цвет, то внутренне существо получает больше радости и восторга. Если цвет яркий, то
внешние ощущения, внешние сущности получают больше восторга. Чем нежнее цвет,
тем больше радости получает внутреннее существо (психика, душа). Чем ярче цвет, тем
больше радости получает внешнее существо(ум, витал, физическое).
Существует довольно много оттенков, находящихся за пределами
человеческого восприятия. Кроме того, есть цвета, даже не имеющие названия, так как
их нельзя уидеть в человеческом диапазоне восприятия. Их видят только внутренним
взором, третьим глазом.»
Вот такие удивительно простые и доступные каждому из нас возможности
предлагает восточная мудрость. Представьте – вместо таблетки – посмотреть на
картину или послушать музыку, и ты здоров! Вот как пишет о связи музыки и цвета этот
же автор:
«Иногда люди спрашивают о связи между музыкой и цветом. Мы должны
знать, что музыкальные ноты соотносятся с цветами. Каждая нота имеет свой
собственный цвет. Однако цвет каждой ноты зависит от внутреннего развития ищущего.
Если ищущий высоко развит духовно то, играя определенную ноту, он увидит
совсем другой цвет. И этот же ищущий, слыша определенную ноту, увидит абсолютно
разные краски, в зависимости от того, на низком уровне сознания он находится или в
своем высочайшем сознании. Это зависит от высоты ищущего в то время, когда он
создает музыку».
Точно так же каждая чакра имеет свой звук или свою ноту, но, слушая музыку,
мы можем гораздо легче получить необходимую энергию, чем даже от цвета, так как,
слушая музыку, мы можем полностью отключить работу ума, которая мешает нам
концентрироваться на внешних или видимых вещах.
«Семь нот в музыке соответствуют семи различным мирам. Каждая нота
приходит из определенного внутреннего мира . каждый мир имеет свою собственную
музыку и ноту. Музыка высших миров пробуждает, вдохновляет, просветляет и
совершенствует. Музыка высших миров всегда приходит к нам как предвестник
Совершенства, тогда как музыка низших миров приходит к нам как посланник
разрушения.
Свою собственную музыку имеют не только высшие и низшие миры, она есть и
у каждого человека, и у каждого движения, и у каждого действия. В каждом нашем вдохе
и выдохе есть музыка. Не уделяя внимания внутренней глубине действия, мы не
слышим музыки. Будучи достаточно внимательными к каждому действию, в его глубине
мы обязательно услышим музыку. Пока мы не будем слышать музыку внутри каждого
действия, оно будет оставаться безжизненным. Что подразумевается под
одухотворенной музыкой? Это не просто музыка воплощающая душу. Нужно
почувствовать, что одухотворенная, наполненная душой музыка – это свет, который
хочет выразить себя божественным образом. Как тьма хочет доказать свою власть на
земле , так и свет хочет проявить свою реальность и великолепие особым способом.
Теперь об ароматерапии (из книги неизвестного автора):
«В истории человечества сохранилось много источников, которые говорят о
том, что благовония, как часть жизни человека, употреблялись с древнейших времен в
разных странах мира. С седой древности, со времен поклонения огню и дыму
человечество накопило большой опыт использования целебной и магической силы
ароматов цветов и растений. Живительное волшебство воздействия запахов приобрело
особое значение в магических ритуалах, богослужении и народном целительстве.
На протяжении тысячелетий складывалась ароматерапия – естественный
безлекарственный метод терапии с использованием запахов. Ароматерапия способна
нормализовать психическое состояние человека, уравновесить процессы, происходящие
в организме, тем самым повышая его сопротивляемость к нежелательным внешним
воздействиям.
Очень важным положительным качеством ароматерапии является то, что
эфирные составляющие запахов быстро проникают через слои кожи и поступают в
кровь. Поэтому средства ароматерапии (как эфирные масла, так и благовонные палочки)
заметно воздействуют на здоровье. В частности, при регулярном использовании масел,
начиная с 20 лет, эффекты процессов старения замедляются.
В отличие от современных таблеток и препаратов эфирные масла и палочки
редко обладают неблагоприятными побочными эффектами. Вместо этого они помогают
достичь гармонии и здоровья, мира и спокойствия. В случаях беспокойства, депрессии,
нервной возбудимости эфирные масла намного безопаснее, чем транквилизаторы и
стимуляторы. Они ведут к нормализации и душевному равновесию, а не к
непосредственному стимулированию и седативному эффекту. Имея органическую,
тонкую природу, они таким же образом и действуют – неуловимыми и сложными путями
Применение благовоний:
 Ароматизация воздуха, нейтрализации гари, плесени и т.д.;
 Изгнание насекомых, причиняющих беспокойство;
 Очищение воздушного эфира от дурных мыслей (страх, беспокойство,
агрессия, жадность, ревность, неуверенность…)
 Стимулирование умственных способностей и памяти;
 Восстановление и повышение работоспособности;
 Избавление от беспокойного сна и бессоницы;
 Создание атмосферы для отдыха и расслабления;
 защита от вирусных заболеваний, стимулирование кровообращения,
сердечной деятельности и т.д.;
 и другие».
Борис Годунов. Хан Тауекел. «Подданство» казахов Царю
Фёдору Ивановичу: к вопросу об имперской «страсти»
московских государей
Абдрахманова Б.М., кандидат
исторических наук, доцент,
университет «Көкше»
В 1991 году в Кремле состоялась церемония передачи Президентом
Российской
Федерации
Ельциным
Борисом
Николаевичем
главе
независимой Республики Казахстан Назарбаеву Нурсултану Абишевичу
пакета документов, в которых когда-либо были зафиксированы отношения
между Россией и Казахстаном, имевшие смысл подданства населения
Казахстана Российскому государству. Перечень документов этого пакета
начинался с Грамоты царя Фёдора Ивановича хану Тауекелю о принятии
казахов в подданство Московского государя от марта 1595 года (1).
Событие это, значительно само по себе. Для историка же, здесь
присутствует
довольно интригующий момент. В дореволюционной
российской и советской историографии факт начала принятия казахами
подданства Российскому государству всегда связывается только с Грамотой
императрицы Анны Иоанновны от 19 февраля 1731 года «Киргиз-кайсацкой
орды Абулхаир-хану, старшине и всему кайсацкому войску…» (2). Затем,
вплоть до конца XVIII, века следовали многочисленные документы о
принятии в подданство различных «Жуз»-в, объединений родов, отдельных
родов, даже отдельных семей. Были и неоднократные случаи заключения
повторных договоров с одними и теми же ханами, султанами, главами родов.
Но начало всего этого процесса фиксируется вышеназванной грамотой от 19
февраля 1731 года.
Тогда почему же пакет документов, «отдаваемых» Российским
правительством
главе Казахстанского государства в 1991 году как акт
освобождения от всех обязательств, имевших характер зависимости казахов
от Российского государства, начинался с Грамоты царя Фёдора Ивановича
1595 года?
Немного об истории появления этого документа. Официальная
версия, т.е. так как это событие представлено чиновниками, – близким
окружением Бориса Годунова, такова: - В январе 1594 года, казахский хан
Тауекел прислал к царю Фёдору Ивановичу своего посла Кульмухаммеда с
просьбой - «…пожаловати приняти под свою царьскую руку с обеими
…ордами с Казатцкою и с Колматцкою» (3). В ответ, в Орду Казахов было
отправлено посольство во главе с Вельямином Степановым (4). Ему было
препоручено довести до казахского хана две грамоты (5) от имени царя
Фёдора Ивановича на имя хана Тауекела и на имя султанов Шахмухаммеда
и Кучука, где выражалось согласие на просьбу казахского хана в такой
форме: - «…Тевкеля-царя, и братью (его, - А.Б.) Шахмагметя-царевича и
Кучука-царевича в своём царьском жалованье и во обороне держати хотим
ото всех ваших недругов». Казахский хан, в ответ на такое высокомонаршее
соизволение, обязывался, - быть «неотступным» от русского царя, пойти
войной против «бухарского царя и сибирского Кучюм-царя», привести их «под
нашу царскую руку», а Кучума схватить и прислать «… к нашего царьского
величества порогу». И ещё Тауекел-хан должен был прислать своего 10летнего сына Усеинходжу заложником к московскому двору, вместо своего
племянника царевича «Уразмагмета Ондановича». Результат этого
посольства отражён в «докладе» (6) Вельямина Степанова царю Фёдору
Ивановичу, из которого можно узнать, что царские посланники, выехавшие из
Москвы 28 марта 1595 года, с великими мытарствами добрались до ставки
хана Тауекела 30-го мая этого года, что подарки царя хану он довёз, хан был
очень доволен, «чтил», был весьма гостеприимен и отпустил царских
посланников обратно вместе со своим «сыном» Муратом царевичем, и, тем
же послом Кульмухаммедом с тремя сопровождающими, 30 июля 1595 года.
Что касается сути поездки, т.е. вопроса о согласии или какой бы то ни было
иной реакции казахского хана с братьями, с содержанием грамот царя
Фёдора Ивановича, то из отчёта Вельямина Степанова следует: Хан принял
его в своей юрте. При нём был только один человек – «Сутемген-князь».
Грамоты Фёдора Ивановича хан распечатал, и сказал, что сам читать не
умеет, окружающим себя людям не верит, что умеющий читать мулла при
нём, - природный бухарец, и что он уверен в том, что всякая секретная
информация, могущая быть в текстах грамот русского царя, сразу же
окажется у бухарского «…Абдулы царя в ушех».
И всё. На сегодняшний день в историографии русско-казахских
взаимоотношений этот сюжет излагается только в форме констатации факта
обращения казахского хана Тауекела к Московскому правительству с
просьбой о принятии его в подданство и согласии со стороны правительства
Фёдора Ивановича (7). Никто ещё не поднимал вопроса, т.е. не задавался
вопросом, почему этот, могущественный в тот период Джадикид, игравший
одну из главных ролей в силовом пространстве Центральной и Средней
Азии, вдруг, обращается к русскому царю с такой просьбой в 1594 году. Всё
выглядит так, как будто это следствие, чего то само собой разумеющегося. И
вопрос о том, почему данное событие, т.е. определённая таким образом
политическая интенция с обеих сторон практически не реализовалась, также
пока не стал темой дискурсий. Но сам факт наличия сведений о таком
обращении к русскому царю казахского хана Тауекела остался, как видно,
своего рода «исторической фактичностью», т.е. «знак», «мета»
определённого имплицитного смысла политического действия, не
реализовавшегося, в силу определённых объективных обстоятельств на
практике,
устойчиво удерживают и «выносят на поверхность» смысл
события, как если бы оно состоялось.
Излагаю я этот сюжет, родившийся из наблюдения над
политическими реалиями последнего десятилетия XX-го века, отнюдь не с
той целью, чтобы подчеркнуть какой-то юридический казус
или
хронологическую несоответственность и т.п. В принципе, когда бы не
состоялось юридическое оформление подданства казахов Российскому
государству, в конце ли XVI - го, в 30-х годах ли XVIII-го веков, в любом
случае, - оно состоялось. Любопытно здесь другое, а именно, - обязательное
наличие политико-поведенческой максимы, которая априори предваряет
данное явление. – Политические лидеры Российского государства и в конце
XVI-го века и в 30-х годах XVIII века обязательно начинают какой бы то ни
было диалог с носителями властных полномочий Казахского ханства, говоря
современным языком, - с «постановки проблемы» о принятии казахов в
«подданство» Российского государя. Даже если отдать должное специфике
Времени, то есть допустить, что в 30-е годы XVIII века, политики и
дипломаты, выросшие в атмосфере Гения Петра I (7а), иначе себе и
помыслить не могли форму обращения со своими азиатскими соседями, то
как объяснить такую же позицию, со стороны правительства Фёдора
Ивановича, по сути Бориса Годунова? Как могла появиться у практического
главы Русского государства в 1595 году, идея о приведении в «подданство»
себе казахского хана Тауекела? Такой вопрос исследователями русскоказахских взаимоотношений также никогда не ставился. Опять же всё
выглядит так, как будто всё само собой разумеется. Но ведь Борис Годунов,
это же не тамплиер какой-то, или Дон-Кихот, чтобы обещать суверенному
азиатскому Хану, в достаточной мере ещё неизвестному ему ни с какой
стороны, - «жалованье», оборону от внешних врагов и «требовать» чтобы тот
«вступил под его царскую руку» и исполнял его приказы? И вообще, какая
была необходимость во всём этом российскому государству в конце XVI века,
если учитывать внутреннее и внешнее положение государства в этот
период? Тем более, что ни при Иване III, ни при Василие III, ни при Иване IV,
со стороны казахских ханов – Мурундука, Касыма, Мамаша, Тахира,
Буйдаша, Хак-Назара, Шигая, времена властвования которых над казахами
совпадали с периодами правления этих московских государей, не было и не
могло быть даже малейшего намёка на поиск какой бы то ни было формы
сотрудничества с Московским царством, латентно содержащим в себе
признак обращения слабого к сильному. Просто, - слишком далеко и обеим
сторонам «не до этого». «Слабым» казахское ханство ещё не стало, это
будет позднее. Но и Московское государство в 90-х годах XVI века не
настолько «Сильное», чтобы так уж сразу и ставить вопрос о принятии в
подданство казахов. Даже в первой четверти XVIII века, когда процесс
«ослабления» казахского ханства, приобретал уже черты необратимости, что
бесспорно для нас, а для казахских правителей и самого социума в тот
период, проблема представлялась отнюдь не в таком свете, - они и
помыслить пока ещё не могли, что их, столь привычное и любимое,
многотысячелетнее номадическое мироустройство начало переживать
агонию и, что они должны будут сделать выбор, - добровольно отказаться от
своей суверенности, от своих форм жизнеповедения, тем более – потомки
Чингис-хана. И, в последней четверти XVII – начале XVIII веков, в отнюдь не
лёгкие для казахов периоды, попытки российских властей любого уровня
добиться того, чтобы представители верховной власти Казахского ханства
подписали бумаги, содержащие фиксацию, каких бы то ни было форм
зависимости, не говоря о подданстве, всегда встречали неудачу. Например,
Хан Тауке в 1687 году, вежливо отказывает руководству Тобольской
администрации, стремившейся подкреплять взаимоотношения с казахами в
форме письменного принятия ими присяги, - «…добрая слава меж нами
хорошая будет без шерти на свете» - пишет он (8). Это говорит о том, что он
ни в коем случае не хотел связывать себя никакими письменными
обязательствами, не говоря уже о подписании документа о подданстве. Не
допускал в переписке с российской администрацией даже упоминания слова
«подданство» и хан Каип, - сын Хосроу, внучатый племянник хана Тауке.
Этот хан, также подчёркнуто указывает в своей корреспонденции на имя
Казанского губернатора Петра Салтыкова, что ничего кроме союза военного
и торгового в отношениях с Россией, он не имеет в виду, - «а с великим
государем и с Вами бояры всяково числа вечной мир и союзно и с
неприятельми также жить в недружбе. И мне также с Вашими приятели жить
в верном союзе, а неприятелями также в недружбе. ..И о том я подписался
своею рукою и припечатал своею печатью, и то видели Фёдор Жилин и з
башкирцы и со всеми товарыщи» (9). Явно, - Хан Каип подчёркивает, - то
что он подписал, удостоверено свидетелями и не должно быть никаким
другим способом истолковано. Потому что казахские ханы к этому времени
«разгадали» определённые маневры русских с «записью». Сами они ничего
не записывали, а образцы их номадического красноречия, своеобразно
переведённые на русский язык татарами, затем, коннотированные в
соответствии с ценностными ориентирами русских, и, «помеченные» на
бумаге, часто потом оборачивались для них неожиданностью.
Вернёмся теперь к начальной точке, - «событию», которое давно уже
«запрашивает» своего объяснения. Оно происходило в период властвования
над казахами султана, затем Хана Тауекела – 1583 – 1598 гг. Именно это
время в истории Казахского ханства является наиболее ярким периодом
самообособления, кристаллизации суверенности Джадикидов (10),
в
середине XVI-го века «отпочковавших» себя, обособивших себя от других
династийных «побегов» потомства Джучи, - первенца «золотого рода»
Чингисхана, два представителя которого – Керей и Джанибек – основали во
второй половине XV -го века на территории Казахстана самостоятельное
Казахское ханство. И именно хану Тауекелу, суждено было решить вопрос, кому господствовать в Степи и держать под контролем Присырдарьинский
регион, - Шибанидам или Джадикидам. Он и решил этот вопрос в пользу
Джадикидов (11). Так какая «сама собой разумеющаяся» необходимость
могла быть у такого правителя, чтобы он в эти же времена, обратился к
монарху другого государства с просьбой, - принять его в подданство и
покровительство?
С какой стороны ни посмотри, в 1595 году у правителя Русского
государства не было никакого основания требовать от Тауекела хана
вступления в подданство Фёдора Ивановича, а у того не было
необходимости просить об этом. Зато, со стороны русского государя был
повод, - весьма хрупкий в стратегическом отношений, но очень сильный – в
тактическом. Это, - давление на сугубо человеческие чувства
могущественного казахского хана, давление на представления о чести
Мужчины, - главы семейства, сына, брата, дяди. Причём «повод» этот был не
спонтанный, как только что возникший удобный случай, а, - заранее
подготавливаемый, по формуле – «должен пригодиться» в будущем для
осуществления существующего «проекта», техники политического поведения
московских правителей.
Таким образом, я хочу обратить внимание на то, что этот сюжет из
истории русско-казахских взаимоотношений конца XVI
в., «излучает»
вопросительные импульсы, провоцирующие исследовательский интерес на
поиски природы такого «проекта», природы интересов, ценностей, во имя
достижения которых целенаправленно проектировалась определённая
тактика политического поведения, на поиски генетических корней именно
такой техники политического действия, воспринятого московскими
правителями с 70-х годов XV века, и, осуществлявшегося чиновниками
Боярской думы, Посольского приказа, а позже и Коллегии иностранных дел,
для чего ими разрабатывались различные сценарии, жизненные ситуации и
т.п.
В рамках одной статьи практический возможно только «обрисовать»
такой интригующий объект. Ибо ещё надо приложить большие усилия для
того, чтобы выйти из плена «само собой разумеющихся» очевидностей.
Поэтому я определяю цель данной работы как только постановку проблемы.
К продолжению разговора о сути проблемно-понятийного комплекса, к
которому «влекут» имплицитные составляющие данного сюжета, я вернусь
позже.
А пока о составляющих сюжета, т.е. о поводе.
У хана Шигая (1580 – 1582) (12) – сына Джадика, - девятого сына
одного из основателей Казахского ханства Джанибека, от первой жены –
Баим-бике был сын Ондан султан. От второй – Жаксы – бике (13), - сын
Токай. Это и есть будущий хан Тауекел. Ещё при жизни отца, хана Шигая, его
старший сын от Баим – бике, – Ондан, проявлял себя незаурядной
личностью. Красивый и мужественный Ондан-султан «…был храбрым
воином, и отменным стрелком, всегда ходил в передовом войске и не
происходило битвы, где бы он не отличился», - так пишет о нём Султанов
Т.И. (14). Он погиб в одной из битв в 1585 году. От его жены, - Алтын-ханым,
остались – сын Ораз-Мухаммед, родившийся в 1572 году, дочь – Таттыханым и от второй, – сын Кучук.
В 1588 году в Западной Сибири, воеводой Данило Чулковым был
захвачен в плен, известный в русских источниках под именем «Сейдяк», Саийд-Ахмад, - бек из династии кыпчакских правителей Сибирского ханства.
В его свите, именно в тот момент, оказался 16 – летний юноша ОразМухаммед. Вместе с ним были его бабушка, - «Ази-царица» (15), то есть мать
Ондана султана, жена хана Шигая, а значит, по неписаному закону тюрков кочевников и монголов, символический, - и мать Тауекела; Алтын-ханым, жена Ондана султана, - мать Ораз – Мухаммеда, старшая невестка - «женге»
(16) Тауекела; единоутробная сестра Ондана, а значит и сестра Тауекела по
отцу – также Алтын-ханым и две племянницы Тауекела - Бахты-ханым и
Кунь-ханым. Все они были пленены, привезены Данилой Чулковым к
московскому двору и, долгие годы, то есть 6 лет до событий, о которых идёт
речь (1595), содержались со всеми почестями, подобающими монаршим
особам. «Каким образом и почему он оказался в свите Саийд-Ахмада
неизвестно», - пишет Султанов Т.И. (17). Действительно, в историографии
русско-казахских взаимоотношений, на сегодняшний день, ситуация эта не
прояснена. Ниже я изложу определённые сведения, которые мне удалось
собрать из совершенно разных по целям и задачам, исследований.
Саийд – Ахмат, «Сейдяк» – сын Бекболата из династии Махмета
Тайбуги (18), предводителя властной элиты тюрков – кыпчаков (одно из
крупных племенных объединений, входящих в состав нынешних казахов),
имевших большое влияние в Сибири в XIV – XVI веках. Тюрки-кыпчаки
Западной Сибири, во главе с представителями этой династии правителей,
ранее завоёванные монголами,
на протяжении XIV века, постепенно
ассимилировали своих завоевателей, подчинили себе угорские, самодийские
и др. племена (19). На протяжении всего XV века тайбугинцы соперничали за
влияние в Сибири с потомками Чингис-хана, - Хаджи –Мухаммедом и его
внуком Ибаком, основавшими и, превратившими в весьма
сильное
политическое образование, - Тюменское ханство (20). Хан Ибак, претендовал
на золотоордынский престол. В конце концов, в союзе с ногайскими
князьями, убив зимой 1480 года небезызвестного хана ещё «Золотой» Орды
– Ахмата, который «стоял» на Угре против Ивана III, разграбив и разрушив
Сарай, перевёз купцов, - «…а ордабазар поведе в Тюмень не грабя», - из
древней столицы Золотой Орды в Тюмень (в то время – Чимги-Тура), тем
самым подчёркивая, что теперь Тюмень является новой столицей Золотой
Орды. Между 1480-м и 1495-м годами, упорно противостоял русским в
Западной Сибири, и даже пытался угрожать Ивану III (21). Но в 1495 году,
извечные противники чингизидов в Сибири, - беки тайбугинцы, его убили. В
начале 16 века тайбугинцы объединили улусы на Тоболе и Иртыше и
перенесли столицу из «Чимги-Туры», т.е. Тюмени в Кашлык (22).
В середине XVI века в Сибири появился Кучум – шибанид, сын
бухарского правителя Муртазы. В 1563 году, Кучум, в результате битвы взял
в плен, и приказал убить – Едигера и Бекболата, беков – тайбугинцев, соправителей Тюменского ханства после убийства хана Ибака (23).
Возможно, Кучум наказал их за убийство, далеко не второстепенного
чингизида. Но ярость его в отношении Едигера и Бекболата, скорее всего
усугублялась ещё и тем, что в 1555 году, боясь Кучума, они обратились к
Ивану IV, - злейшему врагу этого знаменитого чингизида в борьбе за
Сибирь, чтобы тот «…всю землю Сибирскую взял во своё имя и от сторон
ото всех заступил и дань свою на них положил и даругу своего прислал, кому
дань собрать» (24). Так вот этот Саийд-Ахмат, - «Сейдяк», захваченный в
плен в 1588 году Д. Чулковым, и есть сын Бекболата, убитого по приказу
хана Кучума. Естественно, что он должен был мстить Кучуму за смерть
своего отца. Так оно и было, -он был ярым противником Кучума. Женщины и
дети, - члены семьи казахского хана Шигая, во главе с его старшей женой,
находились в свите Саийд - Ахмата как пленники, вероятно перехваченные
им в пути, когда они ехали к своим близким родственникам, - в стан к АхмадГирею, брата хана Кучума, - мужа одной из дочерей Шигай-хана (25), т.е.
дочери, сестры, тёти всех этих женщин и детей. Данило Чулков (26), воевода,
долгие годы перед тем являвшийся активным игроком на политической
арене между русскими, крымцами и казанцами, сразу же понял, видимо,
какие «нужные» пленники ему попались. Дальнейшая судьба их, точнее
Ораз-Мухаммеда, волею случая,
ставшего орудием в интересной
политической игре, в литературе изложена в той мере, какой пока позволяют
выявленные источники (27). В 1595 году, переговоры между московским двором и ханом
Тауекелом и, зародившаяся было возможность его возвращения на родину в
Казахские степи, не осуществилась. Почему так произошло, что стало с
«сыном» Тауекела хана – Муратом, которого он отправлял взамен ОразМухаммеда с Вельямином Степановым, почему все эти попытки с обеих
сторон так оборвались, всё это пока неизвестно. Известно только, что этот
юноша, - султан Ораз-Мухаммед, в 13 лет потерявший своего всеми
любимого легендарного отца – Ондана султана, в 16 лет попавший в плен к
русскому воеводе, становится активным, обласканным Борисом Годуновым,
сановником при дворе московского государя. В 1600 году в Москве
состоялась торжественная церемония интронизации Ораз-Мухаммеда Ханом
Касимовского царства. Затем, почему-то, он и все жители города Касимова,
стали сторонниками Лжедмитрия – II. В 1610 году, ничего не подозревавший
Ораз-Мухаммед – хан Касимовский, был убит самозванцем, обманным путём
заманившим его на охоту на р. Ока.
Теперь можно себе представить, какие чувства должен был
испытывать султан, затем хан, - Тауекел, долгие годы, связанный по рукам и
ногам ожесточённой борьбой с Шибанидами, до 1583 года вынужденный
терпеть превосходство Бухарского хана и т.д, когда он узнаёт, что такое
количество родных по крови ему людей, - женщин и детей, давно пропавших
без вести, находится, пусть в почётном, но, - плену, - у русского государя. Не
говоря о женщинах, для которых он – сын, брат, дядя, что стоило нахождение
в этом «плену» – Ораз-Мухаммеда, первенца, рано умершего старшего
брата Ондана (28). Для психологии любого мужчины, не говоря о правящем
джучиде, ещё точнее, джадикиде, отстаивавшем особость, право,
легитимность своих претензий в борьбе со среднеазиатскими шибанидами,
это, конечно же, - тяжёлое испытание. Потом, - в 1597 – 98 годах, он станет
покорителем Туркестана и главных городов Среднеазиатского оазиса,
уничтожившим вконец могущество Шибанидов, сменивших в начале XVI века
Тимуридов в Средней Азии. Но во второй половине 80-х и начале 90-х годов
XVI века, во время, когда и попадает часть его близких родственников в
плен к Саийд-Ахмаду, а затем неизвестно куда «пропадает», хан Тауекел
был ещё только на труднейшем пути к достижению этих целей. Но и в этот
период он был достаточно могущественной и доминирующей персоной на
политическом пространстве Центральной Азии (29).
Обратите внимание на слова посла Тауекел хана, в диалоге между
ним и Ораз-Мухаммедом, происходившем, приблизительно 20 января 1594
года в покоях султана в московском подворье: «Как прямая весть учинилась
Тевкелю-царю и брате твоеи, что ты у государя в чести и приговорил,
кочюют-де поблиску и все в соединенье…А то тебе, истинно говорю, только
государь пожалует, примет царя и царевичей под свою царьскую руку и
похочет только пожаловать тебя отпустить и, яз то истинно говорю, что
Тевкель-царь пришлёт в заклад царевича» (30). «Прямая весть», - этот
лексический оборот говорит о многом, то есть, это значит, что приезд посла
Кульмухаммеда, последовал после определённых прямых предложений со
стороны русских дипломатов. Из анализа контекста нетрудно понять смысл
этих предложений. В ответных словах Ораз-Мухаммеда явно просвечивается
сомнение в твёрдости, решимости своего дяди пойти на такой шаг, ибо,
конечно же все понимали масштаб «жертвы», на которую вынуждают пойти
обстоятельства, хана Тауекела. И сомнения были уместны. Кроме того, здесь
явно присутствует признак давления чиновников Посольского приказа во
главе с «печатником», - канцлером Посольского приказа, думным дъяком
Василием Щелкаловым (31), на Ораз-Мухаммеда, с той целью чтобы он
добился, от посланника хана Тауекела подтверждения, - ещё и ещё раз, его
«добровольного намерения», «желания» вступить в подданство царя Фёдора
Ивановича. Вот как он говорит: «А государь великой кристианский государь
царь и великий князь Фёдор Иванович всея Русии самодержец, многие
государские дети ему служат, наша братья и многие орды к нему, государю,
приложили, а всем нам иноземцом, печальник и заступник его царского
величества шюрин Борис, и на Бориса Фёдоровича надёжен, только дядя
мой Тевкель-царь и братья мои царевичи на своем слове крепко устоят (ли,
- А.Б.)…» (32). Посол хана отвечает: «Царевич, государь, коли б государь
наш, дядя твой Тевкель царь да и братья твои царевичи того не хотели и они
б меня не посылали, и подлинно так учинят, как яз говорю» (33).
Слова, - «намерение» и «желание» хана Тауекела вступить в
подданство царя Фёдора Ивановича, взяты мной в кавычки, ибо из контекста
документа и дополнительной информации, которая приведена выше, вернее
всего будет предположить, что такое решение хана вызвано давлением
обстоятельств и не является добровольным, ценностно ориентированным
решением Суверенного правителя. Его решение «целерационально»,
чувственно рационально, оно может быть понято и принято любым мужчиной
с нормальной психикой, наделённым к тому же властными прерогативами,
усиливавшимися - «легендой права первенца» Чингис-хана. К тому же, «…Таваккул (34) был хорошим сыном, - пишет Султанов Т.И., - Своего отца,
пока тот был жив, он почитал с присущим ему уважением к старшим. Не
искал в его деяниях какие-либо недостатки, не покидал отца в годы
испытаний. …У Таваккула развитое чувство долга». После этих
характеристик хана, весьма ещё и далёких от полноты, исследовательскому
воображению достаточно ярко представляется его «трубный глас»,
имплицитно присутствующий в вышеприведённых словах посла, - «как
прямая весть учинилась», - созывавший всех разрозненных султанов
джадикидов, а он, пожалуй, один из немногих казахских ханов, - которому
«дана» была такая сила, - и, призывавший по этому случаю объединиться,
что свидетельствует о том, насколько важен, болезнен был для него этот
вопрос.
Теперь
о
«давлении»,
ценностно
–
рационально
сконструированном, непосредственно в этом случае, правительством Бориса
Годунова. Содержание политической стратегии, достаточно прозрачно. –
Воспользовавшись «удобным» случаем, добиться от другого Суверена
добровольного отказа от своей суверенности и признания Верховенства над
собой Московского государя, Царя Русского государства. Причём,
растянутость во времени между самим «удобным случаем» и наступлением
момента его предъявления, до которого московское правительство идёт на
определённые материальные издержки, т.е. вкладывает ресурсы, говорит о
том, что это, - ориентированная к определённой ценности, известная, и,
принятая относительно «широким» кругом весомых людей в окружении
государя, - концептуализованная внутри этого «широкого» круга, - техника
политического поведения.
Здесь и возникает вопрос – зачем нужно было такое политическое
поведение, т.е. зачем надо было заранее «конструировать» такой сценарий
давления в отношении к казахскому Хану? К какой «ценности» было
ориентировано, то есть, - к расширению ли территории российского
государства, к осознанному ожиданию ли материальных выгод, к поиску ли
выхода из особо обострившейся внешнеполитической угрозы границам
российского государства? Пожелание о том, чтобы казахский хан Тауекел
«пошёл войной» на бухарского правителя, «схватил и привёл» Кучума к
порогу Фёдора Ивановича, это не более чем «красное слово», вставленное
здесь чиновниками, знавшими ранее, и, со слов посла получившими
подтверждение сведениям о том, кто является на тот момент, естественным
врагом хана. Не мог же в самом деле, Борис Фёдорович Годунов думать, что
совсем малознакомый ему в тот период казахский хан сможет, «по его
хотению», пленить и привести к его порогу, как раз слишком хорошо
известного московскому двору, - Кучума хана. Ослабить Кучума, - так это
казахские ханы делали и без интенций со стороны русских. Для этого не
надо было «создавать поводы», прилагать достаточно серьёзные, как в
данном случае, дипломатические усилия. А война против бухарского
правителя, - так вовсе не имела никакой значимости в тот период для
русского государства, такая война вообще не стояла на повестке дня.
Границам России в тот период, казахи не угрожали и не могли угрожать. Ни
одно из этих, формально-логических оснований, только и могущих
объяснить, на первый взгляд, именно данного рода политическую
ориентацию, здесь не присутствует.
Дальше, нить рассуждений требует возвращения к означенному выше
«месту» настоящего текста, где речь шла о цели и задачах, для определения
которых, и представлена изложенная фактографическая картина. Я уже
говорила, что сюжет, о котором повествуется здесь, «излучает»
вопросительные импульсы, провоцирующие исследовательский интерес на
поиски природы ценностей, во имя достижения которых, московскими
правителями с 70-х годов XV века, целенаправленно проектировались
определённые стратегия и тактика политического поведения. Продолжаю
далее, - поиск природы этих «ценностей», позволяет экстраполировать
поисковый интерес на интенсивно разрабатываемый в последнее время,
проблемно-понятийный комплекс, - «российский вариант образования и
строительства Империи».
Российское Присутствие на территориях Казахстана, Узбекистана,
Кыргызстана, Таджикистана и Туркмении в XVIII, XIX, до определённого
момента в XX-м веках, в роли метрополии Империи, - это уникальное, то есть
не имеющее аналогов в других вариантах эволюции имперских «тел»,
явление. Оно уникально по специфике методов осуществления, «опространствливания», как сказали бы эстеты семиотики, - синтеза культур,
диалога носителей абсолютно разных форм жизнеповедения, и, самое
главное, по результатам. Его изучение имеет, на сегодняшний день,
запрошенность (35), - и в научно-познавательном и в социальнопрактическом отношениях. В конце концов, это и долг перед прошлым. Я не
случайно ввожу здесь понятие «долг». – В российском познавательном
пространстве последних лет, презумируется, странный на мой взгляд, подход к проблеме присутствия России на азиатском Востоке. Существуют
разные вариаций его формулирования, я приведу одну из них, где такой
подход представлен наиболее эксплицитно: - «После сибирских татар
противники, попадавшиеся землепроходцам, вообще выглядели не
политическими силами, а просто компонентами сопротивлявшихся освоению
ландшафтов, «этноэкоценозов». Серьёзные же соперники русских были на
этом направлении в страшной дали за трудными пространствами,
делавшими восточную границу открытой до встречи с китайцами и долгое
время неопределённой даже потом. …На востоке нечего было ни пробовать,
ни отвергать. …Россия глядела на восток «островом», не сливаясь с ним»
(36).
Метафорика, - определённо, «взбалмошная» - нельзя же объединять
в одну кучу такие понятия как этнос и экоценоз. Пусть это и охотники,
собиратели, рыболовы, да Кто бы ни был, - нельзя объединять в один
понятийный композит людей, саранчу, волков, ветер и горы. Но главное
здесь в том, что утверждение, - безосновательное, с позиции обязательной
необходимости учёта комплекса исторической фактичности и, - неверное, с
точки зрения предзаданности определённой аксиологической фабулы, хотя
и принадлежит, к сожалению, автору очень интересных и эвристически
плодотворных работ. Если следовать такой логике, то можно сказать что в
истории не было процесса, - «движения, нарастания опыта» образования
Российской империи. И никакого следа, никакого результата Российская
империя в истории Центральной Азии не оставила. Потому что не на ком
было оставлять, «…нечего было пробовать». Получается, что многовековые
усилия, отнюдь не «землепроходцев», а ярчайшей плеяды политиков,
учёных, рядовых исполнителей, при доминанте рюриково-романовской
«страсти» к доказательству права России на заслуживаемое ею место в
мировом пространстве, были направлены в никуда. Или они несколько веков
после подчинения Кучумовских татар, занимались «отпугиванием» каких-то
мухоподобных
существ,
«компонентов…этноэкоценозов»,
«сопротивлявшихся освоению ландшафтов» от Казани до Пекина.
Ныне живущим в суверенных государствах казахам, узбекам,
кыргызам,
таджикам,
туркменам,
получившим
очень
многие,
структурообразующие, существенно значимые, стратегически направляемые
к воплощению в современном мире, - ценности, - как раз таки от «горения»
той рюриково-романовской «страсти», скорее всего ничего не будет от того,
что их так «обозвали». Но с точки зрения исполнения «долга», - то есть
обязанности сохранять беспристрастные знания о деятельностях строителей
Российской империи, живших в не очень далёком прошлом, - такой подход
будет неверным. На протяжении нескольких веков, Они, - думали,
планировали, изменяли стратегии и тактики в зависимости от результатов
проб и ошибок. Да, - безжалостно отдавали приказы «убивать», в случаях
вооружённого сопротивления, но в то же время, «влюблялись» в своих
азиатских сограждан, как например В.В.Григорьев, руководивший жестоким
подавлением восстания казахов под руководством Есета Котибарова, но
также, писавший из Оренбурга В.В. Вельяминову-Зернову и П.С. Савельеву:
«…лишь бы край-то и Киргизики (казахи, - А.Б.) мои остались в хороших
руках. …Мне легче (было бы, - А.Б.) оставить моих киргизиков, к которым я
эйн бисхенъ привязался» (37). Они мастерски «хитрили», но и вступали в
искренние диалоги с достойными противниками, как например В.А.
Перовский с Кенесары Касымовым, или К.П. фон-Кауфман с знаменитой
Курбанжан-датха (38), - величественной
предводительницей памироалайских кыргызов, которую он называл «Алайской царицей», а она его
«Ярым – паша», - «частичный царь». Они писали пространные трактаты о
том, как «изнежить» формы жизнеустройства казахов – кочевников и
обсуждали эти проекты в Правительствующем Сенате. М.А. Воронцов, А.
Чарторыйский, И.К. Кириллов, А.И. Тевкелев, В.Н.Татищев, О.А. Игельстром,
И.И. Неплюев, , М.М. Сперанский, К.К. Родофиникин, К.В. Нессельроде, В.А.
Перовский, К.П. фон-Кауфман, Г.А. Колпаковский, А.М. Горчаков, Д.А.
Милютин, П.А. Валуев, В.К. Плеве, С.Ю. Витте, П.Г. Столыпин и много других
замечательных политиков, не говоря уже о непревзойдённо блистательных
российских ориенталистах, занимались устройством Казахстана и Азиатской
части России в целом. Не раз и не два, на протяжении XVIII, XIX, начала XIX
веков, созывались совещания на самом высочайшем уровне, - при
императорах России, в результате которых образовывались долго- и
единовременные Комитеты и Комиссии, под руководством таких людей как
М.М. Сперанский, Д.А.Милютин, П.А. Валуев, В.К. Плеве, В.П. Бутков и т.д.
Если бы там нечего было «пробовать», то и не было бы всего этого. Это к
тому, что при желании быть объективным в изучении процесса российского
имперообразования, есть богатейшая фактографическая основа, не
учитывать которую нельзя.
Но есть
другая сторона вопроса, весьма «разноголосая» на
сегодняшний день, это - сущность, содержание выводов о природе тех или
иных сегментов процесса российского имперообразования, наблюдаемое в
исследованиях последних лет. Тут надо сначала прояснить вот какой
момент. Одним из главных признаков имперских систем вообще, и,
российской в частности, является экспансия (39). Поскольку этот момент в
онтологиях империй задевает животрепещущие интересы сторон, т.е.
наследников метрополий и колоний, постольку он и вызывает наибольший
всплеск эмоций. Это касается и российского экспансионизма, в нормальном
рабочем смысле этого слова. Дискутируется вопрос о том, «откуда», «от
кого» Московская Русь наследовала, переняла, или она сама (её народ и
государство) являлась автономным источником стремления, страсти «..к
экспансии и «умиротворению» всё новых и новых пространств» (40). Версии
ответов: - Орда, Византия, Западная Европа, Сам русский народ, с, почемуто свойственным его, - как государственной политике, так и обыденному
сознанию, - «имперским характером», конститутивными особенностями
которого являются «обращённость вовне и ассимилятивная доминанта»(41).
Последний вариант «не выдерживает критики», как говорится, а меня
интересует Орда, в соответствии с сюжетной канвой - «Борис Годунов – его
пленник Ораз-Мухаммед – Хан Тауекел - «подданство» казахов русскому
Царю 1595 г.».
Приведу отрывок из текста, в котором эксплицитно выражена «точка
схождения» суждений, рефреном означиваемых во многих работах. –
Московская Русь, - «…после освобождения от татарского ига, воссоздала
имперские порядки Золотой Орды, из которой она выросла. …Политическую
и культурную традицию, конкретные формы империи, имперский импульс –
устремлённость к тому, что за горизонтом – дала Орда. Душа и структура
Российской империи – из Орды…» (42). Предваряя, то есть оставляя за
пределами настоящей работы, необходимые в данном случае, -
фактографическое
обоснование
и описание путей восхождения к
теоретическому обобщению, что невозможно сделать в рамках одной статьи,
я всё-таки позволю себе уверенно высказаться по поводу «Души и структуры
Российской империи», которая «из Орды». «Душа и структура» Орды
никаким образом, принципиально никаким образом, не могли послужить
политическим и социальным «генотипом» Российской империи. У России и у
Орды совершенно разнонаправленные, не ими выбранные, «не зависящие от
их воли и сознания», - отношения к фундаментальным параметрам бытия, Пространству и Времени. Это утверждение, разумеется, требует пояснений,
долженствующих быть развёрнутыми на не на одну страницу текста. Здесь я
вынужденно ограничусь, методом применения «простого категорического
силлогизма», вполне отдавая себе отчёт в том, что это, конечно же, - ещё не
доказательство.
Итак, что вообще собой представляют, так называемые – «душа и
структура Орды» (43). - Немного погодя после смерти Чингис-хана, а точнее с
момента переноса Хубилаем – внуком Чингис-хана от четвёртого сына Тулуя
общеордынской столицы из Каракорума в Ханбалык (Пекин), возникли
четыре параллельных династий, синхронно правившие в разных частях
света, - Империя Юань, Государство Ильханов, Чагатайское государство,
Золотая Орда. В Китае монголы очень быстро превратились в просто
китайцев и, когда поднялась на ноги собственно китайская династия Мин в
1368 году, ничего «ордынского» в Китае не осталось. В Иране, в 1353 – 54
годах пресеклась власть Ильханов – потомков Хулагу, другого сына Тулуя. С
этого времени «ордынского» в Иране тоже не осталось. И дело здесь было
не столько в том, что пресеклись прямые потомки по мужской линии Хулагу, у Чингис-хана много было жаждущих власти потомков мужского пола, - а в
более глубоких причинах. Чагатайское государство, примерно с 40-х годов
14 века распалось на Западное и Восточное, явно артикулируемые по
формам привязки к пространству. Западная часть Чагатайского государства,
- Среднеазиатское междуречье, с доминирующей ролью оседлоземледельческого населения, Восточная часть, - Могулистан, - кочевого
скотоводческого. В Западной части с середины 14 века, с начала
возвышения Тимура и при Тимуридах, «ордынское» сохранилось, разве что,
в виде реликта вроде «подставных ханов». По структурно-типологическим
параметрам, государство Тимуридов было уже, отнюдь не империей типа
Орды. Не смогли возродить Ордынский «генотип» и Шибаниды,
перехватившие власть у Тимуридов в начале 16 века. Ордой оставался
Могулистан до конца 17 века. Хотя и здесь, в силу непосредственной
соприкосновенности
населения
с
оседло-земледельческим
миром
Мавераннахра, социальная и властно-доминирующая структуры, временами
сильно отклонялись от «ордынской» формы жизнеповедения, то в сторону
теократии, то в сторону наследственной монархии и т.п.
Золотая Орда. Джучиды и тюрки-кочевники никогда не стремились
«наложиться сверху» на русский автохтонный политический базис или «войти
вовнутрь» социального. Им это было не нужно. Ну а если, обстоятельства
всё-таки принудили бы монголов – джучидов и тюрков-кочевников
непосредственно «войти внутрь» русского этносоциального и политического
базиса, как это было с другими династийными «ветвями» чингизидов, то они,
в течение жизни одного поколения, превратились бы в «узкоглазых» русских
крестьян и, частично, - в офицеров русской армии с именами Пётр, Иван и
т.д. Джучидам Золотой Орды достаточно было, чтобы обстоятельства
позволяли «выкачивать» материальные ценности с дистанции (44), для
удовлетворения своих «виртуально-символических» представлений о власти,
- superbia, «высокое качество», т.е. внешняя презентабельная сторона
власти, которую римляне снисходительно оставляли «варварам», чётко
отделяя, - свой imperium, - категорию означающую внутреннюю полноту
власти (45). Ну а когда обстоятельства, то есть комплекс внешних
пространственно-временных, демографических, политических, социальных
взаимостечений, уже не позволял получать дополнительную к скотоводству
материальную прибавку, и внешнее пространство, т.е. русские, уже не
позволяли демонстрировать им их superbia, Джучиды спокойно, абсолютно
не драматизируя ситуацию, могли сконцентрироваться на востоке. На
востоке Золотой Орды Джучидам досталось именно такое Пространство и
социальный базис (казахи), по масштабу, экологическим характеристикам, и,
формам жизнеустройства, дающие оптимальную возможность реализоваться
им, в соответствии с внутренними, - номадическими закономерностями.
Здесь ордынцам, с их «сингулярной импульсивностью», то есть
имманентным качеством только «отвечать» на «внешние позывные»,
обязательно будучи не привязанными к земле, сама природа и, конечно же
их предок Чингис-хан, дали почти идеальную возможность существования.
Поэтому и удержались чингизиды во власти только в Казахстане до
середины XIX века, т.е. шесть с половиной веков, - самая длинная дистанция,
которую отпустила история «душе Орды». Другим же ветвям чингизидов это
было не дано. Джучиды их не пускали в Степь. Даже когда, последние
«генетические собратья» Джучидов, - Джунгары, зажатые в неумолимые
тиски китайцами, с середины XVII - начале XVIII веков, пытались найти себе
родину в Степи, конечно же, задевая тем самым кровные интересы
джучидов, они были беспощадно уничтожены.
Главную роль в их
уничтожении сыграли Джучиды и казахи, - тюрки – кочевники. Россия, кстати,
сохранила и дала новую жизнь той их части, которая попросила её об этом,
благодаря чему, сегодня на карте мира есть Калмыкия, Элиста и есть
Президент Кирсан Элюмджинов, на территории же Казахстана, как это не
прискорбно, о Джунгарах напоминают только многочисленные земляные
насыпи, под названиями «калмак кырылган» (46).
Чингизиды и тюрки-кочевники не могли подчиняться «притяжению»
Земли. А когда, волею обстоятельств подчинялись, - они умирали,
самоуничтожались. Так было с Хубилаидами в Китае, с Хулагуидами в
Иране, с Чагатаидами в Мавераннахре. Так почему же «душа и структура»
Джучидов должна была воплотиться в России, «притяжение» Земли
которой, ничуть не менее сильно чем в Китае, Иране, Мавераннахре? Никак
этого быть не могло. Насколько же разными, взаимоисключающими были
онтологии «душ» Орды и России, можно судить по реалиям, когда они,
«разминувшись» в XV-м, встретились на земле Казахстана в XVIII веке и
начали диалог, растянувшийся почти на полтора века, который завершился
последним «криком души Орды», отсекаемой от её «тела», вместе с головой
Кенесары Касымова в горах Киргизии. Причём Россия предлагала этому
незаурядному человеку, расточителю своего большого сердца, - всё, - чем
могла бы удовлетвориться душа простого смертного, лишь бы он
добровольно расстался со своей великой, - «чингисхановской», но уже
мечущейся как зафлаженный волк, и не дающей покоя ни себе ни другим, «душой Орды».
Если я правильно поняла смысл выше цитированного текста,
приведённого как пример одной из вариаций подобных суждений, то под
«душой и структурой», автор имеет в виду «политическую и культурную
традицию» и «конкретные формы» Российской империи. Обаяние метафоры,
т.е.,
слов, - «душа», «за горизонтом» и т.п., - затуманивает
фундаментальные вещи, - как могла Орда, не имевшая алфавитной
письменности, универсальной религиозной, и, в целом, идеологической
системы, основанной хотя бы на своём тюркском языке, канонизированного
права,
формально-рационального
законодательства,
дисциплинарнотезаурусного канала социализации, «передать» России или, кому бы то ни
было ещё, - политическую, культурную традиции и конкретные формы
империи типа российской? Не знаю даже, что и сказать.
Но вот что касается, «устремлённости к тому, что за горизонтом»,
которая тоже из Орды. – Излюбленный лейтмотив, который то рецессирует,
то возгорается вновь, но никогда не теряет своего очарования
(славянофилы, евразийцы, А. Блок и т.д.). Поскольку я исходила из факта
одной из таких «устремлённостей за горизонт», т.е. устремлённости
конкретно Бориса Годунова в Казахскую степь, постольку и возникает
необходимость заострить внимание на данной аллегорической, но, почти что,
- «парадигме».
Итак, - М.В. Ильин: - «Вызванная внедрением ордынского
политического симулакра деспотическая концептуализация воли (выделено
мной) стала несравненно проще и легче для усвоения на бытовом уровне»
(47). Воля, обозначена М.В. Ильиным как «…первый тип основ политического
действия», как «причина» политического действия, которая «требует»
концентрации внимания «на источнике действия» (48).
Она связана с
интересом, как
универсальной основой «любой целенаправленной
деятельности, политического по природе, функционального императива
целедостижения» (49) и, наряду со многими другими вербально
определёнными концептами, образует таксономический ряд, объединяемый
признаком «способность выступать в качестве основания целенаправленной
деятельности»(50).
Берём данные мыслительно-операциональные концепты за основу,
которые помогут сформулировать, сначала наш интерес. – Какое общее
основание, т.е. интерес, лежал в целенаправленной деятельности, в данном
случае конкретно Бориса Годунова, и какой тип воли выступал как «причина»,
источник его политического, естественно, - действия? - Надо «рас – сцепить»
очень разные смыслы политических действий, источник этих действий и их
общее основание, озвучиваемые и означиваемые, обычно, одними и тем же
словами
– интересы и воля. Чуть выше, я специально выделила
определение М.В. Ильина, - «деспотическая», которое чётко означивает тип
воли, как «чисто потестарной «свободы действия», своеволия и
самовольства» (51), как правило, служащие «источником действий», волений, носителей властно-доминирирующих функций Орды (это касается
и цизальпийских галлов, кельтов, готов, Атиллы, Куманов, Модэ, Чингис –
хана и т.п.), когда источником устремлённостей «к тому, что за горизонтом»,
всегда является «соблазн» отдельных личностей, - доказать себе и другим
свои, чаще всего небезосновательные, безграничные возможности,
способности, таланты. – По Канту: -«Разум занимает здесь место служанки
естественного влечения» (52). Этот «соблазн» – красив своей дикостью, он
манит реальностью своей осуществимости (вспомните, - леви-строссовский
«бриколер», - всё можно сделать из подручного материала), он не требует
постоянной длительной рефлексии человеческого разума и поэтому «проще
и легче усваивается на бытовом уровне», приобретая затем устойчивый
ореол героического, «магию» возможного. Такой порыв, обычно,
заканчивается вместе с уходом из жизни самого зачинателя.
Но, в реалиях же становления Московского Царства, интересы и воля
Рюриковичей имели уже своим источником не «вольную волю», являющуюся
«служанкой естественного влечения», а тяжёлую необходимость.
Интересы,
московских
правителей,
и,
того
нового
«авантюристического» социального ядра (53), орудием целедостижения
которых, могли быть только московские Рюриковичи, начиная с Ивана III,
концентрируются вокруг внутреннего «глубинного смысла» слова Царь, Цесарь (54). Обстоятельства, жизнь заставляли. Сначала, надо было
решиться, «осмелиться» Принять, самим на себя «глубинный смысл» этого
слова. На этом этапе ещё достаточна была «деспотическая» техника
осуществления воли, против деспотического же давления окружения. Но уже
здесь, русские начинают «от – сцеплять» новый, глубинный смысл своих
интересов от «интересов Орды». Т.е., начинают концептуализовывать и,
«юридический» обосновывать право московских князей на титул, - Царь. А
для этого надо было, прежде всего, сбросить с себя фантом Ордынского
титула – Хан - царь Руси. Впервые, идеологическое посягательство на
легитимность права и титула Батыя, который «взял титул царя», будучи
«не…от царского рода» (55), прозвучало, насколько мне удалось узнать из
литературы, в многоизвестном Послании ростовского архиепископа Вассиана
Ивану III, - «на Угру». Вероятнее всего, здесь архиепископ «глухо» намекает
на то, что Батый – потомок, якобы «незаконнорождённого» от Чингис – хана, Джучи, что по мысли автора послания, давало право Ивану III – перешагнуть,
перечеркнуть, прежде всего, - уничтожить в своём сознании, магический
пиетет, которым, более всего владимирские, затем московские князья,
вынуждены были наделять слова – Хан Орды.
Но, одно дело самому обосновать себе своё качество как – Цезарь,
которое осуществимо при физическом перевесе сил и «своевольном»
решении, другое, - когда Русь столкнулась с католической Европой, что было
предрешено, скажем так, - судьбой России. Тут уже, «метод» наступления на
своего собеседника, заставляя его «пятиться назад», как это делал Иван III,
во время приёма венецианского посла Контарини в Москве (56), не мог
принести положительных результатов. Европейские монархии, «видевшие»
Карла Великого, после более 50-ти победоносных
войн, «коленопреклонённым» - перед папой Львом III (57), знавшие историю
признания Оттона I Великого (58), Фридриха I Барбароссы, - после
многолетней борьбы за императорские права с Римом, после неимоверных
усилий с его стороны, в 1186 году вынужденного, перед громадной толпой
народа, - целовать ноги папе Александру III и, после богослужения держать
стремя его коня (59) и т.п., конечно же трудно было смириться с тем, что
московские государи хотят так «легко», сами себе, - присвоить титул Цезарь.
Появление на Востоке Империи, - а слово Цезарь равнозначно данному
слову, - которая хочет таковою стать, не признавая эксплицитно свою
генетическую связь с Римом, абсолютно противоречило
интересам
европейских монархий. Поэтому католическая Европа стала глухой, плотной
стеной против титула Царь, - московских князей. И началось долгое шествие
московских государей к своему главному Интересу, - наполнить свой титул, Царь, - внутренним содержанием, не могу удержаться, чтобы не сказать Душой Рима, знаменитым imperium римлян. Это шествие имело своим
источником, уже не какое-то чувство, «соблазн», зовущий вдаль, - «к тому
что за горизонтом». Оно было осознанной необходимостью. Россия
становилась Империей, не признавая, а «демонстрируя» свою генетическую
связь с Римом, вернее, - «доказывая» Ватикану, что она это будет делать
без него, ибо Imperium действительных Цезарей был рождён не Ватиканом
(вспомните, - «Сказание о князьях владимирских», «ряд Августа»,
интронизацию Дмитрия-внука и т.д.). Вот здесь она полностью разминулась с
Ордой, со своим ордынским прошлым.
Таким образом, поиск, который начался с определённого сюжета из
истории Руси и казахов конца XVI века, вывел нас на «дорогу, которая ведёт
в Рим», к знаменитым римским Триумфам, - к Цинциннату, Фламинину,
Помпею, Юлию Цезарю, Октавиану Августу и т.д. Стремление Бориса
Годунова, доступными ему на тот момент средствами,
- добиться
добровольного отказа от своей независимости, и, прошу обратить внимание
на это, - «Признания!», - Верховенства русского царя над собой другим
Сувереном, что было «крещендо» ценностных ориентиров всех московских
рюриковичей начиная с Ивана III, - за этим маячит, ни что иное, как силуэт
римских Триумфов, без которого слово – Цезарь - Царь, не приобрело бы
своего исконного смысла, а значит и власть русских царей не
соответствовала бы этому смыслу. Но для понимания этого всего, надо ещё
восстановить в памяти исконное содержание самих римских триумфов, их
дальнейшие пространственно-временные реминисценции и многое другое.
Заключаю я словами М.В. Ильина – «Настала, видимо пора
освободить это достойное слово (империя, - А.Б.) от чисто ругательного
употребления, восстановить в отечественной традиции
политическое
понятие империи, питающееся как фактически автохтонной идеей царства –
государства, так и более непосредственно связывающее нашу культуру с
латинским источником – идеей империи в её исходном, вергилиевском
смысле установления «обычаев мира» с помощью милости и силы» (60).
Могу только добавить, что если следовать данной, безусловно верной
логике, то историческое познавательное поле, на котором разворачиваются
картины русско-казахских взаимоотношений, может представить богатейший
материал.
Ещё раз напоминаю, что данная работа была только попыткой
обрисовать предмет и направление поиска.
Литература и примечания:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
7а.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
Церемония транслировалась по телевидению.
Казахско-русские отношения в XVI – XVIII веках. Сборник документов и
материалов. Алма-Ата. 1961. С. 40. Далее: - КРО – 1.
Там же. С. 8.
Там же. С. 5 – 8.
Там же. С. 8 – 10.
Там же. С. 13 – 14.
См.: Басин В.Я. Россия и Казахские ханства в XVI – XVIII веках . Алма-Ата. 1971;
Шоинбаев Т.Ж. Добровольное вхождение казахских земель в состав России. АлмаАта. 1982 и др.
Слово «Гений», в данном случае применено в его римском значении. См.об этом:
Зелинский Ф.Ф. Римская республика. СПб. 2002. С. 278.
Цит. по: Басин В.Я. Россия и ….. С. 106. «Шерть», (на казахском языке, «серт» –
клятва), русская калька тюркского слова.
КРО – 1. С. 21.
Джадикиды – династия ханов, ведущих своё происхождение от Джадика, девятого сына одного из двух основателей Казахского ханства – Джанибека.
Подробно об этой династии казахских ханов см.: Султанов Т.И. Поднятые на
белой кошме. Потомки Чингиз – хана. Алматы. 2001.
Султанов Т.И. Поднятые ………. . С. 208 и др.
У Хана Шигая было много жён и многочисленное семейство. Я выделяю только
тех, которые являются действующими лицами в данной ситуации. Подробно см.:
Султанов Т.И. Поднятые…….. . С. 190 – 193.
Султанов Т.И. приводит имена только трёх жён хана Шигая, известных по
доступным источникам. Имя матери Тауекела звучит у Султанова Т.И. – «Йахшимбикем». Я позволила себе, - прошу прощения у автора за определённую вольность
с его замечательным текстом, - транскрибировать форму означения этого имени,
как если бы оно произносилось на казахском языке – «Жаксы - бике» (несколько
по другому произносится только согласная «к»). Полагаю, что так оно и было. Все
эти имена в арабо-персоязычных и русских источниках передаются со
значительными
искажениями,
в
соответствии со спецификой
фонем
соответствующих языков. Проблема эта не столь «невинная», как кажется.
История Казахстана, особенно средневековая, всегда «выглядит» историей как бы
«чужого», прежде всего для самих казахов, народа. Для узких специалистов это не
проблема. Но когда история транслируется по дисциплинарно – тезаурусному
каналу, т.е. передаётся n – му гражданину в школах и т.п., то даже студенты
старших курсов университетов никак «не узнают» в «означениях» имён в текстах,
субъектов истории Казахстана. Целое поколение школьных учителей последних
лет в Казахстане, просто в «отчаянии» от такого состояния. Думаю, что эта
проблема должна привлечь внимание.
Султанов Т.И. Поднятые……. . С. 193. Далее, о членах семьи султана Ондана см.:
Там же. С. 194. Опять же, я позволила себе передать имя дочери султана так, как
оно звучит на казахском языке. У Султанова Т.И. – «Татлы – ханым».
Имена членов семьи Хана Шигая, проживавших при дворе московского государя,
приводятся мной по тексту документа – «Письмо Ураз-Мухаммеда хану
Тевеккелю…». См.: КРО – 1. С. 12.- «…Мать твоя Ази-царица», обращение к
Тауекелу. Скорее всего, это искажённое казахское слово «аже» (надо смягчить
гласную «а»), -бабушка. Вероятно, она и есть «Баим – бике» (у Султанова Т.И.),
мать Ондана, жена хана Шигая, бабушка Ораз-Мухаммеда. Потому что, если бы
эта была собственно «биологическая» мать Тауекела, Жаксы – бике, думаю что
это, каким то образом, прозвучало бы более выразительно. Чиновники
Посольского приказа, писавшие данное письмо, естественно, не понимавшие роли
«символического» родства, а воспринимавшие эффект только, - биологического,
не пропустили бы без пристального внимания такой момент.
«Женге», так называют жён старшего брата. Иерархия родства у тюрковкочевников, - казахов, играла особую, специфицированную роль. Она влияет на
принципы социальной стратификации. Это, так сказать, «длинный разговор». В
данном случае, я подчёркиваю, - «женге», особенно если она первая жена
старшего брата, занимает в этой иерархии существенно значимое место. По
отношению к ней, выстраиваются институционально артикулированные
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
обязанности со стороны младших родственников мужа. У Тауекела, в отношении к
ней, должны были быть особые обязанности, тем более, если она вдова.
СултановТ.И. Поднятые….. . С.194.
Скрынников Р.Г. Сибирская экспедиция Ермака. Новосибирск. 1982. С. 93 – 115.
Там же.
Бахрушин С.В. Г.Ф. Миллер как историк Сибири // Миллер Г.Ф. История Сибири. М.,
Л., 1937. Т. I. С. 3 – 57.
См.: Нечкина М.В. Василий Осипович Ключевский. М., 1974. С. 361; Мирзоев В.Г.
Историография Сибири. М., 1970. С. 111.
Скрынников Р.Г. Сибирская……….. . С. 90 – 115.
Там же. С. 81 – 91.
ПСРЛ. Т. XIII. С. 248. Цит. по: Скрынников Р.Г. Сибирская……..С. 112.
Миллер Г.Ф. История Сибири…. . С. 200 – 201.
О Д. Чулкове – См.: Скрынников Р.Г. Сибирская…….. . С. 103-113.
См.: Вельяминов – Зернов В.В. Исследование о Касимовских царях и царевичах. Ч.
2. СПб., 1864. С. 97 и далее; Султанов Т.И. Поднятые….. . . С. 194 – 195.
«Первенец» умершего брата. Опять же в иерархии родства кочевников занимает
особое место. По отношению к нему институциализируются специфические
обязанности со стороны родственников отца, артикулируемые обычным правом.
См.: Султанов Т.И. Поднятые…… . С. 204.
КРО – 1. С. 3.
Василий Щелкалов. Это имя и имя – Вылузгин Елизар Данилович,
фигуририрующие в документах, связанных с выстраиванием данного «сценария»,
заслуживают специального внимания. С ними, и с Андреем Щелкаловым, по всей
вероятности, связана, в немалой степени, концептуализация идеи о «желанности»
для России собственно Имперского пути, т.е. необходимости и возможности
«своими силами наполнять глубинный смысл» Imperium – а Русских государей.
Это также, требует специальных усилий для своего объяснения. Здесь я смогу
только кратко обратить внимание: - Казнённого в 1570 году, «печатника», т.е.
канцлера Посольского приказа Висковатого И.М., сменили братья – Андрей и
Василий Щелкаловы. До 1594 года управляющим Посольским приказом, «печатником», канцлером являлся Андрей Щелкалов, известный тем, что он был
ярым противником ориентации на протестантскую Англию и сторонником
сближения с Габсбургами (выделено мной специально, - это очень важный
момент). Он был крупной фигурой в правлениях Ивана IV, Фёдора Ивановича,
Бориса Годунова. «Ближней думы большой дьяк», ведавший одновременно
делами Посольского и Разрядного приказов и, являвшийся членом Боярской Думы.
Он умер между 1597 – 1599 годами. Значит он был жив, когда Василий Щелкалов
занимался делами с послом Тауекел хана. Василий Щелкалов, думный дьяк и
печатник, сменил своего брата на этом посту в 1594 году. Вероятнее всего,
позиции братьев по многим вопросам совпадали. – См.: Веселовский С.Б. Дьяки и
подьячие 15 – 17 веков. М., 1975. С. 588; Кобеко Д. Дьяки Щелкаловы // Известия
русского генеологического общества. СПб. 1909. Вып. 3. С. 78 – 87; Зимин А.В. В
канун грозных потрясений. М., 1986. С. 194.
КРО – 1. С. 4.
Там же.
Султанов Т.И. Поднятые…….. . С. 208. Султанов Т.И. выбрал из нескольких
вариаций означения этого имени в источниках, такую – «Таваккул». На казахском
языке это имя звучит как Тауекел, - только надо смягчать гласную «а». Силами
русского алфавита эту фонему передать трудно.
О «запрошенности» проблемы, на сегодняшний день. В исторической науке,
конечно же, не бывает «незапрошенных» тем из реалий прошлого. И, поднимаемая
в данной работе тема, отнюдь не была не актуальной ранее. Просто, в связи с
колоссальными изменениями эпистемологического фона и «перекодировкой»
когнитивных схем, происходящих в постсоветском мире, многие вопросы
исторического прошлого «запрашивают» к себе уже, некоторого иного рода
внимания, - «излучают» свои иные, смыслопораждающие грани.
Цымбурский В.Л. Остров Россия. Перспективы российской геополитики. «Полис»,
1993, № 5.
Веселовский Н.И. В.В. Григорьев по его письмам и трудам. 1816 – 1881 годы. СПб.,
1887. С. 153, 157.
Русский Туркестан // Словарь Брокгауза и Эфрона. – «Датха», воинский чин
кокандской армии, совпадающий с чином «генерал-майор» русской армии.
См.: Каспэ С.И. Империи: генезис, структура, функции. «Полис», 1997, № 5.
См.: Ильин М.В. Слова и смыслы. По уставу судьбы: исторический выбор,
историческая миссия, Arcana imperii, Ratio status. «Полис», 1996, № 3.
Яковенко И.Г. Прошлое и настоящее России: имперский идеал и национальный
интерес. «Полис», 1997, № 4.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
53.
54.
55.
56.
57.
58.
59.
60.
Там же.
Сведения фактографического характера, следующие в данном фрагменте,
общеизвестны. Они имеются во всех учебниках и справочной литературе по
монгольскому периоду. Поэтому, я позволила себе не делать ссылку на
специальные исследования.
См.: Крадин Н.Н. Кочевники, мир-империи и социальная эволюция //
Альтернативные пути к цивилизации. М., 2000. С. 314 – 337.
См.: Зелинский Ф.Ф. Римская республика. СПб., 2002. С. 330.
«Калмак кырылган», - буквально, - «место, где очень много умерло и закопано
калмыков».
Ильин М.В. Слова и смыслы: воля. «Полис», 1995, № 3. С. 75.
Там же. С. 68.
Ильин М.В. Слова и смыслы: интерес. «Полис», 1995, № 2. С. 100.
Там же.
Ильин М.В. Слова и смыслы: воля……….С. 75.
Кант И. Религия в пределах только разума (1793) // Кант И. Трактаты и письма. М.,
1980. С. 117.
Об этом см.: Гумилёв Л.Н. От Руси к России. М., 1992. С. 150 и др.
О «глубинном смысле» слова, позже титула - Цезарь, римских императоров,
впоследствии титула – Царь, московских государей, о различии внутреннего
содержания понятий superbia и imperium и т.п. необходимо более пространное
изложение суждений.
ПСРЛ. Т. XX. С. 339 – 345. Цит. по: Ч.И. Гальперин. Русь и Золотая Орда: вклад
монголов в средневековую русскую историю. «Отечественная история», 2000, № 1
- 2. С. 169.
История дипломатии. М., 1959. Т. 1. С. 303.
Архив Маркса и Энгельса. М., 1938. Т. 5. С. 33.
Там же. С. 60 – 63.
Там же. С. 142.
Ильин М.В. Слова и смыслы: Деспотия. Империя. Держава. «Полис», 1994, № 2.
К вопросу обучения и воспитания молодежи.
Омаров Т.О.,- доктор сельскохозяйственных наук, профессор,
академик РАЕН, проректор по науке университета «Көкше».
Вопрос о воспитании и образовании подрастающего поколения был
проблемой жизни у всех народов во все века.
Поскольку тема нашей конференции связан с образованием в русле «Сейтен
тағылымдары», решил поделиться со своими думами, накопившимися за долгие годы
сопричастности в деле воспитания молодежи. Если же мысли затронутые мною
заинтересует присутствующих, буду считать цель достигнутой.
Сначала о дошкольном образовании. В моем понимании этот процесс
начинается в первую очередь в домашних условиях. Недаром японцы говорят:
«Воспитание ребенка идет до трех лет, а потом следует перевоспитание». Этот
постулат подтверждает и казахская народная мудрость гласившая «Ребенка воспитывай
с пеленок, жену с первых дней» («баланы жастан, қатынды бастан»). И кто же
непосредственно занимался воспитанием у казахов? Это были умудренные опытом,
прошедшие суровую жизненную школу – дедушка и бабушка! Недаром почти все дети
казахов когда их спрашивали чей он сын? – отвечали: Я дедушкин («мен ата бала!»). И
соответственно у многих фамилии были от имени деда (это сейчас взяли привычки у
русских, когда всё поколение «Ивановы»). Я тут подчеркиваю только приверженность
потомков раньше к сложившимся народным традициям и обычаям. По-другому и быть не
могло, ибо «ата и әже» воспитывали внуков на примере исторических эпосов
восхваляющих батыров, биев, акынов и на сюжетах народных сказок, как обычно
заканчивающихся на победе добра над злом. И все подтверждалось неписаными
законами жизни степи и исламскими устоями (уважение к старшим, быть справедливым,
не лгать, не воровать, помогать бедным и т.д.). А привитие любви к природе, к труду, к
родной земле, к языку? Это уже, хотя и единый процесс, но затрагивает следующий
попутный пласт проблемы. Если по теме, давайте вспомним как в те века в России, в
Европе обучали детей с раннего возраста в домашних условиях нанимая учителей.
Выходили просвещенные люди (ученые, государственные мужи, полководцы и т.д.), про
которых говорили, что «он получил блестящее образование». А как было в недалеком
прошлом в СССР? – детясли, садики, школа; в идеологическом отношении путь
пройденный: от октябренка – пионер – комсомол - до коммуниста, которая давала
положительные результаты.
На мой взгляд, наше общество, мягко говоря, частично утратило
накопленные веками опыт воспитания на традиции и обычаях, и методы недавнего
прошлого.
Этому способствует много причин, остановлюсь на отдельных. Дедушки и
бабушки есть и сейчас, но они зачастую заняты вопросами существования, в наш
трудный так называемый переходный период к рыночной экономике. Да и завышенный
возраст установленный к выходу на пенсию не дает возможность им заниматься
внуками своевременно вплотную, а затем уже приходит старость и болезни.
Поэтому, сокращение возраста выхода на пенсию на три года был бы не
только гуманным поступком правительства к пожилым, но и большим вкладом в деле
создания основы для воспитания ребенка на традициях и обычаях народа. И конечно,
увеличение сети дошкольных учреждений не только в городах, но и в аулах и селах даст
несомненно свои положительные результаты.
Школьное образование. Всем известно, что по результатам тестирования
2003 года при поступлении ВУЗ-ы почти половина абитуриентов не набрали порогового
(40) балла. Тут комментарии как говорится излишни. Причин много: здесь и отток
опытных учителей в города, переход в бизнес, непрестижность работы из-за низкой
зарплаты и, наконец слабая подготовка их в стенах ВУЗ-ов и т.д. Волей неволей
приходят на ум слова Ахмета Байтурсынова, что «… в школьном образовательном
процессе, главное уровень образования самих учителей…». Не секрет, что в ВУЗ-ах
программы обучения оставляют желать лучшего, не хватает хороших учебников
(особенно для казахских групп) и тут тоже наблюдается недостаток опытных
преподавателей. Да и скажем из-за не престижности работы учителя, многие
абитуриенты выбирают другие специальности (юриста, экономиста, финансиста). По
моему мнению, надо в первую очередь повысить зарплату учителям минимум на 200%,
восстановить все льготы и только в этом случае можно надеяться на улучшение их
качественного
состава.
(А
пока
увеличили
гос.служащим
и
работникам
правоохранительных органов на 50%, а учителям на 23 (и то на бумаге) и сняли все
льготы и фактически нет прибавки).
Пока принимаемые меры похожи на наведение внешнего лоска, типа
«компьютеризации», их навезли в большой части старых почти во все школы, но
школьники как не знали компьютер, так с этим и заканчивают. Да и в ВУЗ-ах проблема
схожая.
Как сказал депутат сената писатель Абиш Кекильбаев: «...каждый новый
министр старается реформировать образование» Так и получается: то 11-летнее,
теперь 12-летнее среднее образование: так и с тестированием абитуриентов и многое
другое.
От кого зависят реформы, видимо забыли, что они сами, да и все кто у власти,
ученые, политики – все в свое время заканчивали 10-классов. И ведь «ворочают»
большими делами. 11-классов - это ладно, перешли и вроде бы, процесс
нормализовался. Но зачем искусственно программу растягивать на 12-лет (к тому же нет
дифференцированных учебников), тем более существует альтернатива. Например: уже
почти десять лет функционирует в г. Кокшетау казахский лицей, куда принимают детей с
6-ти лет и, обучаясь по ускоренной программе, за 8-лет получают аттестат о среднем
образовании в 14-лет. Значит, они могут завершить ВУЗ-ы в 18-19 лет и это тот возраст,
когда девушки могут создавать семьи, по медицинским данным этот возраст самый
благоприятный для рождения полноценного потомства. Нелишнее вспомнить, что наши
прабабушки с 15-16 лет становились матерями и рожали батыров («алып анадан»
говорят в народе). И еще, наверное, было бы правильно, если после 9-го класса
школьников по увлечению разделить на гуманитариев и на технарей (как это делается в
Англии), а обучающихся посредственно направлять по желанию в профтехколледжи, где
они бы получили так необходимую народному хозяйству специальности (токарей,
электриков, мотористов и т.п.)
Высшее образование. По моему мнению, реформа в этой сфере оправданы,
либо как отметил академик Нысынбаев (председатель камисии по реформе в ВУЗ-ах)
«надо идти в ногу с мировым сообществом», где давно применяют этапы: бакалавриатмагистратура-доктор философии. Рациональность указанной системы столетиями
доказаны в таких знаменитых центрах науки и образования, как Сорбонна, Оксфорд,
Гарворд, Кембридж и т.д.
Но, применительно к нашей действительности возникают следующие мысли:
-магистратура должна быть только очной для баколавров и целевой для
преподавателей ВУЗ-ов, ибо в настоящее время обучают заочно, во многих случаях это
только метод дополнительного дохода,
-степень доктора философии должны удостаиваться ново защищенные, а к
бывшим кандидатам это не распространять,
-диссертации на степень доктора философии должны обязательно
подкрепляться актом внедрения, данными опыта. Никому не секрет, что сейчас
научились писать диссертации и защищать их в отрыве от производства,
-защита и утверждение диссертации было бы целесообразно завершать на
уровне спец советов, ибо работа ВАК носить дублирующий характер,
-при наличии договоров о взаимном признании дипломов, на мой взгляд, нет
необходимости переаттестации лиц защитивших диссертаций за рубежом.
По внутренним проблемам общим для всех Вузов хочется отметить, что
итоговый контроль за успеваемостью по тестовой форме имеет много факторов
случайного характера. Например: студент, показывающий в течение семестра хорошие
результаты, при тестировании их не подтверждает и наоборот, посредственной
успевающий получает «отлично». Нет ничего лучшего очного экзамена, когда с глазу на
глаз беседуют студент и где раскрывается общий уровень образования проверяемого.
Также общей бедой для Вузов является недостаток учебников на казахском языке, пока
этот вопрос решается централизованно, мне кажется, можно решить на месте путем
привлечения для перевода (или написания) опытных остепененных ППС и на основе
договора с созданием материальной заинтересованности.
В заключение хотелось бы выразить мнение, что образование и воспитание
были неразделимы всегда, поэтому, наряду с новой концепцией об образовании
назрело необходимость создания идеологической концепции воспитания молодежи с
учетом традиций, обычаев и религиозных устоев, что в конечном счете несомненных
положительно отразится на качестве образования.
С.Сауытбековтың педагогикалық ойлары
Нургалиева А.Ж.
Көкшетау университетінің аға оқытушысы
Сонау кеңестік заманның өзінде сыңсыған ормандай орысы қаптаған солтүсік өлкеде
Арқаның ортасындағы жасыл арал Көкшетау сияқтанып ана тіліміздің , ұлттық
педагогикамыздың мұңын мұңдап, жоғын жоқтаған Сейтен Сауытбеков атамыздың
елеулі еңбегі ерекше екендігі даусыз.
Ауыл мұғалімінің, мектеп директорының қат-қабат шаруасының арасында ұлттық
педагогиканың, халқымызың асыл қазыналарының нәрін кейінгі ұрпаққа жетуі жолында
жасаған ұшан-теңіз ісі бүгінгі тәуелсіздік дәуірде өмір сүріп отырған біздерге зор рухани
азық.
Өзінің кәсіби шеберлігі мен біліктілігіне қоса, қоғамдық жұмысқа деген белсенділігіне
қоса сол ауылдың көненің көзі сияқты шежіресі ,үлгі тұтар абызы сияқты болған ұлы
ұстаз Сейтен атаның өсиеттерін ендігі ұрпақтың санасына сіңіріп, сол арқылы елдігімізді
сақтау біздерге парыз, аманат деп ойлаймыз.
Қай кезде де берме қолдан намысты,
Мендік намыс енді саған ауысты.
Ұшқыр ойды жұмса асыл арманға,
Жалыныңмен жақын етіп алысты,- деп ұлына арнаған өлеңі барлық қазақ ұландарына
арналмады деп кім айтар.
Асқақ ойлы, ата тілекті ұлы ұстаз Сейтен Сауытбековтың өлеңдерінен батылдық пен
өжеттікке шақыратын өршіл жырларын көп кездестіруге болады.
Жолбарысты жоюға күшің жетсе,
Қайтпас болат батылсың.
Жат әдетті жоюға күшің жетсе,
Бөгенбайдай батырсың.
Бұл арадағы ұстаз ақынның айтайын деген ойы өзіңді өзің жеңе алсаң алынбайтын асу
жоқ екендігін меңзеп отырғандай.
Ұстаздық деген ұлы миссиясын бір ұстаздай-ақ атқарған Сейтен ұстаздың баға
қоюдағы ұстанған бағыты да ерекше:
Алса бала екілік,
Жазалама жекіріп,
Аяласаң гүлпаздай,
Шешек атар жетіліп,- деп кеңшілік жасаса, ұстазға қояр талапты былай түйеді:
Баланың көзінше,
Айтар болса өтірік.
Ол да айтар өзінше,
Қиюына келтіріп.
Үлгісіздік ісіңе,
Отырарсың өкініп,- деп, тәрбие жұмысының аса күрделі екендігін ұқтырады.
Бүгінгі күні мұғалімдік мамандықтың қадірі азайып, жалған мұғалім көбейген заманды
ұстаз алдын-ала сезгендей:
Шәкірт емен оқытқанның бәріне,
Ой жіберсем бергеніңнің нәріне,
Өмірге өзі шәкірт болып көрмеген,
Күн көргішті ұстаз деудің сәні не?- деуі бүгінгі күннің ащы шындығы емес пе?
Одан ары ұстаз былай ой өрбітеді:
Қыран ұшты бірақ аңға түспеді ,
Аңшы оған қиқу салып күштеді.
Жас түлектің таба алмаған шабытын,
Дүмше ұстаз –бейне шала құсбегі- деп тамаша бейнелі сурет жасай білген. Осыған
қарап Сейтен ұстаздың саятшылыққа бейім болғанын да байқағандаймыз.Ұстаздың
ұстазы Сәбит Мұқановтың «Саятшы Оразындай» әрбір ұстаз шәкіртін баули білсе ғана
табысқа жетеріне көз жеткізу үшін құсбегілікті мысал етіп алады.
Ақын ұстаздың бір істің ғана соңынан қумай бәріне де уақыт табуға өсиеттейтін
жырына құлақ түрейік :
Бір сырлы, сегіз қырлы болғың келсе,
Ынтыға кітап оқы әлденеше,
Есепте не тындырдың уақыт тауып,
Ізденіп нені шештің күні кеше,- деп ұлы Абайдың: «Ұстаздық еткен жалықпас»,- деген
ойына немесе Ы.Алтынсариннің :»Ұстаз үнемі ізденіп, жетіліп отырса ғана ұстаз»,-деген
ойаларымен үндесіп отырады.
Осыған қарап отырып Сейтен Сауытбековты ұлы ұстаздар жолын жалғастырған көрнекті
тұлға екендігін мойындағандаймыз.
Жас ұрпақтарға айтқан өсиет нақылдарынан біз тәрбиенің інжу-маржан қазыналарын
сүзіп алғандай боламыз:
«Білім тереңдегі –кен,
Аумағы теңіздердей кең»,-деп бағыт сілтей келе:
«Кітаптармен сырлас болсаң,
Ғасырлармен құрдас боласың»,-деп кітаппен достасуға шақырады.
« Еркелетсе әкең көп,
Болды дей бер ,қатаң көп.»- бұл сөздің мәніне көз жіберер болсақ,баланы көзінше
еркелетпейтін халқымыздың ұлттық педагогикасынан хабардар болғандаймыз.
Саптағы орның бойыңа қарай,
Топтағы орның ойыңа қарай,- деп тамаша ой айтады.
Бұл «Білекті бірді, білімді мыңды жығар»- деген халық нақылымен үндескендей.
Үйренбесең жасыңда,
Не қалады басыңда?-
Бұл «Жасымда ғылым бар деп ескермедім»- дейтін Абай атамыздың әйгілі өлеңінің
жауабындай .
Әдеп-, инабаттылық та ұстаз қаламынан кеңінен көрініс тапқан:
Үлкендерден озбай жүру-кішілік,
Әдептілік, ізеттілік –кісілік.
Немесе:
Тату ұрпақ бірін бірі сыйлайды,
Кей қатігез кішілерді қинайды,- деп адамдар арасындағы татулық пен бірлікті
өсиеттейді.
Сейтен ұстаз тек қана балғындарға , жастарға ғана емес ,ересек адамдарға да , үлгі
боларлық өсиеттер арнаған ел ағасы.
«Білімі күшті –билігі күштіден керемет» немесе,
Жаза берсең жатыласың,
Жазбай қойсаң тұтығасың,
Немесе :
Сыйлауға сыйың болмаса,
Сүйкімді сөзің болсын- деуі қандай тауып айтылған.
Өмір бойы халық қазынасын, рухани әлемді еркін шарлап, жауһар нақылдарды
молынан тудырған Сейтен Сауытбеков өнегесі нағыз биік адамгершілік, өз ғұмырын
халық мүддесі үшін арнап армансыз жасап өткен бақытты адамың мысалындай.
«Өз елі өз ерлерін ескермесе,
Ел тегі алсын қайдан кемеңгерді»,-деп І.Жансүгіров айтқанындай Сейтендей
шоқтығы биік тұлғаларымызың артындағы мол мұрасын жас ұрпақ, жастар тәрбиесін
жолға қоюға кеңінен пайдалана білсек, ұтпасақ ұтылмаспыз деп ойлаймын. Әрі Сейтен
еңбектері де осы міндетті ойдағыдай атқарарлықтай кең ауқымды екендігіне оның
шығармаларын , еңбектерін оқыған жанның көзі жеткендей болары анық.
Сейтен Сауытбеков өзі:
Сыр айтам көлге,
Күмбірлеп кеуде,
Қарттыққа мені,
Апара көрме.
Шырқаймын күнде,
Ғашықпын гүлге
Ертеңге барам,
Жастармен бірге,- деп жырлағанындай,
мәңгілік халқымен бірге, Сейтен өсиеттері ұрпағының құлағында демекпін.
Әдебиет
1.
2.
Зейнолла Қабдоллов «Сөз өнері»
С.Сауытбеков «Үлес» Көкшетау , 2003 жыл.
3.
Сейтен Сауытбеков «Поэмалар, өсиеттер». Көкшетау қаласы ,
2003 жыл.
4.
М Шабжантайқызы «Әдебиет теориясы көркемсөз ғылымының айнасы»
Сейтен Сауытбеков ертегілерінің бала психологиясының
қалыптасуына ықпалы
Болатбекова Н.Ж. Көкшетау
университетінің аға оқытушысы
Ертегі—баланың ең жақын досы
Сейтен ата ертегілерінің тақырыбы—туысқандық, бауырмалдық, мейірімділік
туған еліне жеріне деген адалдық, жақсылыққа жақсылық, жануарларға деген
аяушылық. Ертегілерінің мазмұны және мәтіні жағынан тартымды, тілі орамды. Ол
кісінің ертегілеріне психологиялық-педагогикалық тұрғыдан көз салмай тұрып, ең
алдымен “ертегі сөзінің мағынасына, шығу тарихына көз жіберсек.
Фольклордың қара сөзбен айтылатын ерекше мол түрінің бірі-ертегі. Ол
халықтың ауызша айтатын көркем әңгімесі. Ертегінің шығуы ХІХ ғ/ң ІІ-нші
жартысынан басталады. Ғажайып қал, қиял әңгімелері орасан зор уақиғалы қызық
әңгімелер, салт тарихпен байланысты оқшау әңгімелер, бәрі де ертегінің түрлері.
“Ертегі деген аты ертедегі, ертеде ерте күндегі деген сөзден туған.
Содан ертедегі, ертеде ерте күн дегі деген сөден туған. Содан ертегі айтушыны
дегі деген сөзден туған. Содан ертегі айтушынын “ертекші”-дейді. Аталарымыз бен
әжелеріміз немерлеріне ертегілерін былай деп бастайтын: “Ертеде бір бай бопты,
ертеде кемпір мен шал болыпты”, деп немесе “ерте-ерте ертеде”—деген сияқты
көпке ортақ ерекше, өлеңше бастаумен келеді. Кейде “ертеде үш ағайынды жігіт
болыпты”—деген сөздер ертегінің басын бастайды.
Осылайша ертегінің алдында үнелі айтылып отыратын дағдылы сөздер
ертегінің жолын ашады, жөнін аңғартады. Ертегі, өзге сөзден бөлен, өзіне тән
айшығы, өрнегі бар. Бұндағы мақсат, балалар соны аңғарсын да тыңдар ертегісінің
ерекшелігіне бейімделе берсін демен. Ертегіні жұрт қолы боста, қыстың ұзақ
кештерін де айтқыш, тыңдағыш болады. Бірақ бұған қарап “ертегі” еріккеннің ермегі
деп ойламау керек. Ертегі де фольклордың ішіндегі қоғамдық тәрбиелік маңызы зор
халық шығармасы.
Қазақ ертегітану ғылымының тарихы 20-ншы жылдардан бастап
ертегілерді жинап, оларға анықтама беріп, жарыққа шығару ісін бастады. Ертегі
үлгілерін жинаушы, халыққа танытушы, фольклор ғылымын зерттеуші--Әубәкір
Диваев (1832—1956) болды. Өзінің жиған ертегілерін “Этнографиялық материалдар”
деген атпен шығарды.
Сонымен
бірге
ертегілерді
алғаш
топтастыруда
еңбек
сіңірген
ғалымдарымыздың бірі—М.О. Әуезов.
Ертегі—ауыз әдебиетінің асыл мұраларының пікірлерін тыңдайтын
болсақ, - ертегінің бала тәрбиесінде, оның танымдық қасиетінің жан-жақты жетілуіне,
сөздік қорын байытып, тілін дамытуда маңызды орын алатынын байқаймыз.
Ұлы кешеңгер ақынымыз Абай Құнанбаевтан бастайтын болсақ, ол кісі
бала тәрбиесінде—ауыз әдебиетінің маңызды орын алатынын айтады. “Әне оны
берем, міне мұны берем деп бастап балаңды алдағыныңа мәз боласың, соңыра
балаң-алдамшы болса кімнен көресің? “Боқта” – деп біреуді боқтатып “Кәпір қияңқы
осыған тимесеңші”—деп оны масаттандырып, “пәленшенің баласы сенің сыртықнан
сатып кетеді”—деп тірі жанға сендірмегі жат мінез қыласың”—деп теріс тәрбие
берген ата-аналарды сынға алып, былай дейді:
“Мен егер заң қуаты қолымда бар кісі болсам, адам мінезін түзеп
болмайды деген кісінің тілін кесер едім, қандай адам баласы болсын, ол кішекене
күнінде ауыз әдебиеті мен сусегыдаса, онда ол адам өз тілін, елін, жерін сүйеді”.
Кемеңгер ойшылдарымыздың—бірі—Шоқан Уәлиханов өзінің. Ұлы жүз
қазақтарының ертегілері мен аңыздары”, “Шамандықтың қазақтағы аңыз-әңгіме,
ертегілер құрымысы мен мазмұнына, шығу тарихына тоқталып, ғылыми мағлұмат
берді. Ол “Халықтың ақыл-ойынан және қалың бұқараның сана сезімі, өмірі мен
алға басуы негізінде туған бұл шығармалар ауызша айтылу түрінде бірден-бірге,
содан бүкіл халыққа жетті. Онда халықтың мәдени рухы, қөзқарасы, әдеті, мінезқұлқы, тұрмыс тіршілігі суреттелген. Сондықтан да ауыз әдебиеті жырларының
тарихи, тәрбиелін жағынан да маңызы зор.
Балалар әдебиетінің негізін салушы—Ыбырай Алтынсарин. Ол “Бағыпқағуда үлкен мән бар. Бала тәрбиесі жеміс ағашын өсіруші бағбан еңбегімен парапар. Дүниедегі жақсылық атаулы күннің нұрымен, ананың ақ сүтімен бойымызға
сіңеді”. Ол өзінің “Қырғыз хрестоматиясы” еңбегіне ертегілер жинағын енгізді.
Ұлы жазушымыз М.О. Әуезов ертегі туралы былай деп сыр толғайды:
“Табиғатты баурап, танып алғанша адам қиял мен танып, меңгеріп, оған өз
ықпалын жүргізуді арман еткен. Ол ертегі, аңыз, әңгіме түрінде туып таралған…
Ертегілерде қоғамдық тартыс та, күштілердің көпшілікке көрсеткен қиянаты, зорлық
зомбылығы және халықтың арман, әділет туралы ұғым нанымы түгел жинақталған.
“Гректер атақты храмдарын, египеттер пирамидаларын, қытайлар
фарфор бұйымдары мен мәрмәрларын, италиядықтар әсем әуенді музыкалық
шығармаларын, француздар сурет өнерін үмі етсе, көшпелі қазақ елі аса бай--өлең
жыр мұрасын қалдырады”.
Қазақ халқы ертеден өз балаларына тәрбиені әңгіме, жыр, өсиет-бата,
нақыл-сөз, ертегілер арқылы бере білген. Олар өздерін қоршаған табиғат
құбылысын өмірлік тәжірибеден тұсініп, жолсыз жерлерде жұлдыздарға, түрлі
белгілерге қарап жөн тапқан. Әрбір бала кеш бата әжесінің алдына отырып, ұйып
ертегі тыңдаған. Әжелерінің ертегілерін бала жастайынан ести келе бойына жақсы
қасеттер сіңіре білген. Олардың жастайынан есту, көру сезімдері шынығып,
алыстағыны тегбатын ізшіл әрі мерген болған. Оқу болмаса да жастайынан
әжелерінің ертегілерін бойына сіңірген балалардың есте сақтау қабілеттері өте
жақсы болған. Сондықтан да олар ұзақ-ұзақ өлең жолдарын, батырлар жырларын,
қиссаларды, небір аңыз әңгімелерді жатқа айтатын болған. Расында бұны бізге
өмір тәжірибесі көрсетуде.
Сейтен ата ертегілері де--өмір шындығын баяндайтын көркем шығарма.
Мысалы “Қара қауырсын және асыл қасиет”—ертегісінде Сәуір-деген батыр арқылыбалаларды табиғат тамашасына деген сүйіспеншілікке тәрбиелейді. Тобан аяқ,
шолақ қол қарттың әңгімесі арқылы-қандай қиыншылықты бастан кешседе
адамгершілік қасиеттен арыдмауды де адамгершілік қасиеттен арылмауды
жеткізген. Ертегі соңында Сәуір батыр меніңше адамгершіліктен асқан асыл қасиет
жоқ!—деп қорытындылайды. Ертедегі адамгершілік бейнесіндегі тобан аяқ, шолақ
қол қарт-кейіпкер-балаларды қайырымды, ақылды, қиындықта оңай жол тауып
кететін, ақкөніл, ержүрек кейіпкерге еліктеу--әрбір баланың ойында. Олар осы
ертегілердегідей ғажайып кейіпкерлерге ұқсағысы келеді. Ертегілері балалар үшін
өте нанымды. Олар ертегіні ұйып тыңдайды. Себебі, айтылатын оқиға қызық, ойды
бірден жеткетеп жетеді, қиялын ұштайды.
-Баянғы ерте заманда бір шал мен кемпір болыпты, олардың жалғыз
баласы болыпты. Осы бір сиқырлы сөздерді бастауы мұң екен, балалар айқайшулы ойынын доғарып, әлденеге өкпелі бала жылдауын қоя қояды. Сөйтіп ертегі
басталып та кетеді. Түрлі-түсті әсем ойыншықтар күңгірттеніп, еденге шашылған
екінші кезекке ысырылады да, бөлменің іші сиқырлы әлемге айналғандай болады.
Ертегі-әрқашан да біздің балаларымыз үшін ауыз айтып жеткізе алмас
ғажайып бір сыйлық, ал ата-аналар, үлкендер, ұстаздар, тәрбиешілер үшін аса
қажетті педагогтық көмекші құрал болып таюылады. Бала әрқашанда өзіне ұнаған
ертегілерін ешқашан да ұмытпайды, өзінің ең сенімді досындай-ақ есінде сақтайды.
Байқап көріңіздерші! Бала әріп танымайтын кездің өзінде-ақ кітап бетін
аударыстырып, суреттерді қарап, ондағы өзінің сүйікті кейіпкерелерінің суретін
тауып алып, солармен сөйлескендей күбірлеп, олардың ертегідегі істеген кейбір
қимылдарын еске түсіріп, өзінің сүйікті кейіпкерімен тілдесіп, сонымен сөйлескендегі
болып отырады ғой. Бала үшін өзінің ертедегі сүйікті кейіпкері дүниеде бар сияқты,
әйтеуір бір күндердің-бір күнінде келетіндей, кездесетіндей болып көрінеді. Баланың
бұл
ұшқыр
қиялы-ертегідегі
өзінің
сүйікті
кейіпкеріне
деген
бір
ыстық
сүйіспеншіліктен туған ойы қиялы.
Сейтен ата ертегілерінің басымы-балалардың жақсы көретін үй
жанауарлары мысық, ит, құстар, орман ақдары кейіпкерлерінде болып келеді.
Мысалы “Тік мұрт Раббік”, “Қарға қалай ала болған?”, “Жылан мен сүлік”, “Қасқыр
соққан маймыл”, “Қораз бен түлкі”, “Қомағай қасқыр”.
Балалар әуесқой, бірақ олар ертегілердегі түрлі жауыздарға ұқсағысы
келмейді. Ата-ана балаларға әрқашан. Қозғама! “Болмайды”-деп тыйым салып
жатады. Соқын-айқаймен бітіреді. Ата-ана баламен мұндай қаталдыққа асықпауы
керек. Әрбір ескертуді, әсіресе ызалы ескертпені естігенде бала ащы дәрі
жұтқандай тітіркенеді. Бұл баланың келешегіне зиянын тигізетін жарамсыз әсерден
басқа ешбір педагогикалық пайда жоқ. Мұндай қатал ескертпелерді бала-бақшадағы
тәрбиешілер де, жанұядағы ересектер де көбірен қолданады. Балаларға әсер
етудің тиімді әдістерінің бірі-баланы еліктіре отырып ертегі оқып беру. Сейтен
атаның “Ақ көңіл мен ақ марал”—ертегісінде Ақкөңіл дейтін кедей шаруа кейіпкері
арқылы мейірімділік, қайырымдылықты бейнелесе ал Сараң бай арқылы
дүниеқоңыздық, өтірін алдау сияқты жарамсыз қасиеттерді баланың көз алдына
елестете сипаттайды. Бұл арқылы балалардың мінез-құлық негіздері туралы
ойлануға, өз әрекеттеріне баға бере білуге үйретеді: Сейтен ата ертегілерінің
тақырыбы баланың қызығушылығын оятады, баланың жасы, неге көбірек көңіл
бөлетіні, оның мінез-құлқындағы ерекшеліктері еске алынған. “Қосбармақ” ертегісі
арқылы ата-ананың балаға деген сүйіспеншілігін көрсетеді: “Қыран құс құндақта
жатқан баланы көтеріп әкетіпті: -Құлыным, Қосбармағым!—жүректері өртеніп, көздің
жасы көл болып қала беріпті”.
Бала неғұрлым кішкентай болса, ата-аналарының өнегелі сезімін,
мінезіндегі әдеттердің тұрақтылығын қалыптастыруына мүмкіндігі мол болады.
Адамның бала күнінде естіген, оқығанынан алған әсері көп жағдайда, оның ойында
өмір бойы қалып қояды. Қорыта келе, бала психологиясының дамып жетілуінде
және тәрбие беруде—Сейтен ата ертегілерінің алатын орны ерекше.
Бүгінгі заман баласына үлкенді сыйлау, кішіне құрметтей білу,
мейірімділікті сіңіре білуде ертегінің әсері өте зор.
Болашақ ұрпаққа тәрбие беруде ертегі арқылы көптеген мәселелерді
талдап, ұсынуға болады. Мысалы, Сейтен ата ертегілерін түрлі-түсті суреттер
арқылы көркемдей отырып жарыққа шығару.
Қолданылған әдебиеттер:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
С. Сауытбеков “Ақазу арлан”
Көкшетау 2003.
С. Сауытбеков “Тағылым тегі”
Көкшетау 2003.
С. Сауытбеков “Поэмалар, өсиеттер”
Көкшетау 2003.
Қазақтың тәрбиелін ой-пікір антологиясы”
І-том Алматы Рауан 1994.
Қ. Жарықбаев. С. Қалиев. Қазақ-тәлім тәрбиесі”
Алматы санат-1993.
Халық педагогикасының ауыз әдебиетіндегі
көрінісі Алматы-1997.
“Бес ғасыр жырлайды” Алматы “Жазушы” 1985.
Холдинг, как один из вариантов познания эмоционального
пространства.
Хасенова Д.М.
университет «Көкше»
преподаватель
Каждый из нас во многом прислушивается к некоему «стимулу жизни».
«Стимул жизни» это понятие широкого охвата понимания, то есть это наши эмоции,
восприятие, ощущения, чувства, познавательные и когнитивные процессы.
Рассматривая каждую из них, выдающиеся личности всех времен и нашего времени
изучали, познавали и открывали все новые, и новые достижения человеческих
возможностей. Зигмунд Фрейд развернул теорию психоанализа, откуда и произошли
разновидности многих теорий. Эти теории рассматривали человеческую сущность с
разных сторон. На сегодняшний день теоретическая и практическая база
психологических исследований пополняется и делает шаг вперед в познании самих же
себя. Познавая самих себя, глубину психологических свойств, мы всегда, задумывались,
и будем задумываться о нашем эмоциональном сознании.
В своих трудах Ежи Мелибруда разбирает атмосферу межличностного
пространства. И вот, что он пишет: «атмосферу межличностных отношений создают
сами люди. Своими поступками они могут загрязнить эту атмосферу, нарушить
оптимальную пропорцию составляющих ее элементов. Люди боятся или не могут
выразить то, что в них происходит. Поэтому они стараются удержать это в себе,
спрятать от других. Внутренние переживания, которые невозможно адекватно выразить,
становятся бременем и препятствием в дальнейших контактах. Нередко рассуждения
типа ничего нельзя изменить к лучшему, на самом деле оказываются приемом, с
помощью которого человек, не предпринимающий никаких усилий, успокаивает и
оправдывает себя».
В связи со сказанным, интересное понятие эмоционального сознания
рассматривает Эда Лишан. Рассматривая так называемые интересы родителей и
детей. Э. Лишан, на самом деле изучает родительскую любовь по отношению к детям, и
это составляет, тот самый интерес в эмоциональном пространстве. Интерпретируя
эмоциональное пространство, Э. Лишан пишет следующее: «родители страшатся, когда
пытаются проявить любовь, если сами они не были нежно любимы в детстве. Если
такова причина большинства проблем, возникающих у родителей, то что можно сделать,
чтобы изменить положение?
Самое первое, чему они должны научиться, самое, может быть, важное
умение- это умение вспомнить собственное детство. Ребенок, которым был каждый из
нас, не исчезает, когда мы вырастаем. Все, что мы чувствовали, будучи детьми, еще
внутри нас где- то там глубоко, и чем больше мы стараемся осознать наши
воспоминания, тем меньше они будут управлять нами.
Известно, что младенцы, лишенные в течение длительного времени
физического контакта со взрослыми деградируют и в конце концов погибают.
Следовательно, отсутствие эмоциональных связей может иметь для человека
фатальный исход. Эти наблюдения подтверждают мысль о существовании сенсорного
голода и о необходимости в жизни ребенка стимулов, которые обеспечивают ему
физический контакт».
В итоге, подходя все ближе к вопросу эмоционального пространства, задается
следующий: «А какое значение имеет тактильный контакт в эмоциональном
пространстве?».Тактильный контакт это тот контакт, где общение происходит на
«физическом» уровне. То есть это прикосновение, объятия. Отвечая на заданный
вопрос, постараемся отследить ответ в трудах Вирджинии Сатир: «прикосновение
связывает нас глубокими эмоциональными ощущениями с другими людьми. Наше
знакомство с миром начинается, прежде всего, с прикосновения человеческих рук, а
тактильные ощущения остаются на всю жизнь наиболее надежным источником
информации о другом человеке. Я скорее поверю твоему прикосновению, чем твоим
словам. Близкие отношения во многом зависят от того, как люди воспринимают
прикосновения друг друга.
За последние десять лет мы стали, внимательнее относится к своим
потребностям в тактильных контактах. Все чаще, прощаясь, или поздравляя друг друга,
люди обнимаются. Объятия – это лишенный сексуальной окраски способ выражения
симпатии».
Проведя теоретические исследования, опираясь на труды Е. Мелибруды, Э.
Лишан, В. Сатир хотелось
бы подтвердить практическую базу эмоционального
пространства.
Посредством эмоционального пространства на наш взгляд является
тактильный контакт. В основу лежит эмоционально- тактильная атмосфера. Нами были
проведены исследования, где создавалась искусственная атмосфера к познанию
эмоционального пространства.
В основу этой программы входит контакт глаз. Контактируя зрительным
прикосновением, мы неосознанно ощущаем не только происходящее внутри себя, но и
как то вне себя. Этот интересный процесс прослеживался и повторялся многими
участниками, что и послужили тому, что зрительный контакт составляет основу этого
процесса. Составляя дальнейшие планы по проведению этого процесса, нами было
замечено, что участники непроизвольно закрывают глаза и тянутся друг другу. То есть
на тот момент участникам необходимо было прикоснуться друг другу и при этом
закрытыми глазами. Тогда мы стали работать в этом направлении, в направлении
эмоциональной телесности. Но для того, чтобы начать этот процесс, как видно было из
выше указанного описания, нам необходимо было провести контакт глаз.
Программа познания эмоционального пространства видоизменялась. В работе
мы акцентировали свое внимание, прежде всего - эмоциональной телесности. Далее
наше изучение эмоциональной телесности превратилось в такой подход, как Холдинг.
Процедура Холдинга была разработана Мартой Велш и применялась только
для детей страдающими ранним детским аутизмом. Процедура Холдинга заключалась в
том, что мать брала своего ребенка на руки и крепко прижимала его к себе.
В нашем же случае Холдинг является тренинг- подходом для познания
эмоционального пространства. Программу Холдинга мы разбили на несколько этапов.
Один из них в кратком