close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

код для вставкиСкачать
Баш6ортостан Республика3ы
!.Мирза3итов исеменд1ге :андра 2-се урта м1кт1бене5 муниципаль
бюджет д2й2м белем бире9 учреждение3ы
М."м2тбаев ижадында ер м1сь1л13е
Иншаны5 авторы:
Шайнурова Диана 8 класс у6ыусы3ы
Ет1ксе3е:
?1лиуллина Руми1 М271лим 6ы8ы
Аяма7ан й1нен, т9кк1н 6анын,
№ис бирм1г1н баш6орт Уралын.
(Баш6орт халы6 йыры «Урал».)
Мин был тема7а инша я87анда 31р ва6ыт ошо йыр8ы5 39881рен х1терем1
тоттом.
Ер 31м кеше, хе8м1т 31м кеше. Кешелек тиг1н 398 98е л1 ер81н, т1би71т
эсен1н 6ал66андыр, мо7айын. С2нки кеше тормошо ер, т1би71т мен1н
айырыл7ы3ы8 бит. Т1би71тте5 31р ми8гелен, ер йылы3ын, й1ш19 т1мен 3и8еп
й1ш1рг1 тейеш кеше.
Хал6ымды5 хе8м1т батыр8ары – ер кешел1ре. :ыр8ар8ан, ба4ыу8ар8ан
улар. Ер8е эшк1ртк1нд1р, с1ск1нд1р, ур7андар. Й2881ре 6ара тутлы, 6ояш,
елд1р 6аралт6ан улар8ы. ! к95елд1ре 6анатлан7ан, 98 ер81рен яратыу, тыу7ан
тупра66а м2х1бб1т мен1н 7орурлана ла белг1нд1р улар.
М.@м2тбаев т19 сиратта 98ен Баш6ортостанды5 31м баш6орт хал6ыны5
тарихы, матди 31м рухи м181ни1те тура3ында 32йл19се ша7ир-тарихсы,
ша7ир-этнограф булара6 таныта. Был т1би7и, с2нки 181би1тк1 7илем сы7ана7ы
итеп 6ара7ан м17риф1тсе 2с2н и5 м23име – ши7ыр юлдары аша белем,
м17л9м1т бире9. Шу7а ла уны5 бер т2рк2м ши7ыр8арында (“(тк1н 79мер –
6ал7ан х1тер”, “Д1р ха6 з1мин баш7уран” (“Баш6орт иле ха6ында х16и61т”),
“Урмансы”, “9тк1н заманда баш6орт 6ы88арыны5 о8атылыуы”) образлы
фекерл19г1 6ара7анда, баш6орт хал6ы тарихында7ы м23им х1л-ва6и7алар8ы,
м181ни тормошонда7ы факт-к9ренешт1р8е те8еп 32йл1п сы7ыу 24т2нл2к ит1.
Ул халы6ты5 килеп сы7ышы, бил1г1н ер81ре 31м 3ыу8ары, ш272лл1нг1н
к1сеп-32н1р81ре ха6ында б1й1н ит1, баш6орттар8ы5 туй йола3ын ентекл1п
тасуирлай. “9тк1н 79мер – 6ал7ан х1тер” ши7ырында ту7ан хал6ыны5 98 ирке
мен1н “М1ск19 д19л1тен1” 6ушылыу к2н2н1н алып 98е й1ш1г1н осор7а
тиклемге тарихи 9тк1не ха6ында 398 й2р2т1. Ша7ир баш6орттар8ы5 Рус
д19л1тен1 6ушылыуын прогрессив к9ренеш тип и41пл1й, 98е й1ш1г1н
заманда7ы ф1нни-техник я5ылы6тар7а, и6тисад, м181ни1т 2лк13енд1ге
98г1решт1рг1 ы57ай 6арай. Шул у6 ва6ытта ул ошондай 94еш-98г1решт1р
ю7арылы7ынан баш6орттар8ы5 ижтима7и-с1й1си тормошона, тормошк2нк9решен1 л1 к98 3ала. 1 был тормошта х1ср1тл1ндерерлек, уйландырырлы6
н1м1л1р етерлек 1ле:
М1г1р р2хс1т бирелеп ер 3атыр7а,
Китеп ят6а, бик а8 6алды татар7а,
Быны5 артынса бе881н китте й1йл19,
Ул арала т9р1л1р сы6ты 3айлау...
Ша7ир8ы5 тарихи-этнографик эст1лекле 141р81ренд1 образлы фекерл19
бик на6ы4. 1мм1 улар у6ыусы7а а5лайышлы телд1 я8ылыуы, туранан-тура
халы6 тормошона т2б1ле9е 31м, и5 м23име, тарихи д2р24л2кт2, ижтима7и
х1лд1р8е са7ылдырыуы мен1н XIX быуат баш6орт я8ма поэзия3ыны5 к9п
2лг2л1рен1н 24т2н тора.
Документаль тормош материалдары мен1н мауы7ыу8ы5 бер т2р2 –
автобиографизм к9ренеше М.@м2тбаев поэ­зия3ында ла урын ала. Художество
й131тен1н уны5 автобиографик ши7ыр8ары камиллы66а 1лл1 ни д1791 итм1й.
Улар8а ша7ир 98е к9рг1н-белг1н н1м1л1р й1ки 6атнашлы6 итк1н х1лва6и7алар, я6ындары 31м таныштары ха6ында 32йл1й. “Д1р с1ф1р 6ырым”
(“6ырым7а с1ф1р”), “Остаз Мирсалих Биксурин7а”, “?атаулла Ахун Баязитов
й1н1пт1рен1” тиг1н ши7ри м1кт9б-хаттарында 98е Петербургта 31м 6ырымда
к9рг1н “7араиб (та5 6алырлы6) в1 71ж1йеп” н1м1л1р8е, остазы 31м
таныштарыны5 м181ни1т 31м м17риф1т юлында баш6ар7ан эшт1рен м1дехл1п
б1й1н ит31, ата3ы Ишм2х1мм1тк1 арнал7ан исем3е8 ши7ырында уны5
д1р1ж13ен, эшл1г1н эшт1рен 3анап сы7а. Шул у6 ва6ытта автор: “Б1нем эшем
би б13р1, китте д13р1” (“Мине5 эшем емеш3е8, 79мерем буш6а у8а”), – тип,
эшл1г1н эшт1рен1н риза булмауын да белдер1.
М.@м2тбаев ши7ри1тене5 баш6орт хал6ыны5 тормошо, я8мышы мен1н
айырыуса ны6 б1йл1нг1н икенсе бер 2л2ш2 “Йомран иле”, “Шикай1т” ке9ек
ши7ыр8ары мен1н башлана. Был 141р81р й282нд1 @м2тбаев лирика3ыны5
фекер8е бире981 тура 3ы8ы6лы рационаллек элементтарынан 6отола барыуын
к9р1бе8. Улар8а а6ыл 6арашына 7ына ниге8л1неп эш ите9 той7олар
ассоциация3ы, образлылы6 мен1н алмашына бара. Ша7ир тыу7ан я6
т1би71тене5 хозурлы7ын эске бер йылылы6 31м 7орурлы6 мен1н тасуирлай:
Бында ер8е5 ни7м1тт1ре,
Хуш е4ле ши5м14ѕ г2лд1ре,
Тын7ы белм14 урман шауы,
Алтындай к2н в1 т2нд1ре.
Л1кин г9з1л А7и8ел, “А6 6алпа6” ке9ек ят6ан к9лд1р, “Ыласын уйнар
я4ы болондар”, м23аб1т а7аслы6тар – уны5 2с2н 3о6ланыу предметы 7ына
т9гел, 1 ту7ан хал6ыны5 изге т2й1ге 31м й1ш19 сы7ана7ы. Шу7а ла ул:
К2й2р325 31м тир1к 2с2н,
Табалма3а5 к1р1к 2с2н,
Б2г2н, ахыр яра7ы 2с2н,
К2й2р325, бул3а5 ир81р81н, – тип, баш6орт еренд1ге т1би71т
байлы6тарыны5 колонизатор8ар тарафынан в1хши81рс1 таланыуын к9реп
6ай7ыра 31м ту7ан хал6ыны5 кил1с1к я8мышы 2с2н борсола. Ша7ир,
т1би71тте талау-6оротоу8ы5 баш6орт хал6ы 2с2н нинд1й 8ур фажи71
ик1нлеген к9р31теп, 141р8е5 идея3ын берм1-бер 9ткерл1ндер1:
!г1р к9л бул3а а7ас3ы8,
Шулай ил 6ала баш3ы8.
Й1 бул3а ауы8ы5 теш3е8,
Ни фай8а шул иренд1р81н.
Ошо р19ешле образ-деталд1р8е й1н1ш1 й1ки 6аршы 6уйыу алымы мен1н
г9з1ллек 31м яуызлы6 ара3ында7ы айырмалы6тар8ы к9р31теп, ша7ир баш6орт
ер81рене5 31м хал6ыны5 б2л1 барыуында батшалы6ты5 колонизаторлы6
с1й1с1те т2п с1б1псе ик1нлеген туранан-тура 1йтм131 л1, уны5 ысын й282н
фашлау7а, у6ыусы к95еленд1 у7а 6арата н1фр1т той7олары уятыу7а 2лг1ш1.
Был й131тт1н бигер1к “Шикай1т” ши7ыры и7тибар7а лайы6. Ул баш6орт
м17риф1тселегене5 туранан-тура ер м1сь1л13ен1 б1йл1не9ен 31м
антиколониаль характер8а булыуын са7ылдыр7ан т19ге 141р81р8е5 бере3е.
Ши7ыр Баш6ортостан т1би71тене5, баш6орт ер81рене5 аяу3ы8 таланыуын
к9р31те9г1 арнал7ан. Автор контраст алымы мен1н 6асандыр бай 31м
3о6ландыр7ыс бул7ан илде5 б2г2нг2 аяныс к9ренешт1рен тасуирлай:
Заманында бай бул7ан был ер81р81
Тулы урман мен1н 6орт, мал-тыуар 8а,
К9м1к 71ск1р 31м закон яр8амында
:арар тапты сау8аг1р81р сау8а3ында.
Ая6лы мал тамам б2т1 я88ы,
А7астар а6ты, 1стрхан7а у88ы.
Уны5 артынса осто 6орт 31м 1ре,
Ю6 инде тау ке9ек а7ас тауары.
Шулай 8а ша7ир нинд1й8ер 3ы7ымта7а килм1й, б2т1 б1л1не ул баш6орт
й1м7и1тенд1 тамыр еб1рг1н я5ы м2н1с1б1тт1р8е5 яуызлы7ынан к9р1 31м
“ди5ге8 артынан килг1н немецтар7а” ау8ара.
Эйе, ер м1сь1л13ен1 килг1нд1, уйлап эшл1рг1 к1р1к. Ул – бе88е5 и5 8ур
байлы7ыбы8. Был ха6та мин д1 к9п уйландым. М.@м2тбаев ту7ан хал6ыны5
былай 8а б2лг2нл2кт1 й1ш19е, батша х2к9м1тене5 ер81ребе88е 3атыу
ха6ында7ы закондары, бай8ар8ы5 халы6ты талау8ары тура3ында борсолоп,
м161л1л1р 81 я8ып сы7а. Ер81ребе8 к9п тип, тарата башла3а6, ни булыр,
балаларыбы87а ни 6алыр, к2т29лек3е8 81 6алып 6уймайы6, тип т1 борсола ул.
Еребе8г1, 98ебе8г1 хужа булыр7а к1р1к, бай8ар8ы5 н1фсе3е бер 6асан да
туйма4, тип фаразлай ул. «Батша указы, баш6орттар 98 ер81рен1 9881ре хужа,
ти. Хужа бул7ас, 3а6лай 8а, я6лай 8а белерг1 к1р1к. Ошо ха6та б2т1 халы66а
а5латыр7а, т2ш2нд2р2рг1 к1р1к. Ер81н баш6а баш6орт ю6 тип фекер
й2р2т2г28», тиг1н 39881ре мен1н хал6 ара3ында сы7ыш я3а7анда.
Ер81ребе8 – бе88е5 байлы7ыбы8. Ер81ребе8 – бе88е5 й1ш19 сы7ана7ы.
Еребе8 мен1н к2сл2б28. Шу7а к9р1 ер 3атыр7а ярамай. Ереге881н я8ма7ы8,
баш6орттарым!
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа