close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

код для вставкиСкачать
Экономиканы мемлекеттік реттеудің объектісі, ғылымиәдіснамалық негіздері, мақсаттары және міндеттері
Жоспар.
1. Экономикаға мемлекеттің араласуының объективті
қажеттілігі.
2. Экономиканы мемлекеттік реттеудің объектісі және
құралдары.
3. Экономиканы мемлекеттік реттеудің міндеттері ,
мақсаттары және қызметтері.
1-сұрақ. Экономиканы мемлекеттік реттеудің (ЭМР) нарықтық
шаруашылық жағдайындағы мазмұны , қолданып жүрген әлеуметтікэкономикалық жүйені өзгерген жағдайға бейімдеу және
тұрақтандыру мақсатында құқығы бар мемлекеттік мекемелер мен
қоғамдық ұйымдарда жүзеге асырылатын заңдық, атқарушы және
бақылау сипатындағы типтік шаралар жүйесі болып табылады.
Нарық шаруашылығының даму барысында, жеке меншік
шеңберінде шешілмейтін, яғни экономиканың өзін-өзі реттеу
қағидалары негізінде экономикалық және әлеуметтік проблемалар
туындайды және шиеленіседі. Өндіріс күшінің дамуы елеулі
инвестицияның қажеттілігін туғызады, өндірісті мамандандыру,
капиталдың шоғырлануы күшейді, өндіріс пен капиталдың бірігуі, әр
түрлі елдің бір-бірімен өзара тәуелділігі өсті. Сонымен бірге қоғам
дамуының белгілі бір сатысында еңбек пен капиталдың арасындағы
қарама-қайшылық күшейе түсті, жаппай жұмыссыздық пайда болды,
экономикалық дағдарыстар салалық шеңберден асып, жалпы ұлттық
кейін әлемдік дағдарыстарға айналды. Монополияның үстемдігіне
әкелген, бәсекелестікті күшейткен ақша айналымының бұзылуы,
нарықтың әрі қарай тиімді дамуына көмектесетін (экономикалык
саясатты жүргізу), нарық пен іс-әрекеттің қарама-қайшылықтарының
жұмсаруына әкелуге тиісті сыртқы күштің әсерін, атап айтқанда
мемлекет күшін талап етеді.
2-сұрақ. Экономиканы мемлекеттік реттеудің қажеттілігі.
Нарық экономикасына мемлекеттік араласу қатынасы оның дамуы
мен қалыптасуының әр түрлі сатысында түрліше болды. ХVII-XVIII
ғасырлардағы нарықтық қатынастардың қалыптасу кезеңінде үстем
болған экономикалық доктрина-меркантилизм – елдегі сауда мен
өндірістің дамуы үшін, мемлекеттік реттеудің сөзсіз қажеттілігін
тануға негізделген.
Нарықтық өатынастардың дамуымен күш жинаған кәсіпкерлер
табы мемлекеттік араласуды және осымен байланысты шектеуді өз
қызметтеріне кедергі ретінде қарастыра бастады. А. Смит өзінің
«Табиғат және халықтың баюының себептері туралы зерттеу»
еңбегінде, экономикалық либерализм идеяларының пайда болуын
алғаш рет толық негізделген және оның көптеген жақтаушылары
болды.
А. Смит көзқарасы бойынша, пайда алуға ұмтылуға байланысты,
жеке мүлде көздеген нарық жүйесі өзін-өзі реттеуге қаблетті екенін
байқатты. Бұл мүлде экономикалық дамудың ең басты қозғаушы
ретінде көрінеді.
А.Смиттің іліміндегі идеяларының бірі, экономикадан мемлекеттік
реттеуді алып тастаса, онда экономика тиімді қызмет етеді деген
идея болатын. А. Смит: рынок басты реттеуші болатындықтан,
рынокқа толық еркіндік беру қажет,- деп есептеді.
Рыноктық үйлестіру ресурстардың тиімді пайдалануды қамтамасыз
етпегенде, нарық сәтсіздігі деп аталатын жағдай болатынын
экономикалық тәжірибе растады. Рыноктағы нарық сәтсіздігі
қоғамның игілігі мен сыртқы әсерлерге ғана емес, басқа жағдайларға
да байланысты пайда болады. Оның ең маңызды себебі – рынокқа тән
монополияланған беталыс. Бұл жағдайда бәсекелесті қамтамассыз
ету үшін, рынок қызметін реттейтін жағдайды толық анықтау –
монополияға қарсы заңды әзірлеу және оны мемлекеттің қолдануы
өмірлік қажеттілік болды.
Нарық экономикасында мемлекеттің рөлін теориялық танудың
маңызды сатысы көрнекті ағылшын экономисі Дж.М. Кейнстің
есімімен байланысты. «Кейнсиан революциясы » барысында алға
қойылған идеялар, экономикалық құлдыраудан өз бетімен сауығудың
мумкін емес екенін, мемлекеттік саясат экономиканы дағдарыстық
жағдайдан шығару үшін, жиынтықты сұраныс пен жиынтықты
ұсынысты теңдестіруге және әрі қарай тұрақтандыруға көмектесетін
қабілетті құрал ретінде қажет екенін дәлелдеді. Дж.М. Кейнс
идеяларын екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлемнің көптеген
елдері қабылдады. Сұраныс жиынтығын реттеуде кредиттік-ақшалы
және қаржылық саясатты пайдалану, бұл елдердегі экономиканың
кезеңдік ауытқуларын жұмсартуға көрсетеді деп есептеледі.
Сөйтіп, ЭМР-дің (экономиканы мемлекеттік реттеудің ) объективті
мүмкіндігі экономикалық дамудың белгілі бір деңгейіне жетумен,
өндіріс пен капиталдың үйлесуінде, өндірістің шоғырлануында,
өндіріс күші мен өндіріс қатынастарының дамуында пайда болды.
ЭМР қазіргі замандағы жағдайда ұдайы өндіріс үдерісінің құрамды
бөлігі болып табылады. Олар экономикалық өсуді ынталандыру,
жұмыспен қамтамасыз етуді реттеу, салалық және аймақтық
құрылымдағы ілгерілеушілікті көтермелеу, экспортты қолдау сияқты
әр түрлі тапсырмаларды шешеді. ЭМР-дің көлемінің нақты нысаны
қоғам дамуындағы әр сатыдағы сипатпен,экономикалық және
әлеуметтік мәселелердің өткірлігімен анықталады.
ЭМР-дің объектілері – бұл автоматты турде шешілмейтін, немесе
алыс келешекте шешілетін қиындықтар, проблемалар пайда болуы
мумкін немесе пайда болған еліміздің өміріндегі әлеуметтік жағдай
мен оқиғалардың аялары, салалары, аймақтары, сонымен бірге бұл
проблемалардың алып тасталуы - әлеуметтік тұрақтылықты қолдау
және экономиканың қалыпты дамуы үшін қажетті.
ЭМР-дің негізгі объектілеріне шаруашылықтың экономикалық
кезеңін, секторлық, салалық және аймақтық құрылымын; капитал
жинақтау жағдайын; жұмыспен қамтамасыз етілуін , ақша
айналымын; төлем балансын; бағасын; бәсекелестік жағдайын;
әлеуметтік қатынастарын; әлеуметтік қамтамасыз етілуін; кадрларды
дайындауы мен қайта дайындауын; қоршаған ортаны; сыртқы
экономикалық байланыстарды жатқызады.
Мемлекеттің кезеңдікке қарсы немесе шаруашылық жағдаятын
реттеу саясатынын мәні тоқырау мен дағдарыс кезінде тауарлар мен
қызметке сұранысты қолдау мен капртал салу және жұмыспен
қамтамасыз етуден тұрады. Ол үшін жеке капиталға қосымша
қаржылық жеңілдіктер беріледі, мемлекеттік шығындар мен
инвестициялар өсіріледі.
Экономиканың ұзақ мерзімді көтерілу кезінде, тауар қорларының
азаюы, импорттың өсуі және баланс төлемінің нашарлауы, жұмыс
күшіне сұраныстың күшеюі тәрізді қауіпті жағдайлар пайда болуы
мүмкін және осыдан келіп, баға мен еңбекақының негізсіз өсуіне
әкеледі. Мұндай жағдайда, ЭМР-дің міндетті - « экономиканың
қызып кетуіне » жол бермеу үшін, яғни тауарларды артық өндіру мен
артық қорланудың мүмкін болуына кедергі жасау үшін, сұраныстың
күрделі қаржы жұмсалымының және өндірістің өсуіне жол бермеу
қажет.
ЭМР сонымен бірге, аумақтық құрылым мен салалық шеңберде
маңызды рөл атқарады. Мұнда қаржылық ынталандыру мен
мемлекеттік күрделі қаржы жұмсалымы көмегімен бөлек салалар мен
аймақтарға артықшылықты жағдай қамтамасыз етіледі: бір жағдайда
созылмалы дағдарыста қалған шаруашылық
бірліктері мен
салаларына қолдау көрсетіледі; басқа жағдайда – салалардың ішінде,
салалар арасында және барлық халық шаруашылығында оның
тиімділігін көтеруде және бәсекелестік қабілетін арттыруда
құрылымдылық ілгерілеушілікке әкелетін, өндірістің түрлері мен
жаңа шаруашылық саласының дамуы көтермелейді. Сонымен бірге,
өндірісті шектен тыс шоғырландыруға кедергі жасауға шаралар
қабылдануы да мүмкін.
Экономика мемлекеттік реттеудің объектісі-капиталды жинақтау
болып табылады. Әр түрлі уақытта инвесторлар үшін экономикалық
кезең мен құрылымға ықпал ететін, қосымша ынталандырулар
жасалады.
Жұмыспен қамтамасыз етуді реттеу – бұл нарықтық экономика
көзқарасы тұрғысынан жұмыс күшіне сұраныс пен ұсыныс
арасындағы қатнастарды қалыпты қолдау. Бұл қатнастар еңбекақысы
еңбекке жеткілікті тартуға қызмет ететін экономиканың білікті және
тәртіпті қызметкерлерге деген талабын қанағаттандыруы тиіс. Бірақ
сұраныс пен ұсыныстың арасындағы қатынастар ұлттық бәсекелестік
қабілетке кері әсер ететін еңбекақының шектен тыс өсуіне апармауы
тиіс. Жұмыспен қамтамасыз етудің қажетсіздігі және тез төмендеуі
жұмыссыздар армиясын көбейтуге, тұтынушы сұранысының , салық
түсімнң төмендеуіне, жәрдемақыға салықтың өсуіне және қауіпті
әлеметтік нәтижелерге әкеледі.
Ақша айналымын реттеуде ерекше назар аударылатын негізгі
бағыттар: инфляциямен күрес, баланс төлемінің жағдайына әсер ету,
ұлттық валюта бағамының көтерлуі мен төмендеуі, (валюталық
«дәлізді» анықтау), халықаралық экономикалық интеграцияға қатысу.
Реттеудің тағы бір маңызды объектісі баға болып табылады.
Бағаның серпіні мен құрылымы экономиканың жағдайын көрсетеді.
Сонымен бірге сол баға шаруашылық құрылымына, күрделі қаржы
жұмсалымының жағдайына, ұлттық валютаның тұрақтылығына
күшті ықпал етеді.
ЭМР объектілерінің шешілетін міндеттерге фирманың деңгейінен,
салалардың ұлттық және интернационалдық деңгейіне дейін
байланысты айырмашылықтары және иерархиялық сипаты болады.
ЭМР-дің құралдары. Экономикалық қызметтерді жүзеге асыру
үдерісінің мемлекет алдында тұрған міндеттерді шешу үшін
мемлекет өкімінде бірнеше құралдар болады. Олардың ішіндегі
маңыздыларына - қазыналық және қаржылық саясат, әлеуметтік
саясат пен табыстарды реттеу саясаты; сыртқы экономикалық саясат
және т.б. жатады.
ЭМР-дің мақсаттары. ЭМР-дің ең басты мақсаты – экономикалық
және әлеуметтік тұрақтылық, шетелде және елдің ішінде қоғамдық
құрылымды нығайту. Осы басты мақсаттан иерархиялық тәуелділікте
болатын көптеген нақты жағдайлар пайда болады. Бұл нақты мақсат,
яғни экономикалық кезеңді тегістеу объектісіне бағытталған.
Шаруашылықтың салалық және аймақтық құрылымын жетілдіру
секторлық, салалық жіне аймақтық құрылымға бағытталған. Көбіне
жеке мақсаттарға дараланып қол жеткізу мүмкін емес.
ЭМР құралдары. Мемлекеттік реттеудің құралдары әкімшілік және
экономикалық деп бөлінеді. Әкімшілік құралдары қосымша
материалдық ынталандыруды құрумен немесе қаржылық залалдың
қауіптілігімен байланысты емес. Ол мемлекет билігінің күшіне, яғни
тыйым салу, рұқсат беру, күштеуге негізделеді (мысалы, үкімет
Мәскеу шектерінде кәсіпорын салуға тыйым салды. Ол салық пен
айыппұлды көбейткен жоқ, тек лицензия беруді тоқтатты). Мемлекет
өндірістік кәсіпорындарды сол жерде кәсіптік оқытуға, өндірісте
жұмыс істейтін жұмысшылар үшін тұрмыстық жағдай жасауға
күштеу шарасы арқылы мәжбүрлейді.
Нарықтық экономикалы дамыған елдерде реттеудің әкімшілік
құралы елеусіз көлемде пайдаланады. Олардың қызметінің аясы
негізінен қоршған ортаны қорғаумен, әлеуметтік әлсіз қорғалған
тұрғындар үшін жағдай жасаумен шектеледі.
Мемлекеттік реттеудің негізгі құралдары:
- қазыналық саясат, яғни шығындар мен салықтардың құқықтық
аумағындағы саясат;
- ақша саясаты;
- табыстарды реттеу саясаты;
- әлеуметтік саясаты;
- баға бегіленімін мемлекеттік реттеу;
- сыртқы экономикалық реттеу;
Мемлекеттік реттеудің экономикалық құралдары ақша кредит
қаржылары мен бюджеттік саясатқа бөлінеді.
Негізгі экономикалық құралдар:
- есепке алу мөлшерін реттеу (Орталық банкпен жүргізілетін,
дисконттық саясат);
- елдің қаржылық институттары орталық банкте сақтауға
міндетті, ең аз резервтер мөлшерін белгілеу мен өзгерістері;
-мемлекеттік мекемелердің бағалы қағаздар рыногындағы
мемлекеттік міндеттемелер эмиссиясы олармен сауда жасау және
өтеу сияқты операциялары.
3-сұрақ. ЭМР-дің экономикалық қызметі.
Мемлекет орындайтын қызметтерге ең алдымен мыналар жатады:
- экономиканың қызмет ету үшін құқықтық негіздерді құру мен
реттеу;
- монополияға қарсы реттеу;
- макроэкономикалық тұрақтандыру саясатын жүргізу;
- ресурстарды орналастыруға ықпал ету;
- табыстарды бөлу аясындағы қызмет;
- мүліктік қатнастар субъектісі ретіндегі мемлекет қызметі.
Заңдық базаны құру – бұл барлық тауар өндірушілер, тұтынушылар
және мемлекеттің өзі іс - әрекетінде жетекшілікке алуға тиісті
экономикалық агенттің тәртібінің ережесін, экономикалық
араласудың заңдық қағидаларын белгілеу. Бұл ереженің ішінде жеке
меншіктің құқығын қорғайтын, кәсіпкерлік қызметтің нысанын,
кәсіпорынның қызмет ету жағдайын, олардың өзімен және мемлекет
арасындағы өзара қатнастарды анықтайтын заңдар мен нормативті
актілерді атап өтуге болады.
Макроэкономикалық тұрақтану экономикалық өсумен, жұмыспен
толық қамтамасыз етілуімен және бағаның тұрақты деңгейімен
байланысты.
Ресурстарды қайта бөлу өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы
өндірісіне қатысты болуы мүмкін. Әрбір нақты
жағдайда
мемлекеттік ықпал етудің белгілі бір түрлері қолданылады.
Салықтар, демеу қаржылар, тікелей реттеу және т.б. – құралдар
ретінде қолданылуы мүмкін.
Бәсекелестік тетіктерін қамтамасыз етудегі бөлу - әлеуметтік топқа
жіктелуге және кедейлікке әкеледі. Қоғам әлеуметтік қорғау
бағдарламасында қолданылған, табыстарды салықты қайта бөлу
арқылы ауқатсыз азаматтарға қамқорлық жасауды өз мойнына алады.
Мемлекеттік меншік – сату-сатып алу объектісі болмайтын және
пайда әкелмейтін ұлттық игілікті көрсетеді. Мемлекеттік меншіктің
қалыптасу көзі мемлекет меншігіне айналдыру және мемлекеттік
кәсіпкерлік болып табылады.
Бақылау мен талқылау сұрақтыры
1. Нарыққа мемлекеттік араласудың объективті қажеттілігі
қандай? «Нарық сәтсіздігі » дегеніміз нені білдіреді?
2. Мемлекеттің рөлі және оның араласу мөлшеріне қатысты өткен
дәуір теоретиктерінің көзқарастары қалай өзгерді?
3. ЭМР-дің объектісін және оның құралдарын атап көрсетіндер?
4. ЭМР-дің мақсаттары мен экономикалық қызметтері қандай?
2-ТАҚЫРЫП
КӘСІПКЕРЛІК ҚЫЗМЕТПЕН МЕНШІККЕ ҚАТЫСТЫ
МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУ
Жоспар
1. Жеке меншік және кәсіпкерлік қызметтің нысандары .
2.
Жеке меншік пен жекешелендіруге қатысты қайта құру.
3.
Кәсіпкерлік қызметті мемлекеттік қолдау.
1-сұрақ. Жеке меншік туралы мәселе – қоғамдағы өндірістік
қатнастарды зерттеудің негізгі көзі болып табылады. Жеке меншік
туралы талас бірнеше жылдан бері созылып келеді. Әсіресе, адамзаи
қалыптасқан
дәстүрді
бұзып-жарып,
қоғамдық
меншікті
қалыптастыруға
алғашқы қадам жасағанда,
олар орасан
қарсылықтарға ұшырады.
«Меншік» түсінігінің экономикалық және заңдық мәнін ажырату
қажет.
Заңгерлер мншікті ие болу, пайдалану және заттардың, объектінің
белгілі бір жиынтығын билеу тұрғысынан қарастырады. Заң түсінігі
меншік құқығын объективті және субъективті мәнде қарастырады.
Сонымен бірге заң актілері арқылы түрлі меншік субъектілеріне
тиісті, иеболуға, пайдалануға және мүлікті билеуге байланысты
адамдар арасындағы қатнастарды реттейтін құқықтық нысандар
белгіленеді.
Субъекті –объекті
Меншік құқығы тұрғысынан
Субъекті – Объекті
Адамдар арасындағы өндірістік
мүліктік қатнастарды реттеу
қатнастарды реттеу
Меншік экономикалық мағынадағы техникалық, технологиялық
ғылыми және зияткерлік әлеуеттің , шығарылған материалдық
және рухани игіліктердің өндірістік қатнастарын көрсетеді. Бұл
қатнастар шаруашылық, табыстарды бөлу нысандарында,
адамдардың экономикалық және әлеуметтік сұраныстарын
қанағаттандыру дәрежесі мен сипаттарында қалыптасады.
Экономикалық қатнастардың қатысушылары бір-біріннің тең
ерекшеленген меншік иелерін мойындайды.
Материалдық игіліктер кімге тиісті немесе табиғат өнімдерін кім
иемденуде?
Иемдену қоғамдық өндірістің мәнін білдіреді. Иеліктен айыру –
сол
немесе
басқа
экономикалық
ресурсты,
қоғамдық
қатынастардағы субъектінің өзінің өмірлік қызметінің игіліктерін
иемдену үрдісі және мүмкіндігі.
Меншік – бұл игіліктерді иеліктен айыру – иемденудің белгілі
бір нысанын көрсететін, адамдар арасындағы қатнастар, қоғамдық
қатнастардың барлық жүйесінің негізгі. Бөлу, айырбастау және
тұтыну нысаны меншік нысанының сипатына (қоғамдық немесе
жеке) байланысты.
Қоғамдағы топтар мен әр түрлі таптардың жағдайы және
олардың өндірістің барлық факторларын пайдалануға қолы жету
мүмкіндігі меншікке тәуелді.
Меншік – тарихи дамудың нәтижесі. Ол әлеуметтікэкономикалық жүйенің және оған тән өндіріс тәсілінің өзгеруіне
орай нысанын өзгертеде.
Экономикалық жүйе шеңберінде меншіктің әр түрлі нысанының
– қоғамдық, жеке, мемлекеттік, муниципалдық, қоғамдық
ұйымдардың, ұжымдық меншіктің көптеген түрлерінің бірге өмір
сүруі мүмкін.
ҚР Конституциясының 6-бабында меншіктің екі түрі бегітілген:
мемлекеттік және жеке меншік танылады және тең шамада
қорғалады. Сонымен бір уақытта меншік пайдалану қоғамдық
игілікке қызмет ету тиіс. Меншіктің объектілері мен субъектілері,
меншік иелерінің өз құқықтарын жүзеге асырудың көлемі мен
шектері, олардың қорғау кепілдігі заңда белгіленеді.
Қағидада нарықта меншіктің үш түрі барлық уақытта көрінеді:
Мемлекет: 1 билеуші
2 парламент
3 сеньория
Корпорация: 1 храм, монастырь, цех, қауымдастық
Жеке кәсіпкер: 1 жеке заңды тұлға
Кез келген кәсіпкерлік қызмет белгілі бір ұйымдастыру нысаны
шегінде жүзеге асырылады. Кәсіпорынның нысанын таңдау жеке
ынта мен талғамға байланысты, бірақ басты жағдайда объективті
жағдаймен – қызмет аясымен, ақшалай қаражаттың болуымен,
кәсіпорынның болжамды нысанының жағымды және жағымсыз
жақтарымен байланысты.
Мемлекет экономиканы ұйымдастыруымен айналысуы қажет,
бірақ сонымен бірге кәсіпкерге айналмауы керек, шаруашылық
қызметіне
тікелей
араласпауы
керек,
сөйтіп,
саяси
ұйымдастырушы ретінде қалып, экономиканы реттеуде заңдық,
атқарушылық және орындаушылық биліктің өз органы арқылы
жүзеге асыруы тиіс: Мемлекетте қоғамның ортақ мүддесін қорғау
үшін билік бар, ал барлық қалғаны кәсіпкерлерді қосқанда қоғам
мүшелеріннің өздерінің қарастыруымен жүзеге асырылуы керек.
Мемлекеттік кәсіпкерлік кейде шаруашылық жүргізу жеке
фирманың табиғатына қарама-қайшы келген жағдайда немесе көп
қаржы салу және тәуекелді қажет ететін салада жүзеге асырылады.
Мемлекеттік кәсіпкерліктің жеке кәсіпкерліктен негізгі ерекшелігі
– оның бірінші кезектегі мақсаты табыс алу емес, әлуметтікэкономикалық міндеттерді шешуде қажетті өсу қарқынын
қамтамасыз ету, кезкңдік құбылыстарды жұмсарту, жұмыспен
қамтамасыз етуді қолдау, ғылыми-техникалық ілгерушілікті
ынталандыру және т.б. Реттеудің осы нысаны өндіріс үшін өмірлік
маңызы бар, пайдасы аз кәсіпорындар мен шаруашылық
салаларын қолдауды қамтамасыз етеді. Бұл барлығынан бұрын,
энергетика,
көлік,
байланыс
тәрізді
экономикалық
инфрақұрлымның
салалары.
Мемлекеттік
кәсіпкерлікпен
шешілетін мәселелерге тұрғындарға әр түрлі аумақта жеңілдік
беру, ғылыми-техникалық ілгерушілікті тездету мақсатында
өмірлік маңызды ғылыми және экономиканың күрделі қаржы
сыйымдылығы көлемді салаларына көмектесу және осы негізде
елдің әлемдік шаруашылықта беделін нығайту жатады.
2-сұрақ. Меншік қатнастары реформалау мемлекет қарамағынан
алу немесе жекешелендіру жолымен жүзеге асырылады.
Мемлекет қарамағынан алу бір жағынан басшылықты
экономикалық әдіспен жүргізуді, екіші жағынан – нысанның және
мешік қатнастарының өзгергенін білдіреді.
Жекешелендіру – меншік құқығын азаматтарға немесе меншіктің
мемлекеттік нысаны қағидасында өндіріс жүргізуші, жеке тұлға
беру үдерісі. Жекешелендіру экономиканы қайта құрудың соңғы
мақсаты болып табылмайды – бұл тек меншік қатнастарын қайта
құрудың әдісі.
Экономиканы реформалауда, оның ішінде жекешелендіру
үрдерісі өткен жолды сын көзімен саралап көрейік.
Қазақстандағы мемлекет қарамағынан алу және жекешелендіру
бойынша жүргізіледі. Әрбір кезеңге өз бағдарламасы сәйкес
келеді.
І кезең – 1991-1992 жж.; ІІ кезең – 1193-1995 жж.; ІІІ кезең –
1996-1998 жж.
Бірінші кезең төмендегілерді қарастырады:
 Мемлекет қарамағынан алу және сауда, қоғамдық
тамақтандыру тұрмыстық қызмет көрсету және камуналдық
шаруашылық, өндірістің ұсақ кәсіпорындарын, құрылыс,
автокөлік, ауыл шаруашылығы және басқа да экономиканың
салаларын, сондай-ақ мемлекеттік тұрғын үй қорларын
жекешелендіру;

Пайдасы аз және зиянды кәсіпорындарды мемлекет
қарамағынан алу және жекешелендіру.
Ұсақ кәсіпорындарды сату үшін аукциондық және конкурстық
әдістер пайдаланылды. Орта және ірі кәсіпорындарды мемлекет
қарамағынан алуда оларды акционерлік немесе басқа да
шаруашылық серіктестіктеріне және ұжымдық кәсіпорынға
айналдыру қарастырлады.
Тұрғын үйлерді жекешелендіру, ауыл шаруашылығы және
мемлекет мүлікті сатып алу купон әдісі негізінде екінші кезеңде,
Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен бекітілген,
1993-1995 жж. Мемлекет қарамағынан алу мен жекешелендіру
үдерісін өрістетуді төмендегі бағыттар байынша қарастырылды:
1. Ірі және бірегей мүліктік кешендерді жеке жобалар бойынша
жекешелендіру.
Оны жузеге асыру келесі әдістермен өтті:
 Келісілген жағдайда белгілі бір инвесторға сату;
 Аукцион немесе конкурс арқылы өткізу;
 Акцияларды ашық сату.
2. Орташа кәсіпорындарды жаппай жекешелендіру.
Олар мына әдістер арқылы жүзеге асты:
 Республика тұрғындарына инвестициялық жекешелендіру
купондарын беру (ИЖК);
 ИЖК иелері мен кәсіпорындар арасында делдал болып
табылатын, коммерциялық инвестициялық жекешелендіру
қоры (ИЖҚ) жүйесін құру.
3. Сауданың, каммуналдық шаруашылықтың, тұрмыстық және
Сервистік қызмет көрсету шағын кәсіпорындарын аукцион
және конкурс негізінде жүзеге асыратын шағын
жекешелендіру.
ІІ кезеңнің негізгі нәтижелерін келесі жағдайда қорытындылауға
болады: кіші жекешелендіру шеңберінде 11 мың объекті сатылған,
бұл кіші жекешелендіруге жататын , барлық объектілердің 2/3
бөлігін құрады, оның ішінде саудада, қоғамдық тамақтандыру
және қызмет көрсету аясында жаппай жекешелендіру негізінен
аяқталады.
Қосымша ақпарат. 5 мыңнан аса адам жұмыс істеген, кәсіпорынды
қамтитын жеке жекешелендіру шеңберінде, 5 кәсіпорын сатылған, оның
ішінде шетелдік компанияларға 42 кәсіпорын сенімді басқаруға берілген.
Салалық құрлымда жеке меншік нысанының барлығынан аз көбі
ауыл шаруашылығында болды – 32,2 пайыз, сауда мен қоғамдық
тамақтандыруда – 17 пайыз, өнеркәсіпте – 11,8 пайыз, құрлыста –
8,6 пайыз. Жеке меншік нысанында барлығынан аз кәсіпорындар
сақтандыру,
геология
және
жер
қойнауын
барлау
кәсіпорындарында
–
0,2 пайыз, жылжымайтын мүлік
операциялары аясында – 0,1 пайыз болды.
Үшінші кезең Мемлекеттік меншікті қайта құрлымдау мен
жекешелендіру бағдарламасында әзірленген шеңберде жүзеге
асты. Оның негізгі мақсаты – экономикада жеке секторды басым
болуын бекіту мен жекешелендірудің негізгі үдерісін аяқтау
болатын.
Кейбір
кәсіпорындар
жекешелендіру
алдында
қайта
құрылымдалуы тиісті еді. Яғни бұл олардың белгілі бір
құрлымдық өзгерістерден өтуі тиістігін білдіреді: мысалы, залалды
кәсіпорынды алдын ала қалпына келтіру немесе оның ішінде өз
бетімен жұмыс істей алатын құрлымды бөлу.
1996 жылдан бастап Қазақстанда, мемлекеттік меншіктегі кез
келген жекешелендіру тек ақшалай қаражаттармен жүзеге
асырлады. Бірақ қолданыстағы заң жекешелендірудің екі түрін
қарастырады:
1. Саудада сату (аукциондар, тендер).
2. Тікелей атаулы сату ( заңды тұлғада жалға алу құқығы
немесе мемлекет акциясының бақылау пакеті болған жағдайда
жүзеге асады, өйткені соңында сатып алу құқығымен сенімді
басқаруға келісім бекітілген).
Үкімет жекешелендіруді секторлық бағдарлама бойынша жүзеге
асырады. Сөйтіп, мұнай-газ, көлік-өатнастық кешендерде; ҚР
Сауда және экономика министрлігіндегі кәсіпорындар жүйесінде,
денсаулық сақтау, білім беру, ғылым, мәдениет және спортта
жекешелендіру мен қайта құрылымдау бағдарламасы белгіленеді.
Онда мемлекеттік меншіктің мена ерекше объектілері
жекешелендіруге жатпайтыны көрсетілген: жер, оның қойнауы, су,
ауа кеңістігі, өсімдік және жануарлар әлемі, басқа да табиғи
ресурстар, тарихи және мәдени ескерткіштер, мемлекеттік бюджет
қоры, республикалық сақтандыру мен резервтік қорлар.
3-сұрақ. Өтпелі кезеңде орта және шағын бизнес мемлекеттік
тұрақты қолдауды қажет етеді. Тек сол ғана ірі қаржылық және
тұрғындардың өндірістік ресурстарын жинақтайды, аралас
экономикаға икемділік береді, өзінде монополияға қарсы күшті
және тұрғындардың өндірістік ресурстарын жинақтайды,
құрлымдық қайта құрудың шынайы факторына қызмет етеді, көп
жағдайда жұмыспен қамтамасыз ету мәселесін шешеді.
Кәсіпкерлікті мемлекттік реттеу жүйесінің қалыптасуы көптеген
бағыттар бойынша жүреді. Солардың кейбірін қарастырайық.
1. Кәсіпкерліктің қызмет етуі мен дамуын құқықтық
қамтамасыз ету жүйесін қалыптастыру.
Осы кезеңде заң актілерінің жоғарғы сапасын – олардың
арасындағы қарама-қайшылықты жою, мүмкіндігінше оларды
тікелей ықпал ететін заң актілеріне айналдыру керек, оларды
өткізу тетіктерін қарастыру, кәсіпкерлердің құқығына кепілдік
беру, оларды бұзған кездегі жауапкершіліктің экономикалық және
басқа жақтарын қамтамасыз ету маңызды.
2. Қазіргі заманғы кәсіпкерлікті қолдау мен қаржылықты
қамтамасыз етуді маңызды.
Мұндай
жүйе
салық
салу,
кредиттеу,
сақтандыру,
қаржыландыру, өтемақы және т.б. туралы саясатты сапалы
жетілдіруді талап етеді.
3.Кәсіпкерлікті, кадрларды
даялау бойынша жүйелерді,
маркетингтік орталықтарды, бизнес орталықтарын және бизнес
инкубаторларын, кәсіпкерлікті ақпараттық қамтамысыз етуді
қалыптастыру.
Кәсіпкерлік барлық өнеркәсібі дамығын елдерде үкіметтік
қолдауға ие. Оның мәні үш бағытта нақты шараларды әзірлеуге
әкеледі:
1. Кеңес беру (әсіресе, алғашқы кезеңде ). АҚШ-та, мысалы
Шағын бизнес бойынша үкіметтік агенттіктің аймақтық
бөлімі жұмыс істейді.
2. Қаржылық қолдау көрсету.
3. Қаржылық қатнастарда күші аз кәсіпкер құрлымдарға
ғылыми-техникалық немесе технологиялық көмек көрсету.
Кейбір экономистер осы уақытта кәсіпкерлер кездесетін негізгі
қиыншылықтарды мыналар деп есептейді:
 кәсіпкерлік құрлымының қызметі туралы заң базасының
тұрақсыздығы мен жетілдірілмеуі;
 қатал салық прессингі (салмағы) және салық салудың
күрделенген жүйесі;
 алғашқы капитал мен өзінің айналымдық қаржысының
жетіспеушілігі;
 банк кредиттерін алдағы қиындық;
 криминалдық құрлымдардың қысымы;
 ғимраттың және оны жалға алу бағасының жоғарлығы;
 лизингтік қызмет көрсетудің шектеулі мүмкіндігі.
Кәсіпкердің әлеуметтік жауапкершілігі бүгінгі күні пайдасын
әлеуметтік жобаларға инвестициялау және қайырымдылық
жасаумен шектелмейді. Одан туған өлкесінің келешек жоспары
мен проблемаларын, тұрмыстық қатынастарын түсінуді және өз
аймағын дамытуға қомақты үлес қосқанын күтеді.
Бақылау мен талқылау сұрақтары
1. «Меншік» түсінігінің заңдық және экономикалық мәнін ашып
көрсетіңіздер.
2. Неге өтпелі кезеңде меншік қатнастарын реформалау қажет?
3. Мемлекеттен алу жекешелендіруден немен ерекшеленеді?
4. Қазақстандағы жекешелендіру үдерісінің мәнін ашып көрсетіңіздер.
5. Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік реттеу мен қолдаудың жүйесі
қандай?
3-ТАҚЫРЫП
ЭКОНОМИКАНЫ МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУДІҢ
ӘДІСТЕРІ МЕН ҰЙЫМДАСТРУ НЕГІЗДЕРІ
Жоспар
1. Қазақстан Республикасы Конституциясы басқару
органының құрлымы және оның қызметі туралы.
2. Қазақстан Республикасындағы экономиканы мемлекеттік
реттеудің тұжырымдамасы.
3. Келешектегі экономикалық даму көрсеткіштерінің негізделу
әдістерң.
4. ЭМР-ді пайдаланудың шетелдік тәжірибесінің ерешеліктері.
1-сұрақ. Біздің мемлекеттің Конституциясында : «Қазақстан
Республикасы – президенттік басқару нысанындағы біртұтас
мемлекет және өзін зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет
ретінде орнықтырады»,- деп атап көрсетілген.
Қазақстан Республикасының Конституциясы мемлекеттің Негізгі
заңы ретінде төмендегіге қатысты негізгі ережелерді бекітеді:
 республиканың мемлекеттілігін;
 басқару нысанын;
 мемлекеттік және мемлекеттік емес субъектілерді өзара
қатнастарының тәсілдерін;
 адамдар мен азаматтардың құқықтары мен міндеттерін.
Мемлекеттік құрлығы құрлымында мемлекеттік билікті заңдық,
атқарушылық және соттық (ҚР Конституциясы 3-бап) бөлулер деп
бар екенін атап өтеді.
Мемлекеттік органдардың құзыреттілігі Конституцияда анық
бөлініп көрсетілген.
Қазақстан Республикасының Президентті мемлекеттің ішкі және
сыртқы саясатының негізгі бағытын анықтайтын және
Қазақстанды ел ішінде және халықаралық қатынастарда
таныстыратын мемлекет басшысы және оның жоғарғы лауазымды
тұлғасы болып табылады. Елдің Президентті конституциялық
заңға сәйкес, ҚР жасы толған азаматтармен жалпы, тең және
тікелей сайлау құқығымен 7-жыл мерзімге сайланады.
«Қазақстан
Республикасының
мемлекеттік
құрлымы»
1-сурутте көрсетілген.
Суретте экономикалық дамуға жауапты биліктің үш бұтағы
белгіленген.
Республика Президентті
Прокуратура
Парламент
Сенат
Премьерминистр
Мәжіліс
Конститциялық
Кеңес
Үкімет
Жоғарғы сот
Мәслихаттар
Әкімдер
1-сурет. Қазақстан Республикасының мемлекеттік құрлымы
Заңдық қызметтерді жүзеге асыратын жоғарғы өкілетті орган,
сенат пен мәжілістен тұратын парламент болып табылады.
Заң шығарушы билік экономиканы басқару тетігінің негізгі
болып табылатын заң актілерін әзірлейді және қабылдайды.
Үкімет республикада атқарушы билікті жүзеге асырады,
атқарушы органдар жүйесін басқарады және оның қызметіне
жетекшілік етеді. Өзінің барлық қызметімен ол президент алдына
жауапты, сондай-ақ парламент алдына жауап береді. Экономиканы
реттеу аясында үкіметтің міндеті – елдің барлық азаматтарының
игілігі үшін, экономиканы дағдарыссыз және тиімді дамуы үшін
жағдай тудыру.
Премьер-министрдің мідетіне салалық министрліктер мен
ведомстволарды басқару және бағыттау енеді.
Сот билігі биліктің заң органдарымен қабылданған заңдардың
қатаң сақталуын қадағалайды. Ол жоғарғы сот және
Конституциялық Кенесті жүзеге
Үкімет
әлеуметтік-экономикалық
асырады.
дамудың
негізгі
бағыттарын
Мемлекетті басқару органдары әзірлейді;
бюджетті
әзірлеп,
парламетке ұсынады және оның
тікелей президентке есеп береді,
орындалуы туралы есеп береді;
мемлекеттік меншікті басқаруды
ұйымдастырады.
оларды шартты түрде екі санатқа
бөлуге болады: елдің ұлттық қа –
уіпсіздігіне жауап беретін ми –
нистрліктер мен ведомстолар және ұлттық экономиканы дамытуға
жауапты ведомстволар.
Нарықтық қатнастарды дамыту және шаруашылық нысандарын
ұлғайту
шаралары
бойынша,
басқару
құрылымының
ұйымдастыруын жетілдіру қажеттілігі туындайды.
Мұны төмендегінің есебінен жүзеге асырады:
1. Құрлымды ықшамдау.
2. Қайталанатын қызметті жою.
3. Артық штаттарды қысқарту.
4. Барлық басқару иерархиясы бойынша жауаптылықты,
құқықты және атқару қызметін нақты шектеу.
5. Республикалық, аймақтық және бағдарламалық бағытта ортақ
міндеттерді шешу кезінде басқару органдарының өзара ісқимыл жасауы мен үйлестірілуі.
Қазақстанда қазіргі уақытта он жеті министрлік, мемлекеттік
комитеттер, сондай-ақ басқа да ведомстволар жұмыс істейді.
Елдегі экономикалық жағдайға жауапты, маңызды органдардың
қатарына: Қаржы министрлігі, экономика және бюджеттік
жоспарлау министрлігі, елдің Ұлттық банкі жатады.
Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігіне елдің
экономикалық дамуына, келешекті болжау, индикативтік жоспар
(кешенді
ауыл
шаруашылығы
бағдарламасын
дамыту),
экономиканың кейбір маңызды бағыттарын дамыту бойынша
мақсатты бағдарламаға негізделген, құжаттарды әзірлеу бойынша
қызмет жүктелген.
Қаржы министрлігі елдің мемлекеттік бюджетінде оның әр түрін
әзірлеу мен жүзеге асырууға жауап береді. Қаржы министрлігінде
мемлекеттің бюжеттік қаржысынжандандыратын және іс жүзінде
бөлетін Қазынашылық бар, ол бюжеттің кассалық орындалуына
бақылау жүргізеді.
Елдің Ұлттық банкіне елдегі ақша-кредит жүйесінің жағдайына,
теңгенің бағамына, оның тұрақтылығына жауапкершілік
жүктеледі, сонымен бірге, валюталық реттеу мен валюталық
бақылауды жүзеге асырады. Сондай-ақ инфляция мәселесі де
Ұлттық банк пен Қаржы министрлігінің құзыретіне енеді.
Жергілікті өзін-өзі басқару органдарының да маңызды мәні бар
– соған сәйкесті аймақта істің жағдайына жергілікті өкілетті
органдар (мәслихаттар) және атқарушы биліктер (әкімиаттар)
жауапты. Алғашқысы жалпы мемлекеттік мүдденің есебінен және
тұрғындардың қалауын білдіріп, оларды жүзеге асырудың
шараларын белгілейді. Екіншісі ат –
Жергілікті
бюджеттің
қарушы билікте жалпы мемлекеттік
қысқаруын немесе көбеюін
қарастыратын
мәслихат
саясатты жүргізуді қамтамасыз етеді.
шешімінің жобалары тек
2-сұрақ. Мемлекеттік
реттеу
әкімнің оң қорытындысы
ғылыми негізделген тұжырымдамасыз болғанда ғана мәсихатта
қорғауға ұсынылуы мүмкін.
мүмкін емес.
Тұжырымдама экономиканың басымдылығы мен мақсатын –
дағы саясатқа негізделу тиісті (2-сурет).
Мемлекеттік билік
Экономикалық
саясат
Әлеуметтікэкономикалық
мақсаттар
Халық шаруашылығы
мақсаттары
Мемлекеттік
реттеу
Нарықтық
реттеу
Макроэкономика
Микроэкономика
Экономиканы
реттеу
Экономика
2-сурет. Мемлекеттік реттеудің тұжырымдамасы
2-суретте белгіленген байланыстар ЭМР-дің тұжырымдама–
ларының мәнін ашып көрсетеді.
ЭМР-ң тұжырымдамасы – бұл макроэкономикалық, құрылым–
дық –инвестициялық және қоғамның шаруашылық қызметін
үйлестірудің нарықтық моделін және жоспарлы басымдылығын
оңтайлы пайдалану кезіндегі сыртқы экономикалық саясатын
жүзеге асыру бойынша тиімді және практикалық бағытын әзірлеу.
Осы тұжырымдаманы жүзеге асыру кезінде төмендегілерді
анықтау қажет:
– басымдық мәсәлелері;
– мемлекеттік реттеудің сипаты мен деңгейіне сәйкес келетін,
құралдардың жиынтығы.
Мына негізгі сегіз құралды атап өтеміз:
 болжау және стратегиялық
Экономикалық саясат – оны
жаспарлау;
басқару жөніндегі шаралар жүйесі,
 қаржылық-бюджеттік реттеу; әрекеттердің жиынтығы.
 салықтық реттеу;
 ақша-кредиттік реттеу;
 бағалық реттеу;
 кедендік-баж реттеуі;
 нормативтік-трафиктік реттеу;
 әкімшілік-құқықтық және лицензиялық реттеу.
3-сұрақ. Тақырыптың келесі сұрағына көше отырып, әлеумет–
тік-экономикалық дамудың шешімін қабылдау барысында
негізделуі көрсеткіштердің әдістерін атап өтеміз:
 экономиканың
математикалық,
құрылымдық-логикалық
модельдері;
 келешектегі экономикалық көрсеткіштердің баланстық және
факторлық әдістері;
 «мақсат ағашы» құралын пайдалаумен әлеуметтікэкономикалық дамуды мақсаты белгілеудің әдістерін әзірлеу;
 әлеуметтік-экономикалық даму түрлерінің оңтайлы әдістері
және осы негізде мемлекет тарапынан басымды қалдау
бағытын айқындау;
 салааралық баланс – келешектегі экономикалық салалық
құрылымының негіздеме құрал ретінде;
 аймақаралық байланыстарды ұтымды қамтамасыз етудің
баланстық әдісі.
Экономикадағы баланс экономика арасында өзгермелі бай–
ланыс орнатады. Олар екі немесе экономикалық (мемлекеттік
бюджет, табыстар және тұрғындардың шығындары, сыртқы
экономикалық баланс, төлем балансы және т.б.) көбірек бөлігінің
теңдігін көрсететін кесте немесе теңдеу түрінде көрсетілген.
4-сұрақ. ЭМР-дің шетелдік тәжірибесін пайдаланудың
ерекшеліктеріне тоқталамыз.
Дамыған елдердегі шетел тәжіриебесі біз үшін тұжырымдама–
лық негіздердегі анықтауда бағдар болып табылады, бірақ
әлеуметтік-экономикалық дамуда шетел моделін біздің жағдаға
абсолютті және өзгеріссіз көшіріп алу міндетті емес.
Бұл бірнеше себептерден мүмкін емес:
1. Республика геосаяси, табиғи-экономикалық, әлеуметтікдемографиялық, этномәдени және басқа да ерекшеліктер–мен
айрықшаланады.
2. Қазақстан жағдайында директивтік-жоспарлы экономика–дан
(ұқсастығы әлемде жоқ ) нарықта көшу үдерісі өтуде.
3. Басқару мен шаруашылық жүргізу жүйесінде көп жағдайда
негізгі өзгерістер тиісті негіздерсіз өтеді және «төңкерісшіл»
сипатта болады, онда нарықтық экономикалы елдердегі
мемлекеттік реттеу шаралары, олардың эволюциялық
дамуының «өнімі» болып табылады.
Бақылау мен талқылау сұрақтары
1. Елдің мемлекеттік органдарының құрылымы туралы айтып
беріңіздер және олардың қызметін атап өтіңіздер .
2. Қоғамдағы экономикалық үдерістерге жауапты, мемлекеттік
органдардың қызметінің мазмұнын ашып көрсетіңіздер.
3. ЭМР-дің тұжырымдамасы неден құрылады?
4. Әлеуметтік-экономикалық даму барысында қабылданған шешімдер
кезіндегі көрсеткіштер негізделуінің әдісін атап өтіңіздер.
5. ЭМР-дің шетелдік тәжіриебесі туралы (Қытай, Үндістан)
әңгімелеңіздер.
4-ТАҚЫРЫП
МОНОПОЛИЯҒА ҚАРСЫ РЕТТЕУ ЖӘНЕ БАҒА
МОНИТОРИНГІ
Жоспар.
1. Монополиялар және мемлекеттік реттеу.
2. Мемлекеттік монополияға қарсы саясаты. Монополистік
тенденцияны зерттеу және қолайлы бәсекелестік ортаны
құру.
3. Баға саясаты және оларды мемлекеттік реттеудің
тетіктері.
1-сұрақ. Белгілі тезистерден бастайық.
Нарық экономикасының басты қозғаушы күші – тауар
өндірушілердің бәсекелестігі.
Бәсекелестік өндірушілердің (сатушылардың) тауарлар мен
қызметті тұтынушылар (сатып алушылар) үшін күресі ретінде
көрінеді.
Егер жалпы бәсекелестік қатнастар туралы айтылса, онда
бәсекелестік қатнастары кез келген экономикалық жүйеге тән.
Олар ресурстардың шектеулігінің болмай қоймайтын салдарлары
болып табылады. Ресурстар шектеулі болғандықтан, шарушылық
жүргізуші субъектілер оларға ие болу үшін күресуге мәжбір
болады.
Мемлекеттік араласудың қажеттілігін атай отырып, біз
бәсекелестік күрес монополияның пайда болуы факторларының
бірі болып табылатынын атап өткенбіз. Монопоияның дамуы
экономиканың бәсекелестік бастауларына тосқауыл қояды. Яғни,
бәсекелестіктің бастауын арнаулы қолдау және монополиялық
тенденцияны шектеу қажеттілігі туындайды. Бұл мемлекеттің
монополияға қарсы қызметінің
Гректің монополия деген сөзі «бір
арқасында ғана болуы мүмкін.
өзім сатамын»,«моно – бір»,«поли–
Сөйтіп, монополия бәсеке –
сатамын»
дегенді
білдіреді.
лестікке қарама-қарсы жұмыс
Монополия өнім бір ғана фирмамен
құрылатынын
білдіреді.
істейді.
Басқалардың
бәсекенің
төтеп
Алайда, таза монополия өмір- алмайтын мөлшерін рынокқа бере
енуі
де сирек кездеседі. Нарық-та бір мүмкін емес ( шикізат көздеріне,
құралдарына,
кредитке
фирманың билік жүргізуі жеткі- көлік
Міне, осы жағдайда
лікті түрде шартты болады. Шы- монополия).
өндіруші-фирма толықтай өндіріс
найы өмірде белгілі бір салаларда пен рынокты бақылайды.
ірі фирманың шектеулі саны болғанда, олигополия жиі кездеседі.
Жетілген бәсекелестік үшін фирмалар көп болса және оның
әрбірі монополиялық биліктің бір шағын бөлшегіне ие болса,
оңтайлы болар еді. Мұндай жағдай монополистік бәсекелестік деп
аталады, оған сатып алушылар мен сатушылардың көптігі, бағалық
кемсітушіліктің болмауы, капиталдың құйылуының еркіндігі
сипатты болады.
3-суретте нарық құрлымының жіктелімі көрсетілген.
Нарық құрылымының түрлері
Жетілген
Монополистік
Олигополия
Таза монополия
бәсекелестік
бәсекелестік
∞
ұсақ
1
ірі
3-сурет. Нарық құрылымының жіктелімі
2-сұрақ. Монополияға қарсы реттеудің басты міндеті – бөлек
фирмалармен рыноктың монополиялануына жол бермеуге
бағындырылған. Оған әкімшілік (заңдылық) және нормативтік
бағыттамалы (тізетуші) ықпал жүргізетін әдістері енеді.
Мемлекет тиімді нарықтық ортаның қалыптасуына мүдделі. Ол
экономиканы мемлекеттік реттеу бағыттарының бірін құрайтын
монополияға қарсы саясат жүргізеді және қалыпты бәсекелестік
ортаны қалыптастыруға бағытталған шаралар кешенін көрсетеді.
Мемлекеттің монополияға қарсы саясаты бәсекелестік
нарығында «ойын ережесін» белгілеуге шақыратын, бірінші
кезекте, монополияға қарсы (трестке қарсы) заңдар жиынтығын
жүзеге асырады. Әрекеттің нақты бағдарламасын үкімет әзірлейді
және жүзеге асырады.
Мемлекеттің монополияға қарсы саясаты – тиімді нарық
экономикасы мен бәсекелесті нарықтық ортаны қалыптастыру
мақсатын жүзеге асыратын заң актілері мен әкімшілік
шараларының жүйесі.
Монополияға қарсы саясат шеңберінде екі негізгі бағытты бөліп
алуға
болады:
монополиясыздандыру
және
кәсіпкерлік
монополияны реттеу.
Бірінші бағытқа төмендегілер жатады:
 жаңа фирма құру тәртібін мүмкіндігінше жеңілдету;
 бірігу тәртібіне және фирмалардың жұтылуына мемлекеттік
бақылауды енгізу, кейбір жағдайда, бірігу мен жұтылудың
мемлекеттің рұқсатымен болған кезінде, тәртіп орнату;
 ерекше күрделі жағдайда (бұл көбінесе табиғи монополияға
қатысты) баға мен еңбекақыға тікелей мемлекеттік бақылау
(бұл белгілі бір кездері теріс пайдалану туындаған жағдайда);
 бағалық кемсітушілік саясатын жүргізгені үшін фирманы
жазалау;
 кішірейту жүргізу.
Кәсіпкерлік монополияның қызметін реттеудің екінші бағытын
қарастыра отырып, реттеудің дәстүрлі объектісі табиғи
монополияның қызметі болып табылатынын қадағалау қажет.
Белгілі бір тауарлар мен қызметтің барлық рыноктық ұсынысы бір
сатушының қолына жинақталған болса және бәсекелестік ортаны
құру тиімді болмаса, табиғи монополия орын алады. Көлем
нәтижесінің зорлығы сондай, екі немесе бірнеше бәсекелесті
фирмаларда пайда болуы мүмкін шығындармен салыстырғанда,
өндірістің аз шығыны жағдайында бір фирма ұсынысты толық
қанағаттандыруы мүмкін.
Табиғи
монополияның
қызметін
реттеу
жоспарлы
экономикадағы тәрізді, қағидалар негізінде жүзеге асады:
мемлекеттік басқару органы (Монополияға қарсы комитет) немесе
ьағалар бойынша басқарма баға мен тарифтер деңгейін, сондай-ақ,
ұсынылатын тауарлар мен қызметтің негізгі сұрыпталымы мен
көлемін сипаттайтын параметрін анықтайды.
Қазіргі заманғы экономикалық ғылым мен заң қабылдауға
болады деп есептейтін және сондықтан қуғындамайтын
монополияның нысандары болады.
Бәрінен бұрын, рыноктың төмендегі есебінен елеулі үлесін
монополияған фирма жазалануға жатпайды:
– сирек кездесетін тауарлар
Баға кемсітушілігі – бір және сол
рынокта бір тектес тауарларды түрлі
шығару;
бағамен әр түрлі сатып алушыларға сату.
– тиімді маркетингті;
Табиғи монополия – белгілі бір қызмет
– бағаға шығынды елеулі түрлеріне мұранысты қанағаттандыру
төмендетуге
мүмкіндік үшін бәсекелесті жағдай жасау мүмкін
және қызметтің осы түрін көрсету
беретін жаңа технологияны емес
және
өндірістің
технологиялық
әзірлеу мен игеруде және ерекшеліктеріне
байланысты
осы негізде пайдадан қағыл- экономикалық мақсатқа лайықты емес
(тауарлар мен жұмыстар).
май, тауарларды мүмкіндігін- қызметтер
Демпинг – фирма-сатушыға пайда алуды
ше төмен бағада сату.
қамтамасыз
етпейтін
тауарларды
жасанды
төмендетілген
бағамен
сату, ал
Табиғи монополияға бәрінен
шығынның кей бөлігін жабу.
бұрын көлік, байланыс, газ-су – кейде
Демпингтің пайдалығы сонда, ол рыноктан
мен қамтамасыз ету, электр бәсекелестерді ығыстырып шығаруға
тораптары және әуе тасмалдауы мүмкіндік береді.
кәсіпорындары жатады. Табиғи
монополия үшін, өнім бағасы орта шығынға теңелгенде, әдетте,
«әділ табыс» белгіленеді. Бірақ мұндай жағдай ережедегідей,
монополист-кәсіпорынға шығынды төмендетуге ынталандыруға
залал әкеледі.
Табиғи монополияны мемлекеттік реттеудің мақсаты екі жақты:
бір жағынан ол рынокта монополисттік жан-жақты билеуінен
бағаны реттеу жолымен қоғамды қорғау үшін, екінші жағынын,
оларды тиімді дамуына жағдайды қамтамасыз етеді.
Табиғи монополияны реттеу кезінде келесі шаралардың
құрамдастыруы қолданылады:
 өнімге белгіленген бағаны бекіту;
 баға өзгерістерінің шектеулі коффициентін бекіту;
 еркін бағаның тәртібін бекіту.
3-сұрақ. Мемлекет тарапынан тұрақты көңіл аудару мен
реттеудің объектісі баға болып табылады.
Бағалар – тұтынушылардың, өндірушілердің, импорттаушылар –
дың және экспорттаушылардың мүддесі тоғысатын, экономикалық
және әлеуметтік-саясаи өмірдің сыни нүктесі. Бағаларға ықпал ету
ЭМР-дің ғаламдық мақсаттарына, жағдаят және құрлымдық саясат
мақсаттарына, инфляцияға қарсы күресте әлемдік рынокта ұлттық
бәсекелестік қабілетін күшейтуге және әлеуметтік дағдарысты
жұмсартуға қызмет етеді.
Бағаларды бақылаумен орталық статистикалық басқару органы
айналысады.
Бағалардың
қозғалысын
жеке
зерттеуді
кәсіподақтардың ғылыми-зерттеу орталығы, халаықаралық
ұйымдардың тапсытысымен арнаулы комиссия жүргізеді.
Мемлекеттік органдар мен әлеуметтік әріптестер тарапынан
бағаны бақылаудың басты мақсаты – еңбекақы мен зейнетақының
жыл сайын атаулы көтерілуінің индексін анықтау үшін, өмір сүру
құнының өсуін өлшеу, сондай-ақ өндірістің шығынына және
ұлттық бәсекелестік қабілетіне бағаның өсуінің ықпалын анықтау.
Мемлекет сыртқы саудада бірігу одағына кіріп, есептік
мөлшерлемені өзгертіп, салықты құбылтып, ақша шығаруды
жүргізіп, сандық және кедендік шектеуді алып немесе енгізіп,
бағаға ықпал жасауы мүмкін. Қандай мақсаттарға қызмет етпесін,
тәжірибе жүзінде барлық мемлекеттік реттеуші акциялары бағаға
жанама ықпал көрсетеді.
Мемлекеттің араласуы көтерілген өтелім шегерімінің өзіндік
құнын қосу арқылы және басқа қорға аудару арқылы өндіріс
шығынын өсіруге мемлекеттік органдардың ықпал шара қолдану
жолымен жүзеге асырылады.
Нәтижесінде, тұтас салаларда «шығындар бағаны қысымға
алатын» жағдай туындайды, және өндіріс шығындарының есеп
айырысуы (шынайы емес) үкіметтің жарияланған жеңілдігі
нәтижесінде барлық кәсіпорын салаларында өндіріс шығындары
жоғары болатыны сондай, бағаны көтермесе болмайтын жағдай
туады. өйткені жеңілдік барлық салаға тарйтындықтан, ішкі
салалық бәсеке қолайлы жағдаят жағдайында бағаның өсуі үшін
жеткілікті кедергі бола алмайды.
Бағаның өзгеру үдерісіне тікелей мемлекеттің араласуы акциздік
тауар деп аталатындарға, бағаны белгілеудің мемлекеттік саясаты
болып табылады.
Бағаның қалыптасуына мемлекеттік демеу қаржы тікелей ықпал
етеді. Бағалық демеу қаржы өндірушіге немесе тұтынушыға
арнаулы төлем беру жолымен бағаны төмендетуді қарастырады.
Бағаға тікелей әсер ету және бағаның жетекшілігі тауар мен
қызметті тұтынудың мемлекеттік үлесі елеулі салада, мысалы,
өнеркәсіптік әскерей саласында, құрлыстың кейбір салалық
бөлімдерінде орын алады.
Үкіметтік органдар, жеке фирмалан белгілі бір тауарлар мен
қызметтің түрлерін тұрақты сатып алушы немесе тапсырыс беруші
болып, әріптеспен келсімшарт бойынша, кейін сала үшін базалық
болып келетін «наөты бағаны» белгілейді.
Бағаны реттеудің тиімді құралы – қосымша құнға салық болып
табылады. Бұл салықты өндіруші тауар мен қызметтің бағасына
қосылады және бұл салықтың мөлшерлемесінің саралау өзгерістері
тікелей бағаға ықпал етеді.
ЭМР-дің негізгі бағыттары сыртқы сауда бағасына мемлекеттік
ықпал жасау болып табылады. Экспортты мемлекеттік көтермелеу,
экспорттаушыларды салықтан босату, кейбір елдерде-экспорттық
демеу қаржы, жеңілдетілген көліктік тарифтер мен кредиттер белу
әлемдік рынокта бағалық бәсекелестік жағдайында елеулі түрде
көрінеді.
Мемлекеттік шахталарда алынатын, минералдық шикізатқа,
мемлекеттік электр станциясынан алынатын электр энергиясына,
теміржол және пошта-телеграф тарифтеріне баға тағайындау –
мемлекет секторындағы қызметтерге және тауарларға бағаны
белгілеу мысалдары.
Жасанды төмендетілген баға мен тарифтер жеке шаруашылық –
тағы өндіріс шығынын азайтуға және жасанды төмендетілген
пайдалықтың немесе мемлекеттік меншік объектілерінің аздығы
есебінен ұлттық бәсекелестік қабілетті көтеруге мүмкіндік береді.
Мемлекет секторына бағаны белгілеу немесе оларды көтерілу
шегін бекіту – әдетте әкімшілік-шаруашылық реттеудың құралы.
Ол сирек қолданылады және ережедегідей, рыноктық
шаруашылық жағдайында ұзақ мерзімді, тіпті орта мерзімді
аспектіде тиімсіз болып табылады.
Қосымша ақпарат. әлем елдерінде жеткізушінің басым жағдайы анықталатын,
түрлі сауда мәні белгіленеді: бұл Германияда бір кәсіпорын үшін ⅓ рыногы, екі немесе
үшеуі үшін ¾-тен көбі; Жопонияда- бір кәсіпорын үшін ¾-тен көбі және екі кәсіпорын
үшін ¾-тен көбі; Францияда бір кәсіпорын үшін ең төмен деңгей-¼.
Бақылау мен талқылау сұрақтары
1. Мемлекет неге бәсекелестік ортаны құруға белсенді көмек
көрсетуі тиіс?
2. Бағаны мемлекеттік реттеудің тетіктері қандай?
3. Әлемнің ең атақты монополисі туралы материалдар
табыңыздар.
4. Обдыстың монополияға қарсы комитетінің қызметі туралы
материал табыңыздар.
5. Фирманың жағдайы қандай жағдайда басым деп
есептелетінін анықтаңыздар.
Сұрақтарға жауап беру үшін ҚР «Монополиялық
қызметтегі бәсекелестік пен шектеуді дамыту туралы»
18.07.06 жылғы Заңының «Рынок субъектісінің басым
жағдайы» (монополиялық) бабына сүйеніңіздер.
5-ТАҚЫРЫП
ЕЛДІҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫН
ЖОСПАРЛАУ, БАҒДАРЛАМАЛАУ ЖӘНЕ БОЛЖАУ
Жоспар.
1. Мемлекеттік экономикалық бағдарламалау. Экономиканы
мемлекеттік реттеудің әдістері мен нысаны.
2. Болжамдау мен индикативтіжоспарлау. Қызметі, әдістері
және қағидалары.
3. Мемлекеттік реттеудің теориясы мен тәжірибесі және
шет елдердегі индикативтік жоспарлау.
1-сұрақ. Дамудың ұзақ мерзімді басымдылығын алға
жылжытуға рыноктың мүмкіндігі жоқ, сондықтан көптеген
дамыған елдерде экономикалық саясаттың басымдылығын және
стратегииялық өсуді жоспарлауды мемлекет өзіне алады.
Мұндайда ол әдетте ғалымдар мен сарапшылардың көмегіне
сүйенеді. Мысалы, Германияда Орталық сарапшылар кеңесі әр
жылы парламент пен үкіметке экономиканың жағдайы, оның
дамуының келешегі, басымдылығы туралы ьолжамды баға
ьолатын баяндама ұсынады. Жопонияда және бірқатар басқа да
жаңа өндірісті елдерде электрондау мен технологины
ақпараттандыру аясында мемлекетпен ұсынылған басымдылықтар
таяу арадағы он жылдықта экономиканың дамуын белгіледі.
Мемлекеттік экономиканы бағдарламалау – елдің әлеументтікэкономикалық дамуын мемлекеттік реттеудің ең жоғарғы нысаны.
Мемлекеттік бағдарламалау бір уақытта экономика дамуының
ғаламдық мақсатын қамтамасыз ету үшін экономикалық
ресурстарды кешенді пайдалану әдісі болып табылады.
Бағдарламалау – жоспарлаудың ең көп тараған нысаны. Әңгіме,
әлеуметтік-экономикалық даму мен мақсатты бағдарламаның
кешенді жоспары туралы болып отыр.
Жоспарлау, болжау және бағдарламалау – бүл ЭМР-дің
құралдары.
Бағдарлама – директивтіктің белгілі бір дәрежесіне тән нақты
құжат.
Бағдарламада анықталатындар:
 реттеу мақсаты;
 мақсатқа жетуді қамтамасыз ететін, экономикалық саясатың
нұсқалары;
 жобаларды, олардың бюджетін, басқару жүйесін және
бағдарламаны жүзеге асыруды бақылауды ресурстық жабу;
 экономикалық саясттың оңтайлы нұсқасын таңдау кригерийі.
Бағдарламаға ұлттық экономика дамуының ішкі және сыртқы
шарттарының төтенше өзгерістері жағдайында реттеудің резервтік
нұсқасын жиі қосады.
Бағдарламалар бір және көп мақсатты, аймақтық, құрлымдық,
ұлттық және интернационалдық сипатта болуы мүмкін.
Экономиканы жоспарлау мен болжпуда жүйелі-кешенді және
бағдарламалы-мақсатты тәсіл деп бөліп көрсетеді.
Жүелі-кешенді тәсіл (ЖКТ) ғылыми негізделу және тиәмді
бақару қағидасы бойынша құрылады.
ЖКТ-нің мәні жалпы теориялар жүйесінің талаптарымен
қортындыланады: әр объекті кейбір күрделі жүйе және одан да
күрделі жүйелер элементтері ретінде қарастырылады (4-сурет).
Жүйелі-кешенді тәсілдеме
Сипатты елгіліері
Объективтілік
Нақтылық
Зерттелетін объектіні
толық қамтуы
Детерминизм есебі
Тәсілдеменің құрамдастары
Элементтік – жүйе құрамына
кіретін элементтерді анықтау.
Құрлымдық – жүйе элементтері
арасындағы және тәуелділікті
ішкі байланыстарды айқындау.
Тарихи жүйенің пайда болуы
жағдайын, өткен кезендерден,
ықтимал
өсуінің
келешегін
анықтауға мүмкіндік береді.
Мақсаты – даму мақсатын
анықтау.
Ресурстық – нақты мәселелерді
шешу үшін талап етілетін
ресурстардың
көлемі
мен
құрылымын айқындау.
4-сурет. Жүйелік-кешенді тәсілдеменің мәні
Бағдарламалық-мақсатты
тәсілдеме
(БМТ)
мақсатты
бағыттың, белгіленген шаралардың кешенділігін, тапсырманың
мекен-жайын, міндеттілігін және шараларды жүзеге асыру
мерзімінің белгіленгенін, ресурстардың негізгі көздерінің қатаң
бірлігін көрсетеді.
Сөйтіп, БМТ кезінде мыналар анықталуы тиісті:
1. Мақсат.
2. Кешенді тәсіл.
3. Мекен-жайы.
4. Орындалу міндеттілігі.
5. Шараларды жүзеге асыру мерзімі.
6. ресурстардың негіздері.
Бағдарламалық-мақсатты тәсілдеменің ерешеліктері:
 бағдарламалық
тәсілдеме
жүйелі-кешендімен
тығыз
байланысты, оны көбінесе жеке мәселелерді шешуде
кешендіге қосымша ретінде қарастырады;
 бағдарламалау үдерісінде өткізіледі;
 мақсатты
кешенді
бағдарламаны
құрастыру
үшін
пайдаланылады.
Бағдарламалық әдіскке талаптар:
 проблемаларды нақты анықтау;
 мақсатты бір жақты қалыптастыру;
 қойылған мақсатқа жету үшін қажетті, ресурстар мен
мерзімнің жан-жақты кешенді байланысын қамтамасыз ету.
Тәсілді өткізу үдерісі:
 мақсатты ғылыми анықтау;
 мақсатқа жету нұсқасын әзірлеу;
 қойылған мақсатта өткізу үшін талап етілетін құрлымның
ресурстары мен көлемін анықтау;
 жүйенің қызмет ету моделін әзірлеу;
 бірнеше баламалар арасынан базистік шешімді таңдап алу
үшін критерийді табу.
Біз атап өткендей, экономиканы реттеуде қоғамның
экономикалық өмірінде мемлекеттің қатысуы маңызды нысан
болып табылады.
Реттеу – мемлекеттің экономикаға оның қызмет тәртібін
қолдауға бағытталған ықпалы.
Қазіргі заманғы нарық шаруашылығы экономикалық (жанама)
және әкімшілік (тікелей) әдістермен реттеледі.
Экономикалық реттеушілердің басымдық мәні болады. Олар
нарықтың қызмет ету тетіктеріне айтарлықтай оралымды кірігеді
және мемлекетке экономикалық үдеріске елеулі ықпал етуге
мүмкіндік береді.
Әңгіме мемлекеттік реттеу туралы болғандықтан, деңгейлі
анықталған экономикалық және әкімшілік әдістерді шектеу
шартты сипатта болады: кез келген экономикалық реттеуші
әкімшілік ету элементтеріне ие, өйткені ол әкімшілік шешімі
арқылы жүзеге асады және соған сәйкесті мемлекеттік органның
бақылауында болады. Екінші жағынан, әкімшілік реттеушіде,
оның іс-әрекеті экономикалық қатнастарға қатысушылардың
тәртібіне жанама әсер еткендіктен, экономикалық реттеудің бір
сәті бар. Мысалы, егер мемлекет ресурстар бағасына бақылау
жасауға тырысса, ол өдірушінің қызмет тәртібін өзгертеді және
өндірістік
бағдарламасын
қайта
құруға,
инвестицияны
қаржыландыруға жаңа көдерін пайдалануға мәжбірлейді және т.б.
Алайда, кейбір ұқсастыққа қаоамастан, эеономикалық және
әкімшілік әдістер, дегенмен өзінің әсері бойынша қарама-қайшы
болып табылады. Әкімшілік реттеуші таңдау еркіндігін елеулі
шектейді. Экономикалық керсінше, экономикалық қатнастарға
қатысушылар үшін қосымша ынталандыру жасап, оны кеңейтуі
мүмкін.
Мемлекеттік реттеудің экономикалық әдістері екі негізгі
нысанда көрінеді: кредиттік және бюжеттік-салықтық. Бұл
нысандардың өз бетінше мәні бар, оның әрқайсысы өзіндік
құралдар иеленеді.
Кредиттік-қаржылық саясаттың басты құралдары міндетті
резервтердің мөлшері, банкаралық кредит мөлшері, бағалы
қағаздар
рыногында
Орталық
банктің
мемлекеттік
облигацияларымен операциялар болып табылады.
Бюжет-салық саясатының жан-жақты және қолданбалы құралы
салық жеңілдіктері болып табылады. Салықтық реттеуге
мемлекеттік шығындар мен мемлекеттік борыштарды басқару
әдістері (пайыз мөлшері мен облегацияны шығару мерзімі)
қосылады.
Экономикалық әдістер нарық экономикасының қарқынды дамуы
мен тиімді қызмет тәртібі қолданумен байланысты, шешуші
міндеттерді шешу үшін қолданылады. Мұндай міндеттерге кезеңге
қарсы, құрылымдық реттеу, аймақтық саясатты жүзеге асыру;
экономикалық өсудің жаңа сапасын қамтамасыз ету; елдің сыртқы
экономикалық қызметін дамыту жатады.
Кредит-қаржы саясатының құралдарын пайдалану мемлекетке
инфляцияға қарсы тұруға, ппайыздық мөлшернемені реттеуге,
солар арқылы – инвестициялық үдерісті, өндірісті және жұмыспен
қамтамасыз ету құралдарын пайдалануға мүмкіндік береді.
Сабура Окита былай деп жазған: «Шенеунік даналығы, телефон
арқылы немесе ведомстволық нұсқау арқылы экономикаға билік
жасауда емес, онсыз кез келген әс жойылып кететін салық
жеңілдігі және инвестициялық саясатпен басымды салаларды
дамытуға, салалық баланстың келешекті тұжырымдамасын
жасауға, бісекелестікті қолдауға көмектесу болып табылады».
Салық саясаты барлығынан бұрын, табыстарды қайта бөлуді
және өндірістің дамуын ынталандыруды ұйымдастыруға
бағытталады. Салық қызметтері – қазыналық және экономикалық.
Әкімшілік әдістер бес бағытта қолданылады:
1. Монополиялық рынокты тікелей мемлекеттік бақылау.
Рынокты әкімшілік реттеу – қатаң мөлшерлемелі акциздік
салықты енгізу, бағаны жоспарлауды қолдану, мемлекеттік
монополияға қатысты, рыноктағы үйлесім икемсіз сұраныс
тауарларын әкімшілік реттеу.
2. Өндірістің экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
3. Өндірістік және экономикалық қызметтің барлық түрлерін
жүргізу үшін және оларды бақылау үшін қажетті
стандарттарды әзірлеу.
4. Тұрғындар өмірінің ең аз шектеулі параметрлерін анықтау
және қолдау.
5. Халықаралық экономикалық қатынастар аясандағы ұлттық
мүдделері қорғау.
Сөйтіп, осы немесе басқа әдістер қойылған мақсаттарға жету
құралы, кері көріністі әсерлерді басатын, өзіндік сипатты өтелім
болып табылады, деген қорытынды жасауға болады.
Ұлттық болжау ұлттық экономиканы дамыту бағыты туралы
ғылыми негізделген жүйенің қалыптасу үдерісін көрсетеді. Оның
мазмұны ұлттық экономиканың дамуының мүмкін түрлі
нұсқаларының спектрін анықтауда оңтайлы шешім қабылдауға
байланысты.
Болжаудың бірнеше анықтымалырын ұсынамыз:
 Болжау - әлеуметтік-экономикалық үдерістерінің дамуын
ғылыми алдын-ала көру қағидалары, әдістері туралы
ғылым.
 Болжау – обьектінің жағдайының ғылыми негізделген
гипотезасы.
 Болжау – стратегиялық жоспарлаудың ғылыми сатысы;
алдағы кезеңдегі экономиканы реттеу бойынша үкіметтің
атқарымдық шешімдері және жоспарлы ғылыми базасы.
Ұлттық болжаудың мақсаты мыналар:
– Экономиканың даму үрдісіне ғылыми талдауды қосатын,
ғылыми алғышарты құру;
– Қалыптасқан үрдіс, белгіленген мақсаттар ретінде
есептелетін, алда тұрған қоғамдық ұдайы өндірісті, алдын ала
көре білу нұсқасы;
– Қабылданған шешімдердің мүмкін нәтижелерін бағалау;
– Басқару
шешімдерін
қабылдау
үшін
әлеуметтікэкономикалық және ғылыми-техникалық даму бағытын
негіздеу.
Әлеуметтік-экономикалық болжау объектілері, уақытша
интервалдары, атқарым белгілері, тәсілдері және түрлері бойынша
жіктеледі.
Бірақ мұндай жіктеу шартты сипатта болады.
Болжамдардың сипаттамасына кеңірек тоқталайық.
Объектілер санатында халық шаруашылығының, салааралық
кешендердің , аумақтардың және салалардың алғашқы буындары
көрінеді.
Аралықтары бойынша болжаулар жедед (ай, тоқсан) , қысқа
мерзімді (1-3 жыл) , орта мерзімді (5-7 жыл), ұзақ мерзімді (15-20
жыл) және алыс мерзімді (20 жылдан жоғары) болу мүмкін.
Атқарымдық қызметтері бойынша-іздестіру және нормативтік.
Бұл болжаулардың арасындағы айырмашалық, олар екі түрлі
мәселелерді шешуіне байланысты қорытындыланады. Іздестіру
болжамдары мемлекеттік ықпал етудің ешқандай шарасы
қабылданбаса, не болады және егер өткен және бүгінгі
көрсеткіштерді үдерісі келешекте тараса не болады?» деген
келешек деген сұрақтарға жауап береді.
Нормативтік болжам: « Келешекте тапсырылған міндетке жету
үшін, осы кезеңде не өзгерту қажет?» деген сұрақтарға жауап
береді.
Сөйтіп, іздестіру болжамына базалық көзқарастың шешуші
маңызы болады, ал нормативтік болжам үшін – мақсатты маңызы
бар.
Болжау тәсілдерінің арасында сарапшылық, экстрополяциялық
және экономикалық-математикалық (модельдеу) түрлерін бөліп
алады.
Болжау түрлері: экономикалық (инфляция деңгейі, еңбек
өнімділігі), табиғи ресурстардың ( әлемдік мұхиттар ресурстары,
энергияның кейбір түрлері және т.б.), демографиялық, әлеуметтік
даму (мәдинет, өнер).
Елдің әлеуметтік-экономикалық дамуын жоспарлау. Жалпы
түрде жоспарлау, бастапқы ақпараттарды өңдеу және өзіне
таңдауды қосатын және мақсаты ғылыми дайындау, қаржыны
анықтау мен оған жету жолын қарастыруға негізделген, дайындау
үдерісі мен қабылданған басқару шешімін көрсетеді.
Жоспарлау жасалу нысаны бойынша директивті, индикативті
және стратегиялық болады.
Индикативті жоспарлауға толығырақ тоқталамыз.
Индикативті жоспарлау – бұл нарық экономикасының
қызметіне ықпал етудің негізгі әдістері, мемлекеттің әлеуметтікэкономикалық саясатын жүргізу құралы. Ол мемлекет
шараларының ықпалынсыз қиын тиетін, экономикалық өмірдің
көптеген мәселелерін шешуді қамтамасыз етеді. Индикативті
жоспарлау
парпметрлердің
(индикаторлардың)
жүйесін
қалыптастыру үдерісін көрсетеді. Бұл серпін, құрылым,
экономиканың тиімділігі, қаржы жағдайы, ақша айналымы,
тауарлар рыногы және бағала қағаздар, баға қозғалысы, жұмыспен
қамтамасыз ету, өмір сүру деңгейі және т.б. тәрізді көрсеткіштер
болуы мүмкін.
Индикативтік жоспарлау нарық экономикасының жағдайы мен
мемлекеттік реттеу әдістерінің бүкіл әлемде кең тарауы үшін ең
қолайлы болып таьылады.
Бақылау мен талқылау сұрақтары
1. ЭМР-дің негізгі құралдарын анықтандар. Оларға сипаттама
беріңіздер.
2. Жүйелі-кешенді және бағдарламалақ-мақсатты тәсілдің мәні неде?
3. Стратегиялық жоспарлаудың қажеттілігі немен шартталады?
4. Жанама және тікелей экономикалық реттеуіштер немен
ерекшеленеді?
5. Индикативтік жоспарлау директивтік жоспарлаудан немен
ерекшеленеді?
6. Шетелдік жоспарлаудың сіздерге белгілі тәжірибесі туралы айтып
беріңіздер.
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа