close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

код для вставкиСкачать
Раслыйм
Мәктәп директоры
______ Хуснуллин Р.З.
“3”сентябрь 2010 ел
Килешенде
Методсовет рәисе
______ Хәсбиева С.Ә.
“3” сентябрь 2010 ел
Каралды
Методберләшмә утырышында
Протокол № 1
“3” сентябрь 2010 ел
VIII СЫЙНЫФТА ТАТАР ТЕЛЕННӘН
ЭШ ПРОГРАММАСЫ
Татар теленнән эш программасы
8 нче сыйныф
(105сәг)
Аңлатма язуы
Эш программасы статусы.
Программа нигезенә Россия, Татарстан Мәгариф һәм фән министрлыкларының мәктәпләрдә урта һәм тулы белем алу стандартлары салынды, “Рус
мәктәпләрендә укучы татар балаларына ана теле һәм әдәбият укыту программалары”на нигезләнеп төзелде.
Эш программасы структурасы.
Татар теленнән эш программасы өч өлештән тора: аңлатма язуыннан, төп бүлекләрне, белем һәм күнекмәләрне үз эченә алган программаның эчтәлегеннән,
укучыларның әзерлек дәрәҗәсенә таләпләреннән.
Эш программасының эчтәлеге.
Яңа стандарттагы иң мөһим таләп мондый: мәктәпне тәмамлаганда, «укучы үз алдына максат куярга һәм аны тормышка ашыру юлларын үзе таба алу дәрәҗәсенә
күтәрелергә тиеш”. Бу – яңа стандартта эшлекле белем дип атала. Эшлекле белем – стандарт керткән яңалыкның әһәмиятле эчтәлеген ачып бирүче иң гомуми
төшенчә. Белем алу гамәлләренең структурасын һәм принцибын стандарт үзе аңлата:
Татар теле укытуның максатлары:
Укучыларда татар теленә хөрмәт һәм аны ярату, рухи кыйммәт һәм кешелек дөньясының аралашу, белем алу чарасы буларак аңлы караш тәрбияләү;
Укучыларның сөйләү һәм фикерләү сәләтен үстерү, аларны татар әдәби телен тормышның төрле өлкәләрендә ирекле куллана алырлык шәхесләр итеп тәрбияләү;
дөрес сөйләм эшчәнлегенең үзара аралашу чарасы икәнен белдерү;
Татар теле, аның төзелеше, кулланылышы турында мәгълүмат алу; татар әдәби теленең төп нормаларын һәм стилистик мөмкинлекләрен ачык күзаллау, аларны
тиешенчә куллана белү; сүз байлыгын арттыру, сөйләмдә кулланыла торган грамматик чараларны төрлеләндерү;
Телне өйрәнгәндә үзләштергән белем һәм күнекмәләрне сөйләмдә дөрес куллана белү.
Белем бирү эчтәлегенең мәҗбүри минимумы.
Коммуникатив компетенция. Сөйләм. Телдән һәм язма сөйләм. Диалогик һәм монологик сөйләм. Сөйләм стильләре. Матур әдәбият теле.
Телдән һәм язма сөйләмне аеру. Тел берәмлекләрен аралашуны ситуация үзенчәлекләренә карап сайлый белү. Аралашу өлкәсенә һәм ситуациясенә бәйле
рәвештә телдән һәм язма сөйләмне дөрес файдалану.
Текстның темасы, төп фикере һәм төзелеше. Аларның стильләрендә жанр төрлелеге.
Татар әдәби теле һәм аның нормалары турында төшенчә.
Сөйләм эшчәнлеге төрләрен (тыңлап аңлау, сөйләү, уку һәм язу) үзләштерү.
Укуның төрле төрләрен (танышу, өйрәнү һ.б.)үзләштерү. Уку киталары, масса күләм мәгълүмат чаралары, интернет һ.б. чаралар белән эшләү алымнарын
үзләштерү.
Иҗтимагый-мәдәнии, әхлакый, көнкүреш, уку темаларына бәйле булган монологтк һәм диалогик сөйләм үрнәкләрен төзү.
Текстның эчтәлеген кыскача , тулы яки сайлап алып сөйләү. Диктантлар, изложениеләр һәм сочинениеләр язу. Төрле стилҗ һәм жанрдагы текстлар төзү:
бәяләмә, аннотация, хат, ышаныч кәгазе, гариза, тезис, конспект һ.б.ш.
Лингвистик компетенция. Телнең кеше тормышында һәм җөмгыятьтә тоткан урыны. Татар теле – Татарстан Республикасының дәүләт теле. Татар теле – татар
халкының милли теле.
Матур әдәбият һәм аның нормалары турында төшенчә.
Татар теленең үсештә булуы. Соңгы елларда татар теле лексикасындагы үзгәрешләр.
Тел белеменә караган сүзлекләр һәм алардан файдалану.
Укыту планында 8 нче сыйныфта татар теленнән атнага 3 сәгать вакыт бирелә. Татар теленнән тематик планны “Рус мәктәпләрендә укучы татар балаларына ана
теле һәм әдәбият укыту программалары”на (Ф.Ф.Харисов, Ч.М. Харисова,В.А. Гарипова, Р.Р. Җамалетдинов, Р.Ф.Җамалетдинова. Казан. “Мәгариф” нәшрияты,
2003) нигезләнеп төзедем. Программада 105 сәгать каралган: теоретик материал –64 сәгать, кабатлау -13 сәгать, бәйләнешле сөйләм үстерү – 24 сәгать, төрле
типтагы тикшерү эшләре - 19 сәгать.
№
1
Төп темалар
5-7 сыйныфларда үткәннәрне кабатлау.
Сәг.
8
Белем һәм күнекмәләр
 сүз ясалышы, сүз төзелеше, сүз төркемнәре, фигыль, фигыль юнәлешләре,
җөмләдә сүзләр тәртибе;
 синтаксис турында төшенчә, синтаксик берәмлекләр;
 җөмләдә сүзләр бәйләнеше,тезүле бәйләнеш, ияртүле бәйләнеш, сүзтезмә, рус
һәм татар телләрендә сүзләр бәйләнеше;
 җөмлә кисәкләре, ия һәм аның белдерелүе, хәбәр һәм аның белдерелүе,
 кушма хәбәр һәм аның белдерелүе, ия белән хәбәр арасында сызык;
 аергыч һәм аның белдерелүе, аергыч белән аерылмыш арасында бәйләнеш;
 тәмамлык һәм аның белдерелүе,туры һәм кыек тәмамлыклар;
 хәл һәм аның төрләре: урын хәле, вакыт хәле, рәвеш хәле, күләм хәле, сәбәп хәле,
максат хәле, шарт хәл, кире хәл;
 аерымланган хәлләр һәм алар янында тыныш билгеләре, төрле хәлләрнең
аерымлануы;
 аныклагыч; аерымланган аныклагычлар, алар янында тыныш билгеләре,
 эндәш сүзләр һәм алар янында тыныш билгеләре;
 кереш сүзләр һәм алар янында тыныш билгеләре;
 кереш җөмләләр һәм алар янында тыныш билгеләре;
 тиңдәш кисәкләр, алар янында бәйләүче чаралар, тиңдәш кисәкләр һәм янында
тыныш билгеләре; тиңдәш кисәкләр янында гомумиләштерүче сүзләр;
2
3
Синтаксис турында төшенчә
Җөмләдә сүзләр бәйләнеше
2
10
4
Ике составлы җөмләләр
6
5
Җөмләнең иярчен кисәкләре
19
6
Җөмләнең модаль кисәкләре
3
7
Җөмләнең тиңдәш кисәкләре
3
8
9
Җөмләдә сүз тәртибе
Гади җөмлә
2
4


10
Ике составлы һәм бер составлы
җөмләләр
6


сүзләрнең уңай һәм кире тәртибе, логик басым;
әйтү максаты ягыннан җөмлә төрләре: хикәя җөмлә, сорау җөмлә, боеру җөмлә,
тойгылы җөмлә;
җыйнак һәм җәенке җөмләләр, гади җөмләгә синтаксик анализ;
бер составлы җөмләләр: исем җөмлә, фигыль җөмлә, сүз җөмлә;
3
12
Тулы һәм ким җөмләләр.
Раслау һәм инкарь җөмләләр
Туры һәм кыек сөйләм
6
Кабатлаулар
13
7
Бәйләнешле сөйләм үстерү
24
11
4



тулы һәм ким җөмләләр турында төшенчә;
раслау һәм инкарь җөмләләр, раслау һәм инкарь җөмләләрнең кулланлышы;
туры һәм кыек сөйләм турында төшенчә, диалог, туры сөйләм янында тыныш
билгеләре, туры сөйләмне кыек сөйләмгә әйләндерү;
Укучыларның әзерлек дәрәҗәсенә таләпләр:
 ана теленең төп берәмлекләрен һәм аларның билгеләрен белү;
 телдән һәм язма сөйләм, диалог, монолог, аралашу ситуацияләрендә тел стильләре, текст төшенчәләрен аңлау һәм гамәлдә дөрес куллану;
 тыңлап аңлау һәм уку буенча телдән һәм язма рәвештә (радио, телеведениедән һ.б.) хәбәр ителгән мәгълүматны аңлау;
 сөйләү һәм язуда татар әдәби теленең төп нормаларын (орфоэпик, лексик, грамматик, орфографик һәм пунктацион)саклау һәм сөйләм әхлагы нормаларын
үтәү;
 татар теленең фонетик, лексик системаларын һәм грамматик төзелешен үзләштерү;
 сүзләрне төзелеше һәм ясалышы буенча тикшерә белү;
 текст төзелешен һәм тел үзенчәлекләрен билгели белү;
 сөйләм стиле, фәнни, публицистик, рәсми-эш, матур әдәбият стильләрен аерырга өйрәтү;
 ана теленең грамматик категорияләрен белү;
 грамматик үзенчәлекләренә карап, сүз төркемнәрен аера белү;
 сүз төркемнәренә морфологик анализ ясау;
 сүз, сүзтезмә, җөмләләрдәге хаталарны төзәтү;
 җөмләгә синтаксик анализ ясау;
 төрле стиль һәм жанрдагы текстларны тиешенчә уку күнекмәләре булдыру;
 төрле сүзлекләрдән һәм белешмә характерындагы китаплардан, массакүләм мәгълүмат чараларыннан урынлы файдалану;
 текстның эчтәлеген телдән яки язмача төгәл итеп, сайлап яки кыскача, гади һәм кушма җөмләләр кулланып сөйли белү;
 бирелгән темага, куелган максатка ярашлы рәвештә, төрле ситуацияләрдән чыгып, сурәтләү яки хикәяләү характерындагы текстларны телдән яки язмача
әзерләү;
 җөмләнең тиңдәш кисәкләрен, аерымланган кисәкләрен тиешенчә куллана белү, алар янында тыныш билгеләрен кую;
 сорауларга тулы һәм дөрес итеп җавап бирү;
 төрмыш-көнкүреш, уку, иҗтимагый, мәдәни темаларга әңгәмә кору, үз фикереңне яклап, әңгәмә-бәхәс формасында сөйләшү күнекмәләренә ия булу
 туры һәм кыек сөйләмнән урынлы файдалану, алар янына тиешле тыныш билгеләрен кую;
 текстның планын төзү яки аның эчтәлеген конспект формасында язу;
 тәкъдим ителгән текстларны уку теленнән татар теленә һәм татар теленнән рус теленә тәрҗемә итү;
 ана теленең башка фәннәрне өйрәнү һәм белем алу чарасы икәнен аңлау;
 татар теле дәресләрендә алган белем һәм күнекмәләрне ана теленең кеше һәм җәмгыять тормышында алып торган урынын аңлап куллана һәм бәяли
белергә өйрәнү, татар теленең Татарстан Республиуасында дәүләт теле буларак өйрәнелүен, аның иҗтимагый әһәмиятенең артуын аңлау.
VIII нче сыйныфта татар теленнән үзләштерелергә һәм камилләштерелергә тиешле гомумкүнекмәләр
Уку эшчәнлеген оештыра
белү юнәлешендә
1. Уку мәсьәләләрен
мөстәкыйль билгеләү
2. Уку операцияләрен
планлаштыру.
3. Белем алуның рациональ
ысулларын сайлау.
4Үзеңнең уку һәм таныпбелү эшчәнлегеңне
анализлау, аңа бүя бирү.
5.Мөстәкыйль белем алу
буенча эшне планлашты рырга өйрәнү.
Китап, өстәмә мәгълүмат белән
эш итү
1. Дәреслек белән эш итә белү.
2. Төрле чыганаклар белән
мөстәкыйль эш итә белү
3. Төрле текстлардан төп фикер
не аерып ала белү, текстның
логик схемасын билгеләү, гади
һәм катлаулы план белән эш итү.
4. Белемнәрне системалаштыру
өчен таблица, график, схемалар дан файдалану. .
5. Эчтәлекне аңлап, тиешле
тизлектә, дөрес уку:
-уку елы башында -90-110 сүз
-уку елы ахырында-100 -120 сүз
6. Сүзлекләрдән файдалана белү,
белешмә әдәбият белән системалы эшләү.
7. Вакытлы матбугат басмалары
белән даими эшли белү
Фикерләү белән бәйле күнекмәләр
1.Уку мәсьәләсен куя белү.
2. Яңа теманы аңлауга мотив тудыру.
3. Танып белү активлыгын үстерү.
4, Төшенчә, термин, кагыйдә,
закончалыкларны аңлап кабул итү
күнекмәләрен камилләштерү.
5. Грамматик анализ төрләрен
үзләштерү:
- мөстәкыйль сүз төркемнәренә
морфологик анализ;
- ярдәмлек сүз төркемнәренә
морфологик анализ;
-гади җөмләгә синтаксик анализ;
6. Тикшеренү ысуллары:
- модельләштерү;
-охшатып эшләү.
7. Логик алымнардан чагыштыру,
анализ, гомумиләштерү, нәтиҗә ясау
күнекмәләре булдыру.
Телдән һәм язма сөйләм үстерү һәм
аралаша белү юнәлеше
1. Телдән сөйләм:
-Кагыйдәләрне аңлап эзлекле сөйли белү
күнекмәсе;
- Сорауны формалаштыра белү һәм тулы
җавап бирә белү күнекмәсе;
- Диалоглар төзү күнекмәсе;
2. Язма сөйләм:
-күчереп язу;
-фикер йөртү элементлары кертеп, әзер
план буенча бирелгән темага сочинение
язу- 6 (1)
-катлаулы план буенча изложение язу- 5
(2)
уку елы башында 270-310 сүзле текст (язма
күләме 125-130 сүз) уку елы ахырында
270-280 сүзле текст (язма күләме115-125
сүз);
-сүзлек диктанты – 26-34 сүз
-контроль диктант- 2 (85-110 сүз);
-эш кәгазьләре язу ( гариза, хат, акт)
Укыту – методик комплекты
1. Рус мәктәпләрендәукучы татар балаларына ана теле һәм әдәбият укыту программалары (Ф.Ф.Харисов, Ч.М. Харисова,В.А. Гарипова, Р.Р. Җамалетдинов,
Р.Ф.Җамалетдинова. Казан. “Мәгариф” нәшрияты, 2003)
2. Рус мәктәпләрендәге татар балаларына татар теленнән гомуми белем бирүнең дәүләт стандарты.(Харисов Ф.Ф., Харисова Ч.М.,Хаков В.Х., Измайлова
Г.Г., Хәмидуллина Э.Х.Казан, 2008.)
3. 8 нчы сыйныфта татар теле дәреслеге. (Р.Ә. Асылгәрәева, Р.А. Юсупов, М.К. Зиннуров. . Казан, “Мәгариф” , 2005)
4. Тата теле морфологиясе. /Ф.М. Хисамова. - Казан, “Мәгариф” , 2005.
5. Хәзерге татар әдәби теле. / Ф.С. Сафиуллина, М.З.Зәкиев.- Казан, “Мәгариф” , 1994.
6. Урта мәктәп һәм гимназияләрдә татар телен укыту методикасы. / Ф.С.Вәлиева, Г.Ф. Саттаров. – Казан: “Раннур”, 2000.
Тематик план
Барлыгы
Теоретик материал
Кабатлау
105
64
13
№
Дәрес темасы
сәгать
саны
8+1
1
Бсү.
Туган
турында әңгәмә.
2
Сүз ясалышы
3
Сүз төзелеше
4
Сүз төркемнәре
5
Диктант
тел
Дәрес тибы
Бәйләнешле сөйләм
үстерү
24
Шулардан:
диктанат
7 (2)
Сочинение
Изложение
7 (2)
5 (2)
Дәрестә
Контроль
Үзләштерергә яки камилләштерергә
Өй эше
куллан-ган
төре
тиешле белем һәм күнекмәләр
эш төрләре
5-7 С Ы Й Н Ы Ф Л А Р Д А Ү Т К Ә Н Н Ә Р Н Е К А Б А Т Л А У
Әңгәмә
“И телем, ...сыкраулар теле түгел син,
күкрәүләр теле бүген” темасына Сочинение язу
сөйләшү.
Кабатлау
1.9 нчы күнегү,
дәресе
сүзләрне тамыр
Ясалышлары ягыннан сүзләрнең һәм кушымчага
тамыр һәм ясалма сүзләргә бүленүен, аерып язарга
кушымчаларның
сүз
ясагыч, 2.Күнегүдә би –
мөнәсәбәт белдерүче кушымчаларга релгән 5 сүз бебүленүен искә төшерү.
лән бер-берсенә
бәйләнгән 5
җөмлә төзергә
Кабатлау
12 нчк күнегү,
дәресе
калын хәрефле
Сүзләрне
мәгънәле
кисәкләргә
сүзләрне тамыр
таркату
һәм кушымчага
аерырга
Белемнәрне
15 нче күнегү,
Сүз төркемнәре турында гомуми
тикшерү һәм
күчереп язарга,
Сүзлек
төшенчәне
искә
төшерү.
Сүз
коррекциягә
сүз төркемнәрен
диктанты
төркемнәренең
морфологик
һәм
салу
өсләренә
синтаксик билгеләрен искә төшерү
билгеләргә
Диктант
З.Н. Хәбибуллина, М.А. Вәлиуллин, Морфология
№1
Х.Г. Фәрдиева.
буенча
Дата
План
Факт
”Сихри
көч”
6
Фигыль сүз төркеме
Белемнәрне
ныгыту
дәресе
Мөстәкыйль
эш дәресе
7
8
Җөмләдә
тәртибе
9
Бсү.
Тәрҗемә
күнекмәләре
10
Тестлар
куллану
Фигыль юнәлешләре
Синтаксис
төшенчә
сүзләр
турында
Кабатлау
дәресе
СИНТАКСИС. ГАДИ
Яңа материал
белән
таныштыру
дәресе
Синтаксик
берәмлекләр
21 нче күнегү,
Татар һәм рус телләрендә җөмләдә
җөмләләр төзеп
сүзләр тәртибен искә төшерү
язарга
Фигыль
төркемчәләрен
искә төшерергә
ҖӨМЛӘ СИНТАКСИСЫ ҺӘМ ПУНКТУАЦИЯ
Синтаксисның тел белеменең сөйләм
төзелешен
өйрәнүе.
Тыныш
Конспект
билгеләрен
кую
кагыйдәләре
җыелмасы пунктуация дип аталуы.
Синтаксисның төп берәмлекләре
сүзтезмә һәм җөмлә булуы. Үзара
бәйләнешкә
кергән
мөстәкыйль
мәгънәле ике яки берничә сүздән 1.31 нче күнегү,
торган төзелмәнең сүзтезмә булуы. текстны дәвам
Тәмамланган
интонация
белән итеп язарга
әйтелеп, уй-фикерне хәбәр итә торган 2. 16-17 нче бит сүз яки сүзләр тезмәсенең җөмлә дип ләрдәге белеме аталуы. Составында ничә өлеш гезне тикшере (җөмлә) булуына карап, җөмләләрнең гез сорауларына
ике төрле булулары: гади җөмлә (ул җавап бирергә
бер өлештән тора), кушма җөмлә (ике әзерләнергә.
яки берничә өлештән тора).
3.Кагыйдәләрне
Мәгънә
ягыннан
бер-берсенә конспектларга.
бәйләнгән җөмләләрнең текст дип
аталуы. Текстның башлам, төп,
ахыргы өлештән торуы. Текстның төп
Тәрҗемә
итү
Яңа материал
белән
таныштыру
дәресе
11
Бирелгән
сүзләрдән
җөмләләр
төзеп язу.
V-XI сыйныфлар өчен язма эшләр, кагыйдәләрне
Казан, 2003, 56 нчы бит
искә төшерергә
16 нчы күнегү,
күчереп язарга,
Фигыль төркемчәләрен искә төшерү
фигыльләрне
тикшкррегә
17 нче күнегү,
таблицаны
Фигыль юнәлешләрен (төп, төшем,
тутырырга.
кайтым, уртаклык, йөкләтү) искә
2.”Елмаю” сүзен
төшерү
кертеп 4 юллык
шигырь язарга
10+5
Җөмләдә сүзләр
бәйләнеше
Яңа материал
белән
таныштыру
дәресе
12
Катнаш дәрес
13
14
Тезүле бәйләнеш
Тезүле бәйләнеш
Узган
материалны
ныгыту
дәресе
Бсү
15
Тәрҗемә күнегүләре
16
Ияртүле бәйләнеш
17
Ияртүле бәйләнеш
уе тема булу.
ҖӨМЛӘДӘ СҮЗЛӘР БӘЙЛӘНЕШЕ
Җөмләдә сүзләрнең түбәндә саналган
грамматик
чаралар
ярдәмендә
бәйләнүе:
килеш
кушымчалары,
бәйлек яки бәйлек сүз, теркәгеч һәм
санау интонациясе яки бары тик
санау интонациясе, сүзләрнең урнашу
тәртибе, ия белән хәбәрнең бер үк затсан формасында килүе.
Нинди грамматик чара ярдәмендә
формалашудан
чыгып,
җөмләдә
сүзләр бәйләнешенең икегә: тезүле
һәм ияртүле бәйләнешләргә бүленүе.
Тезүле
бәйләнешнең
җөмләнең
тиңдәш кисәкләр арасында гына
булуы; теркәгечләр ярдәмендә дә,
алардан башка да формалаша алуы,
санау интонациясе белән әйтелүе.
Тезүле бәйләнеш санау интонациясе
ярдәмендә
белдерелсә,
сүзләр
арасында өтер, ә каршы кую
интонациясе белән белдерелгәндә,
сызык куелу.
Яңа материал
белән
таныштыру
дәресе
Узган
материалны
ныгыту
Тәрҗемә
итү
Кагыйдәнең 2 нче
кисәген
конспектларга.
1.
Кагыйдәне
укырга.
2.33 нче күнегүдәге өзеккә карата
үзегезнең
фикерегезне
языгыз,
тезүле
бәйләнешкә кер гән җөмлә ки сәкләрен куллан
34 нче күнегү,
Тезүле бәйләнешкә кергән җөмлә
тыныш билгеләре
кисәкләренең
рус
һәм
татар
куеп
күчереп
телләрендә
туры
килү-килмәвен
язарга,
тезүле
тикшерү, нәтиҗә ясау.
бәйләнешне күрсә
Тәрҗемә иткәндә татар һәм рус
Тезүле бәйләнеш
телләренең
җөмлә
төзелешенә
-кабатларга
игътибар итү.
Җөмләдә
бер-берсенә буйсынып 39 нчы күнегү,
килгән
мөстәкыйль
сүзләр күп
ноктаола
арасындагы бәйләнешнең ияртүле урынына тиешле
бәйләнеш дип аталуы. Ияртүле бәйләүче
бәйләнешкә кергән сүзләрнең берсе чараларны куеп,
ияртүче, икенчесе иярүче сүз булуы.
күчереп язарга
Ияртүле бәйләнешнең ия белән хәбәр 42 нче күнегү,
арасында
да
булуы.
Ияртүле ияртүле
бәйләнешнең түбәндәге чаралар белән бәйләнешкә
дәресе
Бсү
18
Тәрҗемә күнегүләре
19
“Авылымнан чыккан
атаклы
кешеләр”
Сочинение
язуга
материал
туплау,
әзерләү
20
Сочинение
21
22
23
24
Сочинение
№1
Белемнәрне
ныгыту
дәресе
татар
сүзләр
Белемнәрне
кабатлау һәм
ныгыту
дәресе
Дәфтәрләргә язып
килергә
Кимендә ике мөстәкыйль сүзнең
үзара бәйләнешкә керү нәтиҗәсендә
сүзтезмә барлыка килүе. Сүзтезмәнең
аерым бер төшенчәгә конкретлык,
төгәллек бирүе. Сүзтезмәнең иярүче
һәм ияртүче кисәкләрдән торуы.
Ияртүчедән чыгып, иярүче кисәккә
сорау кую.
Ияртүче
кисәкнең
кайсы
сүз
төркеменнән
булуына
карап,
сүзтезмәләрне 6 төркемгә: исем
сүзтезмә, сыйфат сүзтезмә, сан
сүзтезмә, алмашлык сүзтезмә, фигыль
сүзтезмә, рәвеш сүзтезмәгә бүленүе.
Узган
материалны
ныгыту
дәресе
Сүзтезмәләрне
тикшерү
Ияртүле
бәйләнеш
кагыйдәләрен кабатларга
Газета –журнал материаллары, Лаеш Материал
музее
тупларга
Яңа материал
белән
таныштыру
дәресе
Сүзтезмә
кергән сүзләрне
терәк сүзтезмәлмә
итеп алып, текст
төзеп язарга, исем
бирергә
Бсү
Бсү
Сүзтезмә
Рус
һәм
телләрендә
бәйләнеше
Тәрҗемә
итү
белдерелүе: кушымчалар (килеш, хәл
фигыль, шарт фигыль кушымчалары)
бәйлек һәм бәйлек сүзләр, сүз
тәртибе, ия белән хәбәр арасында
ияртүле
бәйләнешнең
зат-сан
кушымча -ы.
Тәрҗемә иткәндә татар һәм рус
телләренең
җөмлә
төзелешенә
игътибар итү.
Контроль
эш
(10
мин)
сүзтезмә
тикшерү
50 нче күнегү,
сүзләрдән
сүзтезмәләр төзеп
язарга, 3 җөмлә
төзергә
53 нче күнегү,
ияртүче сүзгә җәя
эчендә бирелгән
мәгънәне белдерә
торган
иярүче
сүзләр өстәп яз.
52 нче күнегү, 10
сүзтезмә
аерып
алып тикшерергә.
Татар телендә ияртүле бәйләнешкә
кергән сүзләрнең бәйләүче чара
(килеш, хәл фигыль, шарт фигыль
кушымчалары, бәйлек һәм бәйлек
сүзләр, сүз тәртибе, ия белән хәбәр
арасында ияртүле бәйләнешнең зат-
А.С.Пушкинның
“Белая
береза”
шигырен тәрҗемә
итәргә,
1 нче
куплеттан
сүзтезмәләрне аерып
25
Җөмләдә
бәйләнеше
кабатлау.
26
Диктант
Белемнәрне
йомгаклау
һәм системага
салу дәресе
сүзләр
темасын
6+1
Яңа материал
белән
таныштыру
дәресе
27
28
Җөмлә
кисәкләре
турында мәгълүмат
Ия
һәм
белдерелүе.
аның
сан кушымча -лары һ.б.) әйтелүе, ә чыгарып бәйләүче
рус телендә иярүче кисәкнең ияртүче чараларын
кисәккә
бәйләнү
ысулы
гына билгеләр гә.
(соглосование,
управление,
примыкание) күрсәтелә.
Тест сорау
Белемегезне
Татар телендә тезүле һәм ияртүле
-ларына
тикшерегез
бәйләнешкә
кергән
сүзләрнең
җавап
сорауларына
бәйләүче чаралары турында алган
бирү-10
язмача
җавап
белемнәрне ныгыту.
мин.
бирергә.
Диктант
№2 “Әни”
ИКЕ СОСТАВЛЫ ҖӨМЛӘЛӘР
156 нчы күнегү,
күчереп язарга, ия
Җөмләдә мөстәкыйль мәгънәле һәм
белән
хәбәрне
аерым сорауга җавап бирә торган
асларына сызарга,
сүзнең җөмлә кисәге дип аталуы. Ия
калга кисәкләрнең
белән хәбәр – җөмләнең баш
сүз төркемнәрен
кисәкләре. Баш кисәкләрдән башка
билгеләргә
кисәкләр җөмләнең иярчен кисәкләре
2. Өзекне дәвам
дип аталуы.
итегез.
Белемнәрне
ныгыту һәм
яңа
материалны
аңлату дәресе
Тәрҗемә
итү
29
Хәбәр
һәм
белдерелүе.
аның
Баш килештә килеп, җөмләдә башка
сүзләргә буйсынмыйча, кем? нәрсә?
яки ни? сорауларына җавап бирә
торган кисәкнең ия дип аталуы.
Җөмләдә баш килештә килгән исем
яки алмашлыкның ия булуы. Сыйфат,
исем
фигыль,
сан
һәм
алмашлыкларның
да
исем
мәгънәсендә килгәндә
ия була
алулары. Иянең тезмә сүз белән дә
белдерелүе.
Ия турында ни дә булса хәбәр итә
торган җөмләнең баш кисәгенең
хәбәр дип аталуы. Хәбәрнең нишли?
нишләде? нишләр? нишләгән? ул
кем? ул нәрсә? ул нинди? ул ничек?
ул кайдан? ул ничә? кебек сорауларга
җавап булуы. Нинди сүз белән
1.Кагыйдәне
укырга
2.а) 65 нче күнегү,
күчереп
язарга,
иянең
сүз
төркемен билгелә
б) бер мәкальнең
мәгънәсен
аңлатып яз
1.Кагыйдәне
укырга
2.75 нче күнегү
күчереп язарга, ия
белән
хәбәрнең
астына сызарга,
хәбәрнең
сүз
белдерелүенә карап, хәбәрләрнең
фигыль хәбәр һәм исем хәбәргә
бүленүе.
Ничә
сүз
белән
белдерелүеннән чыгып, хәбәрләрнең
ике төрле булулары: гади хәбәр һәм
кушма хәбәр. Гади хәбәрнең бер
сүздән, ә кушма хәбәрнең ике яки
берничә сүздән торуы. Боерык, хикәя,
шарт фигыльләрнең берсе белән яки
исем һәм ярдәмче фигыль белән
белдерелгән хәбәрнең ия белән бер үк
затта һәм санда килүе. Тиңдәш
ияләргә караган һәм боерык, хикәя
һәм шарт фигыльләрнең берсе белән
белдерелгән хәбәрнең берлектә дә,
күплектә дә килә алуы.
Кушма хәбәрнең ике яки берничә
сүздән торуы. Кушма хәбәрнең
барлык
мөстәкыйль
сүзләргә,
ымлыкларга һәм хәбәрлек сүзләргә
ярдәмче фигыль өстәп ясалуы.
Белемнәрне
ныгыту һәм
яңа
материалны
аңлату дәресе
Катнаш дәрес
30
76 нчы күнегү, ия
белән
кушма
хәбәрләрне язып
алырга,
сүз
төркемен билгелә
81 нче күнегү,
Җөмләнең хәбәре баш килештәге
күчереп язарга, ия
исем яки исем урынына килгән башка
белән
хәбәрне
сүз төркеме белән белдерелгәндә, ия
табарга, тыныш
белән хәбәр арасына сызык куелуы.
билгеләрен аңлат
Кушма хәбәр һәм
аның белдерелүе.
Катнаш дәрес
31
Ия
белән
хәбәр
арасында сызык
32
Кабатлау.
хәбәр
33
Эссе
“Вөҗдан һәм
намус”
Ия
Тәрҗемә
итү
Белемнәрне
йомгаклау
һәм системага
салу дәресе
Бсү
һәм
19+7
34
Җөмләнең
иярчен
кисәкләре.
Аергыч
һәм аның белдерелүе.
Тәрҗемә
итү. Тест
Ия белән хәбәр турында белемнәрне Сочинениегә
ныгыту
ззерләгергә
Сочинение
№2
Фәлсәфи уйланулага этәрү 84 нче
Язып бетерергә
күнегүне файдаланырга мөмкин
ҖӨМЛӘНЕҢ ИЯРЧЕН
Яңа материал
белән
таныштыру
төремен
билгеләргә
76 нчы күнегү, ия
белән
кушма
хәбәрләрне язып
алырга,
сүз
төркемен
билгеләргә.
КИСӘКЛӘРЕ
Баш кисәкне ачыклап, аңа ияреп килә
торган кисәкнең иярчен кисәк дип
аталуы. Иярчен кисәкләр: аергыч,
тәмамлык, хәл, аныклагычлар. Аларга
баш кисәкләрнең берсеннән чыгып
сорау бирелү. Җөмләдә исем белән
белдерелгән кисәкне ачыклап килүче
95 нче күнегү,
калын хәркфләр
белән
бирелгән
исемнәрне
аерылмышлар
итеп алып, алар
алдына
2
35
Аергыч
белән
аерылмыш арасында
бәйләнеш.
Бсү. Эш кәгазьләре:
характеристика
36
Изложение
“Үрдәк
берен- челекне алган”
214 нче бит.
37
Тәрҗемә күнегүләре
Катнаш дәрес
нинди? кайсы? кемнең? нәрсәне?
ничә?
ничәнче?
сорауларының
берсенә җавап булган кисәкнең
аергыч дип аталуы. Аергыч ачыклап
килгән сүзнең аерылмыш булуы.
Аергычның аерылмышына ике төрле
юл ярдәмендә бәйләнүе: сүз тәртибе
һәм иялек килеше кушымчасы
ярдәмендә. Сүз тәртибе белән
бәйләнгәндә аергычның аерылмыш
алдыннан
янәшә
килүе.
Зат
алмашлыклары, исем һәм исем
мәгънәсендә килгән башка сүзләр
белән белдерелгән аергычларның
аерылмышларына
иялек
килеше
кушымчасы ярдәмендә бәйләнүе.
5-7
мин
Предметны бер генә яктан ачыклап
диктант
килгән
аергычларның
тиңдәш
аергычлар дип аталуы. Аларның үзара
я тезүче теркәгечләр, я санау
интонациясе белән бәйләнүе.
Предметны төрле яктан ачыклап
килгән
аергычларның
тиңдәш
булмаган аергычлар дип аталуы.
Тиңдәш булмаган аергычлар арасына
өтер куелмау.
Эш кәгазьләреннән характеристика
язу.
Бсү.
Изложение
№1
Бсү.
38
Тәмамлык һәм аның
белдерлүе
Яңа материал
белән
таныштыру
Тәрҗемә
итү
аерылмышлар
өстәп
күчереп
язарга.
Гаиләгездәге бер
кешегә
характеристика
язып килергә.
100 нче күнегү,
күчереп
язарга,
тиңдәш тиңдәш
түгел
аергычларны
аерылмышлары
белән
язып
алырга
Әдәбият
китабыннан ике
Эчтәлекне аңлау, гади план нигезендә
җөмлә
язып
төгәл итеп язып бирү
алырга, синтаксик
анализ ясарга
Тәрҗемә иткәндә татар һәм рус
Тәрҗемә
итеп
телләренең
җөмлә
төзелешенә
бетерергә
игътибар итү.
Җөмләнең фигыль белән белдерелгән 107 нче күнегү,
кисәген ачыклап, кемгә? нәрсәгә? күчереп
кемнән? нәрсәдән? кемдә? нәрсәдә? язаргатәмамлыкн
кем белән? нәрсә белән? нем ың
астына
тарафыннан? нәрсә тарафыннан? сызарга,
Катнаш дәрес
39
40
Туры
һәм
тәмамлыклар
кыек
Бсү.
Изложение
(контроль)
Бсү (контроль
дәрес)
Яңа материал
белән
таныштыру
дәресе
41
Хәл һәм аның төрләре.
Урын хәле
42
Вакыт хәле
Катнаш дәрес
ничәне?
ничәдән?
кебек
сорауларының берсенә җавап булган
кисәкнең тәмамлык дип аталуы.
Тәмамлыкның
исем
һәм
исем
мәгънәсендә килгән башка сүз
төркеме
белән
белдерелүе.
Тәмамлыкның үзен иярткән сүзгә
төрле килеш кушымчалары, бәйлек
һәм
бәйлек
сүзләр
ярдәмендә
бәйләнүе.
Җөмләдә төшем килешендәге исем
һәм исем мәгънәсендә килгән башка
сүз төркеме белән белдерелгән
тәмамлыкның туры тәмамлык дип
5-7
мин
аталуы. Ияртүче сүзгә юнәлеш,
тест
чыгыш һәм урын-вакыт килеше
кушымчалары яки бәйлек (бәйлек сүз)
белән бәйләнгән тәмамлыкларның
кыект тәмамлыклар дип аталулары.
Изложение
№2 “Туган
Эчтәлекне аңлау, гади план нигезендә
мәктәтөгәл итеп язып бирү
бем”. 216
нчы бит
Җөмләдә эш яки хәлнең кайда?
ничек? кайчан? ниниди шартларда
үтәлүен яки үтәлмәвен белдерә торган
иярчен кисәкнең хәл дип аталуы.
Хәлләрнең күбрәк фигыль белән
белдерелгән җөмлә кисәген ачыклап
килүе.
Җөмләдә эш яки хәлнең урынын
белдереп,
кайда?
кая?
кайда?
сорауларының берсенә җавап бирә
торган хәлнең урын хәле булуы.
Урын хәленең юнәлеш, чыгыш, урынвакыт килешендәге исемнәр, шулай
ук бәйлек (бәйлек сүз) белән килгән
исемнәр ярдәмендә белдерелүе.
Җөмләдә эш яки хәлнең вакытын
белдереп, кайчан? кайчанга чаклы?
сорауларын
барырга
яза
113 нче күнегү,
күчереп
язарга,
туры һәм кыек
тәмамлыкларныб
илгеләргә
2. 116 нчы күнегү.
Хат язу.
Тәмамлыкларны
кабатларга
121 нче күнегү,
күп
нокталар
урынына шигырь
мәгънәсенә туры
килә торган урын
хәлләрен
куеп,
күчереп язарга. .
Шигырьне
ятларга.
129 нчы күнегү,
вакыт
хәлләрен
Катнаш дәрес
43
Хәтер
диктанты
Рәвеш хәле
Катнаш дәрес
44
Күләм хәле
45
Сәбәп хәле
Катнаш дәрес
кайчаннан бирле? сорауларының
берсенә җавап бирә торган хәлнең
вакыт хәле булуы. Вакыт хәленең
вакыт рәвешләре, хәл фигыльнең
өченче һәм дүртенче төре, урынвакыт килешендәге исемнәр, шулай
ук бәйлек (бәйлек сүз) белән килгән
исемнәр һәм башка сүз төркемнәре
ярдәмендә белдерелүе.
Җөмләдә эш яки хәлнең рәвешен
белдереп, ничек? ни рәвешле?
сорауларының берсенә җавап бирә
торган хәлнең рәвеш хәле булуы.
Рәвеш хәленең хәл фигыльнең 1-2
төрләре, рәвешләр, бәйлек (бәйлек
сүз) белән килгән исемнәр яки исем
мәгънәсендә килгән башка сүз
төркемнәре,
төрле
сүз
төркемнәреннән
–дай/
-дәй
кушымчасы
ялганып
ясалган
рәвешләр белән белдерелүе. Сирәгрәк
рәвеш урынында килгән сыйфат,
чыгыш яки урын-вакыт килешендәге
исемнәр һәм мөнәсәбәтле сүзләр
белән белдерелүе.
Җөмләдә эш яки хәлнең, яисә
билгенең
күләмен,
дәрәҗәсен
белдереп, күпме? күпмегә? күпмедән?
никадәр? ннчә тапкыр? ни дәрәҗәдә?
сорауларының берсенә җавап бирә
торган хәлнең күләм хәле булуы.
Күләм
хәлләренең
күләм-чама
рәвешләре
белән,
сан
белән
ачыкланган исем яки исемләшкән
сүзләр
ярдәмендә,
составында
тапкыр, мәртәбә, дәрәҗәдә кебек
сүзләр килү белән, мөнәсәбәтле
сүзләр белән белдерелүе.
Җөмләдә эш яки хәлнең, сәбәбен
белдереп, ни сәбәпле? ник? нигә? ни
(нәрсә) аркасында? ни өчен? кебек
таблицага язарга
2.125 нче күнегүдәге шигырь не
ятларга,
хәтер
диктанты
итеп
язарга
әзерләнергә.
134 нче күнегү,
күп
нокталар
урынына тиешле
күшымчалар
куеп, җөмләләрне
күчереп
язарга,
рәвеш хәлләренең
асларына сызарга
137 нче күнегү,
күләм хәлләрен
үзләре ачыклаган
сүзләр
белән
таблицага язарга
143 нче күнегү,
“Су” дигән темага
кечкенә
хикәя
сорауларының берсенә җавап бирә
торган хәлнең сәбәп хәле булуы.
Сәбәп хәленең күбрәк өчен, күрә
бәйлекләре һәм сәбәпле , аркасында
кебек бәйлек сүзләр белән килгән
исем фигыль һәм сыйфат фигыль
ярдәмендә; чыгыш килешендә килгән
кайбер исем, исем фигыль һәм
сыйфат фигыль белән; юнәлеш
килешендәге исемнәр, исемләшкән
сыйфат фигыль белән белдерелүе.
Җөмләдә эш яки хәлнең, яисә
билгенең максатын белдереп, нигә?
ни өчен? нинди максат белән? кебек
сорауларының берсенә җавап бирә
торган хәлнең максат хәле булуы.
Максат
хәленең
инфинитив
фигыльләр, юнәлеш килешендәге
исем, шулай ук өчен бәйлеге, дип
ярдәмлек сүзе белән килгән башка
сүз
төркемнәре
ярдәмендә
белдерелүе.
Катнаш дәрес
46
47
Максат хәле
Диктант
№3
“Олылар
сүзе”
Контроль диктант
Катнаш дәрес
48
Шарт хәле
Катнаш дәрес
49
Кире хәл
Грамоталылык дәрәҗәсен тикшерү
Җөмләдә эш яки хәлнең шартын
белдереп, нишләсә? нинди шартта?
сорауларының берсенә җавап бирә
торган хәлнең шарт хәле булуы. Шарт
хәленең җөмләдә шарт фигыль, икән
ярдәмче фигыле яки сорау кисәкчәсе
белән бергә килгән хикәя фигыльләр
белән белдерелүе.
Җөмләдә көтелгән эш яки хәлнең
киресе булачагын белдереп, нишләсә
дә?
нәрсәгә
карамастан?
сорауларының берсенә җавап бирә
торган хәлнең кире хәл булуы. Кире
хәлләрнең да/дә, та/тә кисәкчәләренең
берсен алган шарт фигыль яки
язарга, бирелгән
сәбәп
хәлләрен
файдаланырга
2.145 нче күнегүдәге шигырь не
ятларга,
хәтер
диктанты
итеп
язарга
әзерләнергә
149 нчы күнегү,
күчереп
язарга,
максат хәлләрен
билгеләргә,
шигырьне ятларга
Узылган хәлләрне
кабатларга
153 нче күнегү,
күп
нокталар
урынына тиешле
шарт
хәлләрен
куеп , җөмләләр
күчереп язарга
156 нче күнегү,
күчереп
язарга,
кире
хәлләрне
үзләре ачыклаган
сүзләр
белән
бергә
асларына
сызарга
карамастан бәйлек сүзе белән килгән
башка сүз ярдәмендә белдерелүе.
50
Сочинение.МРК.
“Акчарлаклы
туган
ягым”
Бсү
Сочинение
№3
Яңа материал
белән
таныштыру
дәресе
51
5253
54
55
Аерым бер мәгънәгә ирешү өчен,
интонацион яктан бүленеп әйтелгән
иярчен кисәкләрнең аерымланган
иярчен кисәкләр дип аталуы.
Үзләре буйсынган җөмлә кисәгеннән
ераклашкан һәм аерым хәбәрлек
төшенчәсенә ия булган хәлләрнең
аерымлануы.
Аерымланган хәлләрнең башка җөмлә
кисәкләреннән өтер яки өтерләр
белән
аерып
алынуы.
Уртада
килгәндә, аерымланган хәлләрнең ике
яктан да өтер белән аерылуы, калган
очракта өтернең бер яктан гына
куелуы.
Үзләре бәйләнгән җөмлә кисәгеннән
ераклаштырылган һәм ярым хәбәрлек
төшенчәсенә ия булган вакыт, рәвеш,
сәбәп, максат, шарт һәм кире шарт
хәлләренең
аерымлануы.
Аерымланган хәлләрнең җөмләдә
төрле урында килүләре.
Аерымланган хәлләр
һәм
алар
янында
тыныш билгеләре
2
Төрле
хәлләрнең
аерымлануы
Хәлләрне кабатлау
Аныклагыч
Белемнәрне
ныгыту
дәресе
Белемнәрне
йомгаклау
һәм системага
салу дәресе
Яңа материал
белән
таныштыру
дәресе
Сочинение - хикәяләү
Тест,
тәрҗемә
күнегүләре
Хәлләрне кабатлау
Дәфтәрләргә язып
бетерергә
163 нче күнегү,
нокталар
урынына тиешле
хәрефләрне һәм
тыныш
билгеләрен куеп,
күчереп
язарга,
аерымланган
хәлләрнең
асларына сызарга.
175 нче күнегү,
рәсем
букнча
сочинение язарга,
177 нче күнегү,
сморауларга
җаваплар язарга
185 нче күнегү,
схеманы
тутырырыга
Җөмләдә иярчен кисәктән соң килеп,
аның мәгънәсенә өстәмә аныклык,
төгәллек биргән иярчен кисәкнең
аныклагыч дип аталуы. Аныклагыч
191 нче күнегү,
белән ачыкланып килгән җөмлә
таблицаны
кисәгенең аныкланмыш дип аталуы.
тутырырга
Аныклагычның,
гадәттә,
аныкланмышлары белән бер үк
грамматик
формада
белдерелүе.
Аныклагычның
аныкланмыш
Катнаш дәрес
56
Аерымланган
аныклагычлар. Алар
янында
тыныш
билгеләре.
57
Кабатлау.
кисәкләре.
58
Тәрҗемә
күнегүләре.
59
Диктант
күнегү
Белемнәрне
йомгаклау
һәм системага
салу дәресе
Җөмлә
,
итү
202
нче
3+1
60
Эндәш сүзләр һәм
алар янында тыныш
билгеләре.
соравына ягъни сүзен өстәп куелган
сорауга җавап булуы. Аныклагычның
җөмләнең теләсә кайсы кисәген, шул
исәптән бер аныклагыч икенчесен дә
ачыклап килә алуы.
Аныкланмышы белән нинди дә булса
грамматик формада гына ярашкан
аныклагычларның аерымлануы.
Аныкланмышы бер
грамматик
формада килмәгән аныклагычларның
аерымланмавы.
Билгеләү
алмашлыклары һәм җыю саны белән
белдерелгән
аныклагычларның
аерымланмавы.
197 нче күнегү,
аерымланган
аныклагычларны
табып, алар янына
тиешле
тыныш
билгеләрен куеп,
җөмләләрне
күчереп язарга
Җөмлә кисәкләре
буенча
10
сораудан торган
тест
әзерләп
килергә
Бсү
Тәрҗемә иткәндә татар һәм рус 204 нче күнегү,
Тәрҗемә
телләренең
җөмлә
төзелешенә бирем буенча
итү
игътибар итү.
Җөмлә
Грамоталылык дәрәҗәсен тикшерү
кисәкләрен
кабатларга
ҖӨМЛӘНЕҢ МОДАЛЬ КИСӘКЛӘРЕ
Сөйләм төбәп әйтелгән затны яки
предметны белдерә торган сүз яки
сүзләр тезмәсенең эндәш сүз дип
аталуы.
Кешедән
кала
башка
Яңа материал
предметларга
төбәп
эндәшү 207 нче күнегү,
белән
сынландыру (сурәтләү чарасы) дип эндәш
сүзләр
таныштыру
аталуы. Эндәш сүзләрнең баш янына
тиешле
дәресе
килештәге зат яки сынландырылган тыныш билгеләре
предмет исемнәре белән белдерелүе; куеп, җөмләләрне
җыйнак та, җәенке дә була алулары. күчереп язарга
Зат алмашлыкларының бер вакытта
да эндәш сүз була алмаулары.
Эндәш сүзләрнең җөмләнең гомуми
интонациясеннән
аерымрак
әйтелүләре. Эндәш сүзләр янында
өтер, өндәү билгеләре куелу. Бер
гомуми интонация астында әйтелгән
и, ай, әй, о ымлыклары белән эндәш
сүзләр арасында өтер куелмауы.
Сөйләүченең җөмләдәге уйга булган
мөнәсәбәтен (ышану һәм раслауны;
шикләнү, икеләнү яки чама белән
әйтүне; үтенү яки үз фикереннән
чигенүне; фикер чыганагын, фикер
нәтиҗәсен яки йомгагын, яисә аның
алдагы фикергә бәйләнешен; фикер
тәртибен, фикергә бәйле тойгыларны)
белдерә торган сүзләрнең кереш
сүзләр дип аталуы. Кереш сүзләрнең
җыйнак та, җәенке дә була алулары.
Кереш сүзләрнең җөмләнең башка
кисәкләреннән
өтер
белән
аерылулары.
Сөйләүченең үз уена мөнәсәбәтенең
төп җөмлә составында килгән бөтен
бер җөмлә белән белдерелә алуы.
Андый җөмләнең кереш җөмлә дип
аталуы. Кереш җөмләләрнең күбрәк
җөмлә уртасында килүләре; аларның
өтер, сызык, җәяләр беләдән аерылып
күрсәтелүе.
Яңа материал
белән
таныштыру
дәресе
61
Кереш сүзләр һәм алар
янында
тыныш
билгеләре.
Катнаш дәрес
62
Кереш җөмләләр һәм
алар янында тыныш
билгеләре.
63
Изложение
“Шәфкатьсезлек”,
нчы бит
Бсү
76
4
64
Тиңдәш
Тиңдәш
янында
чаралар.
кисәкләр.
кисәкләр
бәйләүче
65
Тиңдәш
кисәкләр
Изложение
№3
Җ Ө М Л Ә Н Е Ң ТИ Ң Д Ә Ш К И С Ә К Л Ә Р
Яңа материал
Җөмләдә бер үк сүзгә (җөмлә
белән
кисәгенә) караган һәм бер үк сорауга
таныштыру
җавап булган кисәкләрнең тиңдәш
дәресе
кисәкләр дип аталуы.
Тиңдәш
кисәкләрнең
тезүче
теркәгечләр (җыючы, каршы куючы,
бүлүче
теркәгечләр)
белән
дә
теркәгечләр булмыйча, тик санау
интонациясе ярдәмендә дә үзара
бәйләнүе.
Катнаш дәрес
Теркәгечләрдән
башка
гына
213 нче күнегү,
тиешле
тыныш
билгеләре куеп,
җөмләләрне
күчереп
язарга,
кереш сүзләрнең
асларына сызарга
220 нче күнегү,
кереш сүзләр һәм
кереш җөмләләр
кертеп, “Бакчада
язгы
эшләр”
дигән
темага
хикзя төзеп язарга
Дәфтәрләргә язып
бетереп килергә
227нче
күнегү,
җәяләрне
ачып
һәм
тиешле
тыныш
билгеләрен куеп,
җөмләләрне
күчереп
язарга,
тиңдәш кисәкләр
асларына сызарга
231 нче күнегү,
янында
билгеләре.
тыныш
бәйләнгән тиңдәш кисәкләр арасына
өтер, нокталы өтер, сызык куелу
очраклары. Тиңдәш кисәкләр янында
һәм, яки теркәгечләре кабатланмаса,
өтернең куелмавы. Исемне төрле
яктан ачыклап килгән аергычларның
тиңдәш
түгел
аергычлар
дип
йөртелүе,
алар
арасына
өтер
куелмавы.
Катнаш дәрес
66
67
Тиңдәш
кисәкләр
янында
гомумиләштерүче
сүзләр.
Тиңдәш
кабатлау.
Белемнәрне
йомгаклау
һәм системага
салу дәресе
кисәкләрне
2+2
68
Сүзләрнең уңай һәм
кире тәртибе
Логик басым
238 нче күнегү,
бирем
буенча,
бирелгән
схемалар
нигезендә
җөмләләр төзергә
244 нче күнегү,
“Безнең
гаилә”
исемле
хикәя
төзеп
язарга,
тиңдәш кисәклә
кулланырга
ҖӨМЛӘДӘ СҮЗ ТӘРТИБЕ
Катнаш дәрес
69
Җөмләдә тиңдәш кисәкләрнең я
алдында, яки соңында аларны
тулысынча
алыштыра
торган
сүзләрнең гомумиләштерүче сүзләр
дип аталуы. Тиңдәш кисәкләр
алдыннан килгән гомумиләштерүче
сүздән соң ике нокта куелу, тиңдәш
кисәкләрдән
соң
килгән
гомумиләштерүче
сүз
алдыннан
сызык куелу.
бирем
буенча
тиешле
тыныш
билгеләрен куеп,
җөмләләрне
күчереп
язарга,
тиңдәш кисәкләр
асларына сызарга,
схемаларын
төзергә
Татар телендәге сүз тәртибенең рус
телендәге сүз тәртибеннән аерылуы.
Иянең хәбәрдән алда килүе, ә
хәбәрнең җөмләне тәмамлап куюы.
Җөмләдә сүзләрнең уңай һәм кире
(инверсия) тәртибе
Җөмләдә
мәгънәсе
ягыннаниң
әһәмиятле сүзнең логик басым
төшкән булуы. Логик басым төшкән
сүзнең тыңлаучы өчен күпмедер
дәрәҗәдә яңалык бирүе. Гадәттә
логик басымның хәбәргә төшүе.
Башка кисәккә төшкәндә, ул кисәкнең
249нче
күнегү,
күчереп
язарга,
сүз тәртибе кире
җөмләләрнең
асларына сызарга
254нче
күнегү,
бирелгән
сүзтезмәләрдә
файдаланып,
логик
басым
төшәрлек
итеп
җөмләләр уйлап
хәбәр алдыннан куелуы.
Бсү
70
Тәрҗемә күнегүләре
Бсү
71
Изложение
4+3
72
Гомуми мәгълүмат
язарга
252 нче күнегүдә
шигырьне ятларга
Сүз тәртибе
Тәрҗемә иткәндә татар һәм рус
Тәрҗемә
буенча
телләренең
җөмлә
төзелешенә
итү
кагыйдәләрне
игътибар итү.
укырга
Изложение
Дәфтәрләргә язып
№4
Текстны
җәенкеләндереп,
төрле бетерергә
“Табылды дәрәҗәдәге сыйфатларны файдаланып
к”, 58 нче язу.
бит
ГАДИ ҖӨМЛӘ
Яңа материал
белән
таныштыру
дәресе
Белемнәрне
системага
салу һәм
ныгытү.
Яңа материал
аңлату
73
Әйтү максаты ягыннан
җөмлә төрләре. Хикәя
җөмлә. Сорау җөмлә.
Бсү. Гариза язу.
74
Боеру
җөмлә.
Тойгылы җөмлә
Гариза язу.
Катнаш
җөмлә
Гади җөмләләрнең, төркемләүнең
нигезенә нинди билге салынуына
карап, берничә төремгә бүленүе:
хикәя сорау, тойгылы җөмләләр; бер
составлы, ике составлы; җыйнак һәм
җәенке җөмләләр; тулы һәм ким
җөмләләр;
раслау
һәм
инкарь
җөмләләр.
Сөйләүченең нинди максат белән
әйтүеннән чыгып, җөмләнең төрләре:
хикәя җөмлә, сорау җөмлә, боеру
җөмлә, тойгылы җөмлә. Берәр эш яки
хәл турында хәбәр итә торган
җөмләрең хикәя җөмлә дип аталуы.
Аның тыныч тавыш белән әйтелүе.
Сорауны эченә алган һәм сорау
интонациясе белән әйтелә трган
җөмләнед сорау җөмләдип аталуы.
Сорау җөмләләрнең сорауны белдерә
торган сүзләр (сорау алмашлыклары)
белән, сорау кисәкчәләре ярдәмендә,
яки бары тик сорау интонациясе
беоән генә белдерелүе.
Эш кәгазьләреннән гариза язу.
Сөйләүченең берәр эшне кушарга яки
аннан тыелырга кушуын белдергән
җөмләнең боеру җөмлә дип аталуы.
Боеру җөмләнең хәбәре күбрәк
Кагыйдәге
конспектларга.
261, 266 нчы
күнегүләр,
тиешле
тыныш
билгеләрен куеп,
күчереп язарга
271нче
бирем
(әкиятне
итәргә.)
күнегү,
буенча
дәвам
боерык фигыльләр белән белдерелүе.
Көчле хис белән әйтелгән җөмләнең
тойгылы
җөмлә
булуы.
Аның
соңында өндәү билгесе куелу.
Тойгылы җөмләдә көчле тойгы
интонациясе, эмоциональ бизәк өсти
торган сүзләр, шулай ук сүзләрнең
гадәти тәртибе үзгәрүнең зур роль
уйнавы.
75
76
Сочинение-эссе
“Яраткан
шөгылем”
(контроль)
Бсү
Белемнәрне
йомгаклау
һәм системага
салу дәресе
Кабатлау
77
Диктант
78
Изложение
күнегү
348
нче
2
79
80
Җыйнак һәм җәенке
җөмләләр
Гади
җөмләгә
синтаксик анализ ясау
Сочинение
№4
Әйтү максаты ягыннан
төрләрен кабатлау.
283нче
күнегү,
әйтү
максаты
җөмлә ягыннан
берәр
җөмлә
язып
алырга
Диктант
№5
Грамоталылык дәрәҗәсен тикшерү
“Бакчада”
Бсү
Изложение
№5
ИКЕ СОСТАВЛЫ ҖӨМЛӘЛӘР
Яңа теманы
Иясе һәм хәбәре булган яки алар сүз
аңлату дәресе
сөрешеннән беленә торган җөмләнең
ике составлы җөмлә булуы. Баш
кисәкләрнең берсе генә булып,
икенчесе
сүз
сөрешеннән
дә
беленмәсә, андый җөмләнең бер
составлы җөмлә булуы.
Баш
кисәкләрдән
генә
торган
җөмләнең җыйнак җөмлә дип, баш
кисәкләрдән башка иярчен кисәкләре
дә булган җөмләнең җәенке җөмлә
дип аталуы.
Белемнәрне
йомгаклау
Гади җөмләгә синтаксик анализ ясау
һәм системага
тәртибен үзләштерү.
салу дәресе
Белемегезне
тикшерегез
Дәфтәрләргә язып
бетерергә
Р
288 нче күнегү,
җыйнак
җөмләләрдән
торган 5 мәкаль
яки әйтем язып
килергә
291нче
күнегү,
үрнәк нигезендә
җөмләләрне
тикшерергә
4+2
81
Бер
җөмләләр.
җөмлә
82
Диктант
БЕР
Яңа теманы
аңлату дәресе
составлы
Исем
Яңа теманы
аңлату дәресе
8384
Фигыль җөмлә
Катнаш
җөмлә
85
Сүз җөмлә
СОСТАВЛЫ ҖӨМЛӘЛӘР
Бер генә баш кисәге булган
(икенчесен өстәп булмый торган)
җөмләнең бер составлы җөмлә дип
аталуы.
Бер составлы җөмләләрнең исем
җөмлә,
фигыль
җөмлә,
сүз
җөмләләргә бүленүе.
Баш кисәкләрдән тик иясе генә булган
җөмләнең исем җөмлә дип аталуы.
Исем җөмләнең предметның булуын
атап әйтүе, ә аның эше яки хәрәкәте
турында берни дә белдермәве.
Диктант №
6
Грамматик биремле диктант
”Габдулла
”
Иясе булмаган җөмләнең (аны сүз
сөрешеннән дә табып булмый)
фигыль җөмлә дип аталуы. Фигыль
җөмләләрнең
хәбәрләре
күбрәк
түбәндәгечә белдерелүе: я табигать
күренешен, яки эчке сиземләүне
белдергән хәбәрләр белән; инфинитив
ярдәмендә; я хәбәрлек сүз, яки
ярдәмче фигыль белән килгән
инфинитив ярдәмендә; хәл фигыльгә
бул ярдәмче фигыле өстәү белән;
барылды, йөрелде кебек фигыльләр
белән.
Бер
составлы
фигыль
җөмләләрнең,
үтәүчегә
бәйле
рәвештә,
түбәндәге
төркемнәргә
бүленүе: билгеле үтәүчеле җөмлә,
билгесез үтәүчеле җөмлә, гомуми
үтәүчеле җөмлә, үтәүчесез җөмлә
Бер составлы җөмләләрнең баш
кисәге булып, үзләренә башка
сүзләрне ияртми торган сүзләрнең
килүе, сүз җөмлә дип аталу. Сүз
җөмләләрнең күбрәк диалогларда
кулланылуы.
295нче
күнегү,
сүзләрне тиешле
урынга
куеп,
җөмләләрт төзеп
язарга,
җөмлә
кисәкләре
ягыннан
тикшерергә.
Җөмлә
кисәкләрен
төшерергә
искә
302 нче күнегү,
исемһәм фигыль
җөмләләрдән
файдаланып,
“Кышкы
кич”
дингән
хикәя
төзеп язарга.
303 нче күнегү,
бер
составлы
фигыль җөмләләр
торган мәкальләр
күчереп
язарга,
ятларга
Белемегезне
тикшерегез
сорауларына
җаваплар
әзерләргә
Бсү
86
Сочинение
“Сабый
чак хатирәсе”
Сочинение
№5
1+1
87
Тулы
һәм
ким
җөмләләр
турында
төшенчә
88
Бсү. Тәрҗемә итү.
89
90
Раслау һәм инкарь
җөмләләрнең
кулланылышы
91
Изложение 319 нчы
күнегү
инкарь
Туры һәм кыек сөйләм
турында төшенчә
ТУЛЫ ҺӘМ КИМ ҖӨМЛӘЛӘР
Яңа теманы
Җөмләдә кирәкле кисәкләрнең
аңлату дәресе
барысы да булу-булмавыннан чыгып,
җөмләләрнең тулы һәм ким
җөмләләргә бүленүе. Мәгънә
ачыклыгы өчен кирәкле барлык
кисәкләре дә булган җөмләнең тулы
җөмлә дип аталуы. Алдагы
җөмләләрдән яки сүз сөрешеннән
җиңел аңлашыла торган бер яки
берничә кисәге төшереп калдырылган
җөмләнең ким җөмлә дип аталуы.
РАСАЛАУ ҺӘМ ИНКАРЬ ҖӨМЛӘЛӘР
Яңа теманы
Чынбарлыктагы күренешләрне раслау
аңлату дәресе
яки инкарь итүгә бәйле рәвештә
җөмләләрнең раслау һәм инкарь
җөмләләргә
бүленүе.
Раслау
җөмләләрнең нәрсә дә булса раславы.
Инкарь җөмләләрнең нәрсә дә булса
инкарь итүләре.
Белемнәрне
Раслау һәм инкарь җөмләләрнең
системага
телебездә күп төрләре булу. Аларның
салу дәресе
кара-каршы сөйләшкәндә күзәтелүе.
Бсү
2+1
92
Сочинение - хикәяләү
Тулы һәм ким
җөмләләр
кулланып
“Яз
сулышы” дигән
хикәя
язып
килергә.
Тулы һәм
җөмләләр,
кагыйдә
1+1
Раслау һәм
җөмләләр
“Ялкын” журналыннан
бер
составлы
җөмләләр
язып
алырга.
ким
310 нчы күнегү,
инкарь җөмләләр
күчереп алырга
316 нчы күнегү,
раслау яки инкарь
җөмләләрне төзеп
бетерергә
стилен Дәфтәрләргә язып
бетерергә
Изложение План нигезендә текстның
№6
саклап яза белү
Т У Р Ы Һ Ә М К Ы Е К СӨ Й Л Ә М
Яңа материал
Сөйләмне башкаручының сөйләүче
аңлату
яки автор дип аталуы.
Сөйләүченең
үз
сүзләре-автор
сөйләме, ә сөйләүче кулланган башка
кеше сүзләренең чит сөйләм дип
320 нчы күнегү,
күчереп
язарга,
автор сөйләмен
һәм чит сөйләмне
билгеләргә.
Катнаш дәрес
Хәтер
диктанты
93
Диалог
94
Сочинение. “Яратып
укылга китап”
Бсү
Катнаш дәрес
9596
Туры сөйләм янында
тыныш билгеләре
97
Бсү. Тәрҗемә итү
Бсү
Катнаш дәрес
9899
Туры сөйләмне кыек
сөйләмгә әйләндерү
100
Тәрҗемә
итү
Бсү
Сочинение
№6
аталуы. Үзгәртелмичә кулланылган
чит сөйләмнең туры сөйләм дип, ә
үзгәртелеп
кулланылган
чит
сөйләмнең кыек сөйләм дип аталуы.
Туры сөйләмнең төрләре: диалог,
монолог, цитата. Персонажларның
үз-үзенә, башка берәүгә яисә
халыкка мөрәҗәгать ителгән сөйләме
монолог дип аталуы.
Ике яки берничә кешенең үзара
сөйләшүен диалог дип атау.
Аерым кешенең диалог эчендәге
сүзләрен реплика дип атау.
Язма әсәрләрдән алынган туры
сөйләмнең цитата дип аталуы.
Шигырьне хәтер
диктанты
итеп
язарга әзерләнеп
килергә
325 нчы күнегү,
тигезлек билгесе
урынына тиешле
тыныш
билгеләрен куеп,
һәрбер репликаны
кызыл
юлдан
язарга
Дәфтәрләргә язып
килергә
Кагыйдә. 333 нче
Туры сөйләмнең куштырнаклар эченә күнегү, бирелгән
алынуы. Туры сөйләм янында тыныш схема
буенча
билгеләре куюның өч төргә бүленүе.
җөмләләр төзеп
язарга
Хикәяләү дәрәҗәсен үстерү
Хикәя җөмлә белән бирелгән туры
сөйләмне
кыек
сөйләмгә
әйләндергәндә,
иянең
иялек
килешендәге,
хәбәрнең
төшем
килешендәге тәмамлыкка әйләнүе.
Боерык җөмлә белән бирелгән туры
сөйләмне
кыек
сөйләмгә
әйләндергәндә,
иянең
юнәлеш
килешендәге тәмамлыка әйләнүе,
хәбәрнең инфинитив формасын алып,
аңа кушты, боерды, үтенде кебек
сүзләр өстәлүе. Сорау җөмлә белән
бирелгән туры сөйләмне кыек
сөйләмгә әйләндергәндә, иянең яки
эндәш сүзнең иялек килешендәге,
хәбәрнең
төшем
килешендәге
тәмамлыкка әйләнүе.
336 нчы күнегү,
кыек
сөйләмне
туры
сөйләмгә
әйләндереп язарга
338 нче күнегү,
җөмләләрне татар
теленә башта –
кыек сөйләм итеп,
аннан
туры
сөйләм
итеп
тәрҗемә
итәп
язарга.
күнегүләре
3+1
101
103
Гади
җөмлә
синтаксисын
гомумиләштереп
кабатлау.
104
Контроль диктант
105
Йомгаклау дәресе
ЕЛ БУЕНА ҮТКӘН НӘРНЕ КАБАТЛАУ
Белемнәрне
йомгаклау
һәм системага
салу дәресе
344 нче күнегү,
дустыгыз
турында, диалог
һәм
цитаталар
кулланып, хикәя
Уку елы дәвамында үтелгәннәрне
төзеп языгыз
кабатлау.
349 нче күнегү,
күчереп
язарга,
җөмләләргә
синтаксик анализ
ясарга.
Диктант
№7
“Яз Грамоталылык дәрәҗәсен тикшерү
җитте ”
Иомгаклау
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа