close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

код для вставкиСкачать
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT
İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN
ELMİ XƏBƏRLƏRİ
( Rəhim Hüseynovun 100 illik yubileyinə həsr olunur.)
ВЕСТНИК
АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО
ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
NEWS
OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH
INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI CİLD
“Müəllim” nəşriyyatı
4
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
BAKI – 2014
Baş redaktor: Allahverdi Kamıl oğlu Seyidov
(Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu, kənd təsərrüfatı elmləri doktoru, professor)
Məsul katib: Günel Pənah qızı Səfərova
(Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu, elmi katib)
Redaksiya üzvləri
Seyfəddin Talıb oğlu Talıbov
(Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi, iqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru)
İbrahim Həsən oğlu Cəfərov
(Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti, aqrar elmləri doktoru, professor )
Əsəd Cənnət oğlu Musayev
(Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Aqrar Elm Mərkəzi, aqrar elmləri üzrə
fəlsəfə doktoru)
Rəfael Məmmədsəlim oğlu Səlimov
(Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu, baytarlıq elmləri doktoru, professor,
RF KTEA-nin üzvü)
Laləzar Qafar qızı Sadıxova
(Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Aqrar Elm Mərkəzi, aqrar elmləri üzrə
fəlsəfə doktoru)
Yusif Əmiralı oğlu Yusibov
(Gəncə Dövlət Universiteti, kimya elmləri doktoru, professor)
Namiq Məhərrəm oğlu Həsənov
(Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu, aqrar elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dosent)
Əli Aydın oğlu Allahverdiyev
(Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu, iqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dosent)
Yusif Əbülfət oğlu Hümbətov
(Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu, iqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru)
İrşad Mehralı oğlu Abbasov
(Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu, kimya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru)
Rəmziyə Kazım qızı Xəlilova
(Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu, aqrar elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dosent)
Qafar Mahmud oğlu Məmmədov
(Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu, aqrar elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dosent)
Heyran Vahid qızı Qədimova
(Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu)
Məqalədəki qoyulan elmi problemlərin səviyyəsinə məqalə müəllifləri, rəyçilər, uyğun şöbə və
laboratoriya müdirləri cavabdehdirlər.
Elmi Xəbərlər Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutunun Elmi Şurasının 11 iyun 2014-cü
il tarixli (protokol №4) iclasının qərarına əsasən nəşr edilmişdir.
5
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
MÜNDƏRİCAT
CONTENT
I. İPƏKÇİLİK VƏ ARIÇILIQ
I. SERICULTURE AND BEEKEEPING
İpəkçilər hər zaman onunla fəxr edəcək
A.K.Seyidov
Silkworm breeders will always be proud of him
A.K.Seyidov
4
Медоносное пчеловодство мира в прошлом и настоящем
Р.М.Салимов, Э.А.Ахмедов
Arıçılığın xalq təsərrüfatında əhəmiyyətinə dair
E.M.Həsənova
Arıçılıq laboratoriyasını yaradan zərurət
A.K.Seyidov, Ə.A. Allahverdiyev
Vərəmum haqqında
Z.Y.Xəlilova
Melliferous beekeeping of the world in the past and the present
R.M.Salimov, E.A. Akhmedov
9
13
16
24
Tut ipəkqurdu cinslərinin optimal və kasad yemləmə şəraitində yemləndirilməsinin
qrena göstəricilərinə təsiri
K.Ə.Qasımova
Arıçılığın yem bazası
M.M.Həsənova
28
32
The emportance of beekeeping in the national economy
E.M.Gasanova
Necessity to create the beekeeping laboratory
A.K.Seyidov,A.A.Allahverdiyev
About propolis
Z.Y.Khalilova
Feeding action on seed indicators at feeding silkworm under
conditions
K.A.Gasimova
Forage reserve in beekeeping
M.M.Gasanova
II. TUTÇULUQ
poor and optimum
II. MULBERRY
Çəkil plantasiyasına üzvi və mineral gübrələrin verilməsinin torpaqda qida
maddələrinin miqdarına təsiri
Ə.H.Sadıxov , R.K.Xəlilova, T.N.Hacıyeva
Influcne of orqanic and mineral fertilizers in mullbery plantation on the nutrient content
of the soil
A.H.Sadikhov, R.K.Khalilova, T.N.Hajiyeva
37
Kolleksiyada mövcud müxtəlif mənşəli tut sort və formalarının biomorfoloji
xüsusiyyətlərinin öyrəniməsi
V.İ.Məhərrəmova, F.C.Poladov
45
III. SELEKSİYA, GENETİKA VƏ TOXUMÇULUQ
Genofondda saxlanılan yerli və xarici cinslərin texnoloji göstəriciləri
N.M.Həsənov, H.V.Qədimova, S.K.Qocayeva
The results of research in the collection g varias sorts anr form by origin and their
biomorhologicfl characteristics
V.İ.Maharramova, F.C.Poladov
III. PLANT BREEDING, GENETICS AND SEED
Technological indicators local and foreign of breeds of the mulberry
N.M.Hasanov, H.V.Gadimova, S.K.Qojaeva
50
Azərbaycanda aparılmış tut ipəkqurdu hibridlərinin beynəlxalq sınağının əsas bioloji
göstəriciləri
Q.M.Mustafayeva
57
Müxtəlif mövsümlərdə hazırlanmış qrenanın tut ipəkqurdunun bioloji göstəricilərinə
təsiri
N.M.Həsənov, H.V.Qədimova, K.Ə.Savadova
Internationaltessting of biological indicators of the mulberru silkworm hubrids in
azerbaijan
Q.M. Mustafaeva
Hold influence of the seeds prepared in the different seasons to biological indicator
parameter of the silkworm
N.M.Hasanov, H. V. Gadimova, K.A.Savadova
62
IV. FIZIOLOGIYA, BIOTEXNOLOGIYA, XƏSTƏLIKLƏRƏ NƏZARƏT
Tut ipəkqurdunun qaratuluq xəstəliyinin səciyyəsi
E.Ə.Əhmədov
Tut ipəkqurdunun pebrin xəstəliyinə qarşı bitki mənşəli preparatların baramanın
texnoloji göstəricilərinə təsiri
S.M.Musayeva
Tut güvəsinin çəkilliklərə vurduğu ziyan
G.H.Ələsgərova
67
72
IV. PHYSIOLOGY, BIOTECHNOLOGY,
DISEASE CONTROL
The characteristic of the flyasheria of the silkworm
E.A. Akhmedov
Study of the effects of medicinal plants wed againts plant pebriny of silkworm cocoon
technological indicators
S.R. Musayeva
Damage put mulberry clothes-moth on the mulberry
Alaskarova G.H.
78
V. DİGƏR
Xəzər nefti geosiyasət və region maraqları çərçivəsində
A.H.Veyisov
V. OTHERS
81
VI. ALİM YAD EDİLİR!
The interest frame work of the caspian oil geopolitics and region
A.H.Veisov
VI. THE SCIENTIST WAS REMEMBERED!
Əsgərov Qədir Zeynalabdin oğlu-100
Ə.H.Sadıxov
Asgarov Gadir Zeynalabdin -100
A.H.Sadikhov
88
Azad Azərbaycan cinslərinin müəllifi
N.M.Həsənov, H.V. Qədimova
The author of Azad Azerbaijan sexes
N.M.Hasanov, H. V. Gadimova
93
Böyük ipəkçi alim
Q.C.Qədimova
Great schientist silkworm breeder
G. J.Gadimova
95
Hüseynov Rəhim Allahverdi oğlu
R.K.Xəlilova
Rəhim Hüseynov Azərbaycan ipəkçiliyində elmin, təhsilin və istehsalatin vəhdətini
yaratmiş misilsiz təşkilatçidir
Ə.H.Sadıxov
Rəhim Məşədi Allahverdi oğlu Hüseynov – 100
E.Ə.Əhmədov
96
97
101
6
Rahim Huseynov Allahverdi
R.K.Khalilova
Rahim Huseynov is a unprecedented organizer of sericulture science, education and
production in Azerbaijan
A.H.Sadikhov
Rahim Mashadi Allahverdi Huseynov-100
E.A.Akhmedov
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Alimdir, şairdir , bəstəkardır,
rəssamdır, yazıçıdır – bunlar fitri
istedada malik olan nadir adamlardır.
Heydər Əliyev
7
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
I. İPƏKÇİLİK VƏ ARIÇILIQ
İPƏKÇİLƏR HƏR ZAMAN ONUNLA FƏXR EDƏCƏK
Rəhim Hüseynovun xalqı, Vətəni üçün etdiyi elmi işlərdən hansı birini götürsək, eyni
qənaətə gələrik: “Elə buna görə ipəkçilik elmində əbədi qalacaqdır”. O, heç bir ipəkçi alimin düşünə
bilmədiyini, bacarmadığını düşünür və bacarırdı. Tək Azərbaycanda yox, dünya ipəkçi alimləri
sırasında özünə məxsusluğu ilə seçilmişdir. Birsözlə, ipəkçilik elminin tərəqqisi naminə göstərdiyi
xidmətlər danılmazdır. O, sağlam və dinamik inkişafa yönəlmiş keyfiyyətli alim-rəhbər obrazını da
özündə formalaşdırmışdı.
2014 ildə görkəmli ipəkçi-seleksiyaçı alim, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının
müxbir üzvü, Dövlət mükafatı laureatı, biologiya elmləri doktoru, professor Rəhim Allahverdi oğlu
Hüseynovun anadan olmasının 100 ili tamam olur.
Ölkəmizdə, habelə onun hüdüdlarından çox-çox uzaqlarda tanınmış seleksiyaçı alim, bir sıra
yüksək məhsuldar ağbaramalı tut ipəkqurdu cinslərinin müəllifi, Azərbaycan Elmi Tədqiqat
İpəkçilik İnstitutunun yaradıcısı və uzun müddət ona rəhbərlik etmiş nurlu insan Rəhim Hüseynov
1914-cü ildə, Nizamisi, Məhsətisi, Vazehi ilə dünyada məşhur olan qədim Gəncənin övladcanlı bir
ailəsində dünyaya göz açmışdır.
Rəhim Hüseynov 1932-ci ildə kənd təsərrüfatı texnikumunu, 1936-cı ildə isə Azərbaycan
Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun ipəkçilik şöbəsini əla qiymətlərlə başa vurduqdan sonra, Tbilisidə
həmin ixtisas üzrə o vaxt Sovetlər Birliyinin ən sanballı, sayılıb seçilən elm ocağı kimi
məşhurlaşmış Zaqafqaziya İpəkçilik İnstitutunun aspiranturasına daxil olmuşdur. Gərgin əməyin,
ağır zəhmətin, yuxusuz keçirdiyi gecələrin bəhrəsi olaraq 1941-ci ildə “Tut ipəkqurdunda inbridinq”
mövzusu üzrə dissertasiya müdafiə edərək, biologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almış və ilk
ipəkçi alim kimi Azərbaycan ipəkçilik stansiyasında elmi fəaliyyətini davam etdirməyə başlamışdır.
Böyük Vətən müharibəsinin ilk günlərindən Ordu sıralarına çağırılmış və müharibə qələbə
ilə bitənədək Vətəninin müdafiəsində fəal iştirak etmişdir. Hərbi dairənin və cəbhənin “SmerŞ”
hərbi əks kəşfiyyat idarəsinin müvəkkili olmuş, kapitan rütbəsinə qədər yüksəlmiş, Rumıniya,
Macarıstan, Çexoslavakiya, Avstriya və s. ölkələrdə olmuşdur. Rəşadətli döyüş yolu keçmiş bu
insan, Vətəni uğrunda canından keçməyə hər an hazır olduğunu sübuta yetirmiş və digərlərinə isə
qəhrəmanlıq nümunəsi olduğundan onun bu zəhməti hökumət tərəfindən bir çox orden və
medallarla dəyərləndirilmişdir. Belə ki, Vətən qarşısındakı böyük xidmətlərinə və uğurlara görə
“Lenin”, “Qırmızı ulduz”, “Şərəf nişanı” ordenləri, “İgidliyə görə”, “Stalinqradın müdafiəsinə
görə”, “Budapeştin alınmasına görə”, “1941-1945-ci illərdə Böyük Vətən Müharibəsində Almaniya
üzərində qələbəyə görə” medalları ilə təltif olunmuşdur. Müharibədən sonra Rəhim Hüseynov
təkrarən öz doğma stansiyasına, indiki İpəkçilik İnstitutuna qayıdaraq elmi fəaliyyətini yenidən
canlandırmışdır.
O, 1947-ci ildən 1951-ci ilədək Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik stansiyasının direktoru,
sonra isə Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda ipəkçilik kafedrasının müdiri vəzifələrində çalışaraq,
xalqına ləyaqətlə xidmət göstərməkdən usanmamış, əksinə bu işlərindən həmişə qürur duymuşdur.
8
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
İki dəfə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı, Ümumittifaq Kənd Təsərrüfatı Sərgisinin
Böyük Qızıl medalı, Miçurin və Paster adına xatirə medalları və s. ilə təltif olunmuşdur.
1955-1966-ci illərdə yenidən Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutunda direktor
işlədikdən bir qədər sonra o, Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Nazirinin birinci müavini vəzifəsinə
təyinat almışdı.
1962-ci ildən 1970-ci ilə qədər Rəhim Hüseyov Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda
elmi işlər üzrə prorektor, ipəkçilik kafedrasının müdiri, 1970-ci ilin yanvarından isə yenidən,
Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutuna direktor təyin edilmişdir. Onun yüksək təşkilatçılıq
bacarığı və elmdəki uzaq görənliyi sayəsində institutda möhkəm maddi-texniki baza yaradılımış,
eləcə də Gəncə damazlıq İpəkçilik stansiyası və Faxralı təcrübə istehsalat bazası təşkil edilmişdir.
Və eyni zamanda aparılan elmi araşdırmalar ipəkçilik elminin ən aktual problemlərinə həsr edilmiş,
elmi-praktiki baxımdan zirvələr kəşf edən nailiyyətlər qazanılmışdır. Zamanı üçün çox gərəkli
yüksək ixtisaslı ipəkçi kadrların və gənc alimlərin hazırlanmasında da misilsiz xidmətləri olmuşdur.
Belə ki, onun rəhbərliyi altında Ə.H.Bəkirov, Z.A.Axundov, H.İ.Həsənova, Q.N.Məmmədov,
S.Kərimova, S.C. Verdiyeva, Ş.M.İsgəndərov, Z.Hacıyeva və b. öz namizədlik dissertasiyalarını
uğurla müdafiə etmişlər və elmlər namizədi alimlik dərəcəsi almışlar.
Çox təəssüflər olsun ki, uzun ömür sürməyən Rəhim Hüseynovun gördüyü və rəhbərlik
etdiyi tədqiqat işlərinin aktuallığı, elmi-praktiki yenilikləri, xüsusilə də iqtisadi səmərəliliyi bir neçə
alim ömrünün məhsulu kimi dəyərləndirilə bilər.
Sovetlər Birliyi dövründə Azərbaycan ipəkçiliyində tut ipəkqurdlarının planlı seleksiyası
işlərinə ilk dəfə Rəhim Hüseynov tərəfindən başlanmışdır. Başladığı həmin tədqiqatları ildən-ilə
dərinləşdirərək parlaq elmi nailiyyətlər əldə etmişdir. Ötən əsrin 50-60-cı illərində Respublikamızda
geniş yayılmış yüksək məhsul verən tut ipəkqurdu cinsləri və hibridləri onun səmərəli elmi
tədqiqatlarının məhsulu olmuşdur. Elmdə böyük uğurlar qazanmış, qəlbi daima Azərbaycanın
çiçəklənməsinə köklənmiş bu insanın yaratmış olduğu yüksək məhsuldar “Azərbaycan” cinsi 1950ci ildə SSRİ Dövlət mükafatına layiq görülmüşdür. O dövrdə rayonlaşmış ən yaxşı cinslərin
baramalarında ipəklilik 17-18% olduğu halda, “Azərbaycan” cinsində bu göstərici 23,8%-ə
çatdırılmışdır. Dövrü üçün bu ipəklilik seleksiya elminin ən yüksək nailiyyətlərindən biri,
seleksiyaçının isə yardıcılıq qabiliyyətinin sübutu kimi qiymətləndirilmişdir.
Qısa zaman kəsiyində səmərəli elmi axtarışları və bu axtarışların nəticələri əsasında yazmış
olduğu əsərləri, Tbilisi şəhərində 1962-ci ildə, Rəhim müəllimə “Azərbaycan ipəkçiliyində
seleksiya və damazlıq işləri” mövzusunda müvəffəqiyyətlə doktorluq dissertasiyası müdafiyə edib,
ipəkçilik ixtisası üzrə Respublukada ilk olaraq biologiya elmləri doktoru alimlik dərəcəsinə
yüksəlməyə imkan verdi. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, ipəkçilikdə doktorluq dissertasiyası
müdafiə etmək və onun təstiqinə nail olmaq Sovetlər dövründə heç də asan bir iş deyildi. Bunu
düzgün dəyərləndirmək lazımdır. Bundan sonra da özünə qarşı çox tələbkar, barışmaz olan bu elm
fədaisi zəhməti və bacarığı hesabına Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının və eyni zamanda
Respublika Kənd Təsərrüfatı Elmləri Akademiyasının müxbir üzvü seçilmişdir. Bu da onun elmi
fəaliyyətinin yüksək qiymətləndirilməsinin təcəssümü kimi tarixə çevrildi.
Elmdə bacarıqlı təşkilatçılığı ilə digərlərinə nümunə olan Rəhim müəllimin bütün yaradıcılıq
fəaliyyəti Azərbaycan ipəkçiliyinin çiçəklənməkdə olan seleksiya və damazlıq işlərinin strateji idarə
9
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
edilməsi problemlərinin həllinə həsr edilmişdir. Həqiqətən o, nəinki Azərbaycanda, hətta belə
Sovetlər Birliyində azərbaycanlılara qısqanclığın tüğyan etdiyi bir zamanda tut ipəkqurdunun
seleksiyası, genetikası, adaptasiyası, həmçinin damazlıq işlərinin təşkili üzrə görkəmli və istedadlı
bir alim idi. Zəkalı insanın bu keyfiyyəti onu dünya miqyasında tanıtdı. Akademik Rəhim
Hüseynov ipəkçiliklə məşğul olan ölkələrdə də görkəmli bir alim kimi şöhrət tapmışdır. Buna görə
də O, Hindistana, Yaponiyaya, Fransaya, Çinə, Belçikaya dəfələrlə dəvət olunmuş, bu ölkələrin
seleksiyaçı alimləri ilə əməkdaşlıq etmişdir. Eyni zamanda Azərbaycanın da qədim mədəniyyətli bir
ölkə kimi dünyada tanınması yolunda üzərinə düşən bütün işlərin öhdəsindən layiqincə gəlmiş və
vətənpərvər bir alim kimi tarixə qovuşmuşdur.
Akademik Rəhim Hüseynov yüksək məhsuldar tut ipəkqurdu cinsləri yaratmaqla yanaşı,
onların çoxaldılma qaydalarından asılı olaraq sonrakı nəsillərdə məhsuldarlığın daha da artırılması
istiqamətində də sanballı tədqiqatlarla yaddaşlarda qalmışdır. Belə ki, keçən əsrin 50-60-cı illərində
tut ipəkqurdlarının damazlıq işlərinin 4 il əvəzinə 2 illik sxemlə aparılması texnologiyasını
hazırlamış, damazlıq işlərinin metodikasını, inkişaf edən dünyanın inkişafına uyğunlaşdırmaq, gənc
tədqiqatçılara onu öyrətmək, yiyələndiyi bilikləri təcrübədə tətbiq etmək bacarığını aşılamaq böyük
alimin qarşıya qoyduğu məqsədlərdən idi. Bu yolda O, bir alim kimi üzərinə düşən hər bir işin
öhdəsindən vicdanla gəlmişdir. Onun tərəfindən hazırlanmış tut ipəkqurdlarının damazlıq
istiqamətində bəslənməsi metodikası 1959-cu ildən Azərbaycanda, sonra isə Sovetlər məkanında
geniş tətbiq edilmişdir.
Azərbaycanda barama toxumu istehsalını qaydaya salmaq, xaricdən və digər respublikalardan qrena gətirmək problemindən azad olmaq və respublika ipəkçilərini özümüzdə
yetişdirilən qrena ilə təchiz etmək üçün barama toxumu zavodlarının, həmçinin stansiyalarının
təşkil edilməsi sahəsində Rəhim müəllimin təşəbbüskarlığı xüsusi rol oynamışdır. Belə ki, İpəkçilik
İnstitutunun qrenaj şöbəsinin genişləndirilib ayrıca Gəncə (Kirovabad) Damazlıq Stansiyasına
(KDS) çevrilməsi bilavasitə onun təşəbbüskarlığının nəticəsində baş verdi.
XX əsrin ikinci yarısında Azərbaycanda ipəkçiliyin surətli inkişafı məhz akademik Rəhim
Hüseynovun rəhbərliyi altında aparılmış genişmiqyaslı seleksiya işlərinin nəticələri ilə bilavasitə
bağlı olmuşdur. Onun tədqiqatlarına qədər respublikamızda geniş miqyasda becərilən yaş
baramaların və ipəyin texnoloji keyfiyyətinə görə çox aşağı göstəricilərilə səciyyələnən Bağdad,
Askoli və Oro cinsləri üstünlük təşkil edirdi. Vəziyyətlə barışmayan Rəhim Hüseynov apardığı
geniş miqyaslı tədqiqat işlərində həmin cinslərin yeni yüksək məhsuldar və ipəyinin keyfiyyətinə
görə digərlərindən kəskin fərqlənən ağbaramalı monovoltin qanlı cinslərlə əvəz edilməsi ideyasını
irəli sürdü. Və bu ideyası ilə Azərbaycan ipəkçilik elmində əsaslı dönüş yaratdı. Bu danılmaz bir
həqiqətdir. Həmin həqiqətlər də ona hər gün şan-şöhrət gətirmişdir.
Yorulmaq nə olduğunu bilməyən Rəhim müəllim 1946-cı ildən tədiqata cəlb etdiyi
Ağbaramalı-1 və Ağbaramalı-2 cinslərini yüksək məhsuldar cins kimi istehsalatda becərmək üçün
məsləhət bildi. Və 1953-cü ildən başlayaraq həmin cinslər Azərbaycan, Gürcüstan, Özbəkistan,
Ukrayna və RSFSR ipəkçiliyində geniş yayılmağa başladı. Bununla da barışmayan Rəhim müəllim
ipəkçilikdə seleksiya və damazlıq işlərini daha da genişləndirərək zamanı üçün yeni yüksək
məhsuldar Azad cinsini, qurd dövründə cinsiyyətinə görə nişanlanan Zərif, istiliyə dözümlü Aran və
10
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Şirvan, yüksək ipək çıxımına görə fərqlənən Gəncə-1, Gəncə -2, Gəncə -3 və s. cinslərini də yaratdı.
Bundan da yararlanan ölkə baramaçıları böyük uğurlara imza atdılar.
Bütün ömrünü Azərbaycanda ipəkçilik elminin inkişafına həsr etmiş alimin ipəkçiliyin
seleksiyasına və damazlıq işlərinin təşkilinə dair 60-dan artıq elmi əsərləri, o cümlədən, Tut
ipəkqurdunda inbridinq, Bakı-1961, Azərbaycan ipəkçiliyində seleksiya və damazlıq işləri, Tbilisi1962, Yaponiyada ipəkçilik, Moskva-1967, Hindistanda tut ipəkqurdunun və çəkil ağaclarının
yetişdirilməsi təcrübəsi, Moskva-1971 və s. monoqrafiya və kitabçaları müxtəlif ölkə nəşrlərində
çapdan çıxmışdır.
Akademik Rəhim Hüseynov görkəmli alim olmaqla yanaşı respublikamızın ictimai
həyatında da fəal iştirak etmişdir. O iki dəfə Azərbaycan SSR Ali Sovetinə deputat seçilmiş,
Azərbaycan KP XX, XXI, XXII qurultaylarının nümayəndəsi olmuş, Kirovabad şəhər partiya
komitəsinin üzvü, şəhər sovetinin deputatı, “Bilik” cəmiyyəti Kirovabad şəhər idarə heyətinin sədri
və respublika sülhü müdafiə komitəsinin üzvü kimi ictimai işlərdə səmərəli fəaliyyət göstərmişdir.
Onu da fəxrlə qeyd etmək lazımdır ki, Sovetlər Birliyi dövründə Azərbaycanın barama
istehsalına görə ikinci, baramanın keyfiyyətinə görə isə uzun illər birinci yeri tutmasında və
qoruyub saxlamasında Rəhim Hüseynovun şəxsi xidmətləri böyük olmuşdur. Bütün şüurlu həyatını
ipəkçiliyin inkişafına həsr etmiş gözəl ailə başcısı Rəhim müəllim şəxsi xüsusiyyətinə görə də
özünün sənət predmeti və əvəz edilməz məhsulu olan ipək kimi təmiz, ipək kimi möhkəm və ipək
kimi yumşaq olmuşdur. Kollektiv arasında böyük nüfuz sahibi olmuşdur.
İpəkçilik elmində tarix yazmış bu nurlu insan, elmi yaradıcılığının ən çiçəklənən dövründə,
xalqına lazım olduğu zamanda ilahidən əbədi verilməmiş ömrün 57-ci baharında, vaxtsız əbədiyyətə
qovuşdu. Onun yarımçıq qalmış seleksiya işləri tələbələri tərəfindən müvəffəqiyyətlə davam
etdirilmiş və yeni yüksək məhsuldar tut ipəkqurdu cinsləri yaradılmışdır. Bunlardan beşinə Rəhim
müəllimin xatirəsinə ehtiram əlaməti olaraq Rəhimli-1, Rəhimli-2, Rəhimli-3, Rəhimli-4, və
Rəhimli-5 adı verilmişdir. Onlardan Rəhimli-2 cinsi isə patentləşdirilmişdir. Bu da o deməkdir ki,
bundan sonra on illər keçsə belə elmi mətbuat və məclislərdə, dərsliklərdə, istehsalatda, həyatda
kənd əməkçilərinin danışığında Rəhimli, Rəhimli səslənəcəkdir. Rəhim müəllimin ipəkçilik elmində
olan böyük fəaliyyətini nəzərə alaraq Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 7 dekabr 1989-cu il
tarixli qərarı ilə özünün də təşəbbüsü ilə yaradılmış Azərbaycan Elmi Tədqiqat İpəkçilik İnstitutuna
Rəhim Hüseynovun adı verilmişdir.
Parlaq istedadı, elmi müdrikliyi və yaradıcı zəkası Rəhim müəllimi dünya ipəkçilik elminin
korifeyləri sırasına yüksəltmişdir. Əməlləri isə Azərbaycan xalqına böyük şöhrət gətirmişdir. 25
may 1971-ci ildə əbədiyyətə qovuşmuş bu görkəmli alimin xatirəsini əbədiləşdirmək üçün Gəncə
şəhərində bir küçəyə onun adı verilmiş, yaşadığı evə xatirə lövhəsi vurulmuşdur. Onun elmi irsi bu
gün də öz aktuallığını saxlayır və ipəkçi kadrlar bu irsdən daimə faydalanırlar. Rəhim müəllimin
əziz xatirəsi onu tanıyanıların qəlbində daim yaşayacaqdır.
Allah rəhmət etsin, qəbri nurla dolsun.
Rəhim Hüseynov adına Azərbaycan Elmi
Tədqiqat İpəkçilik İnstitutunun direktoru,
prof. Allahverdi Seyidov
11
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
МЕДОНОСНОЕ ПЧЕЛОВОДСТВО МИРА
В ПРОШЛОМ И НАСТОЯЩЕМ
Р.М.САЛИМОВ – д. в. н. проф.
Э.А.АХМЕДОВ – зав. лаборатории
Азербайджанский Научно-Исследовательский
Институт Шелководства
Город Гянджа, проспект Гейдара Алиева – 45
Тел.: 255-37-06, 255-54-73
Ключевые слова: история пчеловодства, пчела, содержание, разведение, болезнь
Açar sözlər: arıçılığın tarixi, arı, saxlanma, çoxaldılma, xəstəlik
Key word: beekeeping history, bee, the maintenance, cultivation, illness
Пчелы известны человеку с доисторических времён. Упоминаются в древнейших
памятниках литературы и словесности распространена ныне на всех пяти континентах, чуть
ли не на всех широтах меридиана.
Первые находки древних настоящих пчел в Центральной Европе были сделаны в
Ротте (вблизи Бонна) и в Швабских Альпах (1866-1913). Они относятся к раннему
третичному периоду (около 12 млн лет назад) и были объединены в вид Apis armbrusteri с
множеством подвидов.
Ныне медоносные пчёлы живут во всех частях света, кроме крайних полярных
районов. Но так было не всегда. До XVI века медоносные пчёлы были широко
распространены в пределах старого света; здесь они жили задолго до появлении человека на
земле.
Медоносные пчелы принадлежали старому свету. Европе, Африке и Азии. До 1500 г.
в новом свете – Америке, Австралии и Новой Зеландии – медоносных пчёл не было.
В XVI веке произошли три события, каждое на которых имело больше значения в
истории пчеловодства. Все они привели к открытию, сделанному Лангстротом. В 1851 г.
Лангстрот сконструировал улей, который послужил основным прототипом всех
современных ульев, используемых в пчеловодстве всего мира.
В - первых, развитие науки дало возможность понять основные жизненные циклы в
биологии пчёл.
Во - вторых, развитие методов пчеловодства позволила несколько больше контролировать пчел, и дало возможность наблюдать за пчёлами внутри улья.
В - третьих, пчёлы распространились на двух новых континентах, на одном из
которых впоследствии был сделан шаг вперёд в развитии науки о пчёлах и техника
пчеловодства.
О способности пчёл выводить маток из ячейки или очень молодых личинок, сообщил
Никель Джакоб Германии 1568 г. но о фактах спаривания матки с трутнями не было
известно вплоть до 1771 г. когда об этом сообщил Антон Яншая (Словения).
12
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
В 1530 г. пчёлы были завезены на Португалию в Бразилию. В первые медоносные
пчёлы были завезены в Австралию, в 1822 г. У.Н.Каттом отправили первую партию пчел в
Новую Зеландию (из Англии) 1850 г. Когда пчел привезли в Калифорнию; оттуда они были
перевезены в Орегон, а затем в Британскую Колумбию.
К 1851 г. медоносная пчела распространилась почти по всему миру, и только большая
территория Сибири остались не заселенной пчёлами до начала нынешнего века, пока сама
Сибирская земля не было хорошо освоена.
Пчеловодство распространена во всех обитаемых частях света. Она практикуется на
большой территории земной поверхности, чем любые другие отрасли сельского хозяйства, и
от него зависит успех некоторых отраслей растениеводства.
Схема пчеловодства в старом новом свете несколько различны. Новый свет получает
более высокие сборы меда, но за старый свет более густо заселён медоносными пчёлами как
людьми.
Самые влиятельные и крупные организации пчеловодов имеются в европейских
странах с наибольшей пчелы с насыщенностью, где пчелиные семья приносят небольшой
доход в Австралии, Чехословакии, ФРГ, ГДР, Нидерландах и Швейцарии. Во всех этих
странах приходится более 4-5 пчелиных семей нВ 1 кв.км площади, а сборы мёда здесь
самые низкие в Европе.
В Европе (исключая СССР) имеется 12,5 млн. ульев пчел, среднем около двух ульев
на один кв.км. т.е. второе больше чем на любом другом континенте.
В 1958 г. в Европу из нового света было ввезено около 50 тыс. тон мёда.
Азии (без СССР) приблизительно насчитывается около 4 млн. улья.
В Китайской народной республике уже предприняты меры в этом направлении: в
одной ее провинции за 1949-1959, с 8 тыс. до 195 тыс.
В начале текущего столетия в России насчитывалось 5 млн. 289 тыс. пчелосемей, а к
1910 году их число увеличилось более, чем на 6 млн. 309 тыс. пчелосемей.
По данным В.К.Кондратьева (1963) в СССР имелось 10 млн. пчелосемей.
По данным Г.К.Василинди и Т.Н.Карпов (1970) лесной зоне РСФСР насчитывается
около 2 млн. липы и более 70 млн. малины, кипрей и др. растений.
В Африке насчитывается приблизительно 8 млн. пчелиных семей.
Америка – в северной Америке, где насчитывается 1,5 млн. пчелиных семей.
Австралия и Океания – в Новой Зеландии насчитывается около 300 тыс. пчелиных
семей, дающих около 6 тыс. тонн меда, большая часть которого вывозится в Европу.
В настоящее время на земном шаре насчитывается свыше 50 млн пчелиных семей, из
которых около 80% находится в Восточном полушарии, а 20% - в Западном. Средний размер
пасеки в Восточном полушарии (без Австралии) – 7 пчелиных семей, в Западном – 14 (в
Канаде – 41). Количество пчеловодов мире приближается к 7 млн (из них на долю Западного
полушария приходится 10%). Наибольшее количество пчелиных семей приходится на долю
таких стран, как Китай (7,5 млн), Россия (3,3 млн), Турция (3 млн), США (2,76 млн), Польша
(2,5 млн), Мексика (2,4 млн), Аргентина (1,6 млн), Германия, Испания, Иран, Греция,
Франция, Румыния (по 1,1-1,3 млн).
13
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Выход товарного меда с одной семьи пчел в Восточном полушарии достигает 9 кг, а в
Западном – 27 кг. Лидируют в производстве товарного меда Китай (200 тыс.т), США (около
100 тыс.т), Мексика (53 тыс.т), Россия (около 50 тыс.т).
В Азербайджане - первые статистические данные и литературные сведения
Б.Б.Пиотровский (1959) о состоянии пчеловодства относятся к IX-VIII вв. до нашей эры, еще
в меру существования в Закавказье государство Урарту населения занимались разведением
медоносных пчел. Развитие пчеловодства в Азербайджане началось в Х-ХII веках по данным
А.А.Али-заде (1925-1956) и А.С.Фараджев (1987).
П.Ч.Чефранов (1901) сообщает, что в 1898 году в Закавказье было 94465 п/с.
В 1917 году в Азербайджане за исключением Нахичевани, насчитывалось 27212 п/с. В
течение ряда лет (1895-1916) К.А.Горбачев занимался изучением пчеловодства и болезни
пчел в Нухинском уезде.
В 1936 г. для участья по борьбе с болезнями пчел в Нагорный Карабах был
командирован научный сотрудник В.В.Кузьмин (из Санкт-Петербургской НИВИ).
Научно-Исследовательском
Институте
Животноводства
имени
академика
Ф.Меликова в Гяндже были проведены многочисленные работы по содержанию и
разведении пчел.
С 1959-го года в Азербайджанском Научно-Исследовательском Институте
Ветеринарии была создана лаборатория по изучению болезней пчел.
У медоносной пчелы, живущей единой взаимосвязанной колонией, понятие «болезнь»
относится ко всей пчелиной семье. По этиологическим факторам болезни пчел подразделяют
на незаразные и заразные, а заразные в свою очередь, делятся на инфекционные и
инвазионные.
ЛИТЕРАТУРА
1. Ворович А.А., Минанкина Т.А., Рениновна И.А. – Пчела и ульи // Изд. «Колос».
Москва, 1969, 406 с.
2. Иойриш Н.П. – «Календарь пчеловода» // Московский рабочий. Москва, 1970, 142
с.
3. Кривцов Н.И., Козин Р.Б., Лебедев В.И., Масленникова В.И. – Пчеловодство:
Учебник.- СПб.: Издательство «Лань», 2010, 448 с.
Р.М.САЛИМОВ, Э. А. АХМЕДОВ
МЕДОНОСНОЕ ПЧЕЛОВОДСТВО МИРА
В ПРОШЛОМ И НАСТОЯЩЕМ
В статье излагается краткая история пчеловодства, содержание и разведение пчел, а так
же про болезни пчел.
14
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
R.M.SƏLİMOV, E.Ə.ƏHMƏDOV
DÜNYANIN BALVERƏN ARIÇILIĞI
KEÇMİŞDƏ VƏ İNDİKİ ZAMANDA
Məqalədə arıçılığın qısa tarixi, arıların çoxaldılması və saxlanması, arıların xəstəlikləri
haqqında bəyan edilir.
R.M.SALIMOV, E.A. AKHMEDOV
MELLIFEROUS BEEKEEPING OF THE WORLD
IN THE PAST AND THE PRESENT
In article the short history of beekeeping, the maintenance and cultivation of bees, and as
about illnesses of bees is stated.
15
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
ARIÇILIĞIN XALQ TƏSƏRRÜFATINDA ƏHƏMİYYƏTİNƏ DAİR
E.M.HƏSƏNOVA
elmi işçi
Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu
Gəncə şəhəri, Heydər Əliyev pr.-45
Tel.:255-04-58
Açar sözlər : bal arısı, bal, mum, arı südü, arı zəhəri
Ключевые слова : медоносная пчела, мёд, воск, маточное молочко, пчелиный яд
Key words: honey bee, honey, beehive, bee milk, bee poison
Arıçılıq xalq təsərrüfatının ən mühüm və əhəmiyyətli sahələrindən biridir. Azərbaycanda
bal arısı nəzəri və praktiki əhəmiyyətinə görə həşəratlar qrupu içərisində xüsusi yer tutur. Əsrlər
boyu respublikamızda arılar yerli təbii iqlim şəraitinə uyğunlaşmış, təkamül prosesində dəyişmiş və
hal-hazırda özünə məxsus bioloji təsərrüfat xüsusiyyətlərinə malik bal arıları yayılmışdır. Təkamül
prosesində bal arılarının cinslərinin və populyasiyalarının əmələ gəlməsində təbii-coğrafi şəraiti ilə
yanaşı bitki örtüyünün də rolu əvəzsizdir.
Respublikamızda təbii coğrafi şəraiti, nektar ifraz edən bitkilərin çoxluğu və müxtəlifliyi
arıçılığın inkişaf etdirilməsi üçün əlverişli şarait yaradır.
Arı məhsullarından olan bal insanlar xüsusilə uşaqlar, qocalar və xəstələr üçün qiymətli qida
məhsuludur.
Mum xalq təsərrüfatını 40-dan çox sahəsi; o cümlədən, metallurgiya, aviasiya, radiotexnika,
kimya və.s üçün qiymətli xammaldır. Mum təbabətdə müxtəlif məlhəmlərin, plastırların və.s
hazırlanmasında, mumda olan efir yağları isə ətriyyat sənayesində istifadə olunur.
Arı zəhəri, arı südü təbabətdə bir çox çətin sağalan xəstəliklərin müalicəsində
müvəffəqiyyətlə tətbiq olunur. Arı zəhərindən revmatizmin, sinir sistemi xəstəliklərinin
müalicəsində dərman preparatları hazırlanır.
Arı südü maddələr mübadiləsini və qan dövranını normallaşdırır.
Bu üstün cəhətləri nəzərə alaraq arıçılıqla məşğul olmaq üçün 2013-cü ildə Az.ETİİ-nin
direktoru cənab A.Seyidov institutumuzda “Arıçılıq” laboratoriyası yaratdı və həmin ildən
laboratoriyada arıçılıq üzrə elmi tədqiqat işi aparıldı.
Təcrübə üçün biz Samux rayonunun Ziyadlı kəndində olan arıçılıq təsərrüfatından 100 arı
ailəsindən 15 arı ailəsini seçdik.
Təcrübə əvvəlcə Az.ETİİ-nin Gəncə eksperimental bazasının ərazisində, sonra isə institutun
Faxralı bazasının ərazisində aparılmışdır.
Bal arıları ailə halında yaşayırlar. Arı ailəsi bir ana arıdan, minlərlə işçi arıdan və bir neçə
yüz erkək arıdan ibarət olur. Arıların çoxalması isə 2 yolla gedir. Arı ailəsinin ayrı-ayrı fərdlərinin
yetişməsi və ailənin sayının çoxalması (beçəvermə). Ayrı-ayrı fərdlərin çoxalması cinsi yolla gedir.
Bu zaman onlar həm mayalanmış, həm də mayalanmamış yumurtadan, yəni partogenez yolla
çoxalırlar. Partogenez yolla erkək arılar yetişir.
16
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Tədqiqat 1-ci ili olduğuna görə əvvəlcə arıçılıq üçün lazım olan hazırlıq işləri görüldü. 2 cür
arı yeşiklərindən “Dadan” və “Ruta” yeşiklərindən istifadə edilmişdir.
Arıların şirə çəkməsi üçün əvvəlcədən Faxralı bazasında bal üçün yararlı olan bitkilərdən:
yonca, biyan, yulğun, cökə, nar, akasiya və.s kimi bitkilər əkilmişdir. Hal-hazırda həmin bitki və
ağacların əkilməsi davam edir.
Həftədə azı 2 dəfə olmaqla arı ailələri nəzərdən keçirilmiş, onların vəziyyəti yoxlanılmış,
ailələrin gücündən asılı olaraq onlara əlavə təzə şan çəkilmiş çərçivə verilmiş, ehtiyac olduqda
korpus əlavə edilmişdir. Çərçivələr və üst taxtalar vərəmumdan təmizlənmişdir.
Arıları xəstəlik və zərəvericilərdən qorumaq üçün bir sıra sanitar-profilaktik tədbirlər həyata
keçirilmişdir. Bunun üçün arı yeşiklərinin alt hissəsinə toz şəklində dərman səpilmişdir.
Yay aylarında havalar isti keçdiyinə görə arı yeşiklərinin üst qapaqlarına ot döşənir ki,
yeşikdə temperaturu nisbətən stabil və sərin saxlamaq mümkün olsun.
Payızda arılara düzgün qulluq edilməsi onların qışlamadan yaxşı çıxması və yazda sürətli
inkişafı üçün əsas şəraitdən biridir. Payızda arıçıların əsas vəzifəsi qışlamaya güclü (9-10
çərçivədən az olmayaraq) çoxlu cavan arıları və kifayət qədər yemi olan ailə yetişdirməkdən
ibarətdir. Bu məqsədlə biz arıları Faxralı bazasından köçürərək onların məhsuldarlığını yüksəltmək
üçün hər bir arı ailəsinə ayrıca baxmış, arı ailələrini qışa hazırlamaq üçün az məhsuldar, zəif,
yaşama qabiliyyətinə malik olmayan arı ailələrini saxlamışıq. Belə tədbirlərin aparılması arıların
seleksiyası üçün vacibdir.
Payız fəslində arıların qidalanması üçün onlara polivitaminli şəkər şərbəti verilir. Bunun
üçün 5 kq şəkər tozu 5 l. Qaynar su ilə həll edilir. Sonra 1 stəkan ilıq suya 4 çay qaşığı polivitamin
əlavə edilib qarışdırılır. Şərbət soyuduqdan sonra şüşə butulkalara süzülür. Qaranlıq düşəndən sonra
hər bir arı ailəsində çərçivə üstünə qoyulan yem qablarına tökülür. Şərbətin axşam verilməsində
məqsəd arı oğrularının qarşısının alınmasıdır. 4-5 dəfə bu əməliyyat aparıldıqdan sonra isə arı
ailələrinə timollu şərbət verilmişdir. Bunun üçün 2 qr timolun üzərinə 6 l. Qaynar su tökülüb timol
həll olunana kimi qarışdırılır və üzərinə 6 kq şəkər tozu töküb yenə qarışdırılır. Şərbət soyuduqdan
sonra şüşə qablara süzülüb, yenə qaranlıq düşəndən sonra arı ailəsinə verilmişdir.
Apardığımız elmi-tədqiqat işinin nəticəsində 15 arı ailəsinin işlədiyinə nəzarət edərək,
onların sayını 32-yə çatdırdıq. Sonrakı illərdə arı ailəsinin sayını 100-ə və daha da artırmaq nəzərdə
tutulmuşdur.
Balla qidalanın ki, sağlam olasınız.
ƏDƏBİYYAT
1. Qulamhüseyn Sultanlı - Arının məlumat kitabı // Bakı 1990.
2. Hacı Qulamhüseyn Sultanlı - Bal arıları aləmində // Bakı, 2007.
3. Allahverdi Seyidov, Rəhim İbrahimov - Arıçılara kömək // Bakı, 2013.
17
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
E.M.HƏSƏNOVA
ARIÇILIĞIN XALQ TƏSƏRRÜFATINDA ƏHƏMİYYƏTİNƏ DAİR
Arıçılıq xalq təsərrüfatının ən mühüm sahələrindən biridir.
Arı məhsullarından alınan bal insanlar, xüsusilə uşaqlar, qocalar və xəstələr üçün qiymətli
qida məhsuludur.
Mumdan aviasiya, metallurgiya, kimya sənayesində, təbabətdə və ətruyyat sənayesində
istifadə olunur.
Arı zəhərindən revmatizmin, sinir sistemi xəstəliklərinin müalicəsi məqsədilə dərman
preparatları hazırlanır. Arı südü maddələr mübadiləsini və qan dövranını normallaşdırır. Sağlam
olmaq istəyirsinizsə bal məhsullarından istifadə edin.
Э.М. ГАСАНОВА
О РОЛЬ ПЧЕЛОВОДСТВО В НАРОДНОМ ХОЗЯЙСТВЕ
Ключевые слова: медоносная пчела, мед, воск, пчелиное молоко, пчелиный яд.
Пчеловодство один из важных отраслей в народном хозяйстве.
Мед является одним из полезных продуктов в жизни человека, а в частности детей,
стариков и больных.
Воск используется в авиации, металлургии, химической промышленности, парфюмерии в медицине.
Из пчелиного яда готовят разные лекарственные препараты для ревматизмы и нервной
системы.
Пчелиное молоко стабилизирует обмен веществ и кровообращение.
Чтобы быть здоровым в рационе нужно употреблять мед.
E.M.GASANOVA
THE EMPORTANCE OF BEEKEEPING IN THE NATIONAL ECONOMY
Beekeeping is the most important and usefull branch of national economy. The bee product
of honey is usefull for children and people. Specially its usefull for old people.
Bee product is the most valuable product for patients (sicks). The beehive is using in
chemistry industary, for made different medicine, in perfume also air craft etc.
People make medicine from bee poison for sicks. The bee milk is good for period of blood.
Bee products must use for be healthy.
18
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
ARIÇILIQ LABORATORİYASINI YARADAN ZƏRURƏT
A.K. SEYİDOV
aqrar elmləri doktoru, professor
Ə.A. ALLAHVERDİYEV
iqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu
Gəncə şəhəri, Heydər Əliyev pr.-45
Tel.: 255-37-06
e-mail: [email protected]
Ölkə başçısının rəhbərliyi altında Azərbaycan Respublikasının aqrar
sektorunda biznesin formalaşdığı bir şəraitdə istehsalın inkişaf etdirilməsi, onun
səmərəliliyinin yüksəldilməsi və iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi ilə bağlı geniş
miqyaslı kompleks tədbirlər həyata keçirilməkdə davam edir. Keçid iqtisadiyyatını
başa vuraraq yeni inkişaf erasına daxil olan ölkəmiz ötən illərdən başlayaraq iqtisadi
islahatların məzmununu daha da dərinləşdirərək yeni müstəviyə keçirmişdir. Bu da
öz növbəsində iqtisadiyyatın real sektorunda dinamikliyi yüksəldib, neftdən kənar
sahələrdən biri hesab edilən kənd təsərrüfatının aparıcı sahəyə çevrilməsinə münbit
şərait yaradıb.
Dünyada genlərin transplantasiyası zamanınadək arıçılıqdan yalnız bal və mum məhsulları
alınırdısa, müasir dövrdə daha müxtəlif çeşidlərdə - arı zəhəri, vərəmum yaxud “propolis”, arı südü,
çiçək tozcuğu, güləm və s. insanların sağlamlığının qorunmasnda, xəstəliklərinin müalicəsində,
kosmik tədqiqatlarda, kosmetologiyada, habelə xalq təsərrüfatının bir sıra sahələrində istifadə
edildiyi bir həqiqətdir. Ona görə də XX əsrdə xalq təbabətində yeni bir müalicə üsulu: arı məhsulları ilə müalicə - apiterapiya sürətlə inkişaf etməyə başlamışdır.
Ənənəvi məşğuliyyət növlərindən biri olan arıçılıq qədim tarixə malikdir. Hələ eramızdan
əvvəl IX-VIII əsrlərdə Zaqafqaziyada arıçılıqla məşğul olmuşlar. X-XII əsrlərdə isə Azərbaycanda
arıçılıq daha da inkişaf etmişdir. Hətta həmin dövrlərdə xaricə arıçılıq məhsullarından - bal, mum və
s. satılmışdır. Dahi Ulu Şeyx Nizami və mütəfəkkir Xaqani Azərbaycan balını öz şeirlərində ilham
coşğusu ilə tərənnüm etmişlər.
Ölkəmizdə arıçılığın qədimliyi bir də onunla izah edilir ki, kifayət sayda yaşayış məntəqələrimiz və yerlər arı və onun məhsullarının adı ilə məşhurdur. Bu adların əksər hissəsi bu gün də
qalmaqdadır. Gədəbəy rayonundakı Arıqıran, Arısu kəndlərini, Ağdərə rayonundakı Arıqayasını,
Ballıqayanı, Şahdağdan başlanğıcını götürən Arısu çayını misal kimi göstərmək olar.
Tarixboyu arıçılığın inkişaf etdirilməsinin əsas məqsədlərindən biri də insanları qiymətli
pəhriz və müalicəvi qida məhsulu sayılan balla, xalq təsərrüfatını mumla, təbabəti arı zəhəri, arı
südü və s. ilə təmin etməkdən ibarət olmuşdur.
Arıların xeyirli cəhətindən asılı olaraq insanların ona olan maraq-diqqəti əsrlər boyu artmış və
qədim dövrdən bu sahə primitiv də olsa, pərakəndə halda da olsa öyrənilməyə başlanılmışdır. Arılar
19
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
haqqında ilk və sadə məlumatlara qədim yunan alimi Aristotelin (b.e.ə. 384-322) və başqa alimlərin
fikirlərinə rast gəlsək də, bu sahənin ciddi öyrənilməyə başlanılması XVII əsrə təsadüf edir.
Məsələn, ana arının yumurta qoyması haqqında ilk dəfə 1586-cı ildə İspaniya alimi De Torrez
məlumat vermişdir. Ç.Batler (İngiltərə) 1609-cu ildə erkək arı, 1637-ci ildə Remnanton işçi arının
cinsi haqqında məqalə vermişdir. Svammerdama (1637-1680) “Təbabətin bibliyası” kitabında
arıların quruluşu haqda yazı dərc etmişdir.
XVII-XVIII əsrlərdə Reomyun (1683-1757), Şirak (1761), Fransua Qruber (1750-1831)
arıların anatomiyası, metamorfozu, təsnifatı, morfologiyası, biologiyası, faunası və s. haqqında bir
çox tədqiqatlar aparmış və əsərlər yazmışlar.
A.P.Boqdanov 1865-ci ildə iqlimə uyğunlaşma cəmiyyəti yaratmış və onun nəzdində elmitədqiqat arıxanası təşkil etmişdir. Burada L.A.Tixomirov, N.M.Kulagin, Q.A.Kojevnikov elmi-tədqiqat işlərinə cəlb edilmişlər.
XIX-XX əsrlərdə Rusiyada görkəmli alimlərdən A.M.Butlerov, B.B.Alpanov, İ.M.Komarov,
L.İ.Perepelova, F.A.Tyunin, Q.F.Tataranov, Rəfael Səlimov, Türkiyədə Behri Yılmaz, Kadriyyə
Sorkun, Əhməd İnci, Azərbaycanda Rəhim İbrahimov və başqaları da arı ailələrini tədqiq etmiş və
bir sıra təkliflər hazırlamışlar.
Arıçılığın ardıcıl inkişaf etdirilməsində məşhur kimyaçı alim A.M.Butlerovun da (1828-1886)
xüsusi rolu olmuşdur. O, Moskvada Ümumrusiya sərgisi nəzdində arıçılıq şöbəsini və onun nümunəvi arıxanasını yaratmışdır. Buraya müxtəlif arı cinsləri toplamış, arıçılığa dair mühazirələr
oxumuşdur. Onun arıçılığa dair yazdığı kitablar, məqalələr arıçılığın inkişaf etdirilməsində xüsusi
əhəmiyyət kəsb edir. İlk dəfə olaraq Qafqaz arılarının əhəmiyyətini və gələcəyə malik olmasını
qabaq görənliklə bildirmişdir.
Rumınyada “APIMONDIYA” Ümumdünya Arıçılıq Cəmiyyətinin yaradılması arıçılığın
inkişaf edilməsində xüsusi rol oynadı.
Azərbaycan torpaqlarının ibtidai insanların ən qədim məskənlərindən olduğunu və arxeoloqların “Azıx” mağarasında apardıqları qazıntılar nəticəsində üzərində arı şəkli olan kasa (kuvşin)
tapdığını nəzərə alsaq, arıçılığın yaşı 150 min il bundan əvvələ təsadüf edir. Bu da o deməkdir ki,
bizim əcdadlarımız balı nəinki tanımış, hətta belə ondan qida məhsulu kimi də istifadə etmişlər.
Böyük təsərrüfat əhəmiyyətinə malik arıların öyrənilməsi Azərbaycanda 1950-ci ilə qədər yox
dərəcəsində olmuşdur. Respublikamızda ilk tədqiqat işləri qeyd edilmiş illərdən sonra aparılmağa
başlanılmışdır. Azərbaycanda arıçılığın inkişaf edilməsində R.İ.İbrahimovun, Ə.M. Quliyevin
xidmətləri əvəz edilməzdir. R.İ.İbrahimov 1950-1955-ci illərdə arıçılıq haqqında ilk dəfə kitab
yazan alimlərdən bir olmuşdur. Akademik Ə.M.Quliyev respublika ərazisində bal bitkilərinin yayılmasını, onların xüsusiyyətini, xüsusilə nektar ifraz etmə qabiliyyətini öyrənməklə arıçılığın inkişaf
etdirilməsi üçün geniş imkanların mövcudluğunu dəfələrlə qeyd etmişdir.
Onu da deməliyik ki, keçmiş Sovetlər Birliyində 26 fevral 1946-cı il tarixdə “Arıçılığın
inkişaf etdirilməsi” Qərarı ilə arıların cins təmizliyini qoruyub saxlamaq, arıçılığı daha da inkişaf
etdirmək üçün dövlət damazlıq stansiyaları, arıçılıq fermaları və arı xəstəliklərini öyrənmək üçün
xüsusi müəssisələr təşkil olundu. Yaradılmış arıçılıq sovxoz və kolxozlarda tozlandırma və
arıyetişdirmə istiqamətində mühüm addımlar atıldı. Bu qərardan altı il sonra Respublikada arıçılıq
təsərrüfatlarına rəhbərlik etmək məqsədilə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Nazirliyində 1952-ci il
20
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
aprelin 1-də arıçılıq idarəsi də təşkil edilmişdir.
Bundan əlavə ölkəmizdə arıçılığın öyrənilməsinə dair M.Rəhimzadə, N.Vəliyev, Q.Sultanlı,
M.Seyidov, R.Sultanovun və b. bir sıra elmi tədqiqat işləri aparmışlar.
Yurdumuzun bəzəyi hesab edilən Azərbaycan torpağını, insan qəlbinə fərəh verən, xoş ətirli,
gül-çiçək təbiətini ən gözəl nemətlərdən biri hesab edilən arılarsız təsəvvür etmək qeyri-mümkündür. Gəncəbasarda - əzəmətli Qoşqar və Kəpəzin ətəklərində, Göygölün ətrafında, Hacıkənd
meşələrində təbii-iqlim şəraiti ilə əlaqədar olaraq arıçılıqla ilkin dövrlərdən məşğul olunmuşdur.
Dahi Nizami Gəncəvinin, eləcə də Gəncədə yazıb yaratmış bir sıra sənətkarların əsərlərində,
səyyahların, tacirlərin, dərvişlərin yol qeydlərində bu haqda maraqlı məlumatlar vardır.
Arıçılıq ibtidai-icma quruluşu dövründə insanların ən maraqlı məşğuliyyəti olmuşdur. O
dövrdə arıçılıq dağlıq və meşə zonalarında geniş yayılmağa başlamışdır.
Hələ eramızdan qabaq IX-VIII əsrlərdə Zaqafqaziyadakı Urartu dövlətinin ərazisində də
arıçılıqla məşğul olunmasına dair kifayət qədər tarixi faktlar bu gün də mövcuddur.
Onu da bilirik ki, toponimik adlar mənşəcə daha qədimdir. Azərbaycan ərazisində Balçılı
kəndi, Balliqaya, Ballıca, Arıtəpə, Arıqayası, Arısukəndi və s. kimi toponimlərin olması da təsərrüfatın bu sahəsinin qədimliyini sübut edir.
Vəhşi arılardan bal və mum almaq əsrlər boyu davam etsə də, bu məşğuliyyəti hələ arıçılıq
adlandırmaq olmazdı. Çünki bal və mum toplamaqla məşğul olan qədim insanlar arıları qorumaq və
artırmaq qayğısına qalmır, ona əməlli-başlı qulluq etməyi bacarmırdılar.
Mənbələrdən məlum olur ki, Azərbaycanda hələ qədim zamanlardan arıçılıq həm də müstəqil
təsərrüfat sahəsi olmuşdur. Qafqaz kəndlilərinin təsərrüfat məişətinin tədqiqatçılarından olan
N.N.Şavrov bu ərazini “arının vətəni”, “arıçılığın beşiyi” adlandırmışdır.
Gürcü alimi A.İ.Robakidze göstərir ki, arıçılığın ən qədim izləri Qafqazda müşahidə edilir.
Onun yazdığına görə, təbii şəraitin və iqlimin əlverişliliyi ballı bitkilərin zənginliyi nöqteyinəzərindən bir o qədər fərqlənməyən Azərbaycanda və Gürcüstanda eyni arı cinsi yayılmışdır.
Gürcüstan və Azərbaycan xalqının yaşadığı ərazi hələ üst paleolit dövründən başlayaraq arıçılığın
çox inkişaf etdiyi yerlərdən biri olmuşdur.
Azərbaycan ərazisində tarixən qonur və boz rəngli arılar məskən salmışlar. Həmin arılar dağ
və dağətəyi bölgələrdə yayılmaqla mövsüm ərzində meşə, çəmən və otlaqlarda olan bitkilərin çiçəklərinin dərin qönçələrindən nektar şirəsini toplamaqla qidalanmışlar. Beləliklə, həmin arılarda min
illər ərzində bitkilərin xüsusiyyətlərinə xas olan uzun xortumluluq və eyni zamanda çiçəklər
arasında seçim etməmək əlaməti yaranmışdır ki, bu da onu başqa növ arılardan fərqləndirən əsas səciyyəvi xüsusiyyətlərdəndir.
Birinci dəfə rus alimi, akademik A.M.Butlerov (1877) Qafqaz arılarının olduqca mülayim
xüsusiyyətə malik olmasını və gələcəkdə də onlardan geniş istifadə olunacağı haqqında məlumat
vermişdir. Sonralar K.A.Qorbaçov (1906, 1916) bu ərazilərdə müəyyən xüsusiyyətlərə malik boz və
sarı arıların olmasını müşahidə etmişdir.
Bal arılarına dair ilk elmi anlayış XVII əsrə aiddir. Ölkəmiz dünyanın ən məşhur arılarından
biri olan, bal arılarının məhşur və təsərrüfat baxımından əhəmiyyətli Qabaqtəpə, Şahdağ, Şəki,
Ordubad populyasiyalarına və s.-ə həyat vermiş Boz dağlıq Qafqaz arısının vətənidir.
Qabaqtəpə arısını Azərbaycanda ilk dəfə olaraq A.S.Skorikov (1927) Daşkəsən rayonunun
21
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Qabaqtəpə kəndi ərazisində aşkarladığı üçün həmin arıları Qabaqtəpə arıları adlandırmışdır. Bundan
sonra Avropanın digər ölkələrində, Gəncəbasar ərazisində yerləşən Qabaqtəpə arısına olan maraq
artmışdır.
Dünyanın bir çox ölkələrinin, o cümlədən Azərbaycanın alimləri və arıçıları həmin cinspopulyasiyaların yetişdirilməsi və bütün dünyaya yayılması üzərində işləmişlər. Ölkəmizdə arıları
lap qədim zamanlardan tanımış, istifadə etmiş və ona ehtiramla yanaşmışlar. Artıq IV əsdə
Azərbaycan ərazisində meşə arıçılığı - ağac koğuşundan bal toplanması, yaxud “bal ovu”, XVIII
əsrdən isə şəxsi arıçılıq təsərrüfatları geniş yayılmışdır. Arıçılığın qədim ocaqları Gəncə-Qazax,
Quba-Xaçmaz, Şəki-Zaqatala, Şamaxı, Lənkəran-Astara, Kəlbəcər-Qubadlı, Dağlıq Qarabağ,
Naxçıvan regionları sayılır. Həmin bölgələrin balverən bitkilərlə zəngin yerləri və əlverişli iqlimi
vardır. Azərbaycan arıçılığı pətəklərin müxtəlifliyi – ağac, budaq, gil və samandan hazırlanan səbət
və təknə pətəklərlə maraq doğurur.
Azərbaycanda arıçılığın tarixi dərin köklərə və zəngin təcrübəyə malikdir. 1919-cu ildə
“Arıçılığın mühafizəsi haqqında” Dekret qəbul edilmişdir. Sənədə görə, arıçı kəndlilər əvvəllər
tutulan “arı pulu” vergisindən azad edilirdilər. XX əsrin 50-90-cı illərində Azərbaycanda arıçılıq
dövlətə və arıçıların özlərinə xeyli gəlir gətirən çox inkişaf etmiş sahəyə çevrilmişdi. Rəsmi məlumatlara görə, Azərbaycanda 10 mindən çox kənd sakini arıçılıqla məşğul olurdu. Demək olar ki,
bütün kolxozların iri arıçılıq təsərrüfatları, 10 ixtisaslaşdırılmış arıçılıq sovxozu, Lənkəranda və
Balakənddə ittifaq əhəmiyyətli arıyetişdirmə sovxozu fəaliyyət göstərirdi. Qabaqtəpə və Boz dağlıq
Qafqaz ana arıları təkcə Rusiyaya deyil, dünyanın bir çox ölkələrinə aparılırdı. Statistikaya görə
ölkəmizdə arı ailələrinin sayı 300-450 min təşkil edirdi. Alimlər isə onların sayının 8-10 dəfə
artırılmasını tövsiyə edirdilər. Onların fikrincə, Azərbaycanda mövcud olan 9 iqlim qurşağının balverən bitkilərlə zəngin yerlərindən, habelə iqlim xüsusiyyətlərindən səmərəli istifadə edilməsi şərti
ilə buna nail olmağın mümkünlüyünü göstərirdilər. Azərbaycan balı istər respublikamızda, istərsə
də xaricdə yüksək qiymətləndirilirdi. Azərbaycanın misilsiz müalicəvi bal çeşidləri olan dağ may
balı, sitrus meyvələrindən və cənubdakı dağ çəmənlərindən toplanmış Lənkəran balı, Lerikin cökə
balı bütün dünyada layiqincə qiymətləndirilmiş və qəbul olunmuşdur. XIX əsrin 70...80-ci illərində
Şamaxı arıçılıq sovxozunun may balı dəfələrlə Moskvada Xalq Təsərrüfatı Nailiyyətləri Sərgisində
nümayiş etdirilmiş və medallara layiq görülmüşdür. Buna baxmayaraq, Sovetlər Birliyində arıçılıq
Rusiya Federasiyasında, Ukraynada olduğu kimi Azərbaycanda müstəqil bir elm sahəsi kimi
tədqiqatlara cəlb edilməmişdi.
Ümummilli liderimiz Heydər Əliyev Azərbaycan cəmiyyətinə müstəqil bir dövlət quruculuğu
bəxş etməklə XX əsrin sonlarında xalqımız üçün yeni bir tarix yaratdı. Bu tarix zamanın yaddaşında müstəqil Azərbaycan dövlətçiliyi erası kimi həkk olunacaqdır. Heydər Əliyev müstəqil
dövlətçilik quruluşunu formalaşdırmaqla onun əbədiyaşar prinsiplərinin də həyata keçirilməsinə
nail olmuşdur. Heydər Əliyev ilk növbədə ölkədə iqtisadi dirçəliş yaranması məqsədini həyata
keçirməyə başladı. Müstəqil dövlətçiliyimizin yaranmasının ilk mərhələsində ölkə iqtisadiyyatı
tamamilə dağıdılmışdı. Vaxtilə Azərbaycanda Heydər Əliyevin öz əli ilə yaratdığı istehsal sahələri
səriştəsiz rəhbərlik dövründə məhv edilmişdi. Ancaq insanların qəlbindəki Heydər Əliyev
məhəbbətinin işığı sönməmişdi. Heydər Əliyevin hakimiyyətə yenidən gəlişi ilə Azərbaycan
dövlətçiliyini parçalanmaqdan, xalqı mənəvi iflasdan xilas etdi. İqtisadi dirçəlişə isə birdən-birə nail
22
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
olmaq çətin idi. Onun üçün milli birlik və mütəşəkkillik, ictimai həmrəylik, həmçinin cəmiyyətdə
sabitlik yaratmaq lazım idi. Heydər Əliyev bu vəzifənin öhdəsindən layiqincə gəldi. Bu titanik
fəaliyyətin sayəsində ölkəmizdə kənd təsərrüfatında köklü dəyişikliklər baş verdi. Kənd
təsərrüfatının bütün sahələrində dirçəliş, inkişaf və tərəqqi ana xətti təşkil etdi.
Danılmaz bir həqiqətdir ki, dövlətçiliyin təməlinin möhkəmləndirilməsində kənd təsərrüfatının
canlandırılması da xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Ümummilli liderimiz Heydər Əliyev bu sahədə bir
sıra proqramların ardıcıl həyata keçirilməsinə nail oldu. 2003-cü ildə ölkəmizdə fəaliyyət göstərən
istehsalat müəssisələri, kənd təsərrüfatı da daxil olmaqla 124 xarici dövlətlə iqtisadi əlaqə
yaratmağa müvəffəq oldu. 2004-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin
fərmanı ilə qəbul edilən “Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət
Proqramı”, 2008-ci ildə “2008-2015-ci illərdə Azərbaycan Respublikasında əhalinin ərzaq
məhsulları ilə etibarlı təminatına dair Dövlət Proqramı”, 2009-cu ildə “Arıçılıq haqqında”
Azərbaycan Respublikasının Qanunu çərçivəsində başlanmış işlərin davam etdirilməsi məqsədilə
hazırlanmış, 27 fevral 2014-cü il tarixdə ölkə Prezidentinin imzaladığı Fərmanla qüvvəyə minmiş
“Azərbaycan Respublikası regionlarının 2014-2018-ci illərdə sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramı” məhz ulu öndər Heydər Əliyevin həyata keçirdiyi iqtisadi proqramın məntiqi davamı idi.
Regionlarda kənd təsərrüfatının, o cümlədən, arıçılığın canlanması ölkənin ahəngdar inkişafının həyata keçirilməsi üçün mühüm strateji bir addımdır. Bu strateji addımın Avropa standartları
tələblərini ödəyəcək müasir texnologiyalar əsasında qədimliyi, milliliyi, ənənəviliyi saxlanılmaqla,
kənd təsərrüfatının daha da inkişaf etdirilməsi, müasirləşdirilməsi, həmçinin, aqrar sahədə
idarəetmənin təkmilləşdirilməsi və institusional islahatların sürətləndirilməsi ilə bağlı tədbirlərin
icrasını Azərbaycan Resbublikasının Kənd Təsərrüfatı naziri Heydər Əsədov layiqincə yerinə
yetirməkdədir.
Bu gün tam əminliklə demək olar ki, ulu öndər Heydər Əliyevin müasirləşmə ilə bağlı parlaq
ideyaları Respublika Prezidenti cənab İlham Əliyevin tövsiyyələri və tapşırıqlarına müvafiq olaraq
kənd təsərrüfatında uğurla həyata keçirilir.
Azərbaycan müstəqilliyini əldə etdikdən sonra qapalı təsərrüfatçılıq sistemindən çıxaraq bazar
iqtisadiyyatı və dünya təsərrüfat sisteminə inteqrasiya istiqamətində inkişaf yolu seçdi. Bu isə
Azərbaycan Dövlətini və Azərbaycan istehsalçısını bir sıra strateji məhsullar üzrə dünya bazar
hüdudlarında rəqabət məcburiyyətində qoydu.
Belə məhsullardan biri də yaş barama oldu və o da məlum oldu ki, vəziyyət bizim xeyrimizə
deyil. Hazırda Azərbaycanda 1 kq yaş baramanın maya dəyəri 5,0-6,0$ təşkil edir. Bunun
müqabilində Çin Xalq Respublikası və Hindistan dünya bazarında 1 kq yaş baramanı 2,7-3,0$-a
təklif edir. Bu vəziyyət ipək istehsalına da təsir göstərərək onun rəqabət qabiliyyətliliyini aşağı
saldı.
Bütün bunların nəticəsində Azərbaycanda ipək istehsalı və baramaya tələb azaldı və bu sahədə
fəaliyyət cəlbedici olmadı. 6000 tona yaxın barama istehsal edən ölkədə bu rəqəm 10-15 tona endi.
Bu sahədə geniş tədqiqat işləri aparan İpəkçilik İnstitutunun gələcəkdə fəaliyyətində
problemlərin yaranacağı ehtimalını nəzərə alaraq, tut ipəkqurdunun və arının hər ikisinin də faydalı
həşərat növü olduğunu, 1889-cu ildə Muğanda Qafqaz İpəkçilik Stansiyasının nəzdində təşkil
edilmiş arıxanaların Cənubi Qafqaz üçün rasional arıçılıq mərkəzlərinə çevrilməsi praktikasını,
23
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
həmçinin son zamanlarda bütün dünyanın bu sahəyə xüsusi diqqət yetirməsini, dəstək verməsini,
Azərbaycanda da arıçılığın tədqiqatına dair bir müstəqil araşdırma mərkəzinin olmadığını
yəqinləşdirdikdən sonra Az.ET İpəkçilik İnstitutunun nəzdində arıçılıq laboratoriyasının
yaradılmasına (05.X. 2012-ci il, AEM RH-nın 04 №li qərarı) nail olduq.
İlk olaraq Respublika üzrə arıçılığın vəziyyəti araşdırıldı və hər bir arıçının saxladığı arı
populyasiyasına dair, həmçinin arıçının özü haqda məlumatlar toplandı, nəşr edildi. Az sonra, yəni,
2014-cü ilin iyulunda Türkiyənin Hacəttəpə Universitetinin Arı və Arı Məhsulları Araşdırma
Mərkəzi ilə birgə Gəncədə “Arıçılığın inkişafına dair Azərbaycan-Türkiyə əməkdaşlığı TOPLANTISI-I” keçirildi. Bundan sonra, 5-9 noyabr 2014-cü il tarixlərində İnstitutun əməkdaşları
Türkiyənin Muğla şəhərində eyni zamanda birgə keçirilmiş “4.Beynəlxalq Muğla Arıçılıq və Cam
Balı Konqresi” və “20.Apislaviya Konqresi”nə dəvət edildilər. Nəticədə Azərbaycan balının
Türkiyə tərəfi ilə birgə Avropa standartları əsasının işlənməsi gündəmə gətirildi və işlər davam
etdirilir.
İnstitutun nəzdində 83 ha ərazidə məqsəddən asılı olaraq bir neçə arıxananın təşkilinə və
balverən özülün yaradılmasına da nail olunmuşdur. Burada, Respublikada Boz dağlıq Qafqaz və
Sarı Qafqaz arı cinslərinin populyasiyaları hesab edilən və Azərbaycanın “arı brendi” kimi qəbul
edilmiş Qabaqtəpə populyasiyası, həmçinin Gəncə, Şahdağ və Azərbaycan populyasiyaları toplandı
və ilk olaraq 50 pətəkdən ibarət arı genefondu bazasının təməli yaradıldı. Bu işlərin davamı kimi
ölkədə arıçılığın damazlıq-seleksiya işlərinin təşkilinə də başlanılmışdır. Təbii ki, arının xəstəlikzərərvericiləri də tədqiqatdan kənar qalmamış və professor Rəfael Səlimovun rəhbərliyi ilə həyata
keçirilir. Onu da qeyd etmək istəyirəm ki, arı xəstəliklərinin tədqiqat işinə rəhbərliyi Rusiya
Federasiyasında yaşamış və bütün ömrünü arı xəstəliklərinin və arı məhsullarının tədqiqinə həsr
etmiş baytarlıq elmləri doktoru, professor Rəfael Səlimova təsadüfən həvalə etməmişık. Rəfael
müəllimi bu işlə əlaqədar Rusiyadan Azərbaycana biz dəvət etmişik. Onun normal çalışması üçün
normal iş şəraiti də yaradılmışdır.
Laboratoriyada bal arılarının tədqiqi ilə yanaşı dünyada kənd təsərrüfatı bitkilərinin tozlandırılmasında geniş istifadə edilən Bombus arılarının Azərbaycanda yetişdirilməsinə dair işlərə də start
verilmişdir. Belə ki, məhsuldarlığı 15-20%-dək artıran Bombus arılarının tozlaşdırıcı olaraq,
istifadəsi əkinlərdə, bağlarda bitkilərin barvermə nisbətini meyvənin iriliyini, meyvədəki toxumların
sayını və bir nümunə kimi meyvə xüsusiyyətlərində sağlamlığı təmin edir və s. Bu xüsusiyyətləri
bombus arılarının əkinçilik iqtisadiyyatına illik milyard dollar gəlir gətirir (Dias et al., 1999;
Goulson, 2003; et al., 2006).
2013-cü ildə arıçılıq laboratoriyasının əməkdaşları tərəfindən Azərbaycan Respublikası
Prezidenti yanında Elmin İnkişaf Fondu Qrant layihələri müsabiqəsində “Azərbaycanda bal arısının
(Apis Mellifera L.) genofondunun tədqiqi və mühafizəsi" mövzusunda Pilot layihə işlənərək
müsabiqəyə təqdim edilmişdir. İkinci bir layihə: 2012-ci ildə AMEA ilə TUBİTAK arasında
bağlanmış iki tərəfli müqavilə əsasında TUBİTAK-ın xətti ilə “Azərbaycanda müşahidə olunan arı
xəstəliklərinin diaqnostikası, profilaktikası və müalicəsinin kompleks üsulları və arı propolislərinin
bioloji xüsusiyyətlərinə ümumi baxış” mövzusunda Azərbaycan-Türkiyə birgə Qrant layihəsi də
hazırlanaraq müsabiqəyə təqdim edilmişdir ( hər iki layihə ekspertiza mərhələsindədir).
24
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Şifahi razılaşmaların əsasında da arıçılığın inkişafına kömək məqsədilə Türkiyənin İsparta
Meyvəçilik Stansiyasından bal arısının yem bazasını təşkil edən bitkilərdən sayılan lavantanın və
digər bu kimi balverən bitkilərin Azərbaycana gətirilməsinə də başlanılmışdır. Birsözlə, ölkədə
arıçılığın inkişafına start verilməsinə baxmayaraq, təminatda xeyli problemlər hələ də qalmaqdadır.
Belə ki, İnstitutun balansında olan binalar əsaslı təmir edilməlidir. Bağlar, tarlalar və s. müasir
texnologiyalar əsasında yenidən qurulmalıdır ki, aparılması planlaşdırılmış tədqiqat işlərində
innovativlik özünü reallıqlar fonunda hiss etdirsin.
Bundan əlavə, balın ciddi analizi üçün müasir laboratoriyanın və balın sertifikatlaşdırılması
praktikasının və buna nəzarətin olmaması üzündən Respublikamızda İran balı adı ilə ucuz qiymətə
külli miqdarda saxta bal satılır ki, bu da əhalidə bala münasibətdə şübhə və inamsızlıq yaradır.
Vəziyyəti düzəltmək üçün balın analizi laboratoriyasına və balın sertifikatlaşdırılması üçün
hüququn təmin edilməsinə ehtiyac vardır.
Respublika əhalisi üçün bal tələbatı 4500 ton tələb edilsə də, bu göstərici 1500 tonu keçə
bilmir. Hansı ki, Respublikada 800 mindən çox arı ailəsinin saxlanması imkanı olduğunu, bir
pətəkdən orta hesabla 10 kq balın alındığını nəzərə alsaq, onda ölkə üzrə bal ehtiyatı 8000 tona
bərabər olacaq.
Deməli, ölkənin bala olan tələbatı ödəmək nəinki mümkündür, hətta o qədər də xaricə bal
satmaq imkanımız var. Bəs bu günkü reallıqlar necədir.
Mətbuatdakı və teleefirdəki statiskaya görə ölkədə 240.000 arı ailəsinin olduğu bildirilir. 100
pətəyə bir arıçının qulluq etməsini də nəzərə alsaq onda ölkə üzrə balın verəcəyi faydanı aşağıdakı
kimi canlandırmaq olar. Yəni,
240.000 pətək x 10 kq = 2400 t (bal). Balin da 1 kq-nın 15 AzN-ə satıldığını nəzərə alsaq,
onda ölkədə 36 mln. manatlıq bal istehsal edilmişdir reallığı gündəmə gəlir. Əgər statistikanın
verdiyi rəqəmlər doğrudursa...
İndi isə xərcləri araşdıraq:240.000 arı ailəsi üçün normativə görə ən azından 2400 arıçı tələb
olunur. Hər bir arıçının əmək haqqını 300AzN, hər pətək üçün də cari xərcləri 10AzN götürsək,
onda çəkilmiş xərclər: 2400 arıçı x 300 AzN x 12 ay=8.64 mln.AzN (əmək haqqı), 240.000 pətək
x 10 AzN =2.4 mln. AzN (cari xərclər) təşkil etdiyindən 240.000 pətək üçün çəkilmiş xərclər 11.04
mln AzN təşkil edir. Ümumi gəlirdən çəkilmiş xərcləri çixsaq, onda xalis gəlir aşağıdakı kimi
olacaqdır.
36.0 mln.-11.04 mln.=24.94 mln.AzN. Deməli, ölkə bir ildə təkcə baldan 24.94 mln.manat
gəlir əldə etmişdir.
Bundan əlavə, 1 pətəkdən əgər 30 qr propolis (vərəmum) alındığını nəzərə alsaq onda, ölkə
üzrə bu məhsulun potensialı imkanı
240.000 pətək x 30qr = 7.200 000 qr, yaxud = 7.2 ton təşkil edəcək.
Ən azından,1qr propolis 1.0 AzN-ə satılarsa, bu da 7.2 mln. manat gəlir deməkdir.
Risk dərəcəsini 50% götürsək >3.6 mln. AzN real rəqəmdir. Bu miqdardan da 2 dəfə çox arı
südü xeyir verə bilər. Beləliklə, bu işlərdən sonra arı zəhəri, çiçək tozunun və b. arı məhsullarının
da istehsalına keçiləcəkdir. Nəticədə, "Arı Araşdırmaları Mərkəzi və Apiterapiya" nın yaradılması
gündəmə gələcək.
25
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Real həqiqətdə:Azərbaycan öz brend arısının, balının, propolisinin, arı südünün və s. bu kimi
əvəzsiz arı məhsullarının sahibi olacaq.
Bu sektora dəyərincə sərmayə yatırılarsa, iş mövcud standartlar əsasında qurularsa, çevik
strategiya işlənərsə, ölkəmizin potensialı düzgün dəyərləndirilərsə yuxarıdakı rəqəmlər şübhəsiz,
reallığa çevrilmiş olacaqdır.
Odur ki, arıçılığın unudulmaqda olan bəzi sahələrinin yenidən inkişaf etdirilməsi tariximizin
və mədəniyyətimizin qorunub saxlanılmasına və gələcək nəsillərə çatdırılmasında mühüm bir
hadisə kimi qiymətləndirilməlidir. Bu sahənin inkişaf etdirilməsində əsas məqsəd respublika
arıçılığının bütün vəsilələrini-yem bazasını (balverən özülü), damazlıq-seleksiya işlərinin təşkili,
süni ana yetişdirilməsi, adaptasiyası, arı məhsullarının istehsalını, tədarükü və ilkin emalını,
əczaçılıqda istifadəsini -qarşılıqlı əlaqəli şəkildə inkişaf etdirməklə aşağıdakılara nail olmaqdır:
- yüksək rəqabət qabiliyyətli arı balı və arı məhsulları istehsal etmək və həmin məhsulu
dünya bazarına çıxarmaqla ölkənin ixrac potensialını artırmaq;
- ölkə iqtisadiyyatına xarici valyuta axınını gücləndirmək;
- aqrar sektorda və sənayedə yeni emal müəssisələri yaratmaq;
- arıçılıq regionlarının sosial-iqtisadi inkişafının sürətləndirilməsinə yardım etmək;
- ölkə əhalisini yeni iş yerləri (on minlərlə mövsümi və 1 minə yaxın daimi iş yeri) ilə təmin
etmək.
Arıçılıq kimi mühüm təsərrüfat sahəsinin dövrümüzdə inkişaf etdirilməsinin aktuallığı danılmazdır. Dövrümüzdəki perspektivləri nəzərə alaraq bu sahəyə diqqətimizi daha da artırmalıyıq
ki, qədim və dərin köklərə malik olan, bir o qədər də aktuallığını qoruyub saxlayan bu sahə dünya
səviyyəli inkişafa qovuşa bilsin.
26
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
VƏRƏMUM HAQQINDA
Z.Y.XƏLİLOVA
kiçik elmi işçi
Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu
Gəncə şəhəri, Heydər Əliyev pr.-45
Tel.:255-04-58
Açar sözlər: arı məhsulları, vərəmum
Ключевые слова: продукты пчеловодства, прополис
Key words: bee products, propolis
Azərbaycanda arıçılıq qədim tarixə malikdir. Hələ eramızdan əvvəl IX-VIII əsrlərdə
Zaqafqaziyada arıçılıqla məşğul olmuşlar. X-XII əsrlərdə Azərbaycanda arıçılıq daha da inkişaf
etmişdir. Hətta, Azərbaycandan xarici ölkələrə də arıçılıq məhsulları (bal, mum) satılmışdır. Qədim
zamanlarda respublikamızda arılar ağac oyuqlarında, kötük tənəklərdə, səbətlərdə və godda
saxlanılırdı və əldə olunan arı məhsulları müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunurdu.
Arıçılıqla təbabəti bir- birinə yaxınlaşdıran amillər arı məhsullarının, o cümlədən arı zəhəri,
arı südü, vərəmum və balın təbabətdə müxtəlif xəstəliklərin müalicəsindəki uğurlu nəticələridir. Bu
məsələ həm arıçıları və həm də təbabətçiləri çox maraqlandırır. Belə ki, arı məhsullarından
vərəmum (propolis) istifadəsinə görə tibb xüsusi əhəmiyyət qazanmışdır.
“XI əsrin dərmanı” da adlandırılan vərəmum müalicəvi xüsusiyyətləri və üstünlükləri olan
arı məhsuludur. Bu məhsulun öyrənilməsi və əhəmiyyətinin müəyyənləşdirilməsi üçün bu günə
qədər dünyanın yüzlərlə institutlarında araşdırmalar aparılmışdır.
Min illərdir ki, insanlar tərəfindən istifadə olunan vərəmuma son zamanlarda xüsusi qiymət
verilmişdir. Bəşəriyyət üçün bu qətranabənzər maddənin faydaları hələ tam olaraq öyrənilməmişdir.
Qədim Yunanıstanda bu maddəni iltihablı yaralar və zədələnmələr üçün, Romada isə bir başa
yaranın üzərinə qoyulan qatı sıyıq şəklində qarışığın hazırlanması üçün istifadə olunub. Avropa tibb
tarixinin XII əsr qeydlərində vərəmum tərkibli tibbi preparatların ağız və diş sağlamlığı və yara
infeksiyalarının müalicəsində istifadəsindən bəhs olunur.
Vərəmum çox güclü antibiotik, antivirus və antiseptik xassəyə malikdir. Güclü ağrıkəsicidir.
Bu xassəsinə görə hətta kokaini də üstələyir. Bərpaedici, büzücü, antitoksik, ümumi
möhkəmləndirici, iltihab əleyhinə, ətirləndirici və başqa xüsusiyyətləri də vardır. Bundan başqa
yaraların sağalmasını 4 dəfəyə qədər sürətləndirir, diş əti iltihabı və ağız içi infeksiyalarını sağaldır.
Soyuqdəymə, tənəffüs orqanları infeksiyalarında farengit, xroniki bronxit, zökəm, burun iltihabı
xəstəliklərində təsirli vasitədir.
Həzm sistemi xəstəliklərində (bağırsaq koliti, mədə yarası və s.), qulaq infeksiyalarında
(daxili və xarici qulaq iltihablanmalarında), immun sistemi zəifləməsində təbii vasitə kimi istifadə
olunur.
Vərəmum qətranabənzər, mum halında olan, arılar tərəfindən ağacların tumurcuq və
qabıqlarından yığılan maddədir. Müxtəlif rəngi və fiziki xüsusiyyətləri onun botaniki mənşəyindən,
27
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
yəni toplandığı bitkilərin növündən asılıdır. Müxtəlif rənglərdə - tünd qonur, sarımtıl-qonur,
qırmızımtıl, sarımtıl-yaşıl, sarı və s. rənglərdə olur. Acı, azacıq yandıran və büzücü dadı var.
Tərkibi çox mürəkkəbdir. 3%-ə qədər şan – ali karbol turşularının və ali spirtlərin qarışığı,
bitki qətranları, 50 – 55 % efir yağları, 8 – 10 % bitki mənşəli fenollar, büzücü maddələr,
polisaxaridlər, qlükozidlər, antibiotiklər, mikro və makroelementlər (Ca, Mg, P, K, Mn, Co, Zn,
Cu), vitaminlər (A, C, B1, B3, B6, PP, E, pantoten turşusu) və s. maddələr vardır.
Vərəmum arılar vasitəsilə müxtəlif mənbələrdən toplanır. Ən çox təsadüf olunan mənbəyi
çinar ağacıdır. Buna görə də o əsasən çinar iyi verir. Arılar vərəmumu yazda, soyuq gecəli
havalarda toplayırlar.
Mənbələr aşağıdakılardır:
Bitki ifrazatı (şirə)
Platanus spp. ( Çinar)
Pinus spp. (Şam ağacının şirəsi)
Betula spp. (Ağcaqayın)
Populus spp. (Qovaq)
Aesculus hippocastanum (At şabalıdı)
Salix spp. (Söyüd)
Alnus spp. (Qızılağac)
Abies spp. (Küknar)
Ulmus spp. (Karaağac)
Quercus spp. (Palıd) və s.
Vərəmumun antimikrob təsiri çox məşhurdur. Adi antibiotiklərdən fərqli olaraq, asılılıq
yaratmır. Müalicə praktikasında vərəmum spirtdə və suda həll olmuş şəkildə, duru və qatı maz,
vərəmum yağı və aplikasiyalar şəklində, təbii olaraq istifadə olunur.
Vərəmumun bir çox xəstəliklərə müalicəvi təsirləri mövcuddur. Bunlardan xərçəng
xəstəliyini xüsusi qeyd etmək lazımdır. Vərəmumun etanol ekstraktı qaraciyər və sidik kisəsi
xərçənginə yoluxmuş hüceyrələri dəyişdirir və inkişaflarına mane olur. Bu öldürücü təsirə malik
maddələr vərəmundan ayrılan quercetin, kafeik turuşu və clerodane diterfenoiddir. Clerodane
diterfenoid şiş hüceyrələrinə qarşı seçici və öldürücü təsir göstərir. Vərəmumun xüsusilə yumurtalıq
xərçəngi hüceyrələrinə, hüceyrə bölünməsinə ləngidici təsirləri tapılmışdır. Bundan başqa dəri,
yoğun bağırsaq və böyrək xərçəngi hüceyrələri kimi insanın şiş hüceyrə kulturaları üzərində
öldürücü təsiri olduğu müəyyən olunmuşdur. Tərkibindəki kafeik turşusu esterlərinin şişin əmələ
gəlməsini kimyəvi olaraq dayandırdığı görülmüşdür. Bu təsir xərçəng hüceyrələrinin inkişafını
təmin edən genlər üzərində seçici toksik təsir həyata keçirir.
Vərəmum və bəzi birləşmələri keyidici təsir də göstərir. Aparılan təcrübələrin nəticəsi
göstərmişdir ki, vərəmum kokaindən 3 dəfə, prokaindən isə 52 dəfə güclü ağrıkəsici təsirə malikdir.
Bu təsir vərəmumun tərkibindəki pinocembrin, pinostrobin və kafeik turşusu esterləri sayəsində
həyata keçirilir. Hətta stomatologiyada vərəmumun keyidici olaraq istifadəsi Avropada
patentləşdirilmişdir.
Göbələk və xüsusən ayaq göbələyi kimi dəri xəstəliklərinə sağaldıcı təsir edir. Bu
orqanizmlərə təsir edən birləşmələr flavinoidlər və kafeik turşularıdır.
28
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Aparılan təcrübələr əsasında vərəmumun immun sisteminə təsiri aydınlaşdırılmışdır. Yapon
alimləri vərəmum ekstraktının insanda immun sisteminə bağlı olaraq makrofaq fəallığını təmin
etdiyini göstərmişlər. Vərəmum sitokinləri əmələ gətirən immun hüceyrələrini aktivləşdirir və
bunun əsasında da onun anti-şiş təsirini izah etmək olur.
Tərkibinin əsasını flavinoidlər təşkil etdiyinə görə güclü antioksidantlardır. Antioksidantlar
sərbəst radikalları söndürmə qabiliyyətinə malikdirlər, buna görə də lipidləri qoruyur, C vitamini və
digər birləşmələrin oksidləşməsinin qarşısını alır, dağılmalarına mane olur.
Qatılaşdırılmış vərəmum ekstraktının qan təzyiqini aşağı saldığı, sakitləşdirici təsir yaratdığı
və qlükozid əmələ gəlməsini təmin etdiyi müəyyən olunmuşdur. Tərkibində mövcud olan
dihidroflavinoidlərin kapilyar damarları gücləndirdiyi və antihiperlipidemik təsir yaratdığı müəyyən
olunmuşdur.
Arılar da vərəmumdan ən az insanlar qədər çox istifadə edir. Pətəkdə olan çatlar və deşikləri
tutur, düşmənlərdən qorunmaq üçün pətəyin uçuş bacasını kiçildir, pətəkdə öldürüb kənara çıxara
bilmədikləri düşmənləri vərəmumla zərərsizləşdirirlər.
ƏDƏBİYYAT
1. Sultanlı Q.İ “ Arıçının məlumat kitabı ” //Bakı, 1990
2. Sultanlı Q.İ “ Bal arıları aləmində ”//Bakı, 2007
3. Seyidov A.K., İbrahimov R. “ Arıçılara kömək ”//Bakı, 2013
Z.Y.XƏLİLOVA
VƏRƏMUM HAQQINDA
Vərəmum bal arıları tərəfindən pətəkdə istehsal olunan təbii məhsuldur. Işçi arılar tərəfindən
müxtəlif bitkilərin yarpaq, gövdə və tumurcuqlardan toplanan vərəmumun antiseptik, antibakterial,
immunomodulyator, antioksidant, antimutagen və sitotoksik təsirləri təcrübələr əsasında sübut
olunmuşdur. Rəngi və fiziki xüsusiyyətləri toplandığı bitkilərə görə dəyişir, arılar və insanlar
tərəfindən müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunur.
З.Ю.ХАЛИЛОВА
О ПРОПОЛИСА
Прополис является одним из природных продуктов на основе, которая производится
на пчел в ульях. Ее собирают медоносных пчел из листьев, ствола и бутон нескольких
различных растений.Прополис обладает антисептическими, антибактериальными,
иммуномодулирующими, антиоксидантными, антибиотики, антимутагенными эффекты,
которые доказали в научных исследованиях.Цвет меняется в зависимости от физических
характеристик собранных растений, пчел и мы использоваем для различных целей.
29
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Z.Y.KHALİLOVA
ABOUT PROPOLIS
Propolis is one of the nature-based products, which is produced by honeybee in hives. it is
collected by honey bees from leaves, trunk and bud of several different plants. propolis has
antiseptic, antibacterial, immunomodulatory, antioxidant, antibiotic, antimutagenic, cytotoxic
effects which are proven in scientific studies.The color varies according to the physical
characteristics of the collected plants, bees and we are use for different purposes.
30
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
TUT İPƏKQURQU CİNSLƏRİNİN OPTİMAL VƏ KASAD YEMLƏMƏ
ŞƏRAİTİNDƏ YEMLƏNDİRİLMƏSİNİN
QRENA GÖSTƏRİCİLƏRİNƏ TƏSİRİ
K.Ə.QASIMOVA
böyük elmi işçi
Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu
Gəncə şəhəri, Heydər Əliyev pr.-45
Tel.:255-04-58
Açar sözlər: ipəkçilik,cins,barama, qrena
Ключевые слова: шелководство, порода, кокон, грена
Key word: violent, breed, cocoon, seed
İpəkçilik Azərbaycan xalqının qədim məşğuliyyət növlərindən biri olmaqla, kənd
təsərrüfatının və yüngül sənayenin, eləcə də toxumçuluq sənayesinin gəlirli sahəsi kimi böyük
şöhrət qazanmışdır. 1991-ci ildə Azərbaycanda 6000 ton barama tədarük edilməklə ipəkçilik
tarixində rekord nəticə əldə edilmişdir.
Respublikamızda istehsal olunan təbii ipək həmişə öz yüksək keyfiyyətinə görə seçilmişdir.
Bu da Respublikada ipəkçiliyin inkişafı üçün əlverişli iqlim şəraitinin olmasından irəli gəlir.
1971-ci ildə Azərbaycan Elmi Tədqiqat İpəkçilik İnstitutunun nəzdində yəni Gəncə
eksperimental bazasının ərazisində Damazlıq təcrübə stansiyası fəaliyyət göstərmiş, mövsüm
ərzində 40-50 kq yüksək keyfiyyətli tut ipəkqurdu toxumu (qrena) hazırlanmışdır. Bir çox fabriklər
və zavodlar öz işini dayandırdığı kimi Damazlıq stansiyası da 1994-cü ildə öz fəaliyyətini
dayandırmışdır. Buna baxmayaraq Azərbaycan Elmi Tədqiqat İpəkçilik İnstitutunun şöbə və
laboratoriyalarında mövzularla bərabər, yüksək keyfiyyətli qrena da hazırlanır. 2012-ci ildə təkcə
“Barama və qrena istehsalının texnologiyası” laboratoriyasında 7,0 kq-dan artıq yüksək keyfiyyətli
qrena hazırlanmışdır.
Tut ipəkqurdu çox qayğısevən və bunun müqabilində yüksək məhsul verən incə bir canlıdır.
Tut ipəkqurdunun yemləndirilməsində qarşıya qoyulan ən vacib məsələlərdən biri də bir qutu
qurddan barama, ipək, eləcə də qrena məhsuldarlığının artırılmasıdır. Bu göstərici də tut
ipəkqurdunun cinslərindən və yem normasından asılı olaraq xeyli dəyişir.
Apardığımız elmi tədqiqat işinin də əsas məqsədi yeni rayonlaşdırılmış tut ipəkqurdu
cislərinin bioloji təmizliyini qoruyub saxlamaqla, aşağı yem faktoruna, yəni kasad yemləmə
şəraitinə daha dözümlü olan və həmin şəraitdə qrena göstəricilərini nisbətən yaxşılaşdıra bilən
cinsləri aşkar etməkdən ibarətdir.
Təcrübə Az.ETİİ-nin “Barama və qrena istehsalının texnologiyası” laboratoriyasında
aparılmışdır.
Təcrübənin aparılması üçün Az.ETİİ-də yaradılmış cinslərdən—Almaz, Yaşar, Gəncə 6,
Mayak 1, Mayak 2, Mayak 3 və Çinar cinslərindən istifadə olunmuşdur.
Qrenalar inkubasiyaya ipəkçilik üçün ümumi qəbul olunmuş vaxtda, yəni çəkil ağacında 3-5
yarpağın əmələ gəlməsi ilə yemləmənin başlaması üçün uyğunlaşdırılaraq qoyulmuşdur və
inkubasiya 9 gün çəkmişdir.
Qrenanın dirilmə faizini təyin etmək üçün hər bir cinsin qrenasından 200 ədəd olmaqla 3
təkrar qrena sayılıb, inkubasiyaya qoyulmuşdur.
Bundan sonra 1 qramda qrenanın miqdarını təyin etmək üçün hər bir cinsin qrenasından 100
mq-lıq 3 təkrar qrena çəkilib, sonra sayılmışdır.
31
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Qurdlar qrenadan çıxandan sonra 1 q-da qurdun sayını təyin etmək üçün yenə hər cinsin
yem verilməmiş qurdlarından 100 mq-lıq olmaqla 3 təkrar çəkilib, zəif formalin məhlulunda təsbit
olunaraq sayılmışdır.
Yemləndirilən cinslərin digər göstəriciləri ilə bərabər qrenaj göstəricilərini də öyrənmək
üçün (7 cins x 2 yemləmə şəraiti) 14 variantda yemləmə aparılmışdır. 1-ci yarımqrupun qurdları
optimal şəraitdə, 2-ci yarımqrupun qurdları isə kasad yemləmə şəraitində yemləndirilmişdir.
3-cü yaşın 2-ci günü qurdlar sayılaraq, hər birində 150 qurd olmaqla, 4 təkrardan ibarət (4cü təkrar ehtiyat) variantlar formalaşmışdır.
5-ci yaşda qurdlar çəki ilə yemlənmişdir. Qurdların yemləndirilməsi 5-ci yaşda verilmiş
yemin miqdarı istisna olmaqla, respublikamızda qəbul edilmiş aqrozootexniki şəraitdə aparılmışdır.
Belə ki, 1-ci 3 yaşda kümxanada istilik 26,00C, rütubət78,0%, 4-cü yaşda istilik 23,80C, rütubət
77,0%, 5-ci yaşda və baramasarıma vaxtı istilik 23,00C, rütubət 75,5% olmuşdur.
Optimal şəraitdə yemləndirilən qurdlara 5-ci yaşın 1-ci günündən başlayaraq hər bir qurd
üçün 30 qram olmaqla gündə 5 dəfə, kasad şəraitdə yemləndirilən qurdlar isə 5-ci yaşın 1-ci
günündən başlayaraq hər bir qurd üçün gündə 20 qram olmaqla 4 dəfə çəki ilə yemləndirilmişdir.
Qurdlar kütləvi şaxa çıxandan 7 gün sonra baramalar şaxdan yığılaraq pürzəsi təmizlənmiş,
8-ci gün isə sortlaşdırılmış, yəni normal, tompal, kar və çıxar qruplara ayrılmışdır. Sonra normal
baramalar hər cinsin hər təkrarı üzrə sayılmış və tərəzidə çəkilərək, kütləsi təyin olunmuşdur.
Təcrübənin qrena göstəricilərini təyin etmək üçün hər variantın hər təkrarından 7-8 ədəd
qrena düzümü hazırlanmış, mikroskop müayinəsindən sonra sayılaraq, tək-tək çəkilmiş və 1
düzümün sayı, çəkisi, eləcə də 1 qrenanın orta kütləsi müəyyən edilmişdir.
Təcrübənin qrena göstəriciləri cədvəl 1-də verilmişdir.
Cədvəldən göründüyü kimi qrenanın qirilmə faizi ən yüksək Gəncə 6 (96,5%), Almaz
(94,8%) və Yaşar (94,0%) cinslərində olmuşdur.
1 qramda və 1 qutuda (29 q-da) qrenanın miqdarı isə ən yüksək Çinar (1800 əd.; 5249 əd.)
cinsində olmuşdur.
Düzümdə qrenanın miqdarı və orta kütləsinə görə isə yenə olduqca bir-birinə yaxın rəqəmlər
alınmışdır. Belə ki, optimalda ən yüksək rəqəm 691 əd. və 419 mq-sa, kasadda bu rəqəmin ən aşağı
654 əd. və 366 mq olmuşdur.
1 qrenanın orta kütləsinə görə yalnız Çinar cinsində bir az geriləmə görünür.
Yerdə qalan cinslərdə məqsədə uyğun rəqəmlər alınmışdır. Beləliklə bir qrenanın orta
kütləşi 0,560 mq ilə 0,627 mq arasında dəyişmişdir.
Məsələn, Almaz cinsində optimal şəraitdə 1 qrenanın orta kütləsi 0,609 mq olduğu halda,
kasad yemləmə şəraitində 0,607 mq olmuşdur. Hətta Mayak 3 cinsinin optimal şəraitində 0,557 mq
olduğu halda, kasad şəraitdə 0,574 mq olmuşdur.
32
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Cədvəl 1
Təcrübənin qrena göstəriciləri
Cinslərin adı
Almaz
Yemləmənin
şəraiti
optimal
Qrenanın
dirilmə
faizi
1 q-da
qrenanın
miqdarı,
ədəd
1 qutuda
(29 q-da)
qrenanın
miqdarı,
ədəd
94,8
1660
4814
kasad
Yaşar
optimal
94,0
1680
4872
kasad
Gəncə 6
optimal
96,5
1650
4785
kasad
Mayak 1
optimal
92,8
1750
5075
kasad
Mayak 2
optimal
93,2
1730
5017
kasad
optimal
Mayak 3
93,7
1780
5162
kasad
Çinar
optimal
90,3
1800
5249
kasad
Düzümdə qrenanın
miqdarı,
ədəd
orta
kütləsi,
mq
1
qrenanın
orta
kütləsi,
mq
675
411
0,609
666
404
0,607
691
413
0,598
648
378
0,583
668
419
0,627
656
392
0,597
691
405
0,586
649
368
0,567
687
409
0,595
649
373
0,575
678
378
0,557
662
380
0,574
656
409
0,610
654
366
0,560
Beləliklə, apardığımız 3 illik təcrübə nəticəsində belə qənaətə gəlmək olur ki, qurdları kasad
yemləmə şəraitində yemlədikdə qrena göstəricilərinə mənfi təsir göstərmir. Təcrübə bundan sonra
1 il də aparılacağına görə son nəticəni o vaxt söyləyə biləcəyik.
33
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
ƏDƏBİYYAT
1. Abbasov B.H., Həsənov N.M., Həsənova E.M. və b. Böyük yaşlarda verilən yemin
miqdarının tut ipəkqurdunun produktiv və reproduktiv göstəricilərinə təsiri. Az. ETİİnin elmi əsərlərinin məcmuəsi. XVI c., Gəncə, 2004.
2. Axundov Z.A., Hümbətov İ.M. Tut ipəkqurdlarının yeni aqrozootexniki
tövsiyyələr. Bakı, 1978.
3. Əfəndiyev Z. İpəkçilik, Bakı, 1964.
4. Məmmədov Q.M., Həsənova E.M. və b. Yeni yaradılmış və rayonlaşdırılmış tut
ipəkqurdu cins və hibridlərin məhsuldarlığını təmin edən müvəqqəti texnologiyaların
işlənib hazırlanması və tətbiqi. Az. ETİİ-nin hesabatı.
K.Ə. QASIMOVA
TUT İPƏKQURDU CİNSLƏRİNİN OPTİMAL VƏ KASAD YEMLƏMƏ ŞƏRAİTİNDƏ
YEMLƏNDİRİLMƏSİNİN QRENA GÖSTƏRİCİLƏRİNƏ TƏSİRİ
3 illik təcrübə nəticəsində belə qənaətə gəlmək olur ki, qurdları kasad yemləmə şəraitində
yemlədikdə qrena göstəricilərinə mənfi təsir göstərmir.
К.А. КАСУМОВА
ДЕЙСТВИЕ КОРМЛЕНИЯ НА ПОКАЗАТЕЛИ ГРЕН ПРИ КОРМЛЕНИЕ
ТУТОВОГО ШЕЛКОПРЯДА В СКУДНЫХ И ОПТИМАЛЬНЫХ УСЛОВИЯХ
При проведение 3-х летних опытов, можно прийти к выводу, что кормление тутового
шелкопряда при скудных кормовых условиях положителъно действует на показатели грен.
K.A.GASIMOVA
FEEDING ACTION ON SEED INDICATORS AT FEEDING SILKWORM UNDER
POOR AND OPTIMUM CONDITIONS
At carrying out of 3 summer experiences, it is possible to come to conclusion, that feeding
of a silkworm under poor fodder conditions positively operates on seed indicators.
34
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
ARIÇILIĞIN YEM BAZASINI TƏŞKİL EDƏN
BİTKİLƏRƏ DAIR
M.M. HƏSƏNOVA
böyük elmi işçi
Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçılık İnstitutu
Gəncə şəhəri, Heydər Əliyev pr.-45
Tel.: 255-04-58
Açar sözlər: arı, bal, bitki, zona, çiçək tozu, nektar.
Ключевые слова: пчела, мед, растение, зона, цветочное пыльца, нектар.
Key words: bee, honey, a plant, a zone, flower pollen, nectar.
Azərbaycan Respublikasının ərazisi zəngin floraya malikdir. Nisbətən böyük olmayan ərazidə
dünyada rast gəlinən bütün bitki növlərinin demək olar ki, hamısı yayılmışdır. Azərbaycanda
təxminən 4500 növ ali, sporlu çiçəkli bitkilər mövcuddur. Növlərin ümumi sayına görə
Azərbaycanın florası Qafqazın başqa respublikalarına nisbətən xeyli zəngindir. Respublikamızda
rast gəlinən bitki növləri Qafqazda bitən bitki növlərinin ümumi miqdarının 66%-ni təşkil edir.
Qafqaz və başqa regionlarda geniş yayılmış bitki növləri ilə yanaşı Azərbaycanın florasında kifayət
sayda yalnız Azərbaycan və onun nisbətən kiçik rayonları üçün xarakterik olan 240-a yaxın
endemik bitki növləri də vardır. Bitki örtüyünün yayılmasını regionun fiziki-coğrafi cəhətdən
formalaşması, müasir torpaq iqlim şəraiti, şaquli zonalıq və bir sıra digər amillər də şərtləndirir.
Azərbaycanın bitki tərkibinə çoxlu miqdar faydalı dərman bitkiləri, yabanı meyvə və bal verən
bitkilər daxıldır. Respublıkamızda balverən bitkilərin zəngin-liyı arıçılığı intensiv inkişaf
etdirməyə imkan verir. Bunun ücün mövcud yem bazasından səmərəli istifadə etmək lazımdır.
Bitki balverən bitkilər sırasında o zaman daxil edilə bilər ki, onun çiçəklə-rinin ifraz etdiyi
nektar arılar tərəfindən qida məhsulu kimi istifadə edilir. Aran rayonlarında balverən təbii bitkilərin
və kənd təsərrüfatı bitkilərinin çiçəkləmə dövrü ilin ayrı-ayrı vaxtlarına düşdüyünə görə arıçılıq
mövsümünü aşağıdakı dövrlərə bölmək olar: ilk dövr, əsas dovr və son dövr. Respublikalarımızın
aran rayonlarında oturaq arıcılığın təşkili ücün real imkanlar vardır. Bu rayonlar içərisində Şəmkir,
Tovuz, Qazax, Ağstafa və Goranboy arıçılığın inkişafı üçün çox əlverişlidir.
Azərbaycanın florasında nektar ifraz edən və çiçək tozu verən 500-ə yaxın bitki növü
müəyyən edilmişdir. Bunların 30%-dən çoxu balverən bitkilərdir.
Nektar ifraz etmə qabiliyyətinə görə balverən bitkiləri üç qrupa bölürlər:
Birinci qrupa aid olan bitkiləri beş əsas xüsusiyyətə malik olmaları ilə xarakterizə edirlər:
bitkinin çiçəyi daha çox nektar ifraz etməli, nektarın tərkibində şəkərin faizi çox olmalı , şəkərlər
içərisində fruktoza, qlükoza çoxluq təşkil etməli, bitkilərin çiçək açma müddəti uzun sürməli və hər
hektar sahədən 20 kq-dan çox bal götürülməlidir. Bu tip bitkilərin böyük əksəriyyəti birinci dərəcəli
balverən bitkilər sırasına aid edilir.
İkinci qrup balverən bitkiləri eyni xüsusiyyətə malik olmaqla, hər hektardan 20 kq-dək bal
toplanır.
35
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Üçüncü qrup balverən bitkilərinin hektarının tərkibində saxaroza çoxluq təşkil etdiyindən,
arılar belə bitkilərin nektarını az toplayır və bəzən də heç toplamır.
Respublikanın birinci dərəcəli balverən bitkiləri arasında ən yaxşı nektar ifraz edən 100 növ
aşkarlanmışdır. Buraya yonca, biyan, qanqal, moruq, faseliya, yemiş, yarpız və s.bitkilər aiddir.
Kənd təsərrüfatında da əsas bal verən bitkilərə misal olaraq qarabaşaq, xaşa, raps, keşniş, günəbaxan, pambıq və xəşəmbülün bəzi növlərini göstərmək olar. Yabanı halda bitən bal verən bitkilərə isə ağcaqayın və söyüdün bəzi növlərini, sarı və ağ akasiyanı, cökəni və s. göstərmək olar. Arıçılığı müvəffəqiyyətlə inkişaf etdirmək və yüksək keyfiyyətli bal əldə etmək üçün müt-ləq yaxşı
mədəni və yaxud təbii baza olmalıdır. Aydındır ki, arı ailələrini bitkiləri az olan sahədə saxladıqda
əlavə tədbirlər görülmədən yaxşı nəticələrə nail olmaq mümkün deyil. Ona görə də hər bir arıçı öz
arı ailələrini yaxşı bal verən bitkilər olan sahədə və ya ona yaxın yerdə yerləşdirməlidir. Belə
olduqda o yaxşı key-fiyyətli bal almağa nail olacaq və onun təsərrüfatı iqtisadi cəhətdən rentabelli
olacaqdır.
Arıların çiçəklərə qonması intensivliyi onların ifraz etdiyi nektarın kimyəvi tərkibindən
asılıdır.
Arılar çiçəkdən həm nektar və həm də çiçək tozu yığırlar. Arıların çiçək tozu yığması vaxtının
arıçılar ücün böyük əhəmiyyəti vardır. Aran rayonlarının çiçək to-zu verən bitkiləri mart ayının
əvvəlindən iyunun əvvəlinədək bərabər surətdə lazımı qədər çiçək tozu verə bilirlər. Burada arılar
iyul ayında çiçək tozunu nisbə-tən az toplayırlar.
Aprel ayında dağ zonasında arılar çiçəklərdən əsasən nektar toplayırlar. Respublikamızda
balverən bitkilərin zənginliyı burada arıçılığı dörd dəfədən çox artırmağa imkan verır. Bunun üçün
mövcud yem bazasından səmərəli istifadə etmək lazımdır. Arıxana arı ailələrinin açıq havada
saxlandığı yer hesab edilir. Arıxanalar balverən geniş bitki sahələrində yerləşdirilməlidir.
Nektar ayırma və çiçək tozu vermə qabiliyətinə görə fərqlənən aşağıdakı bitkiləri qeyd etmək
olar:
Yonca- (Trifolium)- paxlalılar fəsiləsinə mənsub olan çoxillik yem bitkisidir.
Respublikamızda əkin sahəsinə görə yem bitkiləri içərisində birinci yer tutur. Yonca yüksək
keyfiyyətli ot verən məhsuldar bitkidir. Yoncanın quru otunun tərkibində 18% protein, 30,2%
sellüloza, 39,4% azotsuz ekstrativ maddə, 2,7% yağ, müxtəlif vitaminlər, habelə fosfor, kalsium
və s. elementlər olur. Yonca tarlada 10-25 il qala bilir. Lakin ilk 2-8-ci illərdə daha çox məhsul
verir. Bal verən bitkidir. Yoncanın dünya florasının tərkibində 300-dən artıq növü yayılmışdır.
Qafqazda 60, o cümlədən Azərbaycanda 43 növünə rast gəlmək olar. Onlardan: Boşmeyvə
yonca və
ya Çiyələyəbənzər
yonca ( Trifolium
fragiferum )
Çəmənlik
üçyarpaq
yoncası ( Trifolium pratense ), İkiləpəlilər ( Dico-tyledones və ya Magnoliopsida) — örtülü
toxumlu bitki sinfi, (Trifolium albo-purpureum) , (Trifolium alexandrinum ) ,( Trifolium
amoenum), və sairə.
Yonca növlərinin əksəriyyəti qiymətli bal verən, yem, dərman, boyaq, qida və bəzək bitkisi
hesab edilir. Onlardan : Ağ yonca (Trifolium repens)– Ağ yoncanın yaşıl hissəsinin tərkibindən
21,7% selüloza, 0,25% saponin, kumestrol, tirfoliol, dafnoretin, umbelliferon, bikumal 3, 4, 7triqidroksiflavon formononetin, bioxanin, daudzein, qenistein kversetin, izokversitrin, ononin, 7qlükozid bioxanin, kampferol flavonoidləri, yarpaqlarından fruktoza, qlükoza, ksiloza, saxaroza,
fruktozilffuktoza, ffuktozilqlikoza, rafmoza, maltoza karbohidratları, malin, yantar, fumar qliserin,
alma, limon, üzvi turşular, C, P, karotin, 11,1-11,8% piyli yağ və s. maddələr toplanmışdır.
36
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Çəmən yoncası (Trifolium pratense ) – Çəmən yoncasının kök, yerüstü hissəsinin və
çiçəklərinin tərkibindən pratenzein gempferol, formononetin, qenistein, qaidzein, bioxanin,
kversetin, qeniskozin, rotindin, ononin, izoramnetin, izotrifolin, pektolinadin, pratol, trifolin,
trifolitin, pratoletin flavonoidləri, peonidin, delfinidin, petunidin, malvidin antosianları, sitosterin,
10%-ə qədər saponin, C, B, E, K və karotin vitaminləri, kumarin, nişasta, qlükoza, maltaza,
izomaltoza, 18,6-24% həll olan şəkər, 8%-ə qədər aşı maddəsi, psevdokumoxinon, xinon, qlükozid,
psevdokumoxinon, toluxnon, mum, 0,28% efir yağı, 6,8% lipid, və s. maddələr tapılmışdır.
İydə- ( Elaeagnus) – iydəkimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi. Azərbaycanda 2 növü yayılıb:
ensizyarpaq iydə (Eleagnus angustifolia) və Xəzər iydəsi (Eleaegnus caspica). Yuxarıda
göstərilənlərdən başqa, Azərbaycanda 2 növ iydə becərilir. Onlardan biri tikanlı və ya daim yaşıl
iydə (E. pungens), o biri isə şərq iydəsi (E. orientalis) adlanır. İydə meyvəsinin lət hissəsində 40 %ə qədər şəkərlər vardır ki, bunların da 20%-ni qlükoza və fruktoza təşkil edir. Bundan əlavə
tərkibində selik, zülali maddələr, aşı maddələr, C vitamini, üzvi turşular, boyayıcı maddələr də
vardır. Meyvəsinin lət hissəsi kalium və fosfor duzları ilə zəngindir.
Akasiya-( Robinia pseudoacacia)- Azərbaycanda akasiyanın 3 növü becərilir, bunlardan da
ağ akasiya daha geniş miqyasda yetişdirilir. 25 -30 metr hündürlükdə ağac olub, qüvvətli kök
sisteminə malikdir. Gövdəsinin qabığı qəhvəyi rəngdədir, yarpaqları oval və ya uzunsov
yumurtavaridir, qısa saplaqlıdır. Çiçəkləri ətirlidir, ağ və ya çəhrayıdır, çiçək kasacığı zəngvaridir.
Salxımvari çiçək qrupları uzun və saplaqlıdır. Meyvəsi yastı uzunsov paxladan ibarətdir. Toxumları
uzunsov, qəhvəyi rənglidir, üzəri hamardır. Aprel ayından iyun ayına kimi çiçəkləyir, meyvələri
oktyabrda yetişir. Azərbaycanda parklarda, bağlarda geniş becərilir. Bəzən yabanı halda Böyük
Qafqazın cənub rayonlarında tək-tək də rast gəlinir.Çiçəklərində flavon qlikozidi, robinin və
ribogenin adlı boyayıcı maddə, 0,12%-ə qədər efir yağı vardır.Ağ akasiya yarpaqlarında 20-30 %-ə
qədər mq karotin və 230-370% mq askorbin turşusu, toxumlarında 12%-ə qədər piyli yağ müəyyən
edilmişdir.
Qanqal ( Cirsium) — mürəkkəbçiçəklilər fəsiləsindən bitki cinsi. Çoxillik, az hallarda ikiillik
otlardır. Çiçəkləri boruşəkilli olub, səbətcik formalı çiçək qrupunda yerləşir. Çiçək sarığı və
yarpağının kənarı tikancıqlı, toxumları uçağanlıdır. Şimal yarımkürəsində 200, Qafqazda 60,
Azərbaycanda isə 32 növü yayılmışdır. Gövdəsinin hündürlüyü 50-130 sm, yarpaqları oturaqdır.
Şaquli kökləri 3-5 m dərinliyə gedir, yan köklər yaruslarda yerləşir. Toxumla və vegetativ yolla
çoxalır, balverən bitkidir.
Nar- ( Punica granatum) — punicaceae fəsiləsindəndir. Narın elmi adı iki latın sözünün
birləşməsindən əmələ gəlmişdir. "Punica" - tünd qırmızı və ya parlaq qırmızı, "granatus" isə dənə
deməkdir. Narın tərkibində 8-19% qlükoza və fruktoza, 1% saxaroza, şirin sortlarda 0,2-2%, turşaşirin sortlarda 2-3%, turş narlarda isə 3-7% limon turşusu vardır. Bundan başqa nar şirəsində 0,53%
mineral maddə, 0,50% azotlu maddə, 7 mq% C vitamini, qabığında 11,85% aşı maddəsi, 9,07%
sellüloza, 5,38% pektin maddələri, 14,1% reduksiyaedici şəkər, 1% turşu vardır.
Cökə - (Tilia) - əməköməcikimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi. Ən qiymətli bal verən bitkidir.
Cökə ağacı yarpaqları Şimal yarımkürəsinin bütün ilıq bölgələrinin gilli, sərin və nəmli
torpaqlarında yetişir. Sürətlə böyüyən və 20-25 sm-ə kimi uzanan cökə ağaclarının gövdələrinin
diametri 1.5 m belə ola bilər. Əvvəlcə düz olan gövdə qabığı, ağac yaşlandıqca çatlayır. Üstü tünd
yaşıl yarpaqları uzun saplı, ürək formasında və kənarları da düzdür.Yarpağın boz və ya gümüş
37
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
rəngindəki alt tərəfində qılcıqlar var. İyun-avqust ayları arasında açan sarımtıl rəngli xüsusi xoş
ətirli çiçəklərinin 3-5-i bir yerdə, yarpaqların orta damarına bağlı və sarılı vəziyyətdə olur. Ağacın
tək toxumlu meyvəsi minik, yuvarlaq və qurudur. Cökə ağacı toxumu, gövdə çəlikləri ilə və ya boy
atan köklərinin ayrılıb əkilməsi ilə çoxaldılır.Cökənin çiçək və yarpaqlarında qlükozit, tanen,
yapışqan bitki mayesi və tərkibində farnesol olan uçucu yağ mövcuddur. Xüsusilə çiçək və
yarpaqları tibbi təsirlərindən ötürü istifadə edilən cökə ağacının ağ, yumşaq və homogen taxtası
heykəltəraşlıq və bənzəri işlərdə, gövdə qabıqları boyaçılıq və xələt istehsalında istifadə
edilməkdədir. Hündürlüyü 30 metrə çatan ağac bitkisidir. Dilşəkilli iri çiçəkaltlığına
malikdir.Ürəkyarpaq cökə yabanı halda MDB-nin Avropa hissəsinin cənub və orta qurşaqlarında
yayılmışdır. Enliyarpaqlı və qarışıq meşələrdə bitir. Parklarda, bağlarda, yolların kənarında və digər
yerlərdə bəzək bitkisi kimi əkilir. Ürəkyarpaq cökə Azərbaycanda Kiçik Qafqazda və Quba
rayonunda təsadüf edilir. Dərman xammalı kimi cökənin çiçəkləri- Flores Tiliae istifadə olunur.
Növlərindən: Amur cökəsi (Tilia amurensis .) Gümüşü cökə (Tilia argentea ) , Beqoniyayarpaq
cökə (Tilia begonifolia),Qafqaz cökəsi (Tilia caucasica),Ürəkvari cökə, Kiçikyarpaq cökə (Tilia
cordata), Avropa cökəsi (Tilia europaea )İriyarpaq cökə (Tilia grandifolia), Enliyarpaq cökə (Tilia
plathyphyllos),Prilipko cökəsi (Tilia prilipkoana ), Sibir cökəsi (Tilia sibirica ).
Xaşa - Xaşanın 140-dan çox növü vardır. Lakin onlardan əsasən 4 növü mədəni şəkildə
becərilir: 1) Səpin xaşası (çöl noxudu yarpaqlı); 2) Zaqafqaziya xaşası; 3) Qumluq xaşası; 4)
Yüksəkboylu xaşa. Azərbaycanda əsasən Zaqafqaziya xaşa növü becərilir. Xaşa bal verən bitkidir.
Xaşa torpağı münbitləşdirən bitkidir. Kökləri ilə 1 hektarda 140-200kq azot birləşmələri toplayır.
Soyuğa və quraqlığa davamlı olmasına görə müxtəlif torpaq-iqlim şəraitində becərilir. Quru otunun
tərkibində 16,6, yaşıl otunun tərkibində isə 18,2% protein olur. Bir sentner quru otunda 53,5, yaşıl
otunda isə 17,2 yem vahidi olur.Xaşanın mil kökü 3-6 metrə qədər torpağın dərinliyinə işləyir.
Torpaq səthindən 10-20 sm dərinlikdən başlayaraq köklər yan tərəflərə şaxələnir, onların üzərində
yumrular əmələ gəlir. Xaşa bitkisi arıçılıqda mühüm yem bazasıdır.
Yeni arı cinslərinin yaradılması texnologiyası mövzusunda apardığımız tədqiqat işi
R.Hüseynov adına Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutunun Faxralı kəndində yerləşən
bazasında aparılır.
Bunun üçün Faxralı təcrübə stansiyasında böyük sahələrdə bal verən bitkilər: yonca, iydə,
akasiya, cökə, qladisiya, nar, biyan, yulğun, xəşəmbül, qanqal və s. əkilmişdir. Bu ıl isə
akasiyalardan yekə və xırda dıkanlılar, zeytun, iydə, gilas, ərik,alma,fındıq, qarağat
əkilmişdır.İrəlidə isə yonca-ag çıçək və qırmızı çıçək, xaşa gızıl qül və s. bitkilərin əkilməsi nəzərdə
tutulmuşdur.
ƏDƏBİYYAT
1. Seyidov A.,İbrahimov R. Arıçılara kömək. “ Müəllim” nəşriyyatı Bakı, 2013, s.3-8
2. Sultanlı H.Q. Bal arıları aləmində.”Azər” nəşriyyatı // Bakı, 2007,112-136s.
3. Ковалев А.М.,Нуждин А.С. и др. Учебник пчеловода., Москва 1958г.,629с.
38
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
M.M.HƏSƏNOVA
ARIÇILIĞIN YEM BAZASINI TƏŞKİL
EDƏN BİTKİLƏRƏ DAİR
Respublikamızda bal verən bitkilərin zənginliyi arıçılığı bir necə dəfədən çox artırmağa
imkan verır. Bunun üçün mövcud yem bazasından səmərəli istifadə etmək lazımdır.
М.М.ГАСАНОВА
РАСТЕНИЯ СОЗДАЮШИЕСЯ КОРМОВУЮ БАЗУ В ПЧЕЛОВОДСТВЕ
Богатство медоносных растений в республике увеличивает развитие пчеловодство в
несколько раз. Для этого необходимо эффективно использовать существующую базу.
M.M.GASANOVA
PLANTS SOZDAYUSHIESYA PREY IN BEEKEEPING
The riches of melliferous plants in republic increase development beekeeping several
times. For this purpose it is necessary to use existing base effectively.
39
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
II.TUTÇULUQ
ÇƏKİL PLANTASİYASINA ÜZVİ VƏ MİNERAL GÜBRƏLƏRİN
VERİLMƏSİNİN TORPAQDA QİDA MADDƏLƏRİNİN
MİQDARINA TƏSİRİ
Ə.H.SADIXOV
biologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
R.K.XƏLİLOVA
aqrar elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
T.N.HACIYEVA
böyük elmi işçi
Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu
Gəncə şəhəri, Heydər Əliyev pr.-45
Tel.: 255-31-23
Açar sözlər: torpaq, mineral maddələr, peyin, azot, fosfor, kalium, münbitlik, əkin qatı,
aqrokimyəvi göstəricilər
Ключевые слова: почва, минеральные вещества, навоз, азот, фосфор, калий,
плодородие, пахотный слой, агрохимические показатели
Key words: soil, mineral substonces, nitrogen, phosphorus, potassium, topsoil,
aqrochemical parameters
Kənd təsərrüfatının maddi texniki bazasının möhkəmləndirilməsi, onun səmərəliliyinin
yüksəldilməsi, bütün keyfiyyət göstəricilərinin yaxşılaşdırılması həmişə öz aktuallığını saxlayır.
Hazırda üzvi və mineral gübrələr istehsalının yüksək sürətlə artdığı bir vaxtda onlardan
səmərəli istifadə edilməsi çox vacibdir.
Aqrar siyasətin əsas məqsədi kənd təsərrüfatını yüksək dərəcədə səmərəli və məhsuldar
sahəyə çevirməkdən, respublikamızın hər növ kənd təsərrüfatı məhsulu ilə təmin olunması
səviyyəsini xeyli artırmaqdan, kənd təsərrüfatı məhsullarının keyfiyyətini yaxşılaşdırmaqdan,
əhalinin ərzaq təhlükəsizliyini tam təmin etməkdən ibarərdir.
Suvarılan əkinçilikdə çəkil plantasiyalarının yarpaq məhsuldarlığını artırmaq üçün peyin,
azot, fosfor, kalium gübrələrinin tətbiqi əsas amillərdəndir. Üzvi və mineral gübrələrdən yüksək
aqrotexniki qaydalar əsasında istifadə edildikdə çəkil əkinlərinin yarpaq məhsuldarlığını iki dəfəyə
qədər yüksəltmək mümkündür (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7)
Yarpağından tut ipək qurdlarını yemləmək məqsədilə əkilmiş tut ağaclarının
məhsuldarlığının yüksəldilməsində mineral gübrələrin böyük əhəmiyyətə malik olmasına
baxmayaraq onların təsirindən torpaqların münbitliyinin dəyişməsinin bəzi nəzəri və praktiki
məsələləri kifayət qədər öyrənilməmişdir.
Gübrələrin səmərəliliyi onların torpağa hansı birləşmə şəklində verilməsindən çox asılıdır.
Çəkil bitkisinin qidalanmasında əsas məsələlərdən biri də torpaqda azot, fosfor və kalium
toplanması, yarpaq məhsulunun formalaşmasında bitkilər tərəfindən onların mənimsənilməsi,
habelə vegetasiya dövründə yarpağın kimyəvi tərkibinin dəyişməsidir.
Müxtəlif torpaqlarda qida elementlərinin səfərbərliyə alınması eyni intensivlikdə getmir, bu
qida maddələrindən ibarət olan birləşmələrin xarakterindən, iqlim şəraitindən, torpağın xassəsindən
və aqrotexnikanın səviyyəsindən asılıdır. Buna görə də torpağın effektli münbitliyini və bitkilərin
məhsuldarlığını yüksəltmək üçün üzvi və mineral maddələrin tətbiqinin böyük əhəmiyyəti vardır.
40
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Bitkilər torpaqdakı suda və zəif turşularda həll olan birləşmələr formasında, eləcə də
mübadilə yolu ilə udulmuş vəziyyətdə olan qida maddələrini mənimsəyə bilir.
Azot, fosfor və kalium gübrələrinin peyin zəminində verilməsinin təsirindən çəkil ağacları
əkilmiş torpaqlarda hidroliz olunan azotun, mütəhərrik fosforun, mübadiləvi kaliumun, humusun,
karbonatlığın, mühit reaksiyasının (PH) miqdarının çəkilin vegetasiya dövründə necə dəyişməsi
dinamikasını öyrənmək üçün Az.ETİİ-nin Faxralı təcrübə bazasında1982-ci ildə Xanlar-tut sortu ilə
salınmış alçaq gövdəli plantasiyada 2011-ci ildən başlayaraq çöl təcrübələri aparılmışdır.
Təcrübənin məqsədi 20 ton peyinin zəminində hektara t.e.m. hesabı ilə azot – 90,120; fosfor
– 45,60,90 və kalium -45,60,90 kq dozalarda və müxtəlif müddətlərdə verilməsinin çəkilin ümumi
məhsuldarlığına təsirini öyrənməkdir. Üzvi və mineral gübrələr aşağıda verilmiş sxemə uyğun
olaraq payızın sonunda və yazda tumurcuqlar açan vaxtı cərgələrin uzununa və bitkilərdən 30-40
sm aralı açılmış şırımlara 18-20 sm dərinlikdə verilmiş və kultivatorla basdırılmışdır. Bütün
vegetasiya müddətində cərgəarası qara herik halında saxlanmışdır.
Təcrübə sahəsinə üzvi və mineral maddələrin verilməsi sxemi
S.s.
Üzvü və mineral gübrələrin dozaları
Noyabr
(payızda)
Aprel
(yazda)
1
Gübrəsiz (nəzarət)
-
-
2
Peyin 20 t/ha (Zəmin)
zəmin
-
3
Zəmin + N90P45K45
zəmin + P45K45
N90
4
Zəmin + N90P60K60
zəmin
N90P60K60
5
Zəmin + N90P60K60
zəmin + P60K60
N90
6
Zəmin + N120P60K60
zəmin +P60K60
N120
7
Zəmin + N120P90K90
zəmin + P90K90
N120
8
Zəmin +N120P90K90
zəmin
N120P90K90
Qeyd: ammonium şorası (NH4NO3) t.e.m. – 34%
superfosfat (P2O5)
– 18%
kalium oksidi (K2O)
– 52,4%.
Peyinin tərkibində isə orta hesabla N – 0,5%, P – 0,20-0,25%, K – 0,6%-dir.
Bu məqalədə hektara 20 ton peyinin zəminində müxtəlif müddətlərdə və dozalarda verilmiş
mineral gübrələrin torpaqda qida maddələrinin miqdarına təsiri haqda məlumat verilir. Belə ki,
2010-cu ildə təcrübəyə başlamazdan əvvəl (12.11.2010) yəni payızda, 2012-ci ildə isə mart
(18.03.2012) ayında torpaqda olan qida maddələrinin miqdarını təyin etmək üçün 0-20 sm, 20-40
sm, 40-60 sm və 60-80 sm-lik dərinlikdən 4 quyudan 16 torpaq nümunəsi götürülmüş və Ağcabədi
şəhəri AİM Aqroservis və Torpaq, Su və Yem analizi laboratoriyasında öyrənilmişdir.
Təcrübənin sxeminə uyğun olaraq 2012-ci və 2013-cü illərdə də təcrübə sahəsinə üzvi və
mineral maddələr verilmişdir. 2013-cü ildə isə hər bir üzvi və mineral gübrə verilmiş variantdan,
yəni 8 quyudan ayrılıqda 0-20 sm, 20-40 sm, 40-60 sm, 60-80 sm-likdən torpaq nümunəsi
götürülmüş, yenə Ağcabədidə aqrokimyəvi analizi aparılmışdır. Bu işdə əsas məqsəd mineral
maddələrin torpaqda artım dinamikasını öyrənmək olmuşdur.
41
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Aldığımız məlumata görə ümumi azot Kyeldal üsulu ilə, mütəhərrik fosfor – torpağa A
reaktivi (NH4F + HCl) ilə təsir etməklə, mübadiləvi kalium – torpağa Ammonium asetatla təsir
etmək yolu ilə, humus – Tyurin üsulu ilə və karbonatlıq – Şyebler metodu ilə təyin edilmişdir.
Torpaq nümunələrinin aqrokimyəvi xassələrinə dair 2010-cu ilin məlumatları 1-ci cədvəldə
verilmişdir. Göründüyü kimi Xanlar-tut sortundan ibarət 0,7 ha plantasiyanın yerləşdiyi torpaq
sahəsinin diaqonalı boyunca 4 quyudan götürülmüş torpaq nümunələrində öyrənilmiş aqrokimyəvi
göstəricilər yalnız əkin qatı üzrə verilmişdir. Həm də bu göstəricilər təcrübəyə başlamazdan əvvəl
aparılmış torpaq analizinin nəticələridir.
Cədvəl 1-dən aydın olur ki, torpağın yuxarı qatlarında öyrənilən aqrokimyəvi göstəricilərin
miqdarı aşağı qatlarla müqayisədə daha yüksək olmuşdur. Belə ki, 0-20 sm və 20-40 sm-lik qatda,
yəni fəal köklərin daha çox yayıldığı hissədə azot uyğun olaraq 0,235 və 0,220% təşkil etdiyi halda
60-80 sm-lik torpaq qatında 0,105 faiz olmaqla 2 dəfə azalmışdır.
Cədvəl 1.
Həll olmuş duzların
cəmi miqdarı (TDS)
%-lə
Elektrik keçiriciliyi
(Ec) ds/m
20,61
235
4,7
8,0
8,1
0,1
0,133
2,66
20-40 sm
0,220
13,74
169
4,4
7,9
8,1
0
0,090
1,80
40-60 sm
0,135
13,74
146
2,7
8,7
8,1
0,1
0,120
2,41
60-80 sm
0,105
9,16
138
2,1
7,4
8,2
0,2
0,153
3,05
Çox zəif
Çox zəif
orta
orta
qələvi
duzsuz
duzsuz
duzsuz
Çox zəif
Çox zəif
orta
orta
qələvi
duzsuz
duzsuz
duzsuz
Çox zəif
Çox zəif
orta
qələvi
duzsuz
duzsuz
duzsuz
Çox zəif
Çox zəif
orta
qələvi
zəif
zəif
duzsuz
Təmin
olunması
Humus %
Karbonat %
0,235
Azot
%
NaCl
%
Mühit reaksiyası
PH
Mübadiləvi kalium mq/kq
Duzluluq
0-20 sm
Məzmun
2
Mütəhərrik fosfor mq/kq
Təcrübə sahəsinin torpağının aqrokimyəvi xassələri (2011-ci il)
orta
s.a
orta
s.a
Tut bitkisinin mənimsəyə bildiyi şəkildə olan mütəhərrik fosforun miqdarı 0-20 sm-lik qatda
20,61 mq/kq olduğu halda, növbəti qatlarda kəskin şəkildə azalmış və 60-80 sm-lik qatda 9,16
mq/kq təşkil etmişdir. Oxşar qanunauyğunluq mübadiləvi kaliumun miqdarına görə də müşahidə
edilmişdir. Belə ki, 0-20, 20-40, 40-60 və 60-80 sm-lik qatlarda onun miqdarı uyğun olaraq 235,
169, 146 və 138 mq/kq olmuşdur. Deməli azot və fosforun miqdarına görə təcrübə sahəsi çox zəif,
kaliumun miqdarına görə isə orta dərəcədə təmin olunmuş torpaq kimi səciyyələnmişdir. Təcrübə
sahəsinin torpağında humusun miqdarı 0-20 sm-lik qatda 4,7% olmuş, 60-80 sm-lik qatda isə 2,1%
42
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
təşkil etmişdir, yəni birinci qatda yüksək olsa da bütünlükdə orta dərəcədə qiymətləndirilmişdir ki,
bu da hər il sahədə yarpaq və alaq bitkiləri çürüntülərinin toplanması hesabına baş vermişdir.
Cədvəl 1-dən göründüyü kimi karbonatlar təcrübə sahəsinin torpağında qatlar üzrə nisbətən
az fərqlənməklə 7,4-8,7% arasında dəyişmişdir ki, bu da orta dərəcə hesab edilir.
Çox qiymətli göstəricilərdən biri sayılan mühitin reaksiyası, yəni PH-ın qiyməti 8,1-8,2
arasında dəyişmişdir ki, bu da təcrübə sahəsinin qələvi torpaqlara aid olduğunu göstərir.
Torpağın duzluluğuna dair verilmiş rəqəmlərdən aydın olur ki, yeraltı qrunt suları çox
dərinlikdədir və torpaqda hər hansı duzluluq müşahidə edilmir. Beləliklə təcrübə sahəsinə üzvi və
mineral gübrələrin verilməsinin vacibliyi torpaq analizinin nəticələri ilə bir daha təsdiq edilmiş və
aparılan təcrübənin elmi və praktiki aktuallığı aydın olmuşdur.
Təcrübə sahəsinə yuxarıda göstərilən sxemə uyğun olaraq 2011-ci və 2012-ci ildə üzvi və
mineral gübrələr verilmişdir. Hər il ağaclar istismar edilmiş və təbii ki, torpaqda olan qida
maddələri yarpaq, meyvə və budaqlar, eləcə də köklər vasitəsilə mənimsənilmiş və torpaqdan
çıxarılmışdır. Odur ki, 2012-ci ildə torpaq nümunələri yenə əkin qatları üzrə götürülmüş, yenə
aqrokimyəvi göstəricilər müəyyən edilmiş və nəticələr 2-ci cədvəldə verilmişdir. Müəyyən
edilmişdir ki, azotun miqdarı 0-20 sm-lik qatda 0,205%, 20-40 sm-də 0,200%, 40-60 sm-də 0,150%
təşkil etmişdir.
Göründüyü kimi mütəhərrik fosforun miqdarı ən çox, yəni 45,80 mq/kq 20-40 sm-lik əkin
qatında, ən az isə 18,32 mq/kq 60-80 sm-lik qatda müşahidə edilmiş və deməli çox zəif təminat
olmuşdur. Cədvəl 2-dən görünür ki, mübadiləvi kaliumun miqdarı torpaq qatı üzrə yuxarıdan aşağı
getdikcə 248 mq/kq-dan 145 mq/kq-a qədər azalmış və bütövlükdə orta dərəcədə təminat olmuşdur.
Göründüyü kimi başlanğıc göstəricilərlə müqayisədə humusun miqdarı xeyli azalmış və 1-ci qatda
3,7%; axırıncı 60-80 sm-lik qatda isə 2,0% təşkil etmiş və təminat orta dərəcədə
qiymətləndirilmişdir. Karbonatlığın miqdarı 7,4-9,1% arasında dəyişməklə əsasən sabit qalmış və
təbii ki, orta dərəcədə qiymətləndirilmişdir.
Göründüyü kimi başlanğıc göstəricilərlə müqayisədə mühitin reaksiyasının göstəricisi olan
PH-ın qiymətlərində də fərq olmamış və torpaq qatları üzrə 8,1-8,3 arasında tərəddüd etmişdir, yəni
torpaq sahəsi yenə qələvi mühitlə fərqlənmişdir. Oxşar nəticələr duzluluğun öyrənilməsində də
müşahidə edilmiş və torpaq sahəsi tamamilə düzsuz və bir halda isə zəif kimi qiymətləndirilmişdir.
Cədvəl 2
Məzmun
Azot
%
Mütəhərrik fosfor mq/kq
Mübadiləvi kalium
mq/kq
NaCl
%
Həll olmuş
duzların cəmi
miqdarı (TDS)
%-lə
Elektrik
keçiriciliyi
(Ec) ds/m
Təcrübə sahəsinin topağının aqrokimyəvi xassələri (2012-ci il)
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
0-20 sm
0,205
29,77
248
3,7
7,8
8,1
0,1
0,082
1,64
20-40 sm
0,200
45,80
209
3,2
7,4
8,2
0,1
0,085
1,70
43
Mühit reaksiyası
PH
Humus %
Karbonat %
Duzluluq
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
40-60 sm
0,150
22,90
203
2,6
9,1
8,2
0
0,070
1,39
60-80 sm
-
18,32
145
2,0
8,1
8,3
0,6
0,205
4,09
Çox zəif
orta
orta
qələvi
orta
duzsuz
duzsuz
duzsuz
Çox zəif
orta
orta
qələvi
orta
duzsuz
duzsuz
duzsuz
Çox zəif
orta
orta
qələvi
orta
duzsuz
duzsuz
duzsuz
Çox zəif
orta
orta
qələvi
orta
orta
zəif
zəif
Təmin
olunması
Metodikanın tələblərinə uyğun olaraq üzvi və mineral gübrələr 2013-cü ildə də verilmiş və
2014-2015-ci illərdə də bu iş davam etdiriləcəkdir. Odur ki, 2013-cü ilin avqust ayında aqrokimyəvi
analiz üçün torpaq nümunələri artıq ayrı-ayrı təcrübə variantları üzrə və təbii ki, yenə əkin
qatlarından ayrıca götürülmüş və yenə Ağcabədidə öyrənilmişdir. Alınmış nəticələr 3-cü cədvəldə
təqdim edilmiş və maraqlı mənzərə müşahidə edilmişdir. Göründüyü kimi gübrəsiz nəzarət
variantında əksər aqrokimyəvi göstəricilər üzrə əhəmiyyətli dərəcədə azalma müşahidə edilmişdir
və təbii ki, ağacların hər il istismar edildiyi və heç bir üzvi və mineral maddələrin verilmədiyi
şəraitdə belə azalma gözləniləndir. Əlbət də unutmaq olmaz ki, torpaqda gedən mürəkkəb fizikikimyəvi, mikrobioloji proseslər təbii şəraitdə münbitliyi artırır.
Müəyyən edilmişdir ki, nəzarət variantında azotun miqdarı 0-20 sm-lik qatda 0,165%, 60-80
sm-lik qatda isə 0,090% olmuş, aralıq qatlarda isə aralıq mövqe müşahidə edilmişdir.
Cədvəl 3
Karbonat %
Mühit reaksiyası
PH
NaCl
%
20 ton peyin
(zəmin)
Humus %
2
.
Gübrəsiz
(nəzarət)
Mübadiləvi kalium
mq/kq
1
.
Mütəhərrik fosfor mq/kq
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
0-20 sm
0,165
20,61
196
3,3
7,0
8,2
0
0,066
1,31
20-40 sm
0,150
11,45
161
3,0
5,8
8,2
0,1
0,087
1,74
40-60 sm
0,110
9,16
90
2,2
6,0
8,2
0
0,061
1,20
60-80 sm
0,090
6,87
68
1,8
5,1
8,1
0
0,062
1,24
0-20 sm
0,170
27,48
203
3,4
7,1
8,2
0,1
0,086
1,73
44
Duzluluq
Həll olmuş
duzların
cəmi (TDS)
%-lə
Elektrik
keçiriciliyi
(Ec) ds/m
2
Azot
%
Üzvi və mineral
gübrələrin dozaları
1
Məzmun
S.s.
Təcrübə sahəsinin aqrokimyəvi xassələri (2013-cü il)
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
3
.
Zəmin
+N90P45K45
4
Zəmin
. +N90P60K60
20-40 sm
0,135
16,03
176
2,7
6,6
8.3
0,6
0,223
4,43
40-60 sm
0,105
11,45
112
2,1
5,8
8,1
0
0,069
1,39
60-80 sm
0,075
4,58
87
1.5
6.1
8.1
0
0,072
1,45
0-20 sm
0,170
29,77
213
3,4
5,3
8,1
0
0,054
1,08
20-40 sm
0,135
18,32
185
2,7
5,2
8,2
0,1
0,087
1,74
40-60 sm
0,120
11,45
119
2,4
7,5
8,2
0
0,060
1,20
60-80 sm
0,080
6,87
93
1,6
6,7
8,2
0
0,081
1,62
0-20 sm
0,170
29,77
186
3,4
6,3
8,1
0
0,071
1,43
20-40 sm
0,150
20,61
164
3,0
6,7
8,1
0
0,075
1,51
40-60 sm
0,110
9,16
109
2,2
6,0
8,2
0,1
0,092
1,84
60-80 sm
0,080
2,29
97
1,6
7,1
8,2
0,1
0,092
1,83
0-20 sm
0,160
22,90
173
3,2
5,4
8,2
0,1
0,099
1,98
0,130
16,03
168
2,6
4,0
8,2
0
0,081
1,62
0,100
6,87
106
2,0
5,1
8,2
0,1
0,105
2,09
0,085
2,29
90
1,7
5,7
8,1
0
0,074
0,165
32,06
234
3,3
3,1
8,0
0
0,050
1,00
20-40 sm
0,130
18,32
189
2,6
5,6
8,1
0
0,058
1,17
40-60 sm
0,105
11,45
121
2,1
5,4
8,1
0
0,058
1,16
60-80 sm
0,090
4,58
104
1,8
5,4
8,1
0
0,069
1,38
0,195
34,35
228
3,9
3,6
8,0
0
0,064
1,28
0,170
18,32
196
3,4
3,0
7,9
0
0,045
0,90
40-60 sm
0,120
9,16
118
2,4
5,5
7,9
0
0,059
1,19
60-80 sm
0,095
6,87
100
1,9
5,4
8,0
0
0,054
1,08
0-20 sm
0,175
29,77
218
3,5
5,3
7,9
0
0,056
1,11
20-40 sm
0,150
20,61
191
3,0
5,1
8,0
0
0,064
1,27
40-60 sm
0,110
9,16
112
2,2
12,0
8,1
0
0,070
1,40
60-80 sm
0,090
4,58
102
1,8
7,3
8,1
0
0,075
1,50
20-40 sm
5
.
Zəmin
+N90P60K60
40-60 sm
60-80 sm
0-20 sm
6
.
Zəmin
+N120P60K60
0-20 sm
7
.
8
.
Zəmin
+N120P90K90
Zəmin
+N120P90K90
20-40 sm
45
1,47
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Göründüyü kimi, bu variantda yuxarı qatdan aşağı qatlara keçdikcə mütəhərrik fosforun
miqdarı 20,61-6,87 mq/kq, mübadiləvi kaliumun miqdarı 196-68 mq/kq, humusun miqdarı 3,31,8%, karbonatlıq 7,0-5,1%, PH isə 8,1-8,2 arasında dəyişmiş, duzluluq isə çox aşağı göstəricilərlə
ifadə olunmuşdur.
Cədvəl 3-dən görünür ki, tərkibində 0,5% azot, 0,25% fosfor və 0,6% kalium olan peyinin
hektara 20 ton hesabilə verildiyi zəmin variantında aqrokimyəvi göstəricilər əvvəlki illərlə
müqayisədə xeyli fərqlənmişdir. Belə ki, azotun miqdarı 0-20 sm-lik əkin qatında 0,170%, 60-80
sm-də isə 0,075% olmuşdur. Mütəhərrik fosforun qiyməti 1-ci qatda 27,48 mq/kq oldiği halda, 4cü qatda 4,58 mq/kq olmaqla təminat çox zəif olmuşdur. Göründüyü kimi zəmin variantında
mübadiləvi kaliumun miqdarı 203-87 mq/kq arasında dəyişmişdir.
Cədvəl 3-dən göründüyü kimi bu variantda da humusun miqdarı başlanğıc illə müqayisədə
əhəmiyyətli dərəcədə azalmış və 3,4-1,5% arasında dəyişmişdir. Həmçinin karbonatlığın
miqdarında da xeyli azalma müşahidə edilmiş və bu göstərici 7,1-5,8% arasında dəyişmişdir. Digər
aqrokimyəvi göstəricilər üzrə nəzərə çarpan fərqlər müşahidə edilməmişdir.
Cədvəl 3-dən aydın olur ki, təcrübə variantları üzrə azotun miqdarı 0-20 sm-lik qatda 0,1600,195%, 20-40 sm-lik qatda 0,130-170%, 40-60 sm-də 0,100-0,120%, 60-80 sm-lik qatda isə 0,0800,095% arasında dəyişmişdir və bütün hallarda təminat zəif olmuşdur. Deməli azot gübrəsinin
dozasını bir qədər də artırmaq olar. Cədvəl 3-dən göründüyü kimi aşağı qatlara getdikcə hər bir
təcrübə variantında həm mütəhərrik fosforun, həm mübadiləvi kaliumun, həm də humusun
miqdarının azaldığı müşahidə edilir. Odur ki, variantlar üzrə bu göstəricilərin dəyişmə
amplitudasını izləmək xüsusi maraq doğurur. Belə ki, mütəhərrik fosforun qiyməti 0-20 sm-lik
qatda variantlar üzrə 34,35-22,90 mq/kq, 20-40 sm-də 20,61-16,03 mq/kq, 40-60 sm-də 11,45-6,87
mq/kq, 60-80 sm-lik qatda isə 6,87-2,29 mq/kq arasında dəyişmiş və həm qatlar, həm də variantlar
arasında əhəmiyyətli fərqlərin olduğu müəyyən edilmişdir. Bu göstəricilərdən gələcək təcrübələrdə
gübrələmə sxemləri hazırlayarkən istifadə edilməlidir.
Cədvəl 3-ün rəqəmlərindən aydın olur ki, torpaq qatlarından və variantlardan asılı olaraq,
mübadiləvi kaliumun miqdarı da əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir. Belə ki, əksər təcrübə variantlarında
bu göstərici gübrəsiz nəzarət variantdan xeyli üstün olmuşdur. Belə ki, mübadiləvi kaliumun
miqdarı variantlardan asılı olaraq 0-20 sm-lik qatda 173-234 mq/kq, 20-40 sm-də 164-196 mq/kq,
40-60 sm-də 106-121 mq/kq, 60-80 sm-lik qatda isə 87-104 mq/kq arasında dəyişmişdir. Cədvəl 3dən göründüyü kimi həm nəzarət, həm də təcrübə variantlarında humusun miqdarı başlanğıc ilin
göstəricilərinə nisbətən aşağı olmuşdur. Belə ki, humusun miqdarı torpaq qatından və variantlardan
asılı olaraq dəyişmiş və 0-20 sm-də 3,2-3,9%, 60-80 sm-lik qatda isə 1,5-1,9% arasında olmuşdur.
Qalan qatlarda isə bu göstəricilər arasında dəyişən nəticələr müşahidə edilmişdir.
Oxşar nəticələr karbonatların miqdarına, mühitin reaksiyasına və duzluluğa görə də
müşahidə edilmişdir, yəni xüsusilə mühitin reaksiyası az dəyişmişdir.
Üçillik təcrübələrin nəticələri göstərmişdir ki, torpağın aqrokimyəvi göstəriciləri əsasən 20
ton peyin zəminində hektara təsiredici maddə hesabilə 120 kq azot, 60, 90 kq fosfor və 60, 90 kq
kalium gübrələri verildikdə daha yüksək olmuşdur ki, bu da öz təsdiqini hektardan yarpaq, barama
və xam-ipək məhsuldarlığında tapır. Odur ki, yemlik tut bağlarına göstərilən doza və müddətlərdə
peyin və mineral gübrələrin verilməsi məqsədəuyğun hesab edilir.
ƏDƏBİYYAT
1. Abbasov Y.Z., Xəlilova R.K. – Çəkil plantasiyası salınmış suvarılan torpaqlarda müxtəlif azot
və fosfor gübrələrinin təsirindən hidroliz olunan azotun və mütəhərrik fosforun dəyişilmə
dinamikası. Az.ETİİ-nin Elmi əsərlər məcmuəsi.Bakı-1983, səh.35-48.
46
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
2. Atayev N.A. - Çəkil əkinlərinə müxtəlif müddətlərdə üzvi və mineral gübrələr verilməsinin
səmərəliliyinin yüksəldilməsi. Az.ETİİ-nin əsərlərinin tematik məcmuəsi. C. XIV. 1989.
səh.122-129.
3. Atayev N.A., Abbasov Y.Z. – Çəkil yarpağının məhsuldarlığının və keyfiyyətinin üzvi və
mineral gübrələrdən asılılığı. Az.ETİİ-nin Elmi əsərlər məcmuəsi. c. XII. Bakı-1984, səh.71-75.
4. Məmmədov Q.M. – Azot gübrəsinin otlaq torpaqlarında tətbiqinin qida maddələrinin
dinamikasına təsiri. Azərb.Aqrar Elmi № 4-6. 2003, səh.33-35.
5. Məmmədov Ə., Zamanov P. – Üzvi gübrələr. Bakı-1979, səh. 3-8
6. Xəlilova R.K., Atayev N.A.-Üzvi və mineral gübrələrin müxtəlif doza və müddətlərdə
verilməsinin Xanlar-tut sortunun yarpaq məhsuldarlığına təsiri. Az.ETİİ-nin əsərlər məcmuəsi
C.XV. Gəncə. 2000, səh. 127-132.
7. Sadıxov Ə.H., Xəlilova R.K. – Mineral gübrələrin Gözəl-tut sortunun yarpaq məhsuldarlığına
təsiri. Azərb. Aqrar Elmi № 1-2, 2009, səh. 39-40.
Ə.H.SADIXOV, R.K.XƏLİLOVA, T.N.HACIYEVA
ÇƏKİL PLANTASİYASINA ÜZVİ VƏ MİNERAL GÜBRƏLƏRİN
VERİLMƏSİNİN TORPAQDA QİDA MADDƏLƏRİNİN
MİQDARINA TƏSİRİ
2010-2013-cü illərdə Xanlar-tut plantasiyasına müxtəlif müddətlərdə və dozalarda peyin və
mineral gübrələr verilmişdir. 2011-ci ildə təcrübəyə başlamazdan əvvəl, sonrakı illərdə isə peyin və
gübrə verildikdən sonra torpaqda aqrokimyəvi göstəricilər öyrənilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, ən
yaxşı nəticə hektara 20 ton peyin zəminində təsiredici maddə hesabı ilə 120 kq azot, 60, 90 kq
fosfor və 60, 90 kq kalium verdikdə alınmışdır.
А.Г.САДЫХОВ, Р.К.ХАЛИЛОВА. Т.Н.ГАДЖИЕВА
ВЛИЯНИЕ ВНЕСЕНИЯ В ПЛАНТАЦИЮ ШЕЛКОВИЦЫ ОРГАНИЧЕСКИХ И
МИНЕРАЛЬНЫХ УДОБРЕНИЙ
НА СОДЕРЖАНИЕ ПИТАТЕЛЬНЫХ
ВЕЩЕСТВ В ПОЧВЕ
В 2010-2013-ом годах в плантацию сорта Ханлар-тут в различных сроках и дозах внесены
навоз и минеральные удобрения. В 2011-ом году до началы опытов, а в последующие годы
после внесения навоза и удобрения изучались агрохимические показатели в почве.
Установлено что самый лучший результат получен при внесении на фоне 20 тон навоза на
гектар в расчете действительного вещества 120 кг азота, 60, 90 кг фосфора и 60, 90 кг калия.
A.H.SADIKHOV, R.K.KHALILOVA, T.N.HAJIYEVA
İNFLUCNE OF ORQANİC AND MİNERAL FERTİLİZERS İN MULLBERY
PLANTATİON ON THE NUTRİENT CONTENT OF THE SOİL
İn 2010-2013 in the plantation of Khanlar—tut, in uorious dates and doses mode manuri and
mineral fertilizers. İn 2011 the year before beqinninq the experiments, and in subsequent years ofter
spreodinq manuri and fertilizer soil aqrochemicol parameters were studied. İt was established that
the best result is obtained of introduction against ro tons of manure on hectare in calculation of the
world substance of 120 kq of nitrogen: 60, 90 kq of phosphorous and 60, 90 kq of potassium.
47
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
KOLLEKSİYADA MÖVCUD MÜXTƏLİF MƏNŞƏLİ TUT SORT VƏ FORMALARININ
BİOMORFOLOJİ XÜSUSİYYƏTLƏRİNİN ÖYRƏNİLMƏSİ
V.İ.MƏHƏRRƏMOVA
laboratoriya müdiri
F.C.POLADOV
elmi işşi
Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu
Gəncə şəhəri, Heydər Əliyev pr.-45
Tel.:255-31-23
Açar sözlər: tut, sort, introduksiya, zoğ, yarpaq, yarpaq məhsuldarlığının struktur
elementləri
Ключевые слова: шелковица, сорт, интродукция, побег, лист, структурные элементы
урожайности листа
Key words: mulberry, sorts, introduction, sprount, leaf, structure elements of the leaf
productivity
Genefondun
öyrənilməsi, qorunması yeni yaradılmış sort və formalar hesabına
zənginləşdirilməsi işi həmişə öz aktuallığını saxlayır. Azərbaycanda üzün illərdir ki, tutun yerli
sortları ilə yanaşı Yaponiya, Çin, İtaliya, Bolqarıstan, Gürcüstan, Rusiya, Ukraynadan gətirilmiş
xarici sort və formaları da kolleksiya bağlarında toplanır, öyrənilir və seleksiya işində onlardan
istifadə olunur. Müxtəlif coğrafi mənşəli bitkilərin eyni torpaq-iqlim şəraitində öyrənilməsi, onların
bioloji-təsərrüfat xüsusiyyətlərini aydınlaşdırmaq vacib məsələlərdən biridir. 2011-ci ildən
başlayaraq Faxralı təcrübə bazasında yerləşən 3-cü kolleksiyada olan yerli və xarici formalar
üzərində təcrübələr aparırıq. Bildiyimiz kimi ümumi məhsuldarlığa yarpaq məhsuldarlığının
struktur element göstəricilərinin birbaşa təsiri vardır.
Sort və formalara müqayisəli qiymət vermək üçün struktur element göstəricilərinin
öyrənilməsi vacib məsələ hesab olunur. Sort və formaların yarpaq məhsuldarlığına budaqların sayı
və uzunluğu, məhsuldar zoğların faizi, boyatan və boyatmayan zoğlar üzərində əmələ gələn
yarpaqların sayı və kütləsi, yarpaqlılıq və s. ciddi təsir edir. Məhsuldarlığın struktur elementləri və
onların əsasında hesablanmış törəmə göstəricilər öyrənilmiş, alınan nəticələr birinci cədvəldə
verilmişdir.
Cədvəldən göründüyü kimi məhsuldar zoğların qiyməti 37,44-83,60% arasında dəyişmişdir.
Pobeda, 1-5/71, Osşiotanakita, SANİİŞ-15, Mankentskiy, Oşima sort və formaları daha yaxşı
fərqlənmişdir. Sortların yarpaqlanması boyatan zoğlarda 4,17-13,65 ədəd, boyatmayan zoğlarda
2,26-5,42 ədəd arasında dəyişmişdir. Bu göstəriciyə görə 1-5/71, Şirvan-1, Kuspilla, Dalien,
SANİİŞ-15, Mişujama sort və formaları müsbət fərqlənmişlər. Budağın yarpaqlılığı sort və
formalar üzrə 1,39-4,66 q/sm arasında dəyişmişdir. Osşiotanakita, Pobeda,
1-12/14, Şirvan-1, Qruziya (2x) sortları yaxşı fərqlənmişlər. Sort və formalarda bir yarpağın orta
kütləsi müxtəlif olmuşdur. Bir yarpağın orta kütləsi boyatan zoğlarda 1,84-4,98 q, boyatmayan
zoğlarda isə 1,29-2,85 q arasında dəyişmişdir. Buğumarası məsafə isə 3,01-5,72 arasında olmuşdur
ki, bu da sort və formaya məxsus əlamət hesab olunur.
48
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Cədvəl 1
Buğumarası
məsafə, sm
Boyatmay
an
zoğlarda
Bir yarpağın
kütləsi, q
Boyatan
zoğlarda
Budağın
yarpaqlılığı,
q/sm
Boyatmay
an
zoğlarda
Yarpaqlanma, əd.
Boyatan
zoğlarda
Məhsuldar
zoğların %-i
S.s
Sort və
formaların adı
Kolleksiyada olan sort və formaların struktur element göstəricilərinin
öyrənilməsinin nəticələri
1
Osşiotanakita
79,49
9,35
2,74
3,65
4,98
2,34
3,28
2
Qruziya (2x)
68,03
9,38
2,70
2,99
4,61
2,85
4,75
3
AzNİİŞ-4
69,92
11,44
2,97
2,52
3,83
2,27
4,90
4
AzNİİŞ-5
75,00
13,65
2,70
2,21
3,10
1,74
4,45
5
AzNİİŞ-6
54,77
12,00
3,76
2,56
3,20
1,29
3,44
6
7
1-5/71
Pobeda
75,00
81,42
13,65
10,89
2,72
3,88
7,2
4,66
3,10
4,88
1,74
2,49
4,40
3,84
8
1-12/14
69,88
4,17
3,53
4,80
4,59
2,41
3,70
9
Şirvan-1
75,00
11,20
2,77
2,88
3,31
1,29
3,84
10 Roso
69,17
7,90
2,26
1,62
2,97
2,27
3,67
11 SANİİŞ-14
45,82
7,88
2,28
1,39
2,12
1,29
3,01
12 Xarkovskaya
66,67
7,14
5,42
2,23
3,09
1,41
5,72
13 SANİİŞ-15
82,00
10,0
2,57
2,64
2,77
1,60
4,72
14
83,60
9,14
4,27
2,35
2,15
1,30
3,70
15 Oşima
89,21
7,22
4,33
1,68
1,84
1,26
4,73
16 Kuspilla
67,27
8,00
2,91
1,84
3,91
2,00
4,61
17 Mişujama
75,46
8,77
2,26
2,47
4,25
2,62
4,16
18 Dalien
37,44
9,40
3,33
1,44
3,20
1,69
3,83
Mankemtskiy
Yarpaqların bitki həyatında oynadığı rol böyükdür. Bunu nəzərə alsaq sort və formaların
yarpaqlarının morfoloji xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi vacib hesab olunur. Yarpaqlar morfoloji
quruluşuna görə müxtəlif olurlar. Öyrənilən sort və formaların yarpaq ölçüləri öyrənilmiş və
nəticələr 2-ci cədvəldə verilmişdir.
49
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Cədvəl 2
Kolleksiya sort və formalarının yarpaq ölçüləri
Sort və
formaların
adı
Boyatan zoğlarda, sm
saplağın
uzunu
eni
uzunluğu
İndeksi
Boyatmayan zoğlarda, sm
saplağın
uzunu
eni
uzunluğu
İndeksi
1
Osşiotanakita
18,9
16,0
5,9
1.2
11,6
9,8
6,4
1,2
2
Qruziya (2x)
19,6
17,1
6,2
1.1
12,8
10,6
5,2
1,2
3
AzNİİŞ-4
17,6
12,3
5.0
1.4
13,5
8,4
4,6
1,6
4
AzNİİŞ-5
17,8
11,6
4.7
1.5
12,3
7,8
4,6
1,5
5
AzNİİŞ-6
12,4
12,1
4.4
1.0
10,9
7,5
5,0
1,4
6
1-5/71
20,7
14,5
5.1
1.4
12,6
9,0
5,0
1,4
7
Pobeda
20,9
14,6
5.3
1,4
14,8
9,9
5,5
1,4
8
1-12/14
19,6
13,0
4.9
1,5
13,1
9,5
4,9
1,4
9
Şirvan-1
17,7
11,1
4.4
1,6
11,0
6,7
4,2
1,6
10
Roso
14,1
11,8
5.1
1,2
10,9
9,9
5,5
1,1
11
SANİİŞ-14
16,6
12,6
4.8
1,3
10,7
8,0
5,4
1,3
12
Xarkovskaya
16,4
11,5
5.4
1,4
11,6
8,8
4,4
1,3
13
SANİİŞ-15
18,5
14.3
5.5
1,3
11,7
9,1
5,8
1,3
14
Mankentskiy
17,3
11.2
6.0
1,5
9,8
8,0
5,3
1,2
15
Oşima
12,6
11.4
4.4
1,1
9,6
8,5
4,2
1,1
16
Kuspilla
16,3
15.4
5.0
1,1
12,1
12,0
4,6
1,0
17
Mişujama
16,5
15.9
5.4
1,0
10,1
9,9
6,1
1,0
18
Dalien
15,9
11.8
4.7
1,4
9,7
7,3
4,0
1,3
Cədvəldən göründüyü kimi kolleksiya sortlarının boyatan zoğlarında yarpaqların uzunluğu
12,4-20,9 sm, eni 11,1-17,1 sm, saplağının uzunluğu 4,4-6,2 sm, yarpağın indeksi 1,02-1,54
arasında, boyatmayan zoğlarda uyğun olaraq 9,6-14,8 sm, 6,7-10,6 sm, 4,0-6,4 sm,1,03-1,64
arasında dəyişmişdir.
50
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Sort və formaların boyatan zoğların üzərində əmələ gəlmiş yarpaqların ölcülərinə görə
Pobeda, 1-12/14, AzNİİŞ-4,5; Qruziya-2x və Osşiotanakita sortları fərqlənmişlər və seleksiya
işində bu sortlardan istifadə etmək olar.
ƏDƏBİYYAT
1.Musayev M.K. – Azərbaycanın ilk çaytikanı sortlarının Abşeron şəraitində bioloji-təsərrüfat
xüsusiyyətləri.//Azərbaycan Aqrar Elmi, № 1-3, 2003, səh.97-99.
2. Sadıxov Ə.H. – Almanın yaxşılaşdırılmış yeni seleksiya sortlarının keyfiyyət göstəriciləri. //
Azərbaycan Aqrar Elmi, № 8-9, 2007, səh.50-51.
3. Sadıxov Ə.H., Ələkbərova O.R. Azərbaycanın yemlik seleksiya tut sortları. // Gəncə-2008,
səh. 293.
4.Sadıxov Ə.H. - Azərbaycanda tutun genefondunun toplanması və saxlanması. Biomüxtəlifliyin
genetik ehtiyatları I beynəlxalq elmi konfransın materialları. // Bakı-2006, səh.178-180.
5. Sadıxov Ə.H., Ələkbərova O.R., Məhərrəmova V.İ., Mustafayeva E.F. - Yeni yaradılmış tut
sortlarının biomorfoloji xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi. // Az.ETİİ-nin Xəbərləri № 1, Gəncə2010 (XVII c), səh.24-32.
6. Абдуллаев И.К. – Сортовой состав кормовой шелковицы Азербайджана. // Изд-во АН
Азерб.ССР, Баку-1964, 156 стр.
V.İ.MƏHƏRRƏMOVA, F.C.POLADOV
KOLLEKSİYADA MÖVCUD MÜXTƏLİF MƏNŞƏLİ TUT SORT VƏ FORMALARININ
BİOMORFOLOJİ XÜSUSİYYƏTLƏRİNİN ÖYRƏNİLMƏSİ
2013-cü ildə yerli və xarici tut sort və formaları üzərində təcrübələr aparılmışdır. Məqalədə
öyrənilmiş 18 yerli və xarici tut sortunun yarpaq məhsuldarlığı struktur element göstəriciləri və
yarpağının morfoloji xüsusiyyətləri haqqında məlumat verilmişdir. Fərqlənən sortlardan gələcək
seleksiya işlərində istifadə etmək olar.
В.И.МАГЕРРАМОВА, Ф.Дж.ПОЛАДОВ
ИЗУЧЕНИЕ БИОМОРФОЛОГИЧЕСКИХ ОСОБЕННОСТЕЙ СОРТОВ И
ФОРМ ШЕЛКОВИЦЫ РАЗЛИЧНОГО ПРОИСХОЖДЕНИЕ ИМЕЮЩИХСЯ
В КОЛЛЕКЦИИ
В 2013-ом году были проведены опыты над сортами и формами местных и
иностранных шелковиц.
В статье были отмечены показатели структурных элементов 18-ти местных и
иностранных лиственных урожаев сортов шелковицы, а также о морфологических
характеристиках листов. Сорты, которые отмечаются в будущем будут использованы в
селекционных процессах.
51
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
V.İ.MAHARRAMOVA, F.C.POLADOV
THE RESULTS OF RESEARCH İN THE COLLECTİON G VARİAS SORTS ANR FORM
BY ORİGİN AND THEİR BİOMORHOLOGİCFL CHARACTERİSTİCS
İn 2013 experiments were conducted on sorts and form of local and foreign silkworms. In
the article it was noted the indicators of structural elements of 18 local and foreign leaf crops of
sorts of silkworms, as well as morphological characteristics of leaves.
It is recommended to use these valuable sorts in selection.
52
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
III. SELEKSİYA, GENETİKA VƏ TOXUMÇULUQ
GENOFONDDA SAXLANILAN YERLİ VƏ XARİCİ CİNSLƏRİN
TEXNOLOJİ GÖSTƏRİCİLƏRİ
N.M. HƏSƏNOV
aqrar elmləri üzrə fəlsəfə dortoru, dosent
H.V.QƏDİMOVA
laboratoriya müdiri
S.K.QOCAYEVA
böyük elmi işçi
Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu
Gəncə şəhəri, Heydər Əliyev pr.-45
Tel.:255-03-17
Açar sözlər: ipəkçilik, tut ipəkqurdu, genetik ehtiyatlar, cins, barama
Ключевые слова: шелководства, тутовый шелкопряд, генетические ресурсы, порода,
кокон
Key words: violent, silkworm, genetic resources, breed, cocoon
Hal-hazırda canlı kolleksiyada 99 cins saxlanılır. Bunlardan 59-u yerli, 40-ı isə xarici
ölkələrdən gətirilmiş cinslərdir. Xarici cinslərdən 6-nın baramaları qeyri adi (yaşıl, narıncı, sarı,
çəhrayı) rənglidir. İpəkçiliklə məşğul olan ölkələrdə yeni tut ipəkqurdu cinslərinin yaradılması üçün
ilk material kimi yalnız ağbaramalı cinslərdən istifadə olunur. Ona görə də rəngli baramalı cinslərin
seleksiya işləri üçün praktiki əhəmiyyəti yoxdur. Bunları nəzərə alaraq biz bu məqalədə yalnız
xarici ağbaramalı cinslərin texnoloji göstəricilərini şərh edəcəyik.
Kolleksiyada saxlanılan cinslərin bioloji göstəriciləri ilə yanaşı texnoloji göstəriciləri də
ətraflı öyrənilmişdir.
Cədvəldən də göründüyü kimi, diri baramadan quru barama çıxımı yerli cinslərdə 33,144,9%, xarici cinslərdə isə 32,6- 43,3 % intervalında dəyişir. Bu göstəriciyə görə ən yüksək
göstərici yerli cinslərdən Gəncə (44,9), Xəyal (43,3%), Mayak 6 (43,1%), Mayak 2, Xəzər (42,6%),
Qafqaz (42,3%) cinsləri, xarici cinslərdən isə Mziuri 1 (43,9%), Sovet 8 (43,5%), Mziuri 4
(43,4%), Hesa 2/1 və Mziuri 2 (hər ikisində 42,3%) cinslərində olmuşdur. Ən aşağı göstərici isə
yerli cinslərdən Bahar (33,1%), Gəncə 8 (38,7%), S-6 (39,8%), xarici cinslərdən isə Aojiko (32,6
%), Tsnya-Mayu 2 (33,4%), Salpa (35,6%), Yuxan (38,7%) cinslərində müşahidə olunur.
Quru baramanın orta kütləsi yerli cinslərdə 610-883 mq, xarici cinslərdə isə 387-930 mq
arasında olmuşdur. Yerli cinslərdən ən ağır barama kütləsinə Təbriz (883mq), Xəyal (867 mq),
Uğur (850 mq), Mayak 6 (790 mq), Çinar (763 mq) cinslərində, ən yüngül barama kütləsinə isə
Azərbaycan (610 mq) cinslərində olmuşdur. Xarici cinslər arasında isə ən ağır quru barama
kütləsinə Mziuri 2 (930 mq), Mziuri 1 (920 mq), Hesa 2/1 (803 mq), Sovet 5 (787 mq) cinslərində,
ən yüngül quru barama isə Aojiko (377 mq), Yuxan (387 mq), Tsnya-Mayu 2 (417 mq) cinslərində
müşahidə olunur.
53
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Quru baramanın ipəkliliyi yerli cinslərdə 39,4%-dən 52,7%-dək, əcnəbi cinslərdə isə 37,7%dən 51,8%-dək dəyişmişdir. Yerli cinslərdən Qafqaz (52,7%), Səngər (51,9%), Gəncə 6 (51,5%),
Rəhimli 2 (51,9%) ən yüksək, Araz (39,4%), Qəbələ (43,6%), Gəncə 1 (40,5%) cinsləri isə ən aşağı
ipəkliliyə malik olmuşlar. Xarici cinslərdən ən yüksək ipəkliliyə Plovdiv 20 (51,8%), Ukrayna 2
(51,2%), Yapon 5 (50,2%), ən aşağı ipəkliliyə isə Çin 21 (37,7%), Aojiko (39,3%) cinsləri malik
olmuşlar.
Cədvəl
Yerli və xarici cinslərin texnoloji göstəriciləri
1
2
3
4
5
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
Ağbaramalı 1
Ağbaramalı 2
Ağbaramalı 3
Azərbaycan
Azad
Aran
Şirvan
Gəncə 1
Gəncə 2
Gəncə 3
Az.NİİŞ 1
Az.NİİŞ 2
Şəki 1
Şəki 2
Rəhimli 1
Rəhimli 2
Rəhimli 3
Rəhimli 4
40,0
41,2
42,2
40,0
43,8
36,3
40,1
39,4
42,4
39,6
41,6
41,7
40,8
40,3
43,1
42,8
41,7
41,9
733
653
690
610
730
657
680
677
723
683
700
687
733
800
693
770
723
727
50,5
49,3
51,9
45,7
48,7
49,6
45,7
40,5
45,6
46,6
46,0
49,6
50,0
46,9
45,0
51,9
46,4
46,9
6
7
Yerli cinslər
328
44,1
265
39,6
308
43,9
237
39,0
300
40,8
300
45,0
270
39,8
259
38,3
285
39,5
275
40,6
300
42,8
300
43,7
326
44,4
331
40,4
292
42,1
333
43,3
300
41,0
300
41,3
54
İpək telinin
Barama
pərdəsinin
açılması, %
Ümum
i, m
Qırılm
a dan
açılan,m
Metrik
nömrəsi,
m/q
Cinslərin
Adı
Xam ipəyin
Çıxı-mı,
%
Sıra №-si
Diri bara-madan
quru barama
çıxımı, %
Orta
kütləsi,
mq
Ipəkliliyi,
%
Orta
kütləsi,
mq
Quru
baramanın
Uzunluğu
8
9
10
11
87,2
80,2
84,6
85,3
83,9
90,7
86,9
94,5
86,5
87,2
93,1
88,0
88,9
86,0
93,6
83,3
88,2
88,0
1069
965
1085
945
1014
925
973
1013
1031
868
973
985
1069
1007
1114
841
1063
1025
989
811
1005
696
914
834
909
947
964
782
910
921
999
907
1031
786
1022
958
3258
3632
3524
3987
3381
3084
3599
3907
3615
3127
3245
3284
3280
3044
3815
2525
3542
3418
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Cədvəlin davamı
1
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
2
Rəhimli 5
Yaşar
Məhsullu 1
Məhsullu 2
Pioner 1
Pioner 2
Bahar
Yubiley
Gəncə 5
Gəncə 7
Gəncə 6
Gəncə 8
Almaz
Pioner 1 n
Çinar
Murov
Qoşqar
Mayak 1
Mayak 2
Mayak 3
Mayak 4
Mayak 5
Mayak 6
Bahar n.
Gəncə 6 n.
Xəzər
Araz
Qəbələ
Əşrəfli
Xatirə
Səngər
S-6
Qələbə
3
41,3
43,1
40,8
43,9
40,1
39,4
33,1
41,5
41,0
43,1
42,3
38,7
42,0
41,2
41,4
42,5
41,5
40,9
42,6
41,6
41,4
41,0
43,1
41,6
40,5
42,6
40,7
40,1
43,5
42,3
40,5
39,8
40,3
4
680
733
653
703
710
670
633
753
720
703
733
710
740
666
763
747
720
777
697
777
727
700
790
720
720
653
780
653
697
733
717
637
680
5
46,7
51,0
47,2
49,7
48,0
47,1
47,9
47,7
47,3
48,2
51,5
47,1
47,0
47,7
48,0
51,4
48,9
48,3
49,4
47,9
47,9
48,7
46,9
48,4
47,3
49,9
39,4
43,6
46,8
49,0
51,9
49,7
49,0
6
277
348
260
304
296
283
263
315
307
304
335
292
307
274
331
358
329
323
312
388
311
307
337
307
322
289
259
255
274
315
330
285
285
55
7
40,5
47,5
38,8
43,4
41,7
40,0
41,5
41,8
42,7
43,4
45,3
40,7
41,5
41,5
42,6
47,3
45,8
41,4
43,3
42,6
42,8
43,9
42,7
42,8
44,7
44,2
33,2
39,1
39,3
42,9
46,1
43,8
41,9
8
86,7
93,1
82,3
87,2
86,9
85,0
86,6
87,6
90,2
90,1
87,9
86,4
88,3
87,0
88,6
92,1
93,6
85,7
87,6
88,9
89,4
90,2
91,0
88,3
94,5
88,6
84,3
89,6
84,1
87,6
88,7
88,1
85,5
9
1050
1118
1050
1011
1253
1141
1027
1050
1120
1067
1013
1006
1124
1052
1161
1130
1165
1017
1031
1134
1038
1108
1228
995
1099
1048
1111
961
1027
1062
1186
999
1103
10
913
1045
938
944
1171
1057
960
966
1009
997
913
875
1012
948
1036
947
1088
916
831
986
936
1035
1026
930
1027
979
1001
898
960
957
802
722
1031
11
3794
3212
4039
3327
4228
4029
3907
3333
3644
3514
3028
3444
3655
3840
3509
3156
3533
3149
3303
3350
3338
3603
3644
3238
3411
3626
4284
3762
3746
3375
3594
3505
3867
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Cədvəlin davamı
1
52
53
54
55
56
57
58
59
2
Qafqaz
Namazlı-1
Namazlı-2
Namazlı-3
Xəyal
Uğur
Təbriz
Gəncə
3
42,3
40,6
41,5
40,8
43,3
42,5
44,0
44,9
4
677
663
733
707
867
850
883
850
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
Çin-21
Çin-29
Yuxan
Ulun
TsnyaMayu 2
Aojiko
Bivolitin 114
Yapon 5
Yapon 120
Salpa
Gülüstan 2
Sovet 5
Sovet 8
Sovet 12
Us-4
Ukrayna 1
Ukrayna 2
Hindistan 4
Plovdiv 14
Plovdiv 15
Plovdiv 19
Plovdiv 20
Vratsa 2002
Vratsa 2005
Vratsa 2007
40,8
40,0
38,7
38,0
33,4
32,6
40,0
43,7
39,4
35,6
41,5
44,3
43,5
41,8
39,0
43,3
39,0
41,6
42,0
41,9
40,4
41,2
42,3
43,2
39,6
707
720
387
507
417
377
600
700
467
403
747
787
757
713
650
657
637
693
757
650
660
687
747
720
713
5
52,7
46,7
48,4
47,4
49,6
47,5
44,0
51,1
6
7
319
47,5
276
40,3
260
35,3
294
41,6
385
44,4
369
43,0
283
32,6
39,1
364
Xarici cinslər
37,7
248
35,1
47,5
288
39,6
41,2
144
37,3
43,8
196
38,7
45,3
170
40,9
39,3
136
35,2
47,5
259
43,2
50,2
311
44,4
42,1
196
37,3
42,2
155
38,6
47,1
304
40,8
49,0
355
45,2
49,4
333
44,0
47,2
311
43,6
47,9
289
44,4
51,1
312
46,3
51,2
288
44,9
47,5
289
41,7
47,5
326
43,1
49,0
292
45,0
47,1
267
40,4
51,8
315
45,7
50,0
337
45,1
49,4
326
45,3
49,8
322
45,2
56
8
90,2
86,2
73,0
90,1
89,6
90,6
74,3
76,1
9
1134
1204
894
1017
1210
1235
1236
1211
10
1060
1003
721
908
1131
1198
1126
935
11
3553
4364
3440
3459
3141
3344
4365
3330
93,0
83,3
90,7
88,3
90,2
89,5
90,9
88,4
88,7
91,3
86,3
92,3
89,1
92,3
92,8
90,7
87,2
87,6
90,7
91,9
85,7
88,2
90,1
91,7
90,6
859
1066
596
807
657
564
1117
1096
722
633
1027
1138
1056
1237
1141
1127
997
1051
1285
1202
620
1105
926
939
1098
803
927
557
754
592
471
1043
1025
650
592
959
1063
987
1115
1067
1006
932
982
1201
1083
579
1033
865
877
1026
3462
3694
4128
4113
3859
4148
4307
3524
3678
4072
3380
3200
3167
3977
3951
3611
3458
3638
3942
4109
2324
3503
2747
2880
3407
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Cədvəlin davamı
1
26
27
28
29
30
31
32
33
34
2
Vratsa 2003
Vratsa 2012
Vratsa 35/2
Hesa 2/1
Mziuri 1
Mziuri 2
Mziuri 3
Mziuri 4
Mziuri 5
3
40,7
41,3
40,2
42,3
43,3
42,3
40,6
43,4
40,6
4
787
763
730
803
920
930
777
810
817
5
47,6
51,4
45,1
49,3
49,9
42,8
47,1
49,5
45,5
6
340
348
300
359
407
339
306
341
342
7
43,2
45,6
41,1
44,7
44,3
36,5
39,4
42,1
41,9
8
91,0
88,7
91,0
90,6
88,7
83,1
83,7
84,9
92,0
9
1080
1123
1028
1169
1619
1512
1300
1493
1448
10
1009
1012
902
1053
1459
1308
1121
1311
1296
11
3176
3227
3427
3255
3975
4460
4248
4372
4234
Baramanın açılma qabiliyyəti yerli cinslərdə 73,0-94,5%, xarici cinslərdə isə 83,1-93,0% arasında
olmuşdur. Ən yüksək açılma qabiliyyəti yerli cinslərdən Gəncə 6 n (94,5%), Qoşqar (93,6%),
Mayak 6 (91,0%), Qafqaz (90,2%) cinslərində, xarici cinslərdən isə Çin 21 (93,0%), Us-4 (92,8%),
Mziuri 5 (92,0%) cinslərində olmuşdur. Ən aşağı açılma qabiliyyəti yerli cinslərdən Namazlı 2
(73,0%), Ağbaramalı 2 (80,2%), xarici cinslərdən isə Çin 29, ( 83,3%), Mziuri 1 (83,1%)
cinslərində müşahidə edilib.
Xam ipək çıxımı tut ipəkqurdunun əsas göstəricilərindən biridir. Bu göstərici xam ipək
məhsuluna birbaşa təsir edir. Xam ipək çıxımı nə qədər yüksək olarsa, xam ipək məhsulunun
miqdarı da bir o qədər çox olar. Yerli cinslər arasında bu göstərici 33,2%-dən 47,5%-dək, xarici
cinslərdə isə 35,1%-dən 46,3%-dək intervalında dəyişir. Ən yüksək xam ipək çıxımı yerli
cinslərdən Qafqaz (47,5%), Murov (47,3%), Gəncə 6 (45,3%), xarici cinslərdən isə Ukrayna 1
(46,3%), Plovdiv 20 (45,7%), Vratsa 2005 (45,3%), Sovet 5 (45,2%), ən aşağı xam ipək çıxımı isə
yerli cinslər- dən Araz (33,2%), Gəncə 1 (38,3%), Məhsullu 1 (38,8%), Azərbaycan (39,0%),
əcnəbi cinslərdən isə Çin 21 (35,1%), Aojiko (35,2%), Yuxan (37,3%) cinslərində olmuşdur.
Bir baramadan açılan ipək telinin ümumi uzunluğu yerli cinslərdə 745-1236 m, xarici
cinslərdə isə 633-1619 m arasında dəyişir. Ən uzun ipək telinə yerli cinslərdən Təbriz (1236
m),Uğur (1235 m), Mayak 6 (1228 m), Xəyal (1210m), xarici cinslərdən isə Mziuri 1 (1619 m),
Mziuri 2 (1512 m), Mziuri 5 (1448 m), Mziuri 4 (1493 m) cinslərində müşahidə olunur. İpək
telinin qırılmadan açılan uzunluğu yerli cinslərdə 756-1198 m arasında, xarici cinslərdə isə 4711459 m tərəddüd etmişdir. Bu göstəricinin ən yüksək qiymətinə yerli cinslərdən Uğur (1198 m),
Xəyal (1131 m), Mayak 5 (1035 m), xarici cinslərdən isə Mziuri 1(1459 m), Mziuri 4 (1311m),
Mziuri 2(1308 m), Mziuri 5 (1296 m) cinsləri malik olmuşlar. İpək sənayesinin təlabatına görə ipək
telinin metriki nömrəsi 3300-3500 m/q olan ipək teli daha keyfiyətli hesab olunur. Yerli cinslərdən
Gəncə, Mayak 2, Mayak 5, Gəncə 7, Qafqaz, xarici cinslərdən isə Plovdiv 20, Vratsa 2007, Hesa
2/1 cinsləri qoyulan təlabatı qismən ödəyirlər.
Beləliklə, tut ipəkqurdu genofondunda saxlanılan cinslərin texnoloji göstəricilərini təhlil
edərək bu nəticəyə gəlirik ki, cinslərin bir çoxu seleksiya işlərində istifadə edilə bilər.
57
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
ƏDƏBİYYAT
1. Abbasov B.H., Hacıyeva Z.Ə., Verdiyeva S.C., Qədimova Q.C. Azərbaycanda tut ipəkqurdu
genofondunun öyrənilməsi, I xəbər. Yerli kolleksiya cinslərinin morfoloji təsviri və bioloji
göstəriciləri // AzETİİ-nin elmi əsərləri, 2004, XVI c, s.7-11
2. Abbasov B.H., Hacıyeva Z.Ə., Verdiyeva S.C., Qədimova Q.C. Azərbaycanda tut ipəkqurdu
genofondunun öyrənilməsi II xəbər. Xarici mənşəli kolleksiya cinslərinin morfoloji təsviri və
bioloji göstəriciləri // AzETİİ-nin elmi əsərləri, 2004, XVI c, s. 11-15
3. Abbasov B.H., Hacıyeva Z.Ə., Verdiyeva S.C., Məhərrəmov N.N. Kolleksiyada saxlanılan yerli
və xarici mənşəli tut ipəkqurdu cinsləri haqqında // Azərbaycan Aqrar Elmi, 2005, № 3-4, s. 69-71
4. Abbasov B.H. İpəkçilikdə seleksiyanın nəzəri və praktiki əsasları, Gəncə, İlkin MMC, 2009, s.
277
5. Hüseynov R.A., Bədəlov N.H., Eminbəyli Ş.H. və b. İstiliyə dözümlü yeni tut ipək qurdu cinsi
“Yaşar”, Kənd təsərrüfatı elmi xəbərləri, Bakı, 1978, № 6, s. 54-56
6. Hüseynov R.A., Bədəlov N.H., Qədimova Q.C. Yeni yüksək ipəkli tut ipəkqurdu cinsləri,
Az.ETİİ-nin elmi əsərləri, Bakı 1980. X c. S. 43-47
7. Бадалов Н.Г., Юбилейная порода тутового шелкопряда с оплатой корма и лучшими
технологическими свойствами коконов 1982. Шелк № 3, с. 7-8
8. Бадалов Н.Г., Кадымова Г. Дж. Новая порода тутового шелкопряда Ашрафи, выведенная
аналитическим методом селекции. Ташкент, шелк-1992, № 6, с. 8-10
N.M.HƏSƏNOV, H.V.QƏDİMOVA, S.K.QOCAYEVA
GENOFONDDA SAXLANILAN YERLİ VƏ XARİCİ CİNSLƏRİN
TEXNOLOJİ GÖSTƏRİCİLƏRİ
Təcrübə zamanı institutun genofondunda saxlanılan 99 cinsdən istifadə edilmişdir ki,
bunlardanda 59-u yerli, 40-ı isə əcnəbi cinslərdir. Baramanın texnoloji göstəricilərinə görə yerli
cinslərdən Gəncə, Mayak-6, Xəyal, Gəncə-6, Uğur, Namazlı-1, əcnəbi cinslərdən isə Mziuri-1,
Mziuri-4, Mziuri-2, Mziuri-5, Vratsa-2003, Vratsa-2012, cinsləri diqər müqayisə olunan cinslərdən
daha üstün göstəriciyə malik olmuşlar. Odur ki, həmin cinsllərdən yeni tut ipəkqurdu cinslərinin
yaradılmasında ilk material kimi istifadə oluna bilər.
Н.М.ГАСАНОВ, Х.В.КАДЫМОВА, S.K.ГОДЖАЕВА
ТЕХНОЛОГИЧЕСКИЕ ПОКАЗАТЕЛИ МЕСТНЫЕ И ИНОСТРАННЫЕ
ПОРОДЫ ТУТОВОГО ШЕЛКОПРЯДА ИМЕЮШИЕСЯ В ГЕНОФОНДЕ
В опытах были использованы 99 пород, имеющиеся в генофонде института, из них 59
местные, а 40 иностранные породы. По своим технологические показателям из местных
пород Гянджа, Маяк-6, Xayaл, Угур, Намазлы-1, а из иностранных Мзиури-1, Мзиури-4
Мзиури-2, Mziuri-5 и Враца-2003, Vratsa-2012 по сравнению с другими породами имели
более высокие показатели. Согласно этому, эти породы могут быть использованы в качестве
исходного материала для создания новых пород тутового шелкопряда.
58
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
N.M.HASANOV, H.V.QADIMOVA, S.K.QOJAEVA
TECHNOLOGICAL INDICATORS LOCAL AND FOREIGN
OF BREEDS OF THE MULBERRY
In experiences 99 breeds which are available in a genofund of institute, from them 59 local,
and 40 foreign breeds have been used. On the technological to indicators from local breeds Ganja,
Маяк-6, Xayaл, Uqur, Namazli-1, and from foreign Мziuri-1, Мziuri-4 Мziuri-2, Mziuri-5 and
Vratsa-2003, Vratsa-2012 in comparison with other breeds had higher indicators. According to it,
these breeds can be used as an initial material for creation of new breeds of a silkworm.
59
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
AZƏRBAYCANDA APARILMIŞ TUT İPƏKQURDU HİBRİDLƏRİNİN BEYNƏLXALQ
SINAĞININ ƏSAS BİOLOJİ GÖSTƏRiCİLƏRİ
Q.M. MUSTAFAYEVA
böyük elmi işçi
Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu
Gəncə şəhəri, Heydər Əliyev pr.-45
Tel.:255-04-58
Açar sözlər: ipəkçilik, tut ipəkqurdu, cins, hibrid, barama, məhsuldarlıq.
Ключевые слова: шелководство, тутовый шелкопряд, порода, гибрид, кокон,
продуктивность.
Key words: violent, silkworm, breed, hybrid, cocoon, productivity.
Azərbaycan xalqının çox qədim və böyük bir dövrü əhatə edən sənət növlərindən biri də
ipəkçilikdir. Tarixi məlumatlara görə tut ipəkqurdu Azərbaycana eramızın V əsrlərində gətirilmiş və
həmin dövrlərdən Azərbaycan xalqı ipəkçiliklə geniş məşğul olmuşlar. Azərbaycanın əlverişli təbiiiqlim şəraiti də burada ipəkçiliyi inkişaf etdirmək üçün münbit şərait yaratmışdır. Belə ki,
Yaponiyadan başlayaraq Avropa ölkələrinə qədər uzanıb gedən tarixi ipək yolunun Azərbaycandan
keçməsi heç də təsadüfi deildir. Bu isə ipəkçiliklə məşğul olan dünya tacirlərinin diqqətindən
yayına bilməzdi və Azərbaycan ipəyinə olan təlabatın artmağına öz təsirini göstərirdi.
XX-ci əsrdə seleksiya elminin görkəmli nailiyyətlər qazanması şübhəsizdir. Uzun illər
ərzində seleksiyaçılar bütün səylərini yaratdıqları cinslərin, sortların və hibridlərin optimal şəraitdə
daha yüksək potensial məhsuldarlığa malik olmasına yönəltmiş və bu istiqamətdə böyük
müvəffəqiyyətlər qazanmışlar. Lakin, son onilliklərin aqrar istehsal praktikası göstərmişdir ki, belə
cinslər, sortlar və hibridlər müxtəlif ekoloji şəraitə, xüsusən də əlverişsiz mühit şəraitinə düşdükdə
sabit yüksək məhsul verə bilmirlər və öz məhsuldarlıqlarını xeyli azaldırlar. Odur ki, ötən əsrin
sonlarından başlayaraq Azərbaycanda da seleksiyanın yeni prioritet istiqaməti – adaptiv seleksiya
formalaşmış və ekoloji faktorların təsirinə yüksək dözümlülüyə malik cinslərin, sortların və
hibridlərin yaradılmasına başlamışdır.
Son illər Azərbaycanla yanaşı BAKSA- nın (Qara dəniz, Xəzər və Mərkəzi Asiya regionu
ölkələrinin beynəlxalq ipək assosiasiyasiyasının) üzvü olan dövlətlərin əksəriyyətində tut ipəkqurdu
seleksiyasının güclü inkişaf etmiş elmi əsasları mövcuddur və məhz bunun sayəsində həmin
ölkələrdə bir sıra məhsuldar sənaye hibridləri yaradılmışdır. Lakin bu hibridlərin qurdlarının
bəslənilməsi üçün optimal şərait yaradılması tələb olunur. Əks təqdirdə onların həssaslığı və
dözümsüzlüyü, o cümlədən xəstəliklərə dözümsüzlüyü nəticəsində istehsalatda barama
məhsuldarlığı kəskin şəkildə aşağı düşür. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, regionun bəzi ölkələrinin
praktikası göstərmişdir ki, Yaponiya, Çin, Koreya, İtaliya və digər xarici ölkələrdən idxal olunmuş
bir sıra sənaye hibridləri nisbətən yaxşı nəticələr göstərirlər
Yerli istehsal olan hibrid qrenanın keyfiyyətinin aşağı olması regionun bir sıra ölkəsini
(Tacikistan, Özbəkistan) məcbur etmişdir ki, hibrid qrenaya olan təlabatının yarıdan çoxunu xarici
ölkələrdən, başlıca olaraq isə Çindən idxal etsinlər. O da məlumdur ki, laboratoriya şəraitində sınaq
60
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
zamanı göstərdikləri nəticələrə görə yerli hibridlər xarici hibridlərdən heç də geri qalmırlar. Ona
görə də yerli və xarici mənşəli hibrid qrenaların müqaisəli öyrənilməsi günün aktual
məsələlərindəndir. Çünki, hibrid qrenanın keyfiyyəti həm iqtisadi, həm də elmi əhəmiyyətə
malikdir. İqtisadi nöqteyi - nəzərdən qrenanın ölkə daxilində hazırlanması yerli qrenazavodların
xeyli gəlir əldə etməsinə, habelə region ölkələrində ipəkçiliyin qorunub saxlanılmasına və yenidən
dirçəldilməsinə əhəmiyyətli dərəcədə kömək edə bilər.
Yuxarıda göstərilənlər BAKSA beynəlxalq assosiasiyasının İcrayyə Komitəsinin 2-ci
iclasında geniş müzakirə olunmuş və qərara alınmışdır ki, bu məsələnin aydınlaşdırılmasına ciddi
ehtiyac olduğu üçün BAKSA regionu ölkələrində yaradılmış ən yaxşı sənaye hibridlərinin dünya
ipəkçiliyinin tanıdığı və standart qəbul etdiyi Çin, Yaponiya, Koreya və İtaliya sənaye hibridləri ilə
birgə müqaisəli sınağı aparılsın. Daha obyektiv nəticələr əldə etmək üçün sınağın vahid metodika
əsasında BAKSA regionunda yerləşən 3 ölkədə aparılması qərara alınmış və iddiaçı ölkələrin sayı
çox olduğu üçün BAKSA İcrayyə Komitəsi üzvlərinin açıq səs verməsi əsasında aşağıdakı ölkələr
seçilmişdir:
1. İpəkçilik təcrübə stasnsiyası; Vratsa, Bolqarıstan;
2. İpəkçilik institutu Gəncə, Azərbaycan;
3. İpəkçilik institutu, Daşkənd, Özbəkistan.
Bu məqalədə sənaye hibridlərinin Azərbaycanda aparılmış sınağının bioloji göstəriciləri şərh
olunur.
Sınaqda 9 ölkəni təmsil edən aşağıdakı 13 sənaye hibridi iştirak etmişdir:
1. Polihibrid 71 x 70 x 125 x 121
- İtaliya
2. Bayfun x Kiu Fend
- Çin
3. Baskokyam
- Koreya
4. Şunreyx Şoqetsu
- Yaponiya
5. Vratsa -35 x Merefa -2
- Bolqarıstan
6. Super - 1 x Hesa- 2
-------7. Ukr.- 27 x Ukr.-15
- Ukrayna
8. Ukr.-26 x Ukr. -18
-------9. Mayak -2 x Mayak-3
- Azərbaycan
10. Gəncə -6 x Yaşar
--------11. N x M
- Türkiyə
12. İpəkçi -1 x İpəkçi-2
- Özbəkistan
13. Turan -1
--------Yuxarıdakı siyahıda göstərilən və dünyanın ən qabaqcıl ipəkçilik ölkəsinə məxsus olan
birinci 4 hibrid standart kimi götürülmüş və BAKSA ölkələrinin 9 sənaye hibridi onlarla müqaisədə
öyrənilmişdir.
Tut ipəkqurdu cins və hibridlərinin əsas əlamətlərindən sayılan yemləmənin bioloji
göstəriciləri böyük elmi əhəmiyyət kəsb edir. Bunu nəzərə alaraq sınaqda iştirak edən hibridlərin
əsas bioloji göstəriciləri öyrənilərək ardıcıllıqla cədvəldə əks olunmuşdur.
61
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Cədvəl 1
Sınaqda olan hibridlərin əsas bioloji göstəriciləri
Hibridlərin adı
95,6
Diri
baramanın orta
kütləsi,
q
2,31
İpək
pərdəsinin
orta kütləsi,
mq
0,449
Diri
baramanın
ipəkliliyi,
%
19,41
24,7
93,0
2,17
0,465
21,43
24,7
25,2
92,2
86,0
2,20
2,56
0,491
0,622
22,32
24,30
91,8
25,0
90,6
2,55
0,536
21,02
Super-1 x Hesa-2
Ukr-27 x Ukr-15
91,5
95,0
25,0
25,3
88,8
86,2
2,52
2,46
0,523
0,528
20,75
21,46
Ukr-26 x Ukr-18
Mayak-2 x Mayak-3
97,4
95,0
25,3
25,2
85,5
91,5
2,48
2,32
0,542
0,514
21,85
22,16
Gəncə-6 xYaşar
NxM
94,1
95,8
24,7
26,8
90,5
89,8
2,36
2,36
0,498
0,529
21,10
22,42
İpəkçi-1 x İpəkçi-2
88,1
26,8
87,5
2,21
0,479
21,67
Turan-1
80,9
26,8
89,2
2,48
0,585
23,59
Polihibrid
71x70x125x121
Bayfun x Kiu Fend
Baskokjam
Şunrey x şoqetsu
Vratsa-35 x Merefa-2
Qrenanın
dirilməsi
%
Yemləmə
müddəti
gün
Yaşama
qabiliyyəti
%
83,6
24,7
99,0
90,5
98,4
İpəkçilikdə hər qutu qrenadan barama məhsuldarlığının artırılmasında qrenanın dirilmə
qabiliyyətinin böyük əhəmiyyəti vardır. Bunu nəzərə alaraq biz təcrübə zamanı sınaqda olan
hibridlərin qrenalarının dirilmə qabiliyyətini öyrənmişik. Cədvəldən də göründüyü kimi,qrenanın
dirilmə qabiliyyətinə görə ən yüksək göstərici standart kimi qəbul etdiyimiz Bayfun x Kiu Fend
hibridində (99,0%) , ən aşağı göstərici isə Turan-1 hibridində(80,9 %) qeydə alınmışdır.
Azərbaycan hibridləri olan Mayak-2 x Mayak-3 və Gəncə-6 x Yaşar hibridlərində isə bu göstəricisi
müvafiq olaraq 95,0-94,1% təşkil etmişdir. Bu da qeyd edilən əlamətə görə Azərbaycan
hibridlərinin sınaqda olan 9 hibrid içərisində 3-4-cü yerlərdə sıralanması ilə nəticələnmişdir.
Məlumdur ki, ipək qurdlarının yemləmə müddəti əmək məhsuldarlığının artırılmasına,
yemləmənin iqtisadi səmərəliliyinə və yarpaq məsrəfinə bilavasitə təsir göstərən amillərdəndir.
Aparılmış tədqiqat nəticəsində məlum olmuşdur ki, sınaqda olan hibridlər içərisində ən qısa
yemləmə müddəti polihibrid 71 x 70 x 125 x 121, Bayfun x Kiu Fend, Baskokjam və Gəncə-6 x
Yaşar hibridlərində (24,7 gün), ən uzun yemləmə müddəti isə NxM, İpəkçi-1 x İpəkçi-2 və Turan-1
hibridlərində (26,8 gün) qeydə alınmışdır. Göründüyü kimi, sınaqda olan hibridlər yemləmə
müddətinin uzunluğuna görə 2 günə kimi fərqlənir. Bu da barama məhsulunun maya dəyərinə
bilavəsitə öz təsirini göstərir.
Məlum olduğu kimi, barama məhsuldarlığına təsir göstərən ən vacib amillərdən biri
yemləməyə götürülmüş qurdların yemləməni salamat başa vurub diri puplu barama sarımasıdır.
Yəni onların yaşama qabiliyyətidir. Tədqiqat zamanı sınaqda olan 9 hibridin yaşama qabiliyyəti
62
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
85,5 %-lə 91,5 % arasında dəyişmişdir. Bu göstəriciyə görə Azərbaycan hibridləri olan Mayak-2 x
Mayak -3 və Gəncə-6 x Yaşar hibridləri müqayisə olunan hibridlər içərisində 1-ci və 3-cü yerlərdə
dayanırlar.
Tut ipəkqurdunun ən mühüm bioloji və məhsuldarlıq göstəricilərindən biri də diri
baramanın orta kütləsidir. Bu göstəriciyə görə ümumi hibridlər içərisində ən ağır kütləyə Şunrey
xŞoqetsu (2,56 q) sınaqda olan hibridlər içərisində isə Vratsa-35 x Merefa-2 və Super-1 x Hesa-2
hibridləri (müvafiq olaraq 2,55 və 2,52 q) malik olmuşdur.
Mühüm sənayə əhəmiyyəti kəsb edən göstəricilərdən biri də ipək pərdəsinin orta kütləsidir.
Bu göstəriciyə görə Şunrey x Şuqetsu hibridi istər standart kimi götürülmüş hibridlərdən istərsədə
sınaqda olan bütün hibridlərədən daha üstün göstəriciyə (0,622q) malik olmuşdur. Qeyd edilən
üstünlük diri baramanın ipəkliliyində də özünü göstərmişdir. Belə ki, tədqiq edilən bütün
variantlarda diri baramanın ipəkliliyi 19,41 %-lə və 23,59 % arasında tərəddüd etdiyi halda Şunrey
x Şoqetsu hibridində bu göstərici 24,30% təşkil etmişdir. Beləliklə, sınaqda iştirak edən hibridlərin
bioloji göstəricilərinin təhlilindən aydın olur ki, BAKSA ölkələrinin sənaye hibridlərinin standart
kimi götürdüyümüz və dünyanın qabaqcıl ipəkçilik ölkələrində yaradılmış Polihibrid, Bayfon x Kiu
Fend, Baskokjam, Şunrey x Şoqetsu hibridlərində heç də geri qalmır, əksinə bir çox bioloji
göstəriciyə görə onlarda ikisini- üçünü ötüb keçirlər. Bu da BAKSA ölkələrinin sənaye hibridlərinin
dünya standartlarının tələblərinə cavab verdiyinin göstəricisi kimi qiymətləndirilməlidir.
ƏDƏBİYYAT
1. Abbasov B.H. Yüksək texnoloji xassələrə və məhsuldarlığa malik yeni Mayak-3 və
Mayak-4 tut ipək qurdu cinsləri // Azərbaycan Aqrar Elmi, 2000, № 1-2,s. 52-55
2. Bədələov N.H. Azərbaycanda ipəkçilik// Bakı, 1977, s. 96 .
3. Bədəlov N.H., Bəkirov Ə.H., Zeynalov T.A. və b. Yemi yüksək ödəyən məhsuldar yeni
tut ipəkqurdu hibridləri // Kənd təsərrüfatı elmi xəbərləri, 1990,№ 3 s.76-81
4. Hacıyeva Z.Ə. Gəncə-6- texniki ipəyin tələbatı istiqamətində yeni rayonlaşdırılmış tut
ipəkqurdu cinsi // Azərbaycan Aqrar Elmi, 2005, № 3-4, s. 67-69.
5. Hacıyeva Z.Ə., Həsənov N.M. Yeni rayonlaşdırılmış Gəncə-6 x Yaşar və Yaşar x Gəncə 6 tut ipəkqurdu hibridləri // AKTA-nın 75 illiyinə həsr edilmiş beynəlxalq elmi simpoziumun
külliyatı, Gəncə, 2004, s. 141-147.
6. Hüseynov R.A., Bədəlov N.H., Eminbəyli S.N. və b. İstiliyə dözümlü yeni ipəkqurdu
cinsi “Yaşar” // Kənd təsərrüfatı elmi xəbərləri, Bakı, 1978, № 6, s.54-56.
7. Аббасов. Б.Г. Новые высокопродуктивные Азербайджанские породы тутового
щшелкопряда Маяк-1 и Маяк-2 // Шелк, 1992 № 2 с.13-15
Q.M. MUSTAFAYEVA
AZƏRBAYCANDA APARILMIŞ TUT İPƏKQURDU HİBRİDLƏRİNİN BEYNƏLXALQ
SINAĞININ ƏSAS BİOLOJİ GÖSTƏRİCİLƏRİ
BAKSA-nın üzvü olan ölkələlərdə, o cümlədən Azərbaycanda yaradılmış sənaye tut
ipəkqurdu hibridlərinin dünya standartlarından, yəni dünyanın qabaqcıl ipəkçilik ölkələri olan
Yaponiya, Çin, Koreya və İtaliya sənaye hibridlərindən geri qalıb - qalmadığını müəyyən etməkdir.
İşdə tədqiqat obyekti kimi 9 ölkəni təmsil edən 13 sənaye hibridindən istifadə olunmuşdur.
63
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Aparılmış tədqiqatın nəticəsinə əsasən müəyyən edilmişdir ki, BAKSA -nın üzvü olan
ölkələrin sənaye hibridləri, dünya standartı kimi qəbul etdiyimiz hibridlərdən heç də geri qalmır və
hətta bəzi əlamətlərə görə onları ötüb keçirlər.
Г.М.МУСТАФАЕВА
ОСНОВНЫЕ БИОЛОГИЧЕСКИЕ ПОКАЗАТЕЛИ МЕЖДУНАРОДНЫХ
ИСПЫТАНИЙ ТУТОВОГО ШЕЛКОПРЯДА ПРОВЕДЕННЫХ В АЗЕРБАЙДЖАНЕ
Cравнение качества промышленных гибридов тутового шелкопряда созданных в
странах членов ВАКSA, в том числе в Азербайджане гибридами тутового шелкопряда
принятыми как стандарт в развитых странах (Япония, Китай, Корея и Италия). В работе как
объект исследований использованы 13 промышленных гибридов представляющих 9 стран.
В результате проведенных исследований было выявлено что, промышленные гибриды
стран членов ВАКSA никак не отстают от промышленных гибридов принятых как стандарт в
этих странах, а наоборот своими некоторыми признаками даже превосходят их.
Q.M. MUSTAFAEVA
INTERNATİONALTESSTING OF BİOLOGİCAL İNDİCATORS OF THE MULBERRU
SİLKWORM HUBRİDS İN AZERBAİJAN
The quality of industrial hybrids silkworm established in countries members of BAKSA
including Azerbaijan silkworm hybrids have pleasant as standard in developed countries like Japan
China Korea and Italy. In the work as object research used 13 industrial hybrids representing 9
countries.
Results in the of the research have revealed that the industrial countries hybrids of members
BAKSA not lag behind industrial hybrids adopted as a standard in the countries members BAKSA
and even some of its signs of are superior to them.
64
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
MÜXTƏLF MÖVSÜMLƏRDƏ HAZIRLANMIŞ QRENANIN TUT İPƏKQURDUNUN
BİOLOJİ GÖSTƏRİCİLƏRİNƏ TƏSİRİ
N.M. Həsənov
aqrar elmləri üzrə fəlsəfə dortoru, dosent
H.V.Qədimova
laboratoriya müdiri
K.Ə.Savadova
böyük elmi işçi
Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu
Gəncə şəhəri, Heydər Əliyev pr.-45
Tel.:255-04-58
Açar sözlər: ipəkçilik, tut ipəkqurdu, cins, barama, sort, bioloji göstəricilər, məhsuldarlıq
Ключевые слова: шелководства, тутовый шелкопряд, порода, кокон, сорт,
биологические показатели, продуктивность
Key words: violent, silkvorm, breed, cocoon, sorts, chemical compound of leaf,
nutritionusness, biological indicators, productivity
Azərbaycanda ipəkçilik qədim tarixə malik olmaqla yanaşı, həm də ən gəlirli sahələrdən biri
olmuşdur. Burada istehsal olunan təbii ipək həmişə öz yüksək keyfiyyəti ilə seçilmişdir. Bu da
respublikada ipəkçiliyin inkişafı üçün lazımi iqlim şəraitinin olmasından xəbər verir. Bazar
iqtisadiyyatı şəraitində Respublikamızda ipəkçiliyi intensiv inkişaf etdirmək vacib və günün
tələbinə uyğundur.
Müasir tələbata görə ipəkçilik elminin qarşısında duran ən vacib məsələlərdən biri mövcud
tut ipəkqurdu cinslərinin məhsuldarlığının artırılması və keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasıdır. Ona
görə də son illər respublikamızda rayonlaşdırılmış tut ipəkqurdu cinslərinin bioloji xüsusiyyətlərinə
və baramanın keyfiyyət göstəricilərinə görə tələb olunan səviyyədə saxlamaqla yanaşı, yeni
damazlıq texnologiyalarının işlənib hazırlanması çox aktual məsələlərdən hesab edilməlidir. Odur
ki, müasir tələbata uyğun olaraq ipəkçiliyi hərtərəfli sürətdə inkişaf etdirmək, yeni məhsuldar və
sənayenin tələbatını ödəyən tut ipəkqurdu cinsləri yaratmaq, keyfiyyətli məhsul əldə etmək üçün
damazlıq işlərini düzgün təşkil etmək lazımdır. Çünki, sənaye yemləmələrinin məhsuldarlığı
damazlıq yemləmələrindən kəskin surətdə asılıdır. Təbiidir ki, damazlıq yemləmələri nə qədər
yüksək aqrozootexniki şəraitdə aparılarsa alınan toxum – qurdun sonrakı nəsil (sənaye) yemləmələri
də bir o qədər yüksək məhsuldar olar. Deməli, damazlıq yemləmələri ipəkçilikdə məhsuldarlığın
əsasını təşkil edir. Ona görə də selekiya və damazlıq yemləmələrinin sxematik quruluşunun və
onların aparılma qaydalarının öyrənilməsi, ona düzgün əməl edilməsi hər bir ipəkçi mütəxəssisin və
fermerin əsas vəzifəsi sayılır.
N.H.Bədəlov (6) aparmış olduğu tədqiqata əsasən belə qənaətə gəlmişdir ki, yemləməni
gecikdirdikdə tut ipəkqurdunun bir sıra damazlıq göstəriciləri pisləşir. Ona görə də kütləvi surətdə
5-ci yarpağın əmələ gəlməsi dövrünü, damazlıq yemləmələrinin başlanması üçün ən səmərəli vaxt
hesab etmək olar. Bu halda tut ipəkqurdunun bir sıra damazlıq göstəriciləri xeyli yaxşılaşır. Eyni
65
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
zamanda, hər bir cins üçün onun bioloji tələbatına uyğun sortun yarpağından lazımi miqdarda
yemləməklə, damazlıq göstəricilərini xeyli yüksəltmək olar (4,5,6,8,9).
Aparılmış tədqiqat zamanı (3) müəyyən edilmişdir ki, məhsuldarlıq göstəriciləri əsasən V
yaşdakı qidalanma şəraitindən asılıdır. Ona görə də yemləmələr zamanı I-IV yaşlarda əsas məqsəd
ipəkqurdlarının mümkün qədər az məsrəflərlə, qısa zaman ərzində, tam və sağlam şəkildə V yaşa
çatdırılması olmalıdır. Məhsuldarlıq qayğısına isə V yaşda qalmaq lazımdır. T.X.Şəmiyev (12) qeyd
edir ki, tut ipəkqurdunun müxtəlif cinslərində kritik bədən kütləsinə çatmaq zamanına və
sinxronluğuna görə nəzərə çarpacaq dərəcədə fərq vardır. Kritik bədən kütləsinə daha tez çatan tut
ipəkqurdları qidanı daha səmərəli istifadə etməklə bədən kütləsini daha intensiv artırır ki, bu da
məhsuldarlıqla özünü göstərir.
Aparılmış çoxsaylı tədqiqatlara əsasən müəyyən edilmişdir ki, ayrı-ayrı tut ipəkqurdu
cinslərinin bioloji xüsusiyyətləri müxtəlif olduğu üçün onların əlverişsiz mühit şəraitinə və müxtəlif
mövsümlərlə (yaz, yay, payız) reaksiyası da fərqli olur (1,2,7,11).
Yuxarıda göstərilənlərdən bir daha aydın olur ki, yeni rayonlaşdırılmış tut ipəkqurdu
cinslərinin müxtəlif mövsümlərdə və eləcə də mövsümlərarası cütləşmədən alınan barama və qrena
məhsuldarlığının öyrənilməsi vacib və günün tələbinə uyğundur.
İşin aparılmasında tədqiqat obyekti kimi Az.ETİİ-də yaradılaraq 2009-cu ildə
rayonlaşdırmaq üçün Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi tərəfindən təsdiq edilmiş Mayak-1 və Çinar
cinslərindən istifadə olunmuşdur.
Сari ildə tədqiqat işlərini davam etdirmək üçün əvvəlki illərin müxtəlif mövsümlərində
(yaz, yay, payız) hər iki cinsdən hazırlanmış qrenalar soyuducudan çıxarılaraq ilk material kimi
inkubasiya edilmişdir. Yaz yemləməsi aparmaq üçün qrena inkubasiyaya, ipəkçilik üçün ümumi
qəbul olunmuş vaxtda, yəni çəkil ağacında 3-5 yarpağın əmələ gəlməsi ilə yemləmənin başlanması
üçün uyğunlaşdırılaraq qoyulmuşdur. Cinslərin potensial məhsuldarlığını müəyyən etmək üçün 1
qramda qrenanın və qurdun miqdarı təyin olunmuşdur. Bunun üçün hər cinsdən 100 mq-lıq 3
nümunə qrena çəkilib götürülərək sayılmışdır. 1 qutuda qurdun sayı isə qrenanın dirilməsindən və 1
qramda qrenanın sayından istifadə etməklə (hesablama yolu ilə) təyin olunmuşdur.
Mövzunun aparılmasında əsas məqsəd son illər rayonlaşdırılmış Mayak-1 və Çinar tut
ipəkqurdu cinslərinin müxtəlif mövsümlərdə hazırlanmış qrenalarının növbəti nəslin bioloji
göstəricilərinə təsirini öyrənməkdən ibarətdir. Cari ildə aparılmış tədqiqat işləri nəticəsində yeni
rayonlaşdırılmış cinslərin potensial imkanları müəyyən edilmişdir. Beləliklə, cari ildə hər bir cinsin
müxtəlif mövsümlərdə hazırlanmış qrenaların dirildilərək yemləmələri aparılmış və təcrübənin
bioloji göstəriciləri öyrənilərək ardıcıllıqla cədvəldə öz əksini tapmışdır.
Ipəkçilikdə qurdların yemləmə müddəti əmək məhsuldarlığının artırılmasına, yemləmənin
iqtisadi səmərəliliyinə və yarpaq məsrəfinə bilavasitə təsir göstərən amillərdəndir. Cədvəldən də
göründüyü kimi, qurdların yemləmə müddəti tut ipəkqurdunun cinsi xüsusiyyətlərindən və eyni
zamanda qrenanın hazırlanma mövsümündən də çox asılıdır.
66
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Cədvəl
Yemləmənin bioloji göstəriciləri
Qrenanın
mənşəyi
Qurdların
yemləmə
müddəti, gün
Yaz
Yay
Payız
25,2
24,6
25,0
Yaz
Yay
Payız
25,6
24,8
25,3
Qurdların yaşama
qabiliyyəti, %
Çinar
97,3
86,4
90,4
Mayak - 1
96,6
88,2
91,4
Diri baramanın
orta kütləsi, q
1 qutu qurddan
barama
məhsulu, kq
2,26
1,94
2,02
96,1
72,9
79,3
2,28
2,02
2,06
94,6
76,2
80,3
Aparılmış tədqiqat zamanı müəyyən olmuşdur ki, cinsin bioloji xüsusiyyətindən asılı olaraq
yemləmə müddətləri arasında fərq 0,2-0,4 gün təşkil etdiyi halda qrenanın mənşəyindən asılı olaraq
bu fərq 0,2-0,8 gün olmuşdur. Bu da onu göstərir ki, yemləmə müddətinin uzunluğuna cinsin bioloji
xüsusiyyətindən çox, qrenanın hazırlanma mövsümü daha çox təsir göstərmişdir. Ümumi variantlar
içərisində ən uzun yemləmə müddəti Mayak-1 cinsinin yaz mövsümündə (25,6 gün), ən qısa
yemləmə müddəti isə Çinar cinsinin yay mövsümündə hazırlanmış qrenada (24,6 gün) müşahidə
edilmişdir.
Məlum olduğu kimi barama məhsuldarlığına təsir göstərən ən vacib amillərdən biri
yemləməyə götürülmüş qurdların yemləməni salamat başa vurub diri puplu barama sarımasıdır.
Yəni qurdların yaşama qabiliyyətidir. Bu da qrenanın hazırlanma mövsümündən asılı olaraq
əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir. Ən yüksək yaşama qabiliyyəti yaz təcrübə yemləmələrindən
hazırlanmış qrenada qeydə alınmışdır. Çinar və Mayak-1 cinslərində bu göstərici müvafiq olaraq
97,3-96,6% təşkil etmişdir. Ən aşağı göstərici isə yay mövsümündə hazırlanmış qrenada müşahidə
edilmişdir. Yay yemləməsində bu göstərici müvafiq olaraq 86,4-88,2% təşkil etmişdir. Bu da yay
mövsümündə hərarətin daha yüksək olması ilə izah edilir. Belə ki, aparılmış çoxsaylı tədqiqatlar
zamanı müəyyən olmuşdur ki, temperatur tut ipəkqurdları üçün müəyyən olunmuş normadan artıq
olduqda qurdlar arasında sarılıq xəstəliyi baş verir ki, bu da qurdların yaşama qabiliyyətinin aşağı
düşməsinə səbəb olur.
Tut ipəkqurdunun ən mühüm bioloji və məhsuldarlıq göstəricilərindən biri də diri baramanın
kütləsidir. Bu da öz növbəsində cinsin bioloji xüsusiyyətindən və qrenanın mənşəyindən asılı olaraq
geniş dairədə dəyişir. Cədvəldən də göründüyü kimi yaz təcrübə yemələmələrində hazırlanmış
qrenalarda diri baramanın orta kütləsi digər müqayisə olunan mövsümlərdən daha yüksək olmuşdur.
Çinar cinsinin yaz mövsümündə hazırlanmış qrenalarda diri baramanın orta kütləsi 2,26 q olduğu
halda, yay və payız mənşəli qrenalarda bu göstərici müvafiq olaraq 1,94-2,02 q olmuşdur. Mayak-1
cinsində də analoji hal özünü göstərmişdir. Belə ki, Mayak-1 cinsinin yaz mövsümündə hazırlanmış
qrenalarda diri baramanın orta kütləsi 2,28 q olduğu halda, yay və payız mövsümlərində
hazırlanmış qrenalarda bu göstərici müvafiq olaraq 2,02-2,06 q təşkil etmişdir.
67
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Tut ipəkqurdunun yemləndirilməsində qarşıya qoyulan ən vacib məsələlərdən biri də bir
qutu qurddan barama məhsuldarlığının artırılmasıdır. Bu göstərici də tut ipəkqurdunun cinsindən və
qrenanın mənşəyindən asılı olaraq xeyli dəyişir. Tədqiq olunan variantlar içərisində ən yüksək
göstərici Çinar cinsinin yaz mövsümündə hazırlanmış qrenası ilə aparılmış yemləməsindən (96,1
kq), ən az barama məhsulu isə yenə həmin cinsin yay yemləməsindən (72,9 kq) alınmışdır.
Aparılmış tədqiqat zamanı tut ipəkqurdlarının üç mövsümdə (yaz, yay, payız) hazırlanmış
qrenasının yemləməsi aparılmışdır.Tədqiqatın nəticəsinə əsasən müəyyən olmuşdur ki, yaz
təcrübəsi qrenasından alınmış qurdların yemləməsi zamanı baramaların bioloji göstəriciləri digər
müqayisə olunan yay və payız yemləmələrinə nisbətən daha yüksək olmuşdur. Bu da yaz
yemləməsi zamanı tut yarpağının qida maddələri ilə daha zəngin olması ilə izah edilir.
ƏDƏBİYYAT
1. Abbasov B.H. Tut ipəkqurdunun produktiv və reproduktiv əlamətləri arasında fenotipik və
genetik korrelyasiyalar //, 2004, XVI cild, s. 24-26
2. Abbasov B.H., Həsənov N.M., Həsənova E.M. və b.Böyük yaşlarda verilən yemin
miqdarının tut ipəkqurdunun produktiv və reproduktiv göstəricilərinə təsirinin öyrənilməsi
// AzETİİ-nin əsərləri, 2004, XVI cild, s.42-46
3. Bədəlov N.H. Perspektivli çəkil sortları yarpağının keyfiyyətinin tut ipəkqurdunun damazlıq
xassələrinə təsiri // AzETİİ-nin əsərləri, 1962, III cild, s. 21-34
4. Bədəlov N. H. Tut ipəkqurdu kəpənəyinin qrena verməsinin yemləmə müddətindən asılılığı
AzETİİ-nin əsərləri, 1968, VII cild, s 99-104
5. Bədəlov N.H. İpəkçilikdə damazlıq yemləmələri // Bakı, 1974, s.32
6. Bədəlov N.H., Bəkirov Ə.H., Ələkbərova Y.A. Rayonlaşdırılmış və perspektivli ipəkqurdu
cinslərinin reproduktiv göstəricilərinin yaxşılaşdırılması yolları // Kənd təsərrüfatı elmi
xəbərləri, 1985, №2, s.64-67
7. Bədəlov N.H., Bəkirov Ə.H., Zeynalov T.A., Həmzəyeva S.Ç. Təkrar yemləmələr üçün
perspektivli yeni hibridlər // AzETİİ-nin əsərləri, 1986, XIII cild, s.63-69
8. Bəkirov Ə.H., Bədəlov N.H., Zeynalov T.A. Elit qrenanın istehsalı xüsusuyyətindən asılı
olaraq keyfiyyətinin dəyişməsi // AzETİİ-nin əsərləri, 1967, VI cild, s.218-226
9. Həmzəyeva S.Ç. İpəkqurdu cinslərini müxtəlif çəkil yarpağı ilə yemləndirməklə reproduktiv
göstəricilərinin dəyişdirilməsi // AzETİİ-nin əsərləri, 1976, IX cild, s.55-58
10. Həsənov N.M. Müxtəlif çəkil sortları yarpağının keyfiyyətinin yeni rayonlaşdırılmış tut
ipəkqurdu cinslərinin qrena çıxımına təsiri // Azərbaycan aqrar elmi, 2000, № 3-4, s.58
11. Hümbətov İ.M., Verdiyeva S.C., Billalı D.Ə.. Təkrar yemləmələrdə ipəkqurdunun
məhsuldarlığını artıran tədbirlər // AzETİİ-nin əsərləri, 1983, XI cild, s. 93-97
12.Şəmiyev T.X. Müxtəlif böyümə fazalarındakı qidalanma şəraitinin tut ipəkqurdunun bəzi
təsərrüfat əhəmiyyətli göstəricilərinə təsiri //AzETİİ-nin əsərləri, 2004, XVI cild, s. 47-52
68
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
N.M.HƏSƏNOV, H.V.QƏDİMOVA, K.Ə.SAVADOVA
MÜXTƏLİF MÖVSÜMLƏRDƏ HAZIRLANMIŞ QRENANIN TUT İPƏKQURDUNUN
BİOLOJİ GÖSTƏRİCİLƏRİNƏ TƏSİRİ
İpəkçilik sahəsinin intensiv inkişaf etdirilməsi, damazlıq işlərinin elmi əsaslar üzərində
qurulmasından cox asılıdır. Bunu nəzərə alaraq müxtəlif mövsümlərdə (yaz,yay, payız) hazırlanmış
qrenanın növbəti nəslin bioloji göstəricilərinə təsiri öyrənilmişdir. Məqalədən də göründüyü kimi,
yaz mövsümündə hazırlanmış qrena, növbəti nəslin bioloji göstəricilərinə daha yaxşı təsir göstərir.
Н.М. ГАСАНОВ, Х. В. ГАДИМОВА, К.А.САВАДОВА
ВЛИЯНИЕ ГРЕНЫ, ПРИГОТОВЛЕННОЙ В РАЗНОЕ ВРЕМЯ ГОДА НА
БИОЛОГИЧЕСКИЕ ПОКАЗАТЕЛИ ТУТОВОГО ШЕЛКОПРЯДА
Интенсивное развитие шелководства зависит от научно обоснованного развития
племенного дела. Принимая это во внимание, изучено биологическое влияние грены,
приготовленной в разное время года (весна, лето, осень) на следующие поколения. Как видно
из статьи, грена, приготовленная весной, хорошо влияет на биологические показатели
следующий поколений.
N.M.HASANOV, H. V. QADIMOVA, K.A.SAVADOVA
HOLD INFLUENCE OF THE SEEDS PREPARED IN THE DIFFERENT SEASONS TO
BIOLOGICAL INDICATOR
PARAMETER OF THE SILKWORM
Intensive development of silkworm depends on scientifically proved development of
breeding business. Taking it into consideration, biological influence, are seeds prepared at various
times year (spring, summer, autumn) on the following generation is studied. Apparently from
article, the seeds, prepared in the spring well influences biological indicators following generation.
69
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
IV.FİZİOLOGİYA, BİOTEXNOLOGİYA, XƏSTƏLİKLƏRƏ NƏZARƏT
TUT İPƏKQURDUNUN QARATULUQ XƏSTƏLİYİNİN SƏCİYYƏSİ
E.Ə. ƏHMƏDOV
laboratoriya müdiri
Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu
Gəncə şəhəri, Heydər Əliyev pr.-45
Tel.:255-04-58
Açar sözlər: tut ipəkqurdu, bakteriya, qaratuluq
Ключевые слова: тутовый шелкопряд, бактерия, фляшерия
Key word: silkworm, bacteria, flyasheria
İpəkçilik 5 min il bundan əvvəl, qədim Çində yaranmış və sonralar dünyanın bir çox
ölkələrinə yayılmışdır. Tut ipəkqurdu Azərbaycana eramızın V əsrində gətirilmişdir. Beləliklə,
insanlar, çox qədim zamanlardan, təbii ipəkdən qiymətli toxuçuluq materialı kimi, müxtəlif
geyimlər, yatacaq və digər məişət əşyalarının hazırlanmasında istifadə etməyə başlamışlar.
Digər canlılar kimi tut ipəkqurdunun da bir sıra yoluxucu xəstəlikləri (flaşeriya, sısqalıq,
septisemiya, muskardina, sarılıq, pebrin) mövcuddur. Belə yoluxucu xəstəliklər, asasən həşaratlara
patogen olan mikroorqanizmlər (ibtidailər, bakteriyalar, göbələklər və viruslar) tərəfindən törədilir.
Yoluxan xəstəliklər ona görə qorxuludur ki, onların yemləmələrdə baş verməsi ipəkçilik təsərrüfatlarında 10 %-dən 100 %-ə qədər barama məhsulunun itkisinə səbəb olur. Bu xəstəliklərdən biri
də, bakteriyalar tərəfindən törədilən qaratuluq və ya flaşeriya xəstəliyidir. Bu xəstəlikdə əsasən
bağırsaqda inkişaf edir və adətən tut ipəkqurdlarını qurd dövründə yoluxdurur və digər xəstəliklər
kimi, ipəkçilik təsərrüfatlarına ciddi ziyan vurur.
Qaratuluq və ya flaşeriya tut ipəkqurdunu axırıncı yaşda yoluxduran və çox vaxt epizootiya
halını alan xəstəlikdir. Törədicinin orta bağırsaqda sürətlə inkişaf etməsi və qurdun bədən toxumalarının çürüməsi ölümə səbəb olur. Ölmüş qurd içərisi qara maye ilə dolu tuluğu xatırladır. Belə
cəsədlərin şaxdan sallanması, bu xəstəliyin səciyyəvi əlamətidir (bax: şəkil 1-ə).
Qaratuluq xəstəliyi adətən qurdlarların ən çox yem yeyən vaxtı, yəni V yaşın 5-6-cı günü və
yaxud qurdlar şaxa çıxan zaman müxtəlif şərait yaradan amillərin təsirindən həzm traktına düşmüş
mikrobların və ya normal bağırsaq mikroflorasının sürətlə artması və zərərli təsir göstərməsi
nəticəsində baş verərək bəzən 2-3 gün ərzində bütün yemləməni məhv edə bilir.
Qaratuluq xəstəliyinin törədicisi çöp şəkilli və spor əmələ gətirən Bac. bombycis hesab edilir.
Ancaq bəzi müəlliflər hələ də belə hesab edirlər ki, bu xəstəlik bağırsaq çöpləri, koklar və hətta
viruslar tərəfindən əmələ gətirilir. Buna baxmayaraq ölmüş qurdların mikroskop və ya bakteroloji
müayinəsi zamanı ən çox Bac. bombycis mikrobuna təsadüf edilir (bax: şəkil 2-yə). Bu mikrob
nisbətən iri çöp şəkilli olub, süni qida mühitində asanlıqla yetişir, sadə boyalarla boyanır. Qram
üsulu ilə isə mənfi boyanır, orqanizmdən kənar və əlverişsiz şəraitdə tez spor halına keçir. Sporlar
xarici mühit təsirlərinə qarşı nisbətən davamlı olurlar.
70
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
a)
b)
b - sağlam qurdlar
a - qaratuluqla xəstə qurdlar
Şəkil 1. Qaratuluq xəstəliyinin tut ipəkqurduna təsiri
A - vegetativ forma
B - spor forma
B
Şəkil 2. Qaratuluq A
xəstəliyinin
törədicisi
İnfeksiyanın əsas giriş və lokalizasiya yeri həşəratın həzm yoludur. Törədici həşaratın
bağırsaqlarında inkişaf edib artır. Bunun üçün xüsusi şərait olmalıdır. Bağırsaq möhtəviyyatının
evakuasiyasının (köçürülməsinin) yavaşıması və bağırsaq şirəsinin bakterisid təsirinin zəifləməsi
törədicinin inkişafı üçün əlverişli şərait hesab olunur.
Məlumdur ki, tut ipəkqurdunun həzm şirəsi və onun qələvi reaksiyası (pH-8.9–9.0)
bağırsağa düşən mikrobları zərərsizləşdirir. Digər tərəfdən bağırsağın tez-tez (gün ərzində 30-40
dəfə) boşalması, ora düşən mikrobları qurdun orqanizmindən kənar edilməsini təmin edir. Buradan
da aydın olur ki, tut ipəkqurdunun həzm orqanlarının normal quruluşu və fizioloji funksiyası
bağırsağa düşən mikrobların artıb çoxalmasına mane olur və yalnız normal funksiyası pozulmuş
həzm orqanında mikroblar özlərinə əlverişli şərait taparaq xəstəliyi əmələ gətirirlər. Həmçinin
qurdlara verilən yemin keyfiyyətinin, kümxanalarda yüksək temperatur və nəmliyin də bu xəstəliyin
inkişaf etməsinə müəyyən təsirləri vardır. Qaratuluq xəstəliyinin baş verməsi və inkişaf etməsi
ardıcıl olaraq 3 mərhələ keçirir:
71
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
1. Xəstəliyin başlanğıc dövrü olub, adətən qurdların ən çox yem yediyi vaxta (V yaşın
ikinci yarısına) təsadüf edir. Bu vaxt qurdlar 4-5 gün ərzində bütün yemləmə dövründə qəbul
edəcəyi yemin ⅓ hissəsini yeyir. Bu zaman qurdun orqanizmində zülal mübadiləsi sürətlənir,
qana həddən artıq mübadilə məhsulları toplanır. Malpigi damarları həmin məsulları bədəndən
tamamilə xaric edə bilmədiyindən onlar orqanizmin zəhərlənməsinə səbəb olurlar. Zəhərlənməyə ən
çox bağırsaq həssas olduğundan ilk növbədə bağırsağın motor (hərəki) sekretor (şirə ifraz etmə)
funksiyaları pozulur. Nəticədə həzm şirəsinin qələvi reaksiyası dəyişir, bakterisid təsiri zəifləyir.
Odur ki, yarpaqda bağırsaq boşluğuna düşən mikrobların artıb çoxalmasına əlverişli şərait yaranmış
olur.
2. Xəstəliyin ikinci mərhələsində bağırsaqda mukrobların sürətlə inkişafı nəticəsində əmələ
gələn zərərli maddələr həzm şirəsinin qələviliyini daha da aşağı salır, fermentativ prosesin və ümumiyyətlə həzm prosesinin pozulmasına gətirib çıxarır. Burada da həşaratın bağırsaq toxumaları
iltihablaşır və xəstəlik üçüncü mərhələyə kecir.
3. Bağırsaqda gedən iltihablı proses nəticəsində nekrozlaşmış hüceyrələr sökülür. Mukroblar
asanlıqla ümumi boşluğa keçir və qanı yoluxdururlar. Əgər yemləmə zamanı mühütün temperaturu
yüksək olarsa bağırsaq divarının məsamələri genişləndiyindən mikroblar nekrozlaşmış nahiyələrdən
də asanlıqla qana keçirlər. Xəstəliyin bu mərhələsində patoloji proseslər sürətlənir, sonra aqoniya və
ölüm baş verir.
Xəstələnmiş qurd narahat olur. Yemir. Künənin kənarına qaçır, hərəkəti zəifləyir, aqoniya
baş verir, anus dəliyindən duru və pis iyli ifrazat axıdır. Sonra ölür.
Ölmüş qurdların toxumaları sürətlə parcalanır, cəsəd boşalır və içərisi qara maye ilə dolu
uzunsov torbanı (tuluğu) xatırladır. Qurdlar künə budaqlarından və ya şaxdan asılı bəziyyətdə qalır,
ağzından qatı, yapışqanvarı tünd və pis iyli maye axır (bax: şəkil 3-ə). Cəsədin çürüməsi nəticəsində
xoşagəlməz (çürümüş alma kimi) iy gəlir. Çürümə prosesinin sürəti temperaturdan və mikrobun növündən asılıdır.
Bəzi hallarda, qaratuluqla yoluxmuş xəstə qurdlar barama sarıyır və onun içində ölürlər.
Xəstələrin sarıdığı baramaların divarı çox nazik, parçalanmış cəsədlərlə ləkələnmiş və kəskin iyli
olur. Bu cür baramalara «qaraçıxar» deyilir.
Qeyd olunan əlamətlər qaratuluq və ya flaşeriya xəstəliyi üçün səciyyəvi olsada tut ipəkqurdunun bir neçə xəstəliklərində də (septisemiya, sarılıq və s.) görünə bilər. Belə ki, bu xəstəlik
zamanı iltihablaşmış bağırsaqda müxtəlif növ mikroblar (aerob çöplər, stafilakoklar, bağırsaq və
paratif çöpləri) inkişaf edərək həşaratın qanını yoluxdura bilərlər.
Qaratuluq xəstəliyi bəzən yüngül gedişə malik olub, yemləmədə qurdların az bir hissəsinin
tələf olması ilə nəticələnir. Bəzən də elə iti gedişli olur ki, 2-3 günədək bütün yemləməni məhv edə
bilər.
72
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Şəkil 3. Qaratuluq xəstəliyindən ölmüş qurd
Xarici əlamətlərə görə dəqiq diaqnoz vermək çətindir. Odur ki, həm nişanələrə, həm
də mikroskop müayinəsinə əsasən diaqnoz qoyulmalıdır. Mikroskop müayinəsi üçün ən əlverişli
material xəstəliyin başlanğıc dövründə qurdun orta bağırsaq möhtəviyyatıdır, çünki bu vaxt
mikroblar hələ qana keçməmiş olur və onların bağırsaqda tapılması bu xəstəliyi septisemiyadan
fərqləndirməyə imkan verir. Septisemiya xəstəliyində isə mikrobları bağırsaqda deyil, yalnız qanda
tapmaq olur. Əzilmiş qurdu, orta bağırsağı və bağırsaq möhtəviyyatını əzmə damcı preparatında
mikroskop altında, ya da yaxma hazırlayıb Qram üsulu ilə boyadıqdan sonra müşahidə etmək
lazımdır.
ƏDƏBİYYAT
1.
2.
3.
Əliyev Ə.H. Tut ipəkqurdunun xəstəlikləri və zərərvericiləri. Bakı: Azərnəşr, 1986, 95 s.
Михайлов Е.Н. – Инфекционные болезни тутового шелкопряда // Ташкент. 1984. – 296 с.
Поярков Э.Ф. – Шелководство // Сельхозгиз. 1940. – 159 с.
E.Ə. ƏHMƏDOV
TUT İPƏKQURDUNUN QARATULUQ XƏSTƏLİYİNİN SƏCİYYƏSİ
Məqalədə tut ipəkqurdunda qaratuluq xəstəliyini yaradan bakteriyanın xarakteristikası,
xəstəliyin əlamətləri, gedişi və diaqnostikası şərh edilir.
Э. А. АХМЕДОВ
ХАРАКТЕРИСТИКА ФЛЯШЕРИИ ТУТОВОГО ШЕЛКОПРЯДА
В статье излагается краткая характеристика бактерии, вызываемого у тутового
шелкопряда фляшерию. А так же признаки, течение и диагностика данной болезни.
73
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
E.A. AKHMEDOV
THE CHARACTERISTIC OF THE FLYASHERIA OF THE SILKWORM
The article gives a brief characterization of the bacteria that causes the silkworm flyasheria.
As well as the features and diagnostics for the disease.
74
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
TUT İPƏKQURDUNUN PEBRİN XƏSTƏLİYİNƏ QARSI BİTKİ MƏNŞƏLİ
PREPARATLARIN BARAMANIN TEXNOLOJİ GÖSTƏRİCİLƏRİNƏ TƏSİRİ
S.R.MUSAYEVA
böyük elmi işçi
Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu
Gəncə şəhəri, Heydər Əliyev pr.-45
Tel.:255-04-58
Açar sözlər: ipəkqurdu, qrena, pebrina, nanə, limon, yovşan, sarımsaq
Ключевые слова: тутовый шелкопряд, грена, пебрина, мята, лимон, чеснок, полынь
Key word: silkworm,grenier, pebrina, mint, limon, garlic, pauline
İpəkçilik kənd təsərrüfatının qədim və gəlirli sahələrindəndir. İpəkqurdunun yoluxucu
xəstəlikləri (pebrin, sarılıq, qaratuluq, sısqalıq, septisemiya, muskardin) barama istehsalının
artırılması və keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması yolunda ciddi əngəl olub, xalq təsərrüfatına böyük
iqtisadi zərər vurur. Xəstəlik baş vermiş təsərrüfatlardan əldə edilən barama məhsulu həm az, həm
də aşağı keyfiyyətli olur.
Maraqlı haldır ki, hazırda bir sıra ölkələrdə qədim xalq təbabəti müasir nəzəri biliklərlə
zənginləşdirilərək yenidən tətbiq olunmağa başlanmışdır. İsveç, Fransa, Almaniya, Çin və bir sıra
başqa ölkələrdə dərman bitkilərindən əczaçılıqda geniş istifadə edilir. Dünya praktikasında tibbdə
kimyəvi dərmanları bitkilərdən hazırlanmış təbii vasitələrlə əvəz etməyə çalışırlar. Yuxarıda
deyilənləri nəzərə alaraq bitki mənşəli preparatların tut ipəkqurdunun pebrin xəstəliyinə qarşı
istifadə olunmasını vacib bildik.
Bitki mənşəli preparatlarla tut ipəkqurdunun qrenasına təsir etdikdə tırtılların inkişafına
müxtəlif stimullaşdırıcı və öldürücü təsir göstərir. Bu preparatların qurdların immunoloji və bioloji
göstəricilərinə təsir etməklə yemləmədən alınan baramaların göstəricilərinə təsiri ehtimal olunur.
Ona görə də işlədilən bitki mənşəli preparatların təcrübədən alınmış baramalarının texnoloji
göstəricilərinə təsir ehtimalı araşdırılmışdır. Bu məqsədlə hər variantdan 50 barama olmaqla 3
təkrarda nümunələr götürülmüş, mövcud qaydada puplar öldürülmüş və institutun “Baramanın ilk
emalı və açılması laboratoriyası”nda açılaraq baramanın texnoloji göstəriciləri öyrənilmişdir.
Baramanın texnoloji göstəricilərinin hesablanması mövcud qaydalara uyğun olaraq
aparılmışdır.
Bitki mənşəli preparatların baramanın texnoloji göstəricilərinə təsirinin nəticəsi cədvəldə
verilmişdir.
75
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Cədvəl
NANƏ 25%
2
10
su
YOVŞAN
ana məhlul
1
2
su
1
LİMON
4%
3
5
su
1
SARIMSAQ
ana məhlul
3
5
867
890
833
898
907
843
863
885
835
845
839
868
852
901
866
869
795
867
831
847
852
817
820
835
792
816
797
818
812
48,71
49,23
47,72
47,96
47,81
49,56
47,71
46,63
49,38
48,26
45,68
47,07
47,33
48,47
47,50
48,75
47,84
48,75
47,90
47,70
49,83
49,41
48,69
49,24
47,05
49,70
51,14
48,45
46,63
42,77
43,60
41,74
39,36
441,47
39,91
38,79
39,64
42,66
42,58
39,47
40,38
39,79
40,50
39,30
41,06
40,69
41,70
41,66
40,52
43,75
42,33
42,00
42,86
41,34
40,48
43,25
43,02
41,55
87,80
88,55
87,48
82,05
86,71
80,53
81,31
85,27
86,40
88,23
86,18
85,75
84,81
83,51
82,76
84,13
85,06
86,73
86,98
85,03
87,82
85,85
86,30
86,99
88,37
81,38
84,53
88,78
89,10
1275
1264
1167
1196
1185
1104
1108
1203
1210
1267
1178
1263
1076
1225
1138
1166
1135
1230
1191
1128
1283
1166
1256
1123
1100
1158
1207
1274
1175
1181
1074
1068
1128
1058
1009
1010
1098
1135
1170
1090
1149
985
1133
1032
1044
1044
1132
1119
994
1063
1057
1114
992
966
1053
968
1136
1000
3451
3267
3365
3353
3151
3283
3327
3433
3496
3507
3579
3572
3183
3369
3450
3256
3543
3404
3440
3285
3478
3375
3650
3137
3375
3500
3510
3620
3480
Metrik nömrə
2
1
2
1
2
2
1
2
1
2
2
1
2
1
2
2
1
2
1
2
1
2
2
1
2
1
2
1
2
QABTU, m
İpək telinin
uzunluğu, m
su
Baramanın açılma
qabiliyyəti, %
10
İpək çıxımı, %
2
Quru baramanın
ipəkliliyi, %
NANƏ
ana məhlul
Quru baramanın
kütləsi, mq
su
Preparatların
veilmə intensivliyi,
dəfə
Yemlə verilən preparatların kəsafəti,
%
Qrenanın işlənməsində istifadə
olunan preparatların adı
Təbii yoluxma fonunda preparatların baramanın texnoloji göstəricilərinə təsiri
Nəzarət
sağlam
su
2
811
46,86
39,69
89,21
1133
766
3303
Nəzarət xəstə
su
2
835
44,86
39,65
88,37
1185
696
3474
Cədvəldən göründüyü kimi, pebrin xəstəliyinə qarşı sınanılan bitki mənşəli preparatların
baramanın texnoloji göstəricilərinə də əks təsir etmir. Belə ki, quru baramanın kütləsi sağlam
nəzarətdə - 811 mq, xəstə nəzarətdə - 835 mq olmuşdursa, 25%-li nanə məhlulu ilə təsir edilən
76
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
qrenadan çıxan qurdlara həmin məhlullardan hazırlanmış 2% və 10%-li məhlulları yemlə 1 dəfə
verdikdə quru baramanın kütləsi müvafiq olaraq – 863 və 835 mq, 2 dəfə verdikdə - 885 və 845 mq
olmuşdur. Su ilə isladılmış yem verdikdə isə - 843 mq olmuşdur.
Nanə ana məhlulu ilə işlənmiş qrenadan çıxan qurdlara həmin məhluldan hazırlanmış 2% və
10%-li məhlullarını yemlə 1 dəfə verdikdə quru baramanın kütləsi müvafiq olaraq – 890 və 898 mq,
2 dəfə verdikdə 833 və 907 mq olmuşdur. Su ilə isladılmış yem verdikdə isə - 867 mq olmuşdur.
Yovşanın ana məhlulu ilə işlənmiş qrenadan çıxan qurdlara həmin məhluldan hazırlanmış
preparatlarını yemlə 1 dəfə verdikdə quru baramasının küləsi – 868 və 901 mq, 2 dəfə verdikdə 852 və 866 mq olmuşdur. Su ilə isladılmış yem verdikdə isə - 839 mq-dır.
4%-li limon məhlulu ilə təsir edilən qrenadan şıxan qurdlara 1%, 3% və 5%-li məhlullarını
yemlə 1 dəfə qurda verdikdə quru baramanın kütləsi müvafiq olaraq 795, 831 və 852 mq, 2 dəfə
verdikdə isə - 867, 847 və 817 mq olmuşdur. Su ilə isladılmış yem verdikdə isə - 869 mq-dır.
Sarımsağın ana məhlulu ilə işlənmiş qrenadan çıxan qurdlaraana məhluldan hazırlanmış 1%,
3%, 5%-li məhlulu yemlə 1 dəfə verdikdə quru baramanın kütləsi müvafiq olaraq 835, 816, 818 mq,
2 dəfə yedizdirdikdə - 792, 797, 812 mq olmuşdur. Su ilə isladılmış yem verdikdə - 820 mq olur.
Nanə ana məhlulu ilə təsir edilən qrenadan çıxan qurdlara ondan hazırlanmış 2% və 10%-li
məhlullarını 1 dəfə qurda yemlə verikdə quru baramanın ipəkliliyi müvafiq olaraq 49,23 və 47,96%
olmuşdursa, 2 dəfə verdikdə 47,72 və 47,81% olmuşdur. Su ilə isladılmış yem verdikdə isə 48,71%dir.
25%-li nanə ilə işlənmiş qrenadan şıxan qurdlara 2 və 10%-li məhlullarını qurda 1 dəfə
yedizdirdikdə quru baramanın ipəkliliyi 47,71 və 49,38%; 2 dəfə yedizdirdikdə - 46,63 və 48,26%
olmuşdur. Su ilə isladılmış yem verdikdə - 49,56%-dir.
Yovşanın ana məhlulu ilə təsir edilən qrenadan çıxan qurdlara həmin məhluldan hazırlanmış
1%-li və 2%-li preparatlarını 1 dəfə yemlə verdikdə quru baramanın ipəkliliyi -47,07; 48,47%; 2
dəfə yedizdirdikdə - 47,33;47,50% olmuşdur. Su ilə isladılmış yem verdikdə - 45,68% olmuşdur.
4%-li limon məhlulu ilə işlənmiş qrenadan şıxan qurdlara 1%, 3% və 5%-li hazırlanmış
məhlullarını yemlə 1 dəfə qurda verdikdə quru baramanın ipəkliliyi müvafiq olaraq – 47,84; 47,90
və 49,83%, 2 dəfə yedizdirdikdə - 48,75; 47,70 və 49,41% , su ilə isladılmış yem verdikdə isə 48,75% olmuşdur.
Sarımsağın ana məhlulu ilə işlənmiş qrenadan çıxan qurdlara ondan hazırlanmış 1%, 3%,
5%-li preparatlarını 1 dəfə verdikdə quru baramanın ipəkliliyi müvafiq olaraq – 49,24; 49,70;
48,45%, 2 dəfə verdikdə isə - 47,05; 51,14; 46,63% olmuşdur. Su ilə yem qurda verdikdə - 48,69%
təşkil edir. Sağlam nəzarətdə quru baramanın ipəkliliyi – 46,86%, xəstə nəzarətdə isə - 44,86%
olmuşdur.
İpək çıxımı göstəriciləri nəzarətə nisbətən üstünlük təşkil edir. Belə ki, sağlam nəzarətdə
ipək çıxımı – 39,69%, xəstə nəzarətdə - 39,65% olmuşdursa, nanə ana məhlulu ilə işlənmiş
qrenadan çıxan qurdlara ondan hazırlanmış 2% və 10%-li nanə məhlullarını 1 dəfə verdikdə ipək
çıxımı müvafiq olaraq – 43,60 və 39,36%, 2 dəfə verdikdə - 41,74 və 41,47% olmuşdur. Su ilə
yemlədikdə - 42,77%-dir. 25%-li nanə ilə təsir edilən qrenadan şıxan qurdlara ana məhluldan
hazırlanmış 2 və 10%-li məhlulları qurda yemlə 1 dəfə yedizdirdikdə ipək çıxımı – 38,79; 42,66%,
2 dəfə yedizdirdikdə - 39,64 və 42,58% olmuşdur. Su ilə yem verdikdə - 39,91% idi.
77
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Yovşanın ana məhlulu ilə işlənmiş qrenadan çıxan qurdlara 1%-li və 2%-li məhlullarını 1
dəfə yemlə verdikdə ipək çıxımı müvafiq olaraq – 40,38 və 40,50%, 2 dəfə yedizdirdikdə - 39,79 və
39,30% olmuşdur. Su ilə yem verdikdə bi göstərici – 39,47% təşkil edir.
4%-li limon məhlulu ilə işlənmiş qrenadan şıxan qurdlara 1%, 3% və 5%-li məhlulları 1 dəfə
qurda verdikdə ipək çıxımı – 41,70; 40,52 və 42,33% olmuşdur. Su ilə yem verdikdə - 41,06% idi.
Sarımsağın ana məhlulu ilə işlənmiş qrenadan çıxan qurdlara hazırlanmış 1%, 3%, 5%-li
məhlullarını 1 dəfə verdikdə ipək çıxımı – 42,86; 40,48 və 43,02%, 2 dəfə verdikdə isə - 41,34;
43,25 və 41,55%, su ilə yem verdikdə isə - 42,00% olmuşdur.
Nanə ana məhlulu ilə təsir edilmiş qrenadan çıxan qurdlara 2% və 10%-li məhlullarını 1
dəfə verdikdə baramanın açılma qabiliyyəti – 88,55; 82,05%, 2 dəfə yedizdirdikdə - 87,48; 86,71%
olmuşdur. Su ilə isladılmış yem verdikdə - 87,80%-dir. 25%-li nanə ilə işlənmiş qrenadan çıxan
qurdlara hazırlanmış 2 və 10%-li məhlullarını 1 dəfə yedizdirdikdə baramanın açılma qabiliyyəti
81,31; 86,40%, 2 dəfə verdikdə müvafiq olaraq -85,27; 88,23% olmuşdur. Su ilə isladılmış yem
verdikdə - 80,53% idi.
Yovşanın ana məhlulu ilə təsir edilmiş qrenadan çıxan qurdlara 1% və 2%-li məhlullarını 1
dəfə yedizdirdikdə baramanın açılma qabiliyyəti müvafiq olaraq – 85,75; 83,51%, 2 dəfə verdikdə 84,81; 82,76% olmuşdur. Su ilə isladılmış yem verdikdə - 86,18% təşkil edir.
4% limon məhlulu ilə təsir edilən qrenadan çıxan qurdlara hazırlanmış 1%, 3% və 5%-li
məhlullarını 1 dəfə qurda yedizdirdikdə baramanın açılma qabiliyyəti - 85,06; 86,98; 87,82%, 2
dəfə verdikdə - 86,73; 85,03; 85,85% olmuşdur. Su ilə isladılmış yem verdikdə - 84,13% olur.
Sarımsağın ana məhlulu ilə təsir edilən qrenadan çıxan qurdlara hazırlanmış 1%, 3%, 5%-li
məhlullarını 1 dəfə qurda yedizdirdikdə baramanın açılma qabiliyyəti müvafiq olaraq – 86,99;
81,38; 88,78%; 2 dəfə verdikdə - 88,37; 84,53; 89,10% olmuşdur. Su ilə isladılmış yem verdikdə isə
bu göstərici – 86,30% təşkil edir. Sağlam və xəstə nəzarətdə bu göstərici müvafiq olaraq – 89,21%
və 88,37% olmuşdur.
Nanə ana məhlulu ilə işlənmiş qrenadan çıxan qurdlara hazırlanmış 2% və 10%-li
məhlullarını 1 dəfə qurda verdikdə bir baramadan acılan ipək telinin uzunluğu - 1264 və 1196 m, 2
dəfə yedizdirdikdə - 1167 və 1185 m olmuşdur. Su ilə isladılmış yem verdikdə isə - 1275 m idi.
25%-li nanə ilə işlənmiş qrenadan çıxan qurdlara hazırlanmış 2 və 10%-li məhlullarını 1 dəfə
yedizdirdikdə ipək telinin uzunluğu - 1108 m, 1210 m, 2 dəfə verdikdə - 1203, 1267 m; su ilə
isladılmış yem yedizdirdikdə isə - 1104 m olmuşdur.
Yovşanın ana məhlulu ilə işlənmiş qrenadan çıxan qurdlara hazırlanmış 1%-li və 2%-li
məhlullarını 1 dəfə verdikdə ipək telinin uzunluğu – 1263, 1225 m, 2 dəfə verdikdə - 1067, 1138
metr olmuşdur. Su ilə isladılmış yem verdikdə isə - 1178 m idi.
4%-li limon məhlulu ilə işlənmiş qrenadan çıxan qurdlara hazırlanmış 1%, 3% və 5%-li
məhlullarını 1 dəfə qurda verdikdə ipək telinin uzunluğu müvafiq olaraq – 1135, 1191 və 1283 m, 2
dəfə yedizdirdikdə - 1230, 1128, 1166 m olmuşdur. Su ilə isladılmış yem verdikdə bu göstərici –
1166 m təşkil edir.
Sarımsağın ana məhlulu ilə işlənmiş qrenadan çıxan qurdlara hazırlanmış 1%, 3%, 5%-li
məhlullarını 1 dəfə qurda verdikdə ipək telinin uzunluğu - 1123, 1158, 1274 m, 2 dəfə
78
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
yedizdirdikdə - 1100, 1207, 1175 m təşkil etmişdir. Su ilə isladılmış yem verdikdə isə - 1256 m idi.
Sağlam və xəstə nəzarətlərdə bu göstəricilər müvafiq olaraq – 1133 və 1185 m olmuşdur.
Cədvəldən göründüyü kimi, göstəricilərin bəziləri nəzarətlərin göstəricilərindən üstündür.
Lakin əksəriyyəti nəzarət səviyyəsindədir. Tədqiqatın nəticələrini təsdiqləmək üçün təcrübələr
aparılıb, dəqiqləşdiriləcəkdir.
ƏDƏBİYYAT
1. Əliyev Ə.H. – Tut ipəkqurdunun xəstəlikləri və zərərvericiləri. Bakı- 1986, səh.10-30.
2.Qarayev İ.İ., Musayeva M.R. – Aktiv xlorun testobyektlərində pebrin sporlarına
zərərləşdirici təsiri. AzETİİ-nin “Elmi əsərlər məcmuəsi”. 2004, XVI cild, səh.125-129.
3. Михайлов Е.Н. – Инфекционные болезни тутового шелкопряда. Ташкент-1984,
стр.296.
S.R. MUSAYEVA
TUT İPƏKQURDUNUN PEBRİN XƏSTƏLİYİNƏ QARSI BİTKİ MƏNŞƏLİ
PREPARATLARIN BARAMANIN TEXNOLOJİ GÖSTƏRİCİLƏRİNƏ TƏSİRİ
İşin aparılmasında məqsəd bitki mənşəli preparatlardan istifadə etməklə tut ipəkqurdunun
pebrin xəstəliyinin təbii fonda profilaktik-müalicə üsulunun işlənib hazırlanmasıdır. Müalicə
məqsədilə nanə, limon duzu, yovşan və sarımsağın müxtəli kəsafətlərinin sınağı aparılmışdır.
Apardığımız tədqiqatların nəticələri göstərir ki, müxtəlif kəsafətlərdə olan bitki mənşəli
preparatları baramanın texnoloji göstəricilərinə əks təsir göstərmir. Belə ki, təcrübə əsasında məlum
olmuşdur ki, ipək çıxımı və quru baramanın ipəkliliyi nəzarətə nisbətən (39,65)-(44,86) təcrübə
variantlarında daha yüksək olmuşdur (43,60) və (49,83).
С.Р. МУСАЕВА
ИЗУЧЕНИЕ ДЕЙСТВИЯ ЛЕКАРСТВЕННЫХ РАСТЕНИЙ ПРИМЕНЯЕМЫХ
ПРОТИВ ПЕБРИНЫ ТУТОВОГО ШЕЛКОПРЯДА НА ТЕХНОЛОГИЧЕСКИЕ
ПОКАЗАТЕЛИ КОКОНА
Целью исследования является изучение методов профилактической обработки
тутового шелкопряда с помощью лекарственных трав. Для лечения используют лимон, мяту,
соль, полынь, чеснок различной коэфицентности.
Результаты наших исследований показывают, что разнообразие растительных препаратов, не
влияют негативно на технологические показатели. Таким образом, на основе своего опыта
было установлено, что выход шелка и шелковичность сухого кокона в контроле (39,65) (44,86) по сравнению с вариантами опыта (43,60) и (49,83).
79
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
S.R. MUSAYEVA
STUDY OF THE EFFECTS OF MEDICINAL PLANTS WED AGAINTS PLANT PEBRINY
OF SILKWORM COCOON TECHNOLOGICAL INDICATORS
The aim of the study through the use of herbal medicines and preventive-treatment method
Mulberry ipəkqurdunun pebrin fund the development of the disease. In order to treat the mint,
lemon, salt, wormwood and garlic have been testing various kəsafətlərinin.
The results of our studies show that a variety of herbal preparations which kəsafətlərdə
otherwise affect the mulberry technological indicators. So, based on my experience, it was found
that the yield and dry cocoon silk ipəkliliyi compared to control (39,65) - (44,86) variants was
higher in practice (43,60) and (49.83).
80
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
TUT GÜVƏSININ ÇƏKİLİKLƏRƏ VURDUĞU ZIYAN
ƏLƏSGƏROVA G.H.
elmi işçi
Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu
Gəncə şəhəri, Heydər Əliyev pr.-45
Tel.:255-04-58
Açar sözlər: çəkil, kəpənək, tırtıl, tut güvəsi
Ключевые слова: шелковица, бабочка, гусеница, тутовая моль
Key word: mulberry, the butterfly, a caterpillar, mulberry clothes-moth
9 İqlimli Azərbaycan zəngin flora və faunası ilə həmişə göz oxşayır. Respublikanın təbii
iqlim şəraiti müxtəlif bitkilərin becərilməsi üçün əlverişlidir. Tut bitkisinin isə Azərbaycan
florasında öz yeri vardır. İnsanlar bu bitkidən qədim zamanlardan müxtəlif məqsədlər üçün eyni
zamanda tut ipəkqurdunun yemləndirilməsi məqsədi ilə əkib becərmiş və istifadə etmişlər.
Ölkəmizdə qədim zamanlardan becərilən bu bitki də digər bitkilər kimi zərərvericilərin mənfi
təsirindən yan keçmir. Bitkinin üzərində müxtəlif zərərvericilər müşahidə edilir ki, bunların
əksəriyyəti polifaq olmaqla digər bitkilərlədə qidalanır. Lakin 2006-cı ildə respublikamızda tut
bitkisinin yarpaqları ilə qidalanan, monofaq həşərat olan tut güvəsi aşkar edilmişdir ki, zərərverici
respublikaya hansısa yolla keçmişdir. Qısa müddət ərzində bu zərərverici respublikanın bir çox
rayonlarına yayılmış və bitkinin yarpaqları, boy tumurcuqları ilə qidalanaraq böyümə və inkişafına
mənfi təsir edir, yarpağın məhsuldarlığını, keyfiyyətini azaldır.
Zərərverici kəpənəklər dəstəsinə mənsub olub il ərzində 4-5 nəsil verir. Tam metamorfozlu
monofaq həşaratdır. Tırtıl fazasında ağac qabıqları arasında, xəzəldə, ağacların koğuşunda qışlayır.
Havanın müsbət temperaturu 20-22C0 olduqda qışlayan tırtıllar puplaşmağa başlayır. Puplaşmadan
8-10 gün sonra kəpənək uçuşu baş verir ki, bu da birinci nəslin başlaması deməkdir. Bu da aprel
ayının axırına may ayının əvvələrinə təsadüf edir.
Kəpənəklər 7-10 gün yaşayaraq cütləşir, mayalanmış kəpənək yaşadığı müddətdə 100-105
ədəd yumurta qoyur. Yumurtalar əsasən tək-tək 2-3 ədəd olmaqla yarpağın alt hissəsinə qoyulur.
Havanın temperaturundan asılı olaraq yumurtadan 5-6 gündən sonra gözlə çox zəif görünən tırtıllar
çıxır. Tırtıllar elə ilk gündən qidalanmağa başlayır. Qidalanaraq özünə tor yuva quraraq, bəzən
yarpağı qatlayır, bəzən də iki yarpağı bir-birinə birləşdirir. Zərərverici yarpağın alt hissəsi ilə
qidalanır yarpağın üst pərdəsi qalır ki, bu da yarpağın keyfiyyətinin və məhsuldarlığının azalmasına
səbəb olur. Tırtıllar 22-25 gün qidalanaraq yaşayır və bu müddət ərzində bir tırtıl iki-üç və daha
artıq yarpaq zədələyə bilir. Qidalanmasını başa çatdırmış tırtılın rəngi qırmızımtıl yaşıl rəng olur ki,
belə tırtıllar ağacın qurumuş qabıqları altında, qurumuş yarpaqların arasında gizlənərək puplaşır.
Puplardan 5-7 gün sonra kəpənək uçuşu başlanır. Ümumilikdə havanın temperaturundan asılı olaraq
bir nəslin inkişafı 35-40 gün davam edir. Zərərvericinin inkişafına havanın temperaturunun və
rütubətinin böyük təsiri vardır. Bələ ki, rütubətli və 25-30 C0 temperaturu olan havada zərərvericilər
daha çox inkişaf edir, zərərli fəaliyyəti çox olur. Havanın temperaturu 35-40 C0 olduqda zərərverici
çox zəif inkişaf edir və az müşahidə olunur.
81
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Zərərvericinin birinci nəsli (IV-VI aylar) qışlamadan çıxdığı üçün az müşahidə edilir. İkinci
nəsil (VI-VII aylar)isə havanın əlverişli olması ilə əlaqədar daha yaxşı inkişaf edir və zərərli
fəaliyyəti də çox olur. Üçüncü nəsil (VII-VIII aylar) havanın istiləşməsi ilə əlaqədar zəif inkişaf
edir. Dördüncü nəsil (VIII-X aylar)isə havanın sərinləşməsi və rütubətin çox olması ilə əlaqədar
daha çox olur və daha çox yarpaq zədələyir. Dördüncü nəsil kəpənəkləri öz yumurtalarını əsasən
boy tumurcuqlarına qoyduğu üçün bu nəslin tırtılları daha çox boy tumurcuqlarını zədələyir ki, bu
da bitkinin inkişafına mənfi təsir göstərir. Payız şaxtaları gec düşərsə zərərvericinin beçinci nəslidə
inkişaf edir. Ümumiyyətlə zərərverici yarpaq tökülənədək və payız şaxtaları düşənədək qidalanıb
inkişaf edirlər. Qidalanmasını başa vuran tırtıllar qışlamağa gedir.
Zərərvericiyə qarşı mübarizə məqsədi ilə birinci, dördüncü nəsildə sistem və kontakt təsir
edən insektisidlərlə çilləmə aparmaqla zərərvericinin populyasiya sıxlığını azaltmaq olar. Bunun
üçün biz 2013- cü ildə Besiper və Mostan preparatları ilə çilləmə aparmış və 75- 80% səmərə əldə
etmişik. Zərərvericinin təbiətdə çoxlu sayda təbii düşmənləri vardır ki, bu təbii düşmənlər də
dərmanlamadan sonra sağ qalan tırtılların məhv olmasına səbəb olur ki, bu da zərərvericinin sayını
və zərərli fəaliyyətini azaldır.
Zərərvericiyə qarşı aqrotexniki qulluq məqsədi ilə sahələrdən xəzəlin yığılıb
kənarlaşdırılması ağacların dibinin bellənməsi zərərvericinin inkişafına mənfi təsir göstərir.
Zərərvericiyə qarşı düzgün və vaxtında mübarizə aparılarsa bütün yerüstü orqanlarından
istifadə olunan tut bitkisini qoruya bilərik.
ƏDƏBİYYAT
1. Quliyev C.A.-“Azərbaycan şəraitində adi Zaqafqaziya taxıl böcəyinin biologiyası və
zərərvermə qabiliyyəti.” Azərbaycan Aqrar Elmi, №7-8.2006-il.
2. Sadıqov Ə., Ələkbərova O. - “ Azərbaycanın yemlik seleksiya tut sotları” Gəncə, 2008.
3. Şəmiyev T.X. “Yaraşıqlı ziyankar-Kiçik tut odlucası “ Respublika qəzeti, 06.06.2007.
G.H. ƏLƏSGƏROVA
TUT GÜVƏSİNİN ÇƏKİLİKLƏRƏ VURDUĞU ZİYAN
Tədqiqatın məqsədi tut güvəsinin biologiyasını zərərvericinin ayrı-ayrı nəsillər üzrə vurduğu
zərəri öyrənmək və onlara qarşı mübarizə tədbirləri işləyib hazırlamaqdır.
Hesabat ili ərzində müəyyən olunmuşdur ki, tut güvəsi havanın müsbət temperaturu
20-25 Cº olduqda inkişafa başlayır. Kəpənəklər yaşadığı müddətdə tut yarpağı ilə qidalanaraq 4-5
nəsil verirlər.
Tırtıllar 22-25 gün yaşayaraq, bu müddətdə iki-üç və daha artıq yarpaq zədələyə bilir.
Г.Г.АЛЕСКЕРОВА
УЩЕРБ НАНОСИМЫЙ ТУТОВОЙ МОЛЬЮ НА ШЕЛКОВИЦУ
Целью исследования является изучение биологии тутовой моли и наносимого ущерба
разными поколениями вредителя и разработки мероприятий против них. В период отчетного
82
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
года установлено, что тутовая моль начинает свое развитие при достижении положительной
температуры воздуха 20-25С0. Бабочки в период жизни питаются листьями шелковицы и
дают 3-4 поколения.
Гусеницы живут 22-25 дней и за это время могут навредить около двум-трем и более
листьям.
ALASKAROVA G.H.
DAMAGE PUT MULBERRY CLOTHES-MOTH ON THE MULBERRY
Research objective is studying of biology mulberry ask and a put damage different
generations of the wrecker and working out of actions against them. In a fiscal year it is established,
that mulberry clothes-moth begins the development at achievement of positive temperature of air
20-25С0. Butterflies in a life eat leaves of a mulberry and give 3-4 generations.
Caterpillars live 22-25 days and for this time can do much harm nearby to two-three and
more leaves.
83
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
V. DİGƏR
XƏZƏR NEFTİ GEOSİYASƏT VƏ REGİON
MARAQLARI ÇƏRÇİVƏSİNDƏ
A.H. VEYİSOV
AMİ- nin Qazax filialının əməkdaşı, dosent
Qazax rayonu
Xəzər dənizi dünyada mühüm geosiyasi əhəmiyyətinə və zəngin karbohidrogen ehtiyatlarına
görə seçilən bölgələrdən biridir. XX əsrin son onilliyində beynəlxalq aləmdə gedən ictimai- siyasi
proseslər, təkqütblü dünya nizamının yaranması, qloballaşma və s. nəticəsində Xəzər dənizi və
Qafqaz regionu yenidən öz əhəmiyyətinə görə dünya siyasətinin əsas hədəflərindən birinə
çevrilmişdir.
Xəzərin təbii ehtiyatları haqqında müxtəlif mənbələrdə fərqli məlumatlar verilir. “Nyu-York
Tayms” qəzetinin 6 avqust 1997-ci il tarixli sayında göstərilir ki, Xəzərin sənaye və ya
karbohidrogen mənbələri indiki qiymətlərlə 4 trilyon ABŞ dolları məbləğində qiymətləndirilən 200
milyard barel neftdən, habelə bir o qədər də qaz ehtiyatlarından ibarətdir.
ABŞ ekspertlərinin hesablamalarına görə, Xəzərin karbohidrogen yataqlarının ümumi həcmi
200 milyard ton, İran istisna olmaqla qalan dörd Xəzəryanı dövlətin yanacaq- energetika ehtiyatları
isə 51-57 milyard tona bərabərdir.
SSRİ-nin dağılması və Azərbaycan, Qazaxıstan, Türkmənistan və Rusiya kimi yeni müstəqil
dövlətlərin yaranması ilə Xəzəryanı dövlətlərin sayı beş olmuşdur. Hal-hazırda bu dövlətlər öz
iqtisadi və siyasi maraqlarını nəzərə alaraq, Xəzərdən istifadənin özlərinə sərfəli variantlarını irəli
sürürlər. Bəzi dövlətlər Xəzərdən sahilyanı dövlətlərin birgə istifadə etməli olduğunu, başqa sözlə
desək, onu yalnız sahilyanı dövlətlərə məxsus olan qapalı su hövzəsi hesab edirlər. Digər ölkələr
Xəzər dənizinin dünya praktikasına uyğun olaraq sektorlara bölgüsü prinsipini təklif edir. Hazırda
Rusiya, Qazaxıstan və Azərbaycan arasında dənizin dibinin milli sektorlara bölgüsü haqqında
müqavilə bağlansa da, Xəzərin statusu məsələsi hələ ki, tam həll olunmayıb. İran və
Türkmənistanın Xəzərin hüquqi statusu məsələsində nümayiş etdirdiyi fərqli ( qeyri- konstruktiv)
mövqe aradan qalxmamış, bu iki dövlətin dənizin Azərbaycan sektorunda yerləşən bəzi yataqlara
olan iddiası Xəzəryanı dövlətlər arasında münasibətləri bir qədər də gərginləşdirmişdir.
Xəzərin hüquqi statusu beynəlxalq məsələdir və bu müstəvidə ilk növbədə dünyanın aparıcı
dövlətləri olan ABŞ və Rusiyanın, Avropa və bəzi Asiya dövlətlərinin, o cümlədən region
ölkələrinin maraqları kəsişir. Bu dövlətlərdən hər biri yaxşı dərk edir ki, Xəzərdə mövqe tutmaqla
bütövlükdə Qafqazda, Mərkəzi Asiya və Orta Şərqdə üstün imkan qazanmaq olar.
Xəzərin hazırki statusu 1921-ci il favralın 26-da imzalanmış Rusiya- İran dostluq müqaviləsi,
həmçinin 1940-cı il martın 25-də SSRİ ilə İran arasında imzalanmış Ticarət və Gəmiçilik
haqqında (sudaüzmə) Sazişə əsasən tənzimlənir. Həmin bölgüdə sərhədləri Astaradan (Azərbaycan)
Həsənqulu (Türkmənistan) adlanan yaşayış məntəqəsinə qədər olan düz xətt üzrə İrana 14 %, SSRİyə isə 86 % pay düşmüşdür. SSRİ isə öz daxili qaydaları ilə (orta xətt prinsipi üzrə Xəzər dənizini
dörd respublika arasında – Rusiya(19 %),
Qazaxıstan (29 %), Azərbaycan (21 %) və
Türkmənistan (16 %) milli sektorlara bölmüş və respublikaların su sərhədlərini müəyyən etmişdi.
Beynəlxalq müşahidəçilərin fikrinə görə,indi heç bir əsas və zərurət yoxdur ki, bu bölgüyə yenidən
baxılsın. Əgər yenidən baxılsa belə, bölgü yenə həmin prinsiplər əsasında aparılmalıdır ki, buna
uyğun olaraq da nə İrana 20 %-lik pay, nə dəki, Türkmənistana əlavə yataq vermək mümkün deyil.
84
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
1996-cı il noyabrın 12-də Aşqabadda Xəzəryanı dövlətlərin qarşılıqlı razılaşmasına əsasən, hazırki
hüquqi rejim və razılaşmalar yeni Konvensiya qəbul olunana qədər qüvvədədir. Varis- dövlətlər
1991-ci il dekabrın 21-də Almatı Deklarasiyası qəbul edərək sabiq SSRİ-nin bağladığı bütün
beynəlxalq öhdəlikləri yerinə yetirməyə təminat verdiklərinə görə Sovet- İran razılaşmasının hüquqi
varisliyini də qəbul etmiş olublar.
Xəzər bölgəsinə siyasi və iqtisadi maraq göstərən dövlətlər arasında ən fəalı Qərb dövlətləri
və Amerika Birləşmiş Ştatlarıdır. ABŞ-ın Xəzər bölgəsinə siyasi marağı Azərbaycana münasibətdə
daha qabarıq hiss olunur. ABŞ Cənubi Qafqaz və Orta Asiyada həyata keçirilən strateji əhəmiyyətli
layihələrin və proseslərin başlıca iştirakçısı və müdafiəçisidir. ABŞ hökuməti bu bölgəni özünün
həyati maraq dairəsinə daxil olduğunu dəfələrlə bəyan edib.
ABŞ hökuməti öz strateji xəttinə uyğun olaraq əsas neft kəməri məsələsində Bakı-TbilisiCeyhanı dəstəkləyir. Xəzərin hüquqi statusu məsələsində isə onun beş sahil dövləti arasında orta
xətt üzrə milli sektorlara bölünməsi ideyasını müdafiə edir. 1995-ci ildən başlayaraq, ABŞ
hökuməti bölgədə də yönəlik siyasətində aktivlik və ardıcıllıq nümayiş etdirir.
Xəzərin neft və onun dünya bazarına nəqli uğrunda mübarizənin əsas siyasi oyunçularından
biri Rusiya Federasiyasıdır. Rusiyanın və Qazaxıstanın bölgə siyasəti və statusu ilə bağlı mövqeləri
1998-ci ilin iyulunda Xəzər dənizinin Şimal hissəsində dəniz dibinin məhdudlaşdırılmasına dair
razılaşma sazişi ilə müəyyənləşib. Həmin sazişə görə , tərəflər Xəzərin dibini bölməyə, üst qatdakı
bioloji resurslardan isə ümumi istifadəyə razılaşıblar. Sazişə görə sularda sərbəst gəmiçiliyə icazə
verilir, balıqçılığın və ətraf mühitin mühafizəsi isə razılaşdırılmış normalarla tənzimlənir.
Rusiyanın bəzi dairələri 1991-2000-ci illərdə İranla birlikdə Xəzərin sualtı sərvətlərini 5 sahil
dövlətin ümumi istifadəsinə verməyi tələb edirdi. 1998-ci ilin əvvəllərində Xəzərin dibinin milli
sektorlara bölünməsi haqda Qazaxıstanla razılığa gələndən sonra Moskva bölgənin digər
dövlətlərinə qarşı təzyiq vasitələrindən tam imtina etməsə də, bu mövqeyini bir qədər
yumşaltmışdır.
Qərb kapitalını Xəzər dənizindən uzaqlaşdırmağın mümkün olmadığını yəqin edəndən
sonra Rusiya nə yolla olursa- olsun, Azərbaycan neftinin öz ərazisindən nəqli ideyasını
gerçəkləşdirməyə çalışırdı. Şimal marşrutunun “təhlükəsiz və sərfəli olduğunu” sübit etmək üçün
Rusiya 1994-cü ilin dekabrında Çeçenistanda təcili müharibəyə başladı. Bunun ardınca Qərb
ölkələri və şirkətlərinə təzyiq göstərərək,1995-ci ildə Bakı- Novorossiysk xəttini ilkin neft ixracı
kəməri kimi qəbul etdirə bildi. Moskva bu kəmərin əsas neft xəttinə çevrilməsi üçün müxtəlif
təkliflər verir, digər alternativlərlə barışmaz mübarizə aparırdı.
Bundan başqa, Rusiya Xəzər nefti məsələsində mövqeləri üst-üstə düşən İranla strateji
əlaqələrini genişləndirərək, bu ölkənin ifrat silahlanmasına və Azərbaycana əsassız təzyiq
göstərməsinə hər cür yardım edirdi.
Rusiya eyni zamanda, Qərb şirkətlərinin Xəzər neftinə marağını azaltmaq və diqqəti bu
bölgədən yayındırmaq üçün Xəzərdə neft ehtiyatlarının rəsmən bəyan edilmiş miqdardan xeyli az
olması, regionu ciddi etnik və siyasi sarsıntıların gözlədiyini iddia edir və Bakı-Tbilisi- Ceyhana
qarşı geniş təbliğat aparırdı. Neftin qiymətinin aşağı düşməsi və Xəzər neftinin istismarı
perspektivlərinin gündəliyə çıxdığı bir vaxtda Rusiya həmçinin bir sıra ölkələrin çağırışlarının
əksinə olaraq dünya bazarına böyük miqdarda ucuz neft çıxarır, Xəzərin demilitarizasiyası ilə bağlı
müraciətləri qulaqardına vuraraq, Xəzərin sahilində yeni hərbi- dəniz bazası yaratmaqla məşğul
olurdu.
“Mockovskiye novosti” qəzeti Rusiyanın bu bölgədə yürütdüyü siyasəti səciyyələndirərək
göstərirdi ki, “Bu illərdə Moskva hərbi və diplomatik yollarla postsovet məkanının Cənub- Şərqində
özünün əvvəlki nüfuzunun bərpa etməyə çalışırdı. Lakin həyat Rusiyanı burada müharibəyə yox,
ticarətə səsləyir. Görünür, bu zaman gəlib çatıb.”2001-ci il yanvarın 8-9- da Rusiya Federasiyasının
85
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
prezidenti V.Putin Azərbaycan Respublikasına etdiyi rəsmi dövlət səfəri zamanı müzakirə edilən
vacib məsələlərdən biri də Xəzərin statusu məsələsi oldu. Tərəflər iki dövlət arasında “Dostluq ,
əməkdaşlıq və qarşılıqlı təhlükəsizlik haqqında” 3 iyul 1997-ci il tarixli müqavilənin prinsiplərini
rəhbər tutaraq “Xəzər dənizi dibinin sektorlara- zonalara bölünməsi ” haqqında razılığa gəldilər.
Rusiya Federasiyasının xarici siyasətində Xəzərlə bağlı bütün mübahisəli məsələlərin
danışıqlar yolu ilə, konstruktiv şəkildə həll edilməsinə üstünlük verməsi meyili bu dövlətin
Azərbaycanla yaxınlaşması və Cənubi Qafqazda baş verən proseslərin birgə həlli üçün iki ölkə
arasında partnyorluq münasibətlərinin qurulmasına şərait yaratdı. Beləliklə, 1994-cü ildən Xəzərin
statusu və karbohidrogen ehtiyatlarının mənimsənilməsi ətrafında mövcud olan Rusiya- Azərbaycan
qarşıdurması əsasən sona çatmışdır.
Xəzər nefti ətrafında cərəyan edən qlobal geosiyasi proseslərin fəal iştirakçılarından biri də
İran İslam Respublikasıdır. Qeyd edək ki, İranın Xəzər probleminə yanaşmasında iqtisadi
maraqlardan çox, geosiyasi mənafe əsas götürülür. Rəsmi Tehranı maraqlandıran əsas məqam
Xəzərin dəniz, yoxsa göl kimi qəbul olunması deyil, İranın təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və
regionda aktivləşmiş Qərbdən gələn potensial təhlükənin aradan qaldırılmasıdır. İqtisadi maraqlar
isə Tehran üçün ikinci dərəcəlidir, ən azı ona görə ki, İranın Fars körfəzində daha zəngin yataqları
var.
Rəsmi Tehranın Xəzərin bölməsinə dair təklifi belədir ki, hər bir sahilyanı dövlətə 20 millik
ərazi suları zonası və 20 millik iqtisadi zona verilməlidir. Ərazi suları həmin ölkənin sərhədlərini
müəyyən edir və həm Xəzərin dibi, həm səthi, həm də hava məkanı dövlətin tam nəzarətində olur.
Nəhayət, 40 millik zonadan kənarda qalan Xəzərin orta hissəsi bütün sahilyanı ölkələrin ümumi
istifadəsində olur və konsensus yolu ilə idarə olunur.
Tehranın bu problemə yanaşmasında 1992-ci ildən indiyədək heç bir dəyişiklik baş
verməyib. Üstəlik, İran öz mövqeyini qorumaq üçün digər sahilyanı ölkələrə , o cümlədən
Azərbaycana güc nümayişindən də çəkinmir. 2001-ci il iyul ayında Azərbaycana məxsus tədqiqat
gəmilərinin Xəzərin ölkəmizə aid sektorunda hərəkətini məhdudlaşdırmaq məqsədilə İranın hərbi
təyyarələrdən istifadə etməsi Xəzəryanı ölkələr arasındakı problemlərin güc vasitəsilə həllinə
presedent yaratmaq təhlükəsini real etmişdi. Yalnız rəsmi Bakının problemə son dərəcə həssas
yanaşması sayəsində, insidenti dinc yolla aradan qaldırmaq mümkün oldu.Azərbaycan gəmilərinə
İran təyyarələrinin hücum cəhdini Türkiyə qəti etirazla qarşıladı. Ankara bütün dünyaya bildirdi ki,
“Azərbaycana əl qaldıran qarşısında Türkiyəni görəcəkdir”.
İranı ən çox narahat edən məsələlərdən biri də əsas neft kəməri məsələsidir. 2006-cı il
iyunun 2-də tam reallaşan Bakı-Tbilisi-Ceyhan kəməri İran hökumətinin ən böyük hücum hədəfi
olaraq qalmaqdadır. İran əsas neft kəmərinin öz ərazisindən keçib Fars körfəzinə daşınması
ideyasını gerçəkləşdirməklə Xəzər hövzəsində nüfuzunu artırmaq, həm də Azərbaycan neftinin
ixracına nəzarət etmək iddiasını aşkar nümayiş etdirirdi.
Xəzərin statusu və neft kəməri məsələlərində İranın yürütdüyü siyasət onu göstərir ki, bu
dövlət həm iqtisadi və siyasi cəhətdən, həm də geosiyasi baxımdan Azərbaycana rəqibdir.
Xəzər sahilinin Mərkəzi Asiya hissəsini Qazaxıstan və Türkmənistan kimi dövlətlər təmsil
edir. Qazaxıstanın karbohidrogen ehtiyatları haqda bir-birini təkzib edən rəqəmlər olmasına
baxmayaraq, mütəxəssislərin fikirləri bir məsələdə üst-üstə düşür – bu ölkənin Xəzərdəki milli
sektoru digərlərinə nisbətən daha zəngindir. Təkcə “Tengiz” yatağının ehtiyatları 6-9 milyard barel
qiymətləndirilir.
Xəzər neftinin xarici bazarlara birgə nəqli məsələsinə Qazaxıstanın münasibəti birmənalı
olmasa da, onun gələcəkdə bu prosesdə fəal iştirakını proqnozlaşdırırlar. Belə ki, 1997-ci ilin
iyununda Azərbaycan və Qazaxıstan prezidentləri neftin xarici bazarlara daşınması sahəsində
əməkdaşlıq haqqında niyyət protokolu imzalayıb.
86
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Xəzərin statusu məsləsində Qazaxıstanın mövqeyinə görə, dənizin dibi qurunun geoloji
davamıdır və milli suverenliyin tətbiq olunduğu dənizin dibinin böyüklüyü onun sahil xəttinin
uzunluğundan asılıdır. Yəni dəniz dibinin sərhədləri quru sərhədlərinin davamıdır. Qazaxıstan hesab
edir ki, BMT-nin 1982-ci ildə qəbul etdiyi dəniz hüquqları haqqında konvensiyanın bəzi müddəaları
Xəzərdə tətbiq oluna bilər. Barens, Baltik, Qara dəniz, Fin körfəzi və başqa sututarlarda tətbiq
olunan “bərabər məsafə metodu” sadədir və praktik olaraq Xəzərdə həyata keçirilə bilər.
Xəzər hövzəsinin Mərkəzi Asiyanı təmsil edən digər dövləti – Türkmənistan bölgədə, ilk
növbədə əhəmiyyətli zəngin təbii qaz ehtiyatları ilə tanınır. Status və Qərb investisiyalarına
münasibətdə Türkmənistanın mövqeyi Azərbaycanın mövqeyi ilə oxşardır. Lakin milli sektorların
sərhədləri məsələsində iki ölkə arasında ciddi fikir ayrılıqları mövcuddur. Azəbaycan və
Türkmənistan arasında fikir ayrılığının başlıca səbəbi birinci tərəfin mübahisəli zonada yerləşən
yataqlarda kəşfiyyat işlərinə başlaması olub. Bundan sonra Xəzərlə bağlı bütün regional və
beynəlxalq proqramlara həvəssiz qatılan Türkmənistan tərəfi bu günün özündə də anti-azərbaycan
siyasətini davam etdirir. Hətta bu səbəbdən Bakıdakı səfirliyinin fəaliyyətinə xitam verməkdən belə
çəkinməyən rəsmi Aşqabad hələ də Xəzərin statusu və neft-qaz kəmərləri məsələsində qeyrikonstruktiv mövqe nümayiş etdirir. Bu isə Türkmənistanın regionda gedən proseslərdən kənarda
qalmasına səbəb olur.
1998-ci ildən Türkmənistan milli sektorlar mövqeyini müdafiə edir. Türkmənistan belə
hesab edir ki, Xəzərin dibinə, su qatına və ehtiyatlarına ikili yanaşma qəbuledilməzdir. Bu,
əməkdaşlığın təşkilati-hüquqi maxanizmini mürəkkəbləşdirə bilər. Türkmənistan da hər dövlətə
məxsus sektorun onun sahil xəttinin uzunluğu ilə düz mütənasibliyinə tərəfdardır.
Xəzərin hüquqi statusu ilə bağlı bütün məsələlərdə ən konstruktiv mövqeni Azərbaycan
Respublikası nümayiş etdirir. 2001-ci il avqustun 1-də MDB dövlət başçılarının Soçi görüşü zamanı
Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyev bununla bağlı bəyan etdi ki, Xəzər dənizi qapalı su hövzəsi
kimi hələ SSRİ zamanında BMT-nin beynəlxalq “Dəniz Konvensiyası” normalarına əsaslanaraq, bu
ölkə ilə İran arasında quru sərhədlərinin parametrlərinə uyğun olaraq bölünmüşdür və bu bölgüyə
yenidən baxmaq üçün heç bir səbəb yoxdur.
Tədqiqatçılar hesab edir ki, Azərbacan beş Xəzəryanı dövlət içərisində Xəzərin statusunun
həlli məsələsində ən konstruktiv, ardıcıl və elmi cəhətdən əsaslandırılmış mövqe nümayiş etdirir.
Azərbaycan ardıcıl şəkildə bəyan edir ki, hər bir Xəzəryanı ölkə orta xətt üzrə bölünmüş
özünəməxsus sektoru üzərində (suyun həm dibi, həm də səthi) suverenlik hüququna malikdir. Xəzər
sektorlara bölünmüşdür və hər bir dövlətin öz sektoruna olan hüquqları beynəlxalq normalar ilə
qorunmalıdır.
Qərb ölkələri və ABŞ Xəzərin hüquqi statusu məsələsində Azərbaycanın ardıcıl mövqeyini
müdafiə edir. ABŞ dövlət katibinin yeni müstəqil dövlətlər üzrə müşaviri Ceyms F.Kollinz Xəzərin
statusuna toxunaraq, onun milli sektorlara bölünməsi ideyasını müdafiə etdiyini bildirmişdir.
Xəzər hövzəsində fəal mövqeyi ilə seçilən ölkələrdən biri də Azərbaycanın bütün məsələlər
üzrə müttəfiqi hesab olunan Türkiyədir. Bu dövlət “Əsrin müqaviləsi” də daxil olmaqla,
Azərbaycanın neft ehtiyatlarının xarici şirkətlərlə birgə istismarı üzrə imzalanmış beynəlxalq
müqavilələrdə öz gücünə görə müəyyən pay almağa çalışsa da, maliyyə və yüksək texnologiya
imkanlarının məhdudluğu ucbatından əsas diqqətini Xəzər neftinin xarici bazarlara ixracı marşurutu
üzərində cəmləşdirmişdir. Bu məqsədlə də Türkiyə hökuməti Bakı-Ceyhan neft marşrutunu irəli
sürüb bu kəmərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi ilə bağlı bir sıra təkliflərlə çıxış edibdir. Türkiyə
hökuməti kəmərin təhlükəsizliyini təmin etmək də daxil olmaqla, Azərbaycanla iqtisadi, siyasi və
hərbi əməkdaşlığı genişləndirməklə yanaşı, regionun digər ölkələri ilə də eyni sahələrdə əlaqələr
qurmağa can atır.
87
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Xəzər hövzəsinin geosiyasi və geoiqtisadi maraqları çərçivəsində əhəmiyyətli həlqələrdən
biri Gürcüstan Respublikası hesab olunur. Gürcüstanın əlverişli coğrafi mövqeyi və Qərbpərəst
siyasəti son illərin geopoltik proseslərində onu ön mövqelərə çıxarıb. Avrasiya enerji və
kommunikasiya dəhlizi layihəsi, o cümlədən TRASEKA proqramı, Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft və
Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəmərləri Gürcüstan ərazisi vasitəsilə gerçəkləşmişdir. Gürcüstanın Qara
dəniz sahilindəki iki əsas limanı – Batumi və Poti son illərdə Avropa birliyinin (AB) maliyyə
yardımı ilə modernləşdirilmiş, texniki imkanları artırılmışdır. Bakı-Supsa kəməri ilə nəql edilən
Xəzər nefti məhz bu limanlar vasitəsilə xarici bazarlara çatdırılır.
Rusiyanın təsir dairəsindən çıxmaq istəyən və bu istiqamətdə bir sıra ciddi nəticələrə nail
olan Gürcüstan sürətlə NATO və Qərbin siyasi-iqtisadi strukturlarına inteqrasiya olunmaqdadır.
Cənubi Qafqaz və Xəzər hövzəsində baş verən hadisələrə bilavasitə aidiyyəti olan
dövlətlərdən biri də Ermənistandır. Bu ölkədə nə neft, nə də ki qaz ehtiyatları var. Ermənilərin
Xəzər dənizinə və onun neftinə birbaşa dəxli olmasa da, neft kəməri təşəbbüsü ilə dəfələrlə çıxış
etmişdilər. Lakin Xəzər neftinin ixracı üçün regiona gərək olan sabitliyin başlıca pozucusu olan bu
ölkə Azərbaycanın iradəsi ilə bütün layihələrdən təcrid edilmişdir.
“Nyu- York Tayms” qəzetinin tanınmış bölgə müxbiri Stiven Kinzerin “Cənubi Qafqazda
anklav vəziyyətindən qəzəblənən ermənilər Xəzər bölgəsinin neft kəmərlərinin onlardan yan
keçməsinə öz hərəkətləri ilə (Dağlıq Qarabağı işğal etmələri nəzərdə tutulur) qərar verdilər” adlı
araşdırması bu mənada Ermənistanın vəziyyətini çox dəqiq göstərir.
“Magistral şose və dəmir yolları neft kəmərinə paralel gələcək. Əgər biz kəmərdən uzaq
düşüb əski İpək Yolunun bərpası çərçivəsində ticarət yollarından yenidən təcrid olunuruqsa, bu o
deməkdir ki, Ermənistandan əlini üz. Mərkəzə yaxın olmağımıza baxmayaraq, biz ucqar əyalətə
çevrilirik” – bu sözləri isə “İpək Yol”unun bərpasına həsr edilimiş TRASEKA üzrə Bakı
konfransında (7-8 sentyabr, 1998) Ermənistanın Baş naziri söyləmişdir. O öz çıxışında region
ölkələrindən birinin (Ermənistanın) ümumi proqramlardan “süni surətdə təcrid olunmasının
yolverilməzliyi” barədə bəyanat verərək, Batumi-Yerevan-Naxçıvan-Culfa-Tehran xəttinin işə
salınmasına, Türkiyənin Qars şəhərindən Gümrüyə və oradan Tbilisiyə gedən dəmiryol xəttinin
bərpasını, Yerevan-Tbilsi və Batum-Gümrü-Yerevan avtomagistralının inşasını təklif etsə də, bu
təklif yalnız İran nümayəndəsi tərəfindən müdafiə olunmuşdu. Azərbaycan tərəfinin təkidi ilə qəbul
edilimiş dəyişikliklərə uyğun olaraq təcavüzkar Ermənistan TRASEKA layihəsindən də faktiki
olaraq çıxarılıbdır.
Göründüyü kimi, hazırda Xəzər nefti uğrunda dünya geoiqtisadi məkanında böyük hadisələr
yaşanır. Bunun başlıca səbəbi Xəzərin statusunun və zəngin neftinin ixrac kəməri marşrutunun
regionda qüvvələr nisbətinin xeyli dəyişməsi hesab olunur. Bu istiqamətdə Azərbaycan dövləti öz
müstəqilliyini qorumaq və möhkəmləndirmək, ərazi bütövlüyünü bərpa etmək, əhalisinin firavan
həyatına nail olmaq məqsədlərini reallaşdırmağa, Rusiya və İran regionda ənənəvi mövqelərini
saxlamağa, ABŞ, Türkiyə və digər Qərb dövlətləri yeni-yeni mövqelər əldə etməyə çalışırlar. Təbii
ki, müxtəlif qüvvələrin fərqli mövqelərinin uzlaşdırılması kifayət qədər çətin məsələdir. Belə
çətinlikləri dəf etmək üçün Azərbaycan hökuməti ardıcıl və düşünülmüş xarici siyasət yürütmək,
Xəzər nefti uğrunda mübarizəni, Bakı-Tbilisi-Ceyhan ixrac kəməri və Xəzərin statusu məsələsini öz
maraqları çərçivəsində həll etməyə çalışır. Bu məsələlərə münasibətdə Moskva-Tehran-Yerevan
üçlüyünün fərqli mövqeyi konteksində də müəyyən problemlərin yaşanacağı istisna olunmur.
Nəzərə alınsa ki, Xəzər neftinin istismarı üçün bağlanmış neft müqavilələrində iştirak edən
şirkətlərin böyük əksəriyyəti Avropa İttifaqı və NATO-ya üzv olan dövlətlərə məxsusdur və Avropa
İttifaqının, NATO-nun Şərqə doğru genişlənmə proqramı ilə eyni vaxtda həyata keçirilir, onda belə
bir nəticəyə gəlmək olar ki, Xəzər regionunda baş verən hadisələr, regionda hərbi-siyasi sabitlik
həm də NATO-nun və ona daxil olan dövlətlərin marağı çərçivəsindədir. Deməli, bu bölgənin
88
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
təhlükəsizliyi və sabit inkişafı da məhz Qərbin nəzarəti və yaxından iştirakı ilə təmin olunacaqdır.
Bu, əslində, təkcə Azərbaycanın və Qərb ölkələrinin deyil, həm də bütün region dövlətlərinin –
Rusiyanın, İranın, Ukraynanın, Gürcüstanın və başqalarının da marağına uyğun gəlir.
ƏDƏBİYYAT
1. Алиев Ильхам. Каспийская нефть Азербайджана. Москва, “Известия”, 2003.
2. Алиев Н. Борба азербайджанской дипломатии за основной експортный
трубопровод Баку-Тбилиси-Джейхан. “Возрождение”, №: 11-12, 2000.
3. Алиев И., Мурадвердиев А. Азербайджанская нефть в мировой политке.
том. 1-III. Баку,1997-1998
4. Azərbaycan neft sənayesi tarixinə dair 7 iyun 1996-cı ildə Bakı şəhərində keçirilmiş
birinci beynəlxalq konfransın materialları. Bakı, 1996.
5. Araz Osman Nuri. Azerbeycanın Hazar ekonomisi ve stratejisi. İstanbul, 2005.
6.Bakı- Tbilisi- Ceyhan Əsas İxrac Kəməri haqqında İstanbul sazişi. –“Azərbaycan”qəzeti, 20
dekabr 1999
7 Əhmədov M. Azərbaycan: yeni neft erası və beynəlxalq siyasət. Bakı, 1997.
8. Əliyev Q.M. Azərbaycan nefti dünya siyasətində. Avtoreferat. Bakı, 2003.
9. Faruk Arslan. Hazarın kurtlar vadisi. Petrol imparatorluğundakı güç savaşları. İstanbul, 2005.
10.Həsənov Ə.M. Neft strategiyası və Azərbaycanın xarici siyasət fəaliyyətinin qurulması. Əsrin
müqaviləsi – 10. Bakı, 2005.
11. Xələfov X. “Neft və qaz beynəlxalq konfransında çıxış”. Bakı, 4 iyun 2003, AR XİN Arxivi.
12.Кулиев Г. Мифы и реальности нефтяной стратегии Азербайджана.“Центральная Азия и
Кавказ”,1994, № 4(5)
13. Мурадвердиев А. Азербайджанская нефть и капитал. Москва,”Известия”,2001
14. Mirzəyev R. “Əsrin müqaviləsi”ndən başlanan yol. Bakı, 2000.
15. Nəsibli N. Azərbaycanın geopolitikası və neft. Bakı, 2000.
16. Nəsirov E. Azərbaycan nefti və beynəlxalq müqavilələr. (1991-1999). Bakı, 1999.
17. Şahbazov E. Heydər Əliyev və Azərbaycan neftinin inkişafı. Bakı, 1997.
18. Шорохов В. Нефть и политика Азербайджана. Москва, 1997.
19.Yusifzadə X.Azərbaycanın neft və qaz sənayesi tarixi. “ARDNŞ-in perspektivi“,Bakı,2000.
20.Юсифзаде Х.Статус Каспия. Вестник МВС АР,1996,№ 2-3.
A.H.VEISOV
THE INTEREST FRAME WORK OF THE CASPIAN OIL
GEOPOLITICS AND REGION
XX social- political processes going in the international world and more active showing
political and economical interest fo the region of USA, In Caspian of the Western Powers has been
commented wholley in the article.
The problem of status of the Caspian in spite of concluding a treaty about being divided into
national sectors among Russian Federation, Kazakhistan and Azerbaijan of the bottom of the
Caspian and in has been given not solving in the result of taking a constructive position with
concrete facts in the article.
89
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
А.Г.ВЕИСОВ
КАСПИЙСКАЯ НЕФТЬ ГЕОПОЛИТИКА В РАМКАХ
РЕГИОНАЛНЫХ ИНТЕРЕСОВ
В конце последней декады XX столетия по своей значимости Каспийское море и
Кавказский регион превратились в одну из основных мишеней мировой политики.
Повышенный политический и экономический интерес заподах стран и США к Каспийскому
региону в полном обеме отражено в статье.
Одновременно, согласно договору заключенному между Российской федерацией,
Казахстаном и Азербайджаном о разделе дна Каспийского моря на национальный
секторы,неконструктивная позиция Ирана и Туркмении конкретными фактамы показаны в
статье.
90
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
VI. ALİM YAD EDİLİR!
ƏSGƏROV QƏDİR ZEYNALABDİN OĞLU - 100
Görkəmli tutçu alim, aqrokimyaçı, aqrotexnoloq, bacarıqlı təşkilatçı,
gözəl pedaqoq, səmimi insan, kənd təsərrüfatı elmləri namizədi, dosent Qədir
Zeynalabdin oğlu Əsgərovun anadan olmasının 100 ili tamam olur. O, 16
yanvar 1914-cü ildə Gəncə şəhərində anadan olmuşdur. 1921-ci ildə Gəncə
şəhəri 7 saylı orta məktəbin 1-ci sinfinə daxil olmuş, 1931-ci ildə orta məktəbi
yaxşı qiymətlərlə bitirmişdir. O, 1933-cü ildə Azərbaycan kənd Təsərrüfatı
İnstitutunun Meyvə tərəvəzçilik fakültəsinə daxil olmuş və 1939-cu ildə
həmin institütü fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. O, təyinatla Xaçmaz
rayonuna göndərilmiş və orada bir müddət tərəvəzçi aqronom işlədikdən sonra
doğma şəhərinə qayıtmış və Kirovabad toxuçuluq texnikumunda müəllim
işləmişdir.
O, 1941-ci ilin mart ayında Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik stansiyasına dəvət edilmiş
və «Tutuçuluq» şöbəsində kiçik elmi işçi vəzifəsində işləmişdir. Böyük vətən müharibəsinin
başlanması çoxları kimi onu da elmi işi dayandırmağa və faşizimlə mübarizəyə qoşulmağa vadar
etmişdir. 1942-ci ilin fevralında O, döyüşən orduya səfərbər edilmişdir. Onun döyüş yolu cənubi
Qafqazdan Berlinə qədər uzanmış və O, cənubi Qafqaz, I və IV Ukrayna cəbhələrində qanlı
döyüşlərdə iştirak etmiş, dəfələrlə yaralanmış və amansız düşmənlə mübarizədə ancaq qalıb gəlmək
arzusu ilə yaşamış və hər dəfə sağaldıqdan sonra yeni döyüşlərə atılmışdır. O, hərbi xidmətdə baş
leytenant rütbəsinə qədər yüksəlmişdir. O, 1946-cı ilin sonlarında ordudan tərxis olunmuş və doğma
Azərbaycanına qayıtmışdır. Elə həmin vaxtdan da yenə Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik
stansiyasında işləməyə başlamışdır. Qədir müəllim 1946-1950-ci illərdə «Tutçuluq» şöbəsində
müdir, 1950-1951-ci və 1955-1960-cı illərdə direktorun elmi işlər üzrə müavini, 1951-1955-ci
illərdə direktor vəzifələrində işləmişdir. Bacarıqlı təşkilatçı olduğunu nəzərə alaraq onu 1961-ci ildə
yenidən Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutuna (stansiya 1958-ci ildən instituta çevrilib)
direktor təyin etmişlər və bu vəzifədə O, 1969-cu ilin sonlarına qədər işləmişdir. Bu dövrdə O, elmitədqiqat işlərinin daha da genişləndirilməsinə, əldə edilmiş nailiyyətlərin təbliğinə, istehsalata
tətbiqinə, yüksək ixtisaslı kadrların hazırlanmasına böyük əmək sərf etmişdir. O, 1970-ci ildən
ömrünün sonuna qədər Azərbaycan kənd təsərrüfatı institutunun «Entomologiya və ipəkçilik»
kafedrasında dosent işləmiş, tutçuluqdan mühazirələr oxumuş və ipəkçi alim aqronomların
hazırlanmasında böyük xidmətlər göstərmişdir. O, A.Q.Kafianın rəhbərliyi altında dissertasiya
müdafiə etmiş və SSRİ Ali Attestasiya komissiyası ona 1956-cı ildə k.t. elmləri namizədi alimlik
dərəcəsi vermişdir. O, 1963-cü ildə «Baş elmi işçi» alimlik rütbəsi almışdır. Q.Z.Əsgərov tutçuluq
sahəsində çox səmərəli tədqiqatlar aparmış və qiymətli elmi nəticələr əldə etmişdir. Belə ki, onun
tədqiqatları göstərmişdir ki, aqrotexniki tədbirlər sırasında ən vacib məsələ müxtəlif mövsüm
yemləmələri üçün tut bağlarının istismarı məsələsidir. O, A.Q.Kafianla birlikdə 4 istismar variantını
öyrənmiş və onların yarpaq məhsuldarlığına və yarpağın yemlik keyfiyyətinə təsirini müəyyən
etmişdir. Təcrübələr «Zərif-tut» və «Sıxgöz-tut» sortları üzərində aparılmışdır. Müəyyən edilmişdir
91
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
ki, yaz-yay istismar sistemlərində, bir dəfəlik adi yaz istismarına nisbətən bir ildə yarpaq və barama
məhsulu çox alınır, lakin ikiqat istismar yaz istismarı ilə müqayisədə ağaclara daha çox ziyan vurur.
Bu təcrübələrdə həmçinin yazda tam budama, yayda yeni zoğların 15-20 %-nin seyrəltmə üsulu ilə
kəsilməsi, yazda tam budama və yayda yeni zoğların yarıdan yuxarı hissəsinin kəsilməsi; üç
yumruqlu çətirin iki yumruğunun yazda və üçüncü yumruğunun yayda kəsilməsi və nəhayət yazda
budaqların 85-90 %-nin və yayda qalan 10-15%-nin kəsilməsi yolu ilə yemləmələrin aparılmasının
səmərəliliyi öyrənilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, axırıncı üsulda bir hektardan yüksək barama və
xam ipək məhsulu alınır, yazda yarpaq məhsulunun səviyyəsi aşağı düşmür, zoğlar donmur, çətir
birtərəfli böyümür və odur ki, istehsalatda sınaqdan keçirilməsi tövsiyyə edilmişdir. Daha sonra O,
yenə A.Q.Kafianla müştərək tutun yaz-payız, yaz-yay-payız və yay-payız istismar sistemlərini
«Zərif-tut» və «Sıxgöz-tut» sortları üzərində öyrənmişdir. Təcrübələr 7 variantda aparılmışdır.
Müəyyən edilmişdir ki, 6 ildən orta hesabla hər iki sortdan bütün iki və üçqat yaz, yay və payız
istismar sistemlərində birdəfəlik yaz istismarına nisbətən daha çox yarpaq məhsulu alınmışdır.
Aydın olmuşdur ki, iki və üçqat istismar kontrola nisbətən ağaclara daha artıq ziyan vurur, nəticədə
sonrakı illərin məhsuldarlığını azaldır, payızda zoğların yarıdan yuxarısının yarpağını dərmək,
ağaclara nisbətən az ziyan yetirir; yayda çətirin tamam kəsilməsi, yaxud zoğların yarıdan
yuxarısının kəsilməsi bitkinin həyat fəaliyyətini pozur, zoğların böyüməsini ləngidir, ikinci dəfə
çiçək açıb meyvə gətirməyə, qışda yeni zoğların donmasına və sonrakı illərin yarpaq
məhsuldarlığının azalmasına səbəb olur; yaz istismarından sonra əmələ gələn yarpağın hamısı yay
yemləməsi üçün, zoğların yarıdan yuxarısının yarpağı isə payız yemləməsi üçün tam yararlıdır;
sınaqdan keçirilən yay-payız və yaz-yay-payız istismar sistemləri səmərəli deyildir; ən səmərəli
sistem yazda tam istismar və payızda zoğların yarıdan yuxarısından yarpağı dərməklə aparılan yazpayız istismar sistemidir. Bu sistemdə adi bir dəfəlik sistemlə müqayisədə 6 ildən orta hesabla
Zərif-tut sortu əlavə olaraq 85% yarpaq, 47 % barama və 40 % xam ipək, Sıxgöz-tut sortu isə 52 %
yarpaq, 28 % barama və 33 % xam ipək məhsulu vermişdir. Q.Z.Əsgərovun, A.Q.Kafianla 19451960-cı illərdə apardığı təcrübələr tut bağlarının 9 variantda istismar sistemlərini gübrəsiz zəmində
və hər il hektara 120 kq azot və 90 kq fosfor verilməsi zəminində öyrənməyə həsr edilmişdir.
Təcrübələr «Zərif-tut» və «Sıxgöz-tut» sortları üzərində aparılmışdır. Müəyyən edilmişdir ki, çəkil
bağlarına verilən mineral gübrələrin səmərəsi istismarın şiddətindən, üsulundan, müddətindən və
sortların bioloji xüsusiyyətlərindən asılıdır.
Onun tədqiqatları göstərmişdir ki, tezyetişən tut sortları (Sıxgöz-tut və o tipdən olan sortlar)
təkrar yemləmələr aparmaq üçün yaramır və təkrar yemləmələr üçün «Zərif-tut» və o tipdən olan
gec yarpaq kütləsi əmələ gətirən sortlar məsləhətlidir.
Q.Z.Əsgərov Y.Z.Abbasovla birlikdə çəkilin hibrid tinglərlə salınmış müxtəlif plantasiya
tiplərinin məhsuldarlığını öyrənmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, alçaqboylu və kol şəkilli
plantasiyalar yüksək gövdəli plantasiyalara nisbətən daha çox yarpaq məhsulu verirlər. Ancaq,
yarpağın yemlik dəyəri və qidalılığı isə əksinə yüksək və orta gövdəli plantasiyalarda alçaqboylu və
kol plantasiyalarına nisbətən daha yüksək olur. Bu təcrübələr nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, 4
ilin yekununa görə yüksək gövdəli plantasiyaya nisbətən alçaqboylu plantasiyanın hektardan
barama məhsulu 620%, xam ipək məhsulu 630%, kolşəkilli plantasiyanın barama və xam ipək
məhsulu isə uyğun olaraq 690% və 680 % artıq olmuşdur.
92
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Q.Z.Əsgərov. Y.Z.Abbasovun birgə təcrübələri göstərmişdir ki, «Sıxgöz-tut» sortunun
cavan plantasiyasına müxtəlif dozada azot və fosfor gübrələrinin verilməsi və plantasiyanın 6 və 8
dəfə suvarılması yarpaq və barama məhsulunu kontrolla, yəni gübrəsiz variantla müqayisədə
əhəmiyyətli dərəcədə artırır və eyni zamanda yarpağın qidalılığı da ayrı-ayrı illərdə 8 %-ə qədər
yüksəlir. Ən səmərəli variant kimi hektara 90 kq azot və 30 kq fosfor verilmiş variant fərqlənmişdir
və kontrola nisbətən 2 ildən orta hesabla bu variantda hektardan barama məhsulu 6 dəfə suvarma
rejimində 23 %, 8 dəfə suvarmada isə 38 % artmışdır. Onların təcrübələri həmçinin göstərmişdir ki,
gübrələrin verilməsi dayandırıldıqdan sonra ilbəil yarpaq məhsuldarlığının artması müşahidə
edilmişdir. Belə ki, 1959-1961-ci illərdə müxtəlif dozalarda verilmiş azot və fosfor gübrələrinin
sonrakı təsiri 1963-1965-ci illərdə 6 və 8 dəfə suvarma rejimində öyrənilmişdir. Müəyyən
edilmişdir ki, 60 kq/ha azotun sonrakı təsiri 6 dəfə suvarma rejimində gübrəsiz varianta nisbətən
yarpaq məhsuldarlığını birinci ili (yəni 1963-cü ildə) 28 %, ikinci ili 23 %, üçüncü ili isə 11 %
artırmışdır. Ən yaxşı nəticə 90 kq azot, 30 kq fosforun sonrakı təsirindən alınmışdır. Həmin
variantda yarpaq məhsulunun artımı 3 ildə orta hesabla 6 suvarma zəminində 34 %, 8 suvarma
zəminində isə 25 % olmuşdur. Kontrola nisbətən ən yüksək yarpaq məhsuldarlığı hər iki suvarma
zəminində və bütün müşahidə illərində hektara 150 kq azot və 60 kq fosfor verilmiş variantda
olmuş və üç ildən orta hesabla 6 dəfə suvarmada 37 %, 8 dəfə suvarmada isə 28 % artıq yarpaq
məhsulu alınmışdır. Onun Ə.H.Yəhyayevlə apardığı tədqiqatlar göstərmişdir ki, yaz istismarından
qabaq verilmiş bir artıq su yarpaq məhsuldarlığını kontrola (2 suvarma) nisbətən 9,5 s. iki artıq su
12,8 s. artırmışdır; istismardan sonra verilmiş bir artıq su, istismardan qabaq iki su zəminində
yarpaq məhsuldarlığını 5,6 s; üç su zəminində isə 3,9 s. artırmışdır; istismardan qabaq verilmiş bir
artıq su hektardan barama məhsulunu 28 %, xam ipək məhsulunu 25 % artırmışsa, iki artıq su
barama məhsulunu 40 %, xam ipək məhsulunu 36 % kontrol varianta nisbətən artırmışdır; yaz
istismarından sonra verilmiş bir artıq su istismardan qabaq iki su zəminində barama məhsulunu 18
%, xam ipək məhsulunu 16 %, üç su zəminində isə barama məhsulunu 39 %, xam ipək məhsulunu
35 % kontrola nisbətən artırmışdır.
Q.Z.Əsgərovun, R.K.Xəlilova ilə apardığı tədqiqatlarda hektara hər il 180 kq azot zəminində
fosforun hər il 90 kq, ilaşırı 180 kq, 2 ildən bir 270 kq və 4 ildən bir 450 kq normada verilməsinin
Xanlar-tut sortunun məhsuldarlığına və eləcə də tut ipəkqurdlarının bioloji, texnoloji və qrenaj
göstəricilərinə təsiri öyrənilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, 180 kq azot zəminində hər il 90 kq
fosfor gübrəsinin verilməsi yarpaq məhsuldarlığını 24 % artırmışdır.
Onun N.A.Atayevlə apardığı təcrübələr göstərmişdir ki, çəkil plantasiyalarına yazda verilən
60 kq/ha fosfor zəminində hektara 120 kq azot gübrəsi hissə-hissə, yəni 2-3 müddətdə verildikdə
yarpağın yemlik dəyərini, qidalılığını, eləcə də yemləmənin bioloji və baramaların texnoloji
göstəricilərini yaxşılaşdırır. Onun H.R.Rüstəmovla apardığı tədqiqatlar nəticəsində müəyyən
edilmişdir ki, hektara azot 180 kq və fosfor 180 kq verilmiş variantda kontrolla müqayisədə
hektardan barama məhsulu 337 kq, yaxud 58 %, xam ipək məhsulu isə 41,5 kq, yaxud 76 %
artmışdır.
Qədir müəllim öz tədqiqatlarında tutun toxumçuluğu məsələlərinə də xeyli diqqət
ayırmışdır. Belə ki, onun A.Q.Kafian və E.M.Hüseynovla birlikdə 1939-1941-ci illərdə apardığı
tədqiqatlarda səpin şöbəsində bir hektarda 200 mindən 1200 minə qədər və 500 mindən – 2 milyona
93
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
qədər toxmacar saxlanması sınaqdan keçirilmiş və müəyyən edilmişdir ki, toxmacarların sıxlığını
bir hektarda bir milyona qədər artırmaq olar. O, həmçinin 1949-1953-cü illərdə Y.P.Rəcəbli ilə
birlikdə apardığı təcrübələr nəticəsində toxumluq ana bağlar salmaq məqsədilə ana valideyn kimi
Sıxgöz-tut və Zakir-tut, ata komponentlər kimi isə Zərif-tut, Kattaneo və Tozlayan-tut sortlarını
məsləhət görmüşdür.
Q.Z.Əsgərovun, İ.M.İsmayılovla apardığı təcrübə işləri çəkil tinglərinin köçürülmədən
yetişdirilməsinə həsr edilmişdir. Belə ki, 25 sm-dən bir aparılmış səpin şöbəsində payızda hər üç
cərgədən ikisi çıxarılır, üçüncü cərgədə isə seyrəltmə aparılır və həmin cərgədə 2-ci ilin yazında göz
calağı aparılır. Köçürülən toxmacarlar isə növbəti ildə tinglər tarlasına əkilir və yalnız həmin ilin
sonunda tinglər ya əkin materialı kimi çıxarılır, ya da yerində saxlanılır və növbəti ildə göz calağı
vurmaq üçün istifadə edilir. Bu təcrübədə 0,5 ha səpin şöbəsində 23000 bitki saxlanmış, 202-min
bitki isə köçürülmüşdür ki, bu da təsərrüfatın iqtisadi cəhətdən səmərəli işləməsini təmin edir. Onun
V.İ.Qafarovla birlikdə çəkil toxumunun cücərmə qabiliyyətinə mikroelementlərin və
stimulyatorların məhlullarının qatılığının və işlənmə müddətinin təsirinin öyrənilməsinə həsr
edilmiş tədqiqatları göstərmişdir ki, təzə toplanmış çəkil toxumlarını mikroelementlərdən missulfat, sink-sulfat, kobalt-xlorid, natrium-molibdat və bor turşusunun eləcə də stimulyatorlardan
alanat və kəhraba turşusunun 0,01; 0,03 və 0,05 faizli məhlullarında 36 saat saxlayıb, sonra təmiz
suda yuyub cücərməyə qoyduqda, kontrol adi su variantı ilə müqayisədə toxumların cücərmə faizi
4,6- 9,0 % arasında artmışdır.
Onun 1948-1949-cu illərdə və təkrarən 1958-ci ildə apardığı təcrübələrlə müəyyən
edilmişdir ki, yaz calağı ilə bərabər ehtiyac yarandıqda yayda və payızda da calaq vurmaq və ting
yetişdirmək mümkündür, lakin yay-payız calağını elə bir müddətdə aparmaq lazımdır ki, calanmış
gözlər erkən payız şaxtaları düşənə qədər ya kifayət qədər böyüyüb bərkisin və yaxud yatmış halda
qalsınlar. O, həmçinin müəyən etmişdir ki, qışda hazırlanan gözlərin saxlanma şəraitindən asılı
olaraq çəkilin yaz calağını uzun müddət aparmaq olar. O, 1958-ci ildə müəyyən etmişdir ki,
M.İ.Qrebinskayanın 1956-cı ildə təklif etdiyi kimi göz calağında qalxancığı gözdən yuxarı sarımaq
üsulu yaxşı nəticə verir.
O, elmi nailiyyətlərin təbliğinə də böyük diqqət vermişdir. O, tələbələr, elmi işçilər və
aqronomlar üçün stolüstü kitaba çevrilmiş «Tutçuluğun əsasları» kitabını yazmış, 1960-cı ildə nəşr
etdirmiş və beləliklə də tutçuluq elmi qarşısında son dərəcə böyük xidmət göstərmişdir. Onun öz
əməkdaşları ilə birlikdə tut bitkisinin becərmə, gübrələmə, suvarma, toxumçuluq və s. məsələlərinə
dair 60-a yaxın elmi əsəri dərc olunmuşdur ki, onları da tutçuluq elminə verilmiş böyük töhvə hesab
etmək olar. O, eyni zamanda “Entomologiya və ipəkçilik” kafedrasının 3 cildlik elmi əsərlərinin
buraxılmasında da yaxından iştirak etmişdir. Qədir müəllim yüksək ixtisaslı kadrların
hazırlanmasına da xüsusi diqqət göstərmiş və onun rəhbərliyi altında Y.Abbasov, R.Xəlilova,
N.Atayev, Ə.Yəhyayev öz dissertasiya işlərini uğurla müdafiə edərək elmlər namizədi alimlik
dərəcəsi almışdır.
O, elmin nailiyyətlərinin istehsalata tətbiqi məqsədilə dəfələrlə respublikanın ipəkçilik
rayonlarında olmuş, seminarlar keçirmiş, aqronomlara, ipəkçilərə, kümçülərə tut bağlarının
becərilməsi, gübrələnməsi, suvarılması, tut toxumçuluğunun təşkili, toxmacarların, tinglərin
yetişdirilməsi, calaq üsulları, tut ipəkqurdlarının aqrozootexnikası, barama tədarükü, emalı və s.
94
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
məsələlər üzrə məsləhətlər vermiş, əməli köməklik göstərmişdir. Qədir müəllim bir çox elmi
cəmiyyətlərin üzvü olmuş, dəfələrlə şəhərimizin seçkili orqanlarının işində iştirak etmişdir.
Kirovabad şəhəri zəhmətkeş deputatları sovetinin deputatı olmuşdur.
Q.Z.Əsgərovun vətən, xalq və partiya qarşısında xidmətləri layiqincə qiymətləndirilmişdir.
Belə ki, O, «Qırmızı ulduz», «Şərəf nişanı» ordenləri, «Almaniya üzərində qələbəyə görə», «19411945-ci illər Böyük vətən müharibəsində qələbənin iyirmi illiyi», «1941-1945-ci illər Böyük Vətən
müharibəsində qələbənin otuz illiyi», «SSRİ Silahlı qüvvələrinin 50 illiyi» medalları ilə,
«İ.V.Miçurinin anadan olmasının 100 illiyi» yubiley medalı ilə təltif olunmuşdur. O, dəfələrlə
Ümumittifaq kənd təsərrüfatı sərgisinin iştirakçısı olmuş və 1955-1957-ci illərdə həmin sərginin
qızıl, gümüş, bürünc medalları ilə təltif edilmişdir. Qədir müəllim 20 aprel 1978-ci ildə əbədiyyətə
qovuşmuşdur. Onun nurlu xatirəsi qəlblərdə həmişə yaşayır və yaşayacaqdır, elmi nailiyyətləri isə
hələ uzun zaman ipəkçi-tutçu aqronomların, elmi işçilərin, müəllimlərin, alimlərin istifadə etdiyi və
edəcəyi əvəzsiz elmi mənbə kimi öz əhəmiyyətini saxlayacaqdır.
AzETİİ-nin qədirbilən kollektivi onun adını əbədiləşdirmək üçün yeni yaradılmış yüksək
məhsuldar tut sortlarından birini onun şərəfinə Qədir-tut adlandırmışdır.
SADIXOV Ə.H.
Az.ETİİ-nin aparıcı elmi işçisi,
biologiya e.ü.fəlsəfə doktoru, dosent
95
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
AZAD AZƏRBAYCAN CİNSLƏRİNİN MÜƏLLİFİ
Görkəmli ipəkçi alim, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, SSRİ Dövlət
Mükafatı Laureatı, biologiya elmləri doktoru, professor Rəhim Allahverdi oğlu Hüseynov 1914-cü
ildə ipəkçilik üzrə qədim tarixi olan Gəncə şəhərində dünyaya göz açmışdır. 1936-cı ildə
Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun “ipəkçilik” ixtisasını bitirdikdən sonra, Tbilisidə
ipəkçilik üzrə o vaxt ölkənin ən böyük elm ocağı olan Zaqafqaziya ipəkçilik institutunun
aspiranturasına daxil olmuşdur.
Rəhim Hüseynov 1941 – ci ildə “Tut ipəkqurdunda inbridinq çoxaldılması” mövzusu üzrə
dissertasiya işini müdafiə edərək biologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almış və Azərbaycan
ipəkçilik stansiyasında elmi fəaliyyətə başlamışdır.
Azərbaycan ipəkçiliyində ipəkqurdlarının planlı seleksiya işlərinə ilk dəfə R.A.Hüseynov
tərəfindən başlanılmış və o, həmin tədqiqatları ildən-ilə dərinləşdirərək və parlaq elmi nailiyyətlərə
imza atmışdır. Təkcə onu demək kifayətdir ki, Rəhim Hüseynovun yaratmış olduğu yüksək
məhsuldar “Azərbaycan” cinsi 1950-ci ildə SSRİ Dövlət mükafatına layiq görülmüşdür. Bu, o dövr
idi ki, həmin vaxtlar rayonlaşmış ən yaxşı cinslərin baramalarında ipəklilik 17-18% -dən çox
olmadığı halda, “Azərbaycan” cinsində bu göstərici 23,8%-ə çatdırılmışdır. Bu, ipəkçilikdə
seleksiya elminin ən yüksək nailiyyətlərindən biri, seleksiyaçının isə yaradıcılıq qabiliyyətinin
sübutu kimi qiymətləndirilmişdir.
Səmərəli elmi axtarışlar və onlardan alınan nəticələr əsasında yazmış olduğu əsərləri
R.A.Hüseynova 1962 – ci ildə “Azərbaycan ipəkçiliyində seleksiya və damazlıq işləri” mövzusunda
müvəffəqiyyətlə dissertasiya müdafiə edib, ipəkçilik üzrə respublikamızda birinci olaraq biologiya
elmləri doktoru alimlik dərəcəsinə yüksəlməyə imkan vermişdir. O, Azərbaycan SSR Elmlər
Akademiyasının və eləcə də Respublika Kənd Təsərrüfatı Elmləri Akademiyasının müxbir üzvü
seçilmişdir. Bu onun elmi fəaliyyətinin yüksək qiymətləndirilməsinin təcəssümüdür.
Görkəmli alim və elmin bacarıqlı təşkilatçısı olan Rəhim Hüseynovun bütün elmi fəaliyyəti
Azərbaycan ipəkçiliyinin seleksiya və damazlıq problemlərinin həllinə həsr edilmişdir. O,
ölkəmizdə damazlıq işləri üzrə görkəmli alim idi. Alimin bu keyfiyyəti onu dünya miqyasına
çıxarmışdır.
Professor R.A.Hüseynov ipəkçiliklə məşğul olan ölkələrdə də görkəmli bir alim kimi şöhrət
tapmışdır. Buna görə də prof. R.A.Hüseynov Hindistana, Yaponiyaya, Fransaya dəvət olunmuş, bu
ölkələrin seleksiyaçı alimləri ilə əməkdaşlıq etmişdir.
Azərbaycan SSR – də qrena istehsalını qaydaya salmaq, xaricdən və başqa respublikalardan
qrena gətirmək problemindən azad olmaq və respublika ipəkçiliyini özümüzdə istehsal olunan
qrena ilə təchiz etmək üçün qrenaj zavodlarının təşkil edilməsi sahəsində təşəbbüskarlığı xüsusi rol
oynamışdır. İttifaq ipəkçiliyində geniş tətbiq edilmiş ipəkqurdlarının 4 illik sxem əvəzinə 2 illik
damazlıq işi təlimatı R.Hüseynov tərəfindən işlənib hazırlanmış və bütün ölkədə qəbul edilmişdir.
R.A.Hüseynov təbiət etibarilə çox narahat adam olub. Ətrafında baş verən hadisələrə,
xüsusilə haqsızlıqlara heç vaxt biganə qalmayıb. O, həmişə yeniliyə, faydalı bir iş görməyə can
atmış və demək olar ki, əksər hallarda buna nail olmuşdur. O, təşkilatçısı olduğu AzETİİ – ni daha
da genişləndirmək və ondan ötrü xüsusi binanın tikilməsi üçün çox çalışmışdır. Bu məqsədlə də
96
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Azərbaycan KP MK və Respublika Nazirlər Sovetinin 1971 – ci il mart ayının 17-də ipəkçiliyin
gələcək inkişafı barədə qəbul edilmiş 106 №li qərarına institut üçün xüsusi şəhərciyin tikilməsi
barədə ayrıca bəndin salınmasına nail olmuşdur. Çox təəssüflər olsun ki, qeyd edilən qərardan cəmi
iki ay sonra amansız ölüm Rəhim müəllimi bizim aramızdan apardı. Həmin qərar isə durğunluq
illərinin soyuq mühitində donduruldu.
R.Hüseynov dünyadan vaxtsız köçüb gedərkən yarımçıq qalmış seleksiya işləri tələbələri
tərəfindən müvəffəqiyyətlə davam etdirilmiş və yeni yüksək məhsuldar cinslər yaradılmışdır.
Onlardan 5-nə Rəhim müəllimin xatirəsinə ehtiram əlaməti olaraq Rəhimli 1,2,3,4 və 5 adı
verilmişdir.
Azərbaycan SSR – nin barama istehsalına görə keçmiş SSRİ məkanında ikinci yeri,
xüsusilə baramanın keyfiyyətinə görə birinci yeri uzun illər möhkəm qoruyub saxlamasında onun
şəxsi xidmətləri böyük olmuşdur.
R.Hüseynov böyük ipəkçi alim olmaqla yanaşı, həm də öz vətəninə, xalqına bağlı bir insan
olmuşdur. Təkcə onu demək kifayətdir ki, hələ Stalin rejiminin hökm sürdüyü bir zamanda o, yeni
yaratdığı tut ipəkqurdu cinslərindən birinə “Azad” digərinə isə “Azərbaycan” adı vermişdir.
Bununla alim qeyd edilən cinslərin hibrid kombinasiyasını yaradaraq Azad x Azərbaycan hibridinin
rayonlaşdırılmasına nail olmağı planlaşdırırdı. Halbuki, həmin dövrlərdə heç kim Azad Azərbaycan
fikrini nəinki dilinə, heç təsəvvürünə belə gətirə bilməzdi.
R.Hüseynovun Azərbaycan İpəkçiliyinin inkişafındakı böyük xidmətlərini nəzərə alaraq
Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 7 dekabr 1989 –cu il tarixli 493 saylı qərarı ilə Azərbaycan
Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutuna və Gəncə şəhərində yerləşən küçələrdən birinə onun adı
verilmişdir. Bu isə o deməkdir ki, Rəhim Hüseynovun xatirəsi onu tanıyanların və davamçılarının
qəlbində daim yaşayacaqdır.
Allah rəhmət eləsin!
Dos. HƏSƏNOV N.M.
Elmi işlər üzrə direktor müavini:
QƏDİMOVA H. V.
Biomüxtəlifliyin qorunması və genetika
laboratoriyasının müdiri:
97
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
BÖYÜK İPƏKÇİ ALİM
Mən, 1961- ci ildə Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutuna işə qəbul olunan zaman
R.Hüseynov “Tut ipəkqurdunun seleksiyası” laboratoriyasının müdiri, eyni zamanda Azərbaycan
Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda “İpəkçilik” kafedrasının müdiri vəzifəsində işləyirdi. İnstitutda
oxuduğum illərdən o, məni məsuliyyətli tələbə kimi tanıyıb. Ona görə də birlikdə işlədiyimiz
dövrdə mənə yaxından köməklik edir və seleksiya elminin sirlərini mənimlə bölüşürdü.
1966–cı ildən başlayaraq biz R.Hüseynovun rəhbərliyi altında “Yapon hibridlərindən
istifadə etməklə yeni cinslərin yaradılması” adlı tədqiqat işi aparmışıq. Tədqiqat zamanı müxtəlif
yapon hibridlərindən istifadə etməklə 10-12 nəsl seleksiya işləri davam etdirilmişdir. Nəticədə 5
yeni cins yaradılmışdır ki, bunlar da Rəhim Hüseynovun xatirəsinə hörmət əlaməti olaraq Rəhimli
1,2,3,4 və 5 adlandırılmışdır. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, həmin cinslərdən Rəhimli-2
rayonlaşdırılmaq üçün SSRİ Dövlət Sortyoxlama Komissiyası tərəfindən təsdiq edilərək instituta
3631№-li patent, Rəhim müəllimin özü də daxil olmaqla, müəlliflərinə isə müəlliflik şəhadətnaməsi
verilmişdir. Rəhimli-2 cinsinin rayonlaşdırılması ipəkçiliyin inkişafına öz töhvəsini verməklə
yanaşı, həm də o deməkdir ki, bundan sonra da elmi mətbuatda, dərsliklərdə və istehsalatda bu
cinsin adı daima səslənəcəkdir. Məhz budur, alimin ölümündən sonra xalqına xidməti və onun
ölməzliyi.
Azərbaycanda ipəkçiliyi daha da inkişaf etdirmək, xüsusilə onun elmi əsaslarını işləmək
üçün müvafiq kadrların seçilib yetişdirilməsində R.Hüseynovun xidmətləri böyükdür. Kiçik bir
təcrübə stansiyasının bazası əsasında özünə məxsus şöhrət qazanmış Azərbaycan Elmi-Tədqiqat
İpəkçilik İnstititunun yaradılaraq inkişaf etdirilməsində Rəhim müəllimin təşkilatçılıq qabiliyyəti
həlledici rol oynamışdır.
O, yeni yaradılmış Elmi-Tədqiqat İnstitutuna savadlı, işgüzar kadrları cəlb edirdi.
R.Hüseynov sanki onların elmi yaradıcılıqda nə dərəcədə uğur qazanacağını əvvəlcədən görürdü.
Elə bunun nəticəsi idi ki, 1961-ci ildə keçirilən ipəkçilərin Ümumittifaq müşavirəsində
əlaqələndirmə şurasının üzvləri tərəfindən Rəhim müəllimin bu xidməti ayrıca qeyd edilmişdir.
Cəmi 3 il əvvəl təşkil edilmiş AzETİİ-nin cavan alimlərini və aspirantlarını ayağa qaldırmaqla
başqa Elmi-Tədqiqat İnstitutlarının rəhbərlərinə təqdim edərək, onlara da R.Hüseynovun yolu ilə
getməyi - yeni kadr seçmək və hazırlamaqda onun kimi seleksiyaçı olmağı təklif etmişlər.
Mən belə hesab edirəm ki, amansız ölüm Rəhim müəllimi bizim aramızdan vaxtsız
aparmasaydı o, Azərbaycan ipəkçiliyinin inkişafında daha çox uğurlara imza atacaqdı.
Allah rəhmət eləsin!
QƏDİMOVA Q. C.
Az.ETİİ-nin sabiq elmi işçisi
98
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
HÜSEYNOV RƏHİM ALLAHVERDİ OĞLU
Görkəmli alim Rəhim Allahverdi oğlu Hüseynov 24 dekabr 2014-cü ildə Gəncə şəhərində
fəhlə ailəsində anadan olmuşdur. O, ibtidai məktəbi qurtardıqdan sonra Kirovabad (indiki Gəncə)
Kənd Təsərrüfatı texnikumuna daxil olmiş və oranı 1932-ci ildə bitirmişdir. R.Hüseynov 1932-ci
ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutuna daxil olmuş, əla qiymətlərlə oranı bitirmişdir. O,
həmin ili Zaqafqaziya Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutunun aspiranturasına daxil olmuş, 1940-cı
ildə oranı bitirmişdir. 1940-cı ildən 1941-ci ilə qədər Azərbaycan SSRİ Kənd Təsərrüfatı
Nazirliyinin Azərbaycan İpəkçilik təcrübə stansiyasınnın böyük elmi işçisi işləmişdir.
R.Hüseynov 1941-1945-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. 1945-ci ildən
sonra müəyyən elmi vəzifələrdə çalışmışdır.
1955-1960-cı ilə qədər Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutunun direktoru
vəzifəsində çalışmışdır. 1962-ci ildən 1970-ci ilə qədər Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda
İpəkçilik kafedrasının müdiri, sonra həmin institutun prorektoru, 1970-1971-ci illərdə Azərbaycan
Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutunun direktoru kimi vəzifələrdə çalışmışdır.
R.A.Hüseynov keçmiş SSRİ-də , eləcə də Azərbaycanda ipəkçiliyin və ipəkçilik elminin
inkişafında misilsiz xidmətlər göstərmişdir. Bu istedadlı seleksiyaçının gərgin əməyi sayəsundə
yeni yüksək məhsuldar və köhnə cinslərdən 30-35% artıq xam ipək verən ağbaramalı tut ipəkqurdu
cinsləri yaradılmış, istehsalatda geniş tətbiq olunmuşdur.
Azərbaycan ET İpəkçilik İnstitutunun yaradılmasının (1958-ci il) təşəbbüskarı və təşkilatçısı
olmuş R.A.Hüseynovun əla təşkilatçılıq bacarığı və elmi uzaqgörənliyi sayəsində institutda
möhkəm maddi-texniki baza yaradılmış, eləcə də Gəncə damazlıq İpəkçilik stansiyası və Faxralı
təcrübə istehsalat bazası təşkil edilmiş, aparılan tədqiqatlar ipəkçilik elminin ən aktual
problemlərinə yönəldilmişdir.
Professor R.A.Hüseynov SSRİ İpəkçiləri arasında çox məhşur olmuş və onu Sovet
hökuməti tərəfindən dəfələrlə ezam edildiyi xarici ölkələrin ipəkçi alimləri də yaxşı tanımışdılar.
Çin və Yaponiya ipəkqurdlarının canlı kolleksiyasını ölkəyə gətirmiş, ipəkqurdunun cins fondunu
zənginləşdirmişdir.
Azərbaycan xalqına böyük şöhrət gətirmiş R.A.Hüseynov 25 may 1971-ci ildə vəfat
etmişdir. Onun parlaq xatirəsi yaddaşlardan silinməyəcək.
XƏLİLOVA R.K.
Az.ETİİ-nin aparıcı elmi işçisi,
Aqrar e.ü.fəlsəfə doktoru, dosent
99
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
RƏHİM HÜSEYNOV AZƏRBAYCAN İPƏKÇİLİYİNDƏ ELMİN, TƏHSİLİN VƏ
İSTEHSALATIN VƏHDƏTİNİ YARATMIŞ MİSİLSİZ TƏŞKİLATÇIDIR
Dünya şöhrətli ipəkçi alim, SSRİ Dövlət mükafatı laureatı, Azərbaycan SSR Elmlər
Akademiyasının (1969-1971) və Azərbaycan SSR kənd təsərrüfatı Elmləri Akademiyasının (19601961) müxbir üzvü, biologiya elmləri doktoru, professor Rəhim Hüseynov 1914-cü ilin soyuq
dekabr günündə Gəncə şəhərində arabaçı Məşhədi Allahverdi kişinin evində dünyaya göz açmışdır.
O, uşaqlıqdan zəhmətə alışmış, təhsilə, elmə sonsuz maraq göstərmiş, 1932-ci ildə Kirovobad Kənd
Təsərrüfatı Texnikumunu, 1936-cı ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu, 1940-cı ildə isə
Qavqazın siyası, elmi və mədəni mərkəzi sayılan Tbilisi şəhərində Zaqafqaziya Elmi-Tədqiqat
İpəkçilik İnstitutunun əyani aspiranturasını əla qiymətlərlə bitirmişdir. Rəhim müəllim 1941-ci ildə
Tbilisidə Gürcüstan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda "İpəkçilikdə inbridinq" mövzusunda dissertasiya
işini uğurla müdafiə etmiş və biologiya elmləri namizədi, 1962-ci ildə isə yenə həmin institutda
"Azərbaycan ipəkçiliyində seleksiya-damazlıq işləri” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını uğurla
müdafiə etmiş və biologiya elmləri doktoru alimlik dərəcəsi almışdır. O, 1940-1941-ci illərdə
Azərbaycan İpəkçilik Təcrübə stansiyasında böyük elmi işci işləmiş, 1941-1945-ci illərdə Böyük
vətən müharibəsinin iştirakcısı olmuş, hərbi dairənin və cəbhənin "Smerş" əks kəşfiyyat idarəsinin
əməliyyat müvəkkili kimi SSRİ xalq daxili işlər komissarlığının əməkdaşı omuş və faşizm üzərində
qəlbənin çalınması işinə şərəflə xidmət etmişdir. O, döyüşən ordunun tərkibində Çexoslavakiya,
Macarıstan, Rumıniya, Polşa, Avstriya və s. ölkələrdə olmuş və beləliklə də Avropanın faşizm
əsarətindən azad edilməsində diqqətəlayiq xidmət göstərmiş, vətəninə orden, medal, fəxri fərman və
təşəkkürlərlə qayıtmışdır. Rəhim müəllim ordudan tərxis olunduqdan sonra yenidən İpəkçilik
Stansiyasında işə başlamış və direktorun elmi işlər üzrə müavini vəzifəsində çalışmışdır. Həmin
dövrdə Azərbaycan İpəkçilik Stansiyasına Rəhim müəllimin yaxın qohumu, Azərbaycanda palıd
ipəkqurdu üzrə ilk dəfə biologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almış Xanlar Allahverdiyev
rəhbərlik edirdi.
Rəhim müəllim 1946-ci ilin yazında dünyada ən qabaqcıl ipəkçilik ölkəsi olan Yaponiyaya
elmi ezamiyyətə göndərilmiş, həmin ölkənin ipəkçiliyi ilə yaxından tanış olmuş və qayıdarkən tut
ipəkqurdu cinslərinin canlı kolleksiyasını özü ilə Azərbaycan İpəkçilik Stansiyasına gətirmişdir. Bu
istedadlı ipəkçi seleksiyaçı həmin cinslərdən ilkin material kim istifadə etməklə klassik seleksiyanın
analitik və sintetik metodlarından yaradıcılıqla bəhrələnmiş, qısa müddətdə Ağbaramalı-1
yaxşılaşdırılmış, Ağbaramalı-2 yaxşılaşdırılmış cinslərini və onların hibrid birləşmələrini seçmiş və
istehsalata tətbiq etmişdir. Bu cinslərdən və hibridlərdən keçmiş SSRİ-nin ipəkçiliklə məşğul olan
qardaş sovet respublikaları da geniş istifadə etmişlər. Göstərmək yerinə düşər ki, yeni ağbaramalı
cinslər və hibridlər köhnə cinslərlə müqayisədə 30-35 % artıq xam ipək məhsulu almağa imkan
verirdilər. Belə ki, 1953-cü ildən Azərbaycanda tamamilə ağbaramalı cinslərin yemləməsinə
keçilmişdir. Rəhim müəllim artıq 1949-cu ildə ilk yerli ağbaramalı " Azərbaycan" seleksiya cinsini
yaratmış və həmin cins öz dövrünə görə yüksək ipəkliliyə malik olduğu üçün 1950-ci ildə SSRİ
Dövlət (keçmiş Stalin) mükafatına layiq görülmüş və həmin ildən də respublikamızda
rayonlaşdırılmışdır. Bundan sonra Rəhim müəllim bir-birinin ardınca yüksək məhsuldar "Azad",
qurd dövründə cinsiyyətinə ayrılan "Zərif", istiliyə dözümlü, polivoltin qanlı "Aran", məhsuldar
100
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
"Şirvan", "Gəncə-1", "Gəncə-2", "Gəncə-3" cinslərini yaratmış və onların bir çoxunun istehsalata
tətbiqinə nail olmuşdur. Xüsusilə "Azad" cinsi uzun illər saf cins kimi və hibrid birləşmələrdə
istehsalatda geniş yayılmışdır. O, eyni zamanda yüksək yaşama qabiliyyəti və məhsuldarlığı ilə
seçilən "Yaşar", eləcə də əməkdaşları tərəfindən onun apardığı seleksiya işlərinin tamamlanması
nəticəsində yetişdirilmiş Rəhimli-1, Rəhimli-2, Rəhimli-3 cinslərinin və onların iştirakı ilə
yaradılmış hibridlərin müəllifi kimi ipəkçilik tarixində çox şərəfli bir yer tutmuşdur. Həmin cinslər
bu gün də AzETİİ-nin canlı kolleksiyasında saxlanılır, seleksiya işlərində və eləcə də yeni hibrid
kombinasiyalar seçərkən uğurla istifadə edilir. Rəhim müəllim tut ipəkqurdu genefondunun
zənginləşdirilməsinə xüsusi əhəmiyyət vermiş və 1952-ci ildə 6 ay Çin xalq Respublikasında olmuş,
orada ipəkçiliyin nailiyyətlərilə yaxından tanış olmuş və Azərbaycana qayıdarkən tut ipəkqurdunun
canlı kolleksiyasında olan xeyli müxtəlif voltinli cinslər gətirmiş və sonrakı seleksiya işlərində
bivoltin və polivoltin cinslərdən də istifadə etmişdir.
O, Azərbaycan ipəkçilik elmini həmişə ləyaqətlə təmsil etmiş, 1955-ci ildə Fransada,
Belçikada, 1965-ci ildə təkrarən Yaponiyada və nəhayət 1970-ci ildə Hindistanda olmuş və vətənə
dönərkən Hindistanda kolleksiyada saxlanılan tut ipəkqurdu cinslərini AzETİİ-yə gətirmişdir.
R.Hüseynov SSR-də ilk dəfə öz əməkdaşı Əliəşrəf Bəkirovla birlikdə ipəkçilikdə damazlıq
işlərinin 3-4 il əvəzinə iki illik sxem əsasında aparılması texnologiyasını işləyib hazırlamış, elmi
cəhətdən əsaslandırmış və artıq 1959-cu ildən başlayaraq damazlıq qrena Azərbaycanda yeni
metodika və sxem üzrə hazırlanmağa başlanmışdır və bu gün də istifadə edilməkdədir. Heç də
təsadüfi deyil ki, ipəkçilikdə damazlıq işlərinə həsr edilmiş Ümumittifaq müşavirəsi 1959-cu ildə
məhz AzETİİ-nin bazasında keçirilmişdir. Rəhim müəllim həmçinin öz əməkdaşı Zahid Axundovla
birlikdə ağbaramalı tut ipəkqurdu cinslərinin bəslənməsi üçün yeni aqrozootexniki qaydalar işləyib
hazırlamış, tətbiq etmiş və həmin qaydalar bu gün də uğurla istifadə edilir.
Rəhim müəllimin gərgin əməyi sayəsində Azərbaycan Elmi Tədqiqat ipəkçilik stansiyasının
bazasında 1958-ci ildə Azərbaycan KP MK-nın və Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 7 yanvar
1958-ci il tarixli 28№-li qərarı ilə Azərbaycan Elmi Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu yaradılmışdır. O,
1957-ci ildə elmi təcrübələrin geniş vüsət aldığını yuxarı orqanlara əsaslı şəkildə çatdırlmış və
Qasım-İsmayılov (indiki Goranboy) rayonu ərazisində 83 hektar torpaq sahəsi almış və indiki
Faxralı təcrübə bazasını yaratmışdır. Həmin bazada toxum bağları yaradılmış, sort sınaq
plantasiyaları salınmış, sort və hibrid tinglərin becərilməsi və respublikada yeni-yeni tut bağlarının
salınması üçün istifadə edilməsi təmin edilmişdir. O, həmçinin AzETİİ-nin Ordubadda, Zaqatalada
dayaq məntəqələrinin, Hacıkənd qəsəbəsində dağ filialının, Kirovabadda damazlıq ipəkçilik
stansiyasının yaradılmasına, Kirovabad (Gəncə) bazasında kapital tipli kümxanaların tikilməsinə
nail olmuş və beləliklə də elmi işlərin keyfiyyətlə aparılmasına, alınmış nəticələrin yoxlanılmasına
və istehsalata tətbiqinə gözəl şərait yaratmışdır. Rəhim müəllim yüksək ixtisaslı ipəkçi kadrların
hazırlanmasına müstəsna əhəmiyyət verirdi. Belə ki, O, Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda
1951-1955-ci və 1962-1970-ci illərdə ipəkçilik kafedrasının müdiri olmuş, tut ipəkqurdunun
seleksiyasından mühazirələr oxumuş, elmə marağı olan kadrları seçmiş və o cümlədən mənim də
1964-1965-ci illərdə "RSFSR şəraitində tut ipəkqurdu hibridlərinin sınağı" mövzusunda apardığım
diplom işinə rəhbərlik etmişdir. O, ipəkçi aqronom kadrları hazırlamaq üçün qonşu respublikalarda
staj keçməyi yüksək qiymətləndirirdi. Misal olaraq onu göstərə bilərəm ki, O, 1964-cü ildə məni,
101
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Əli Əhmədovu, Eldar Xəlilovu, Alimşah Mirzəyevi RSFSR İpəkçilik Stansiyasına, Qənbərov
Tofiqi, Hüseynov Əsgəri və Məmmədov Yunisi isə Georgiyevski qrenzavoduna istehsalat
praktikasına göndərmişdi. Doğurdan da, biz yaxşı təcrübə qazandıq, mən və Alimşah elm yolu ilə
getdik, Əli, Eldar yaxşı istehsalat rəhbərləri oldular, Tofiq uzun illər Ordubad, Əsgər Bərdə
qrenzavodunda rəhbər vəzifələrdə çalışdılar, Yunis isə Xaldan məntəqəsində mudir işlədi. Beləliklə
də Rəhim müəllimin bizə göstərdiyi etimadı layiqincə doğrultduq. O, SSRİ miqyasında çox
nüfuzlu alim idi. Yadımdadır ki, bir dəfə Rusiya İpəkçilik Stansiyasının direktoru P.Belov bizi
çağırdı ki, Rəhim Allahverdiyeviç gəlir, səliqə səhman yaratmaq lazımdır. RSFSR İpəkçilik
Stansiyasının bütün əməkdaşları iməcilik keçirdilər, hər yan təmizləndi, bəzədildi və bizim köhnə
biradamlıq çarpayılarımızı dəmir çarpayılarla əvəz etdilər, yeni yataq dəsti verdilər. Doğurdan da
Rəhim müəllim ailəsi ilə öz "Volqa" markalı minik avtomobili ilə gəldi, bizimlə görüşdü, vəziyyətlə
tanış oldu, tövsiyyələrini verdi və bir gecə də P.Belovun qonağı oldu. Ertəsi gün isə Kislovodsk
şəhərinə istirahətə getdi.
Rəhim müəllim elmi kadrların hazırlanmasına da müstəsna əhəmiyyət vermiş və onun elmi
rəhbərliyi altında Ə.H.Bəkirov, Z.A.Axundov, H.İ.Həsənova, Q.N.Məmmədov, S.Kərimova,
S.C.Verdiyeva, Ş.M.İskəndərov öz namizədlik disertasiyalarını onun sağlığında, Ş.Mustafayev isə
ölümündən sonra uğurla müdafiə etmişlər və elmlər namizədi alimlik dərəcəsi almışlar. O, harada
və hansı vəzifədə işləməsindən asılı olmayaraq həmişə tut ipəkqurdunun seleksiyası şöbəsinə
rəhbərlik etmişdir. Beləliklə də onun yaratdığı tut ipəkqurdu cins və hibridlərinin, dünya şöhrətli
tutçu alim, akademik İlyas Abdullayevin yaratdığı tut sortu və hibridlərinin geniş tətbiqi sayəsində
Azərbaycan ipəkçiliyi böyük nailiyyətlərə imza atdı. Belə ki, əğər Azərbaycan ipəkçiləri 1940-cı
ildə 2380 ton, 1946-cı ildə 1899 ton barama məhsulu istehsal etmişdilərsə, 1971-ci ildə barama
istehsalı artıq 4056 tona çatmışdı ki, bu da birbaşa elmi nailiyyətlərin istehsalata tətbiqinin və böyük
təşkilati tədbirlərin aparılmasının nəticəsi idi.
Rəhim Hüseynov həm də görkəmli ictimai xadim idi və 1954-cü və 1958-ci illərdə
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin, dəfələrlə Kirovabad şəhər sovetinin deputatı olmuş, Azərbaycan
kommunist partiyasının XX, XXI və XXII (1954, 1956 və 1958-ci illərdə) qurultaylarına
nümayəndə seçilmiş, dəfələrlə Kirovabad şəhər partiya komitəsinin üzvü olmuş, 1952-ci ildən
ömrünün sonuna qədər isə Respublika "Bilik" cəmiyyətinin Kirovadad şöbəsinin sədri olmuşdur.
O, öz nüfuzundan bacarıqla istifadə edirdi. Kirovabad şəhər partiya komitəsinin birinci
katibləri olmuş A.C.Əliyev, T.M.Bağırov, Ə.J.Əlizadə onunla dostluq edirdilər. Rəhim müəllim
futbol oyununa stadionda baxmağı və bir də bilyard oynamağı çox sevirdi. AzETİİ-nin klubunda
bilyard stolu qoyulmuşdu, işdən sonra, vaxtı olanda öz tələbələri olmuş Zahid, Nəsrəddin, Şəmil,
İsmayıl, Namaz, Yunis, Tələt və Talıb müəllimlə oraya düşərdi və bilyard oynayardı, özü içki
içməzdi ancaq hər dəfə Talıb müəllimə pul verərdi ki, get araq, qəlyanaltı və çörək al gətir.
Beləliklə də bilyard oynaya-oynaya tələbələri arada soyuq yeməklərlə araq içərdilər, O da bundan
sonsuz zövq alardı və eyni zamanda ipəkçiliyin aktual məsələlərini müzakirə edərdi. Onun böyük
planları var idi, AzETİİ-nin yeni layihəsini tərtib etdirmişdi və Gəncə çayın sağ sahilində Qızıl qaya
deyilən ərazidə yer ayırmaq haqda razılıq da almışdı ki, orada böyük bir kompleks tikdirsin.
Lakin O, Hindistandan qayıdanda “ağ qanlılıq” xəstəliyinə tutulubmuş və 1970-ci ilin son
aylarında, eləcə də 1971-ci ilin əvvəllərində işə çıxa bilmədi, İnstitutu onun göstərişləri ilə elmi işlər
102
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
üzrə müavin Nəsrəddin Cəfərov idarə edirdi. Həkimlərin səyi heç bir nəticə vermədi və O, 25 may
1971-ci ildə əbədiyyətə qovuşdu. Onun işlərini tələbələri, əməkdaşları davam etdirdilər. Allah
rəhmət eyləsin, qəbri nurla dolsun, Amin!
SADIXOV Ə.H.
Az.ETİİ-nin aparıcı elmi işçisi,
biologiya e.ü.fəlsəfə doktoru, dosent
103
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
RƏHİM MƏŞƏDİ ALLAHVERDİ OĞLU HÜSEYNOV – 100
Görkəmli ipəkçi alim və seleksiyaçı, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü,
SSRİ Dövlət mükafatı laureatı, biologiya elmləri doktoru, profes-sor Rəhim Hüseynov 24 dekabr
1914-cü ildə qədim Gəncənin Zərrabi məhəlləsində anadan olmuşdur. Atası Məşədi Allahverdi
Kərbəlayi Hüseyn oğlunun (1855-1929) Gəncədə dabbaqxanası olmuş, İran, Gürcüstan və
Türkiyədə dabbaqlıq ticarəti ilə məşğul olmuşdur.
1932-ci ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutuna qəbul olmuşdur. O, 1936-cı ildə
Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun ipəkçilik şöbəsini bitirdikdən sonra Gürcüstanın Tbilisi
şəhərində ipəkçi-lik üzrə həmin dövrün ən sanballı elm ocağı sayılan Zaqafqaziya İpəkçilik
İnstitutunun aspiranturasına daxil olmuş, 1939-cu ildə “Tut ipəkqurdunda inbridinq çoxaldılması”
mövzusunda dissertasiya işini uğurla müdafiə edərək biologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsini
almışdır. 1939-1971-ci illərdə Respublika İpəkçilik Stansiyasının direktor müavini və direktoru,
Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun kafedra müdiri və prorektoru, Respublika Kənd
Təsərrüfatı Nazirinin birinci müavini və Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutunun direktoru
vəzifələrində işləmişdir. O, Böyük Vətən müharibəsinin iştrakçısı olmuşdur. SSRİ Kənd Təsərrüfatı
Nazirliyi Rəhim Hüseynovu hərbi xidmətdən qayıtdıqdan sonra doğma kollektivə, indiki İpəkçilik
İnstitutuna göndərmişdir. Onun yaratdığı yüksək məhsuldarlığı ilə seçilən “Azərbaycan” ipək qurdu
cinsi 1950-ci ildə Stalin mükafatına layiq görülmüşdür.
Rəhim Allahverdi oğlu Hüseynov 1951-ci ildə Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik
Stansiyasının direktoru, sonra isə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun İpəkçilik kafedrasının
müdiri işləmişdir. 1969-cu ildə yenidən Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutuna direktor göndərilmiş,
daha sonra bir müddət Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirinin birinci müavini
işləmişdir. O, seleksiya elminin banilərindən biri sayılan, akademik H.İ.Vavilovun “Seleksiya insan
iradəsilə nizamlanan təkamüldür” tezisini tut ipəkqurdu üzərində birinci olaraq sübuta yetirmişdir.
Səmərəli elmi axtarışları və onlardan alınan nəticələr əsasında Rəhim Hüseynov 1962-ci ildən
Azərbaycan ipəkçiliyində seleksiya və damazlıq işləri mövzusunda müvəffəqiyyətlə doktorluq
dissertasiyasını müdafiə edərək, Azərbaycanda ipəkçilik sahəsində ilk biologiya elmləri doktoru
alimlik dərəcəsinə layiq görülmüşdür. Rəhim Hüseynov bütün elmi fəaliyyətini Azərbaycanda
ipəkçiliyin seleksiyası və damazlıq işləri problemlərinin həllinə həsr etmiş və dünya miqyasında
tanınmış alim olmuşdur. Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçilmişdir.
Görkəmli alim dəfələrlə dünya ipəkçiliyinin aktual problemlərinə həsr olunmuş Ümümdünya
konqreslərində və beynəlxalq konfranslarda iştirak etmiş, Çində, Yaponiyada, Hindistanda,
Fransada, Belçikada və s. xarici ölkələrdə olarkən ölkəmizi ləyaqətlə təmsil etmişdir.
Azərbaycanda ipəkçiliyin sürətli inkişafı Rəhim Hüseynovun apardığı böyük seleksiya
işlərinin nəticələri ilə bağlıdır. Alim seleksiya və damazlıq işlərini daha da genişləndirərək yüksək
ipəkliliyi ilə fərqlənən “Azərbaycan”, yüksək məhsuldarlığı ilə seçilən “Azad”, qurd dövründə
cinsiyyətinə görə nişanlanmış “Zərif”, istiliyə dözümlü “Aran” və “Şirvan”, yüksək ipək çıxımına
görə fərqlənən “Gəncə-1”, “Gəncə-2”, “Gəncə-3” və s. cinsləri yaratmışdır.
Rəhim Hüseynov ipəkçiliyin seleksiya və damazlıq işlərinə dair 60-dan artıq elmi əsərin
müəllifidir. Alimin bir sıra əsəri Çin, Yaponiya və Hindistanda nəşr olunmuşdur.
104
AZƏRBAYCAN ELMİ-TƏDQİQAT İPƏKÇİLİK İNSTİTUTUNUN ELMİ XƏBƏRLƏRİ
XXI (2014)
ВЕСТНИК АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКОГО ИНСТИТУТА ШЕЛКОВОДСТВА
XXI (2014)
NEWS OF THE AZERBAIJAN SCIENTIFIC RESEARCH INSTITUTE OF SERICULTURE
XXI (2014)
Professor Rəhim Hüseynov 2 dəfə respublika Ali Sovetinə deputat seçilmiş, Azərbaycan KP
XX və XXII qurultaylarının nümayəndəsi olmuş, şəhər partiya komitəsinin üzvü, şəhər sovetinin
deputatı, “Bilik” cəmiyyəti indiki Gəncə şəhər idarə heyətinin sədri, Futbol Federasiyasının sədri,
Respublika Sülhü Müdafiə Komitəsinin üzvü kimi ictimai işlərdə səmərəli fəaliyyət göstərmişdir.
Görkəmli alimin rəhbərliyi altında 9 nəfər elmlər namizədi yetişmişdir.
Professor Rəhim Hüseynovun 1941-1945-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsindəki şücaəti,
əməyi və elmi fəaliyyəti yüksək qiymətləndirilmişdir. O, Lenin ordeni, “Qızıl ulduz”, “Şərəf nişanı”
ordenləri ilə təltif edilmişdir, bir sıra medallara və Azərbaycan SSR Ali Sovetinin fəxri
fərmanlarına, SSRİ XTNS-nın qızıl medalına, Miçurin və Paster medallarına layiq görülmüşdür.
Hal hazırda Gəncə şəhərində Heydər Əliyev prospekti 45 yerləşən Azərbayca Elmi Tədqiqat
İpəkçilik İnstitutu Rəhim Allahverdi oğlu Hüseynovun adını daşıyır. Gəncə şəhərində onun doğulub
yaşadığı evin qarşısında barelyefi asılmış və şəhərin küçələrindən birinə onun adı verilmişdir.
Rəhim Məşədi Allahverdi oğlu Hüseynov 1971-ci ildə 57 yaşında vəfat etmişdir.
Allah rəhmət eləsin. Ruhu şad olsun!
ƏHMƏDOV E.Ə.
Arıçılıq laboratoriyasının müdiri
105
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа