close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

код для вставкиСкачать
МАЗМҰНЫ
Кіріспе ................................................................................................................3-4
І бөлім. Меншік құқығының жалпы түсініктері.
1.1 Меншік құқығының ұғымы мен түрлері...............................................5-6
1.2 Меншік құқығының субъектілері..........................................................6-8
1.3 Меншік құқығының объектілері..........................................................9-11
ІІ бөлім. Меншік құқығының мазмұны, меншік құқығы туралы жалпы
ережелер.
2.1 Меншік құқығының мазмұны мен жүзеге асырылуы....................12-16
2.2 Меншік құқығы туралы жалпы ережелер........................................17-18
2.3
Қазақстан
Республикасында
меншік
құқығының
даму
кезеңдері............................................................................................................18-19
2.4 Меншік құқығын субъективтік мағынада анықтау.........................19-21
Қорытынды..........................................................................................................22
Пайдаланған әдебиеттер....................................................................................23
Қосымша
2
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі : Қазақстан Республикасындағы меншік
құқығы жөніндегі нормативтік ережелердің азаматтық –құқықтық дәтүр
аясында туындағаны сөзсіз. Әйтседе сырқы сипат тағы белгілі бір тарихи
себептерге қатысты өзіндік ерекшелігі де болады. Меншік құқығы меншіктің
өзі сияқты қоғамдық өмірде негізгі орнының бірін алады. Меншіктік
қатынастарды нормативтік реттеу Қазақстан Республикасында мемлекеттің
қалыптасуының бүкіл кезеніңде жүрді. Бұл курстық жұмысымда меншік
құқығы саласындағы азаматтық заңдар
мен дорториналық ережелері
генезисінің басты ерекшелігіне топталу. Осылайша зетрреу біздіңше меншік
туралы заңдардың даму деңгейін түсінуге ықпал етіп, басты теориялық және
іс жүзіндегі проблемаларды анықтауға, оларды шешу жолдарын айқындауға
мүмкіндігін береді.
Қойылған мақсатқа жету үшін зерттеудің басты екі
бағытын ерекшелеуге болады. Бірінші меншік құқығы туралы неғұрлым
жалпы нормативтік және доктриналық ережелерді ағылшын – саксон және
роман
-герман құқықтық жүйесінде қарастыру. Жалпы құқықты елдерде
меншік құқығы нақты мүлікпен және дербес мүлікпен байланысты негізгі
заңдар механикалық дехотомия төңірегінде болатыны айтарлықтай мазмұнға
ие. Қазақстан Республикасы Конституциясының 6-бабында 1999 жылғы
Парламенттік «меншік» заң жобаларының негізінде меншікті иелену және
оған қкілдік жүргізу тек қана атқарушы органдардың құзыретінде екендігі
анық. Сондықтан жұмыста меншік құқығы генезисін тұтас ұарастырып сол
кезедегі азаматтық заңдылықтың кадификациясы мен осы саладағы
цефилистік
доктринаның
негізгі
ерешеліктерінің
сипаттамасы
қарастырылады.
Курстың жұмыстың мақсат – міндеті: біздің Қазақстан Республикасы
тәуелсіздік жолында көптеген жетістіктерге жетті, мемлекетіміздің саяси –
экономикалық жағдайы, ахуалы, Қазақстан тарихы дами бастады, оның
ішінде тауар – ақша қатынастары және қатысушылардың теңдігіне
3
негізделген өзге де мүліктік қатынастар, сондықтан мүліктік қатынастарға
байланысты мүліктік емес жеке қатынастар қарастырылады.
Сонымен аша келгенде, менің тақырыбым « Азаматтардың меншік
құқығы» туралы жалпы мағұлмат беру.
Азаматтардың меншік құқығың пайда болу жағдайына байланысты
иеленудің
жеке
экономикалық
ұжымық
түрлері
болады.Азаматтардың
меншігі
категория ретінде жеке меншіктенудің барлық түрлерін
қамтиды, яғни тақырыпты аша келгенде, меншік құқығы дегеніміз –
субъективті тұғалық мағынада азамат құқығымен заң нормалары арқылы
танылады және қорғалатын өзіне тиесілі мүлікті өз қалауынша иеленуі,
пайдалануы және билік етуі.
Дерек көздері:
 Қазақстан Республикасының азаматтық құқығы. Төлеуғалиев, 1 том.
 Қазақстан Республикасының азаматтық кодексі. Жалпы және ерекше
бөлім. 2004ж.
 Қазақстан Республикасының конституциясы. 30.08.1995.
 Азаматтық құқық. (1том). М.К.Сүлейменов, Ю.Г. Басин. Алматы 2003ж
 Салыстырмалы құқықтану негіздері. С.А. Табанов.
Алматы «Жеті
жарғы» , 2003ж.
Әдебиеттерге шолу :
Мен курстық жұмысты жазу барысында
ғалымдардың әдебиеттерімен нормативтік-құқықтық актілерді пайдаландым.
Курстық жұмыстың құрылымы:
курстық жұмыс кіріспе, екі
тараудан, қорытынды, пайдаланған әдебиеттер, қосымшадан тұрады.
әдеб шолу.
4
I бөлім. Меншік құқығының жалпы түсініктері.
1.1 Меншік құқығының ұғымы мен түрлері.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 26-бабы мен Азаматтық
кодекстін 191 бабына сәйкес азаматтардың меншік құқығы азаматтардың
жеке меншігі түрінде көрінеді. Жеке меншік - тұлғаның, жекеленген
аызаматтардың меншігі.
Азаматтардын меншік құқығының пайда болу жағдайына баланысты
иеленудің - жеке және ұжымдық түрлері болады.Ал оның жеке түрі екі
жолмен жүзеге асады: а) пайда түсіруді көздемей, дене
және рухани
қажеттілікті қанағаттандыру үшін болатын экономикалық қызметтің меншік
түрі: ә) пайда түсіруге бағытталған жеке меншік.
Жеке кәсіпкерлік - азаматтардың тауарларға (жұмысқа,қызметке)
сұранымды қанағаттандыру арқылы пайда немесе жеке табыс табуға
бағытталған
ынталы
қызметі.
Кәсіпкерлік
қызметі
кәсіпкерлердің
атынан,оның тәуекел етумен және мүліктік жауапкершілігімен жүзеге
асырылады.
Кәсіпкерлік қызметін ұйымдастыру түріне орай жеке кәсіпкерлік заңды
тұлға
құрылумен,сондай
-
ақ
заңды
тұлға белгілерінің
болмауына
байланысты заңды тұлғаны құрмай - ақ жүзеге асады.
Азаматтардың
жеке
меншігіндегі
мүліктерді,егер
заңда
өзгеше
көзделмесе,біріктіруге болады. Онда мүлік бір мезгілде бірнеше адамның
иелігінде болып, әрқайсысыны үлесі айқындалады не айқындалмай - ақ бола
береді, оны былайша айтқанда, үлестік меншік және бірлескен меншік деп те
атайды.
Азаматтардың
меншіктенудің
меншігі
экономикалық
категория
ретінде
жеке
барлық түрлерін қамтиды. Азаматтық құқық азаматтың
мүлікке меншік қатыстылығын, оны иеленуін, пайдалануын және билік етуін
реттейлі және бұл мүлікті қорғауды жүзеге асырады. Осындай меншік
қатнастарын
реттей
нормаларының
жүйеге
келтіретін
жиынтығы
5
азаматтардың меншік құқығын құрайды, бұл мағынадағы меншік құқығы
болып табылады. Меншік құқығы субьективті тұлғалық мағынада азамат
құқығының заң нормалары арқылы танылатын және қорғалатын өзіне тиесілі
мүлікті өз қалауынша иеленуі, пайдалануы және билік етуі.
Иелену құқығы дегеніміз мүлікті іс жүзінде иеленуді жүзеге асыруды
заң жүзінде қамтамасыз ету.
Пайдалану құқығы дегеніміз мүліктен оның пайдалы табиғи қасиеттерін
алудың, сондай ақ пайда, кіріс, өсім, жеміс, төл алу және өзге нысандарында
болуы мүмкін.
Билік ету дегеніміз мүліктің заң жүзіндегі тағдырын белгілеуді заңмен
қамтамасыз етілуі.
1.2 Меншік құқығының субьектілері.
Меншік құқығының субьектісі жеке тұлға болып табылады. Бірақ ол
жалданған
жұмысшы,
жеке
кәсіпкер,
заңды
тұлғаның
кәсіпкер
құрылтайшысы қатысушы түрінде,яғни әрқилы рөлдерде көріне береді.
Азамат
озіңнің үлесін қосу арқылы мемлекеттік емес заңды тұлғаны
қалыптастырады. Азаматтар ғана толық серіктестіктің қатысушылары және
сенім серіктестігіндегі толық серіктер бола алады (Азаматық Кодекстің 58бабы, 3 тармағы). Азамат меншік иесі ретінде көбіне көп жеке кәсіпкердің
рөлінде болады.
Заң жеке кәсіпкерлікті жеке және бірлескен кәсіпкерлікке бөледі. Жеке
кәсіпкерлік бір адамның меншік иелігіндегі мүліктің дербес базасына
енгізіледі,
сондай - ақ ол оған заң бойынша пайдалануға,
белік етуге
құқылы.
Бірлескен кәсіпкерлік бір топ адамның ортақ меншігіндегі мүліктерден
құралады, демек әрқайсысы өзінің үлесін ортаға салады, сондай - ақ олар
сол мүлікті бірлесіп пайдалану, билік ету құқықтарына ие болады.
Бірлескен кәсіпкерлік жалпы бірлескен меншік (жұбайлардың бірлескен
6
жалпы меншігі), шаруа қожалықтарының ортақ меншігі, жекешелінген
тұрғын үйге деген немесе оның ортақ меншігіндегі үлесті меншігі негізінде
жүзеге асырылады.
Бірлескен кәсіпкерліктің нысандары мынадай болады:
1) ерлі - зайыптылардың бірлескен ортақ меншігін жүзеге асырылатын ерлі зайыптылардың кәсіпкерлігі;
2) шаруашылық қожалығы немесе бірлесіп тұрғын үйді жекешелендіру
негіздерінде жүзеге асырылатын отбасылық кәсіпкерлік;
3) жай серіктестік, бұл орайда кәсіпкерлік қызмет меншіктің ортақ үлесіне
сәйкес жүзеге асырылады.
"Жеке кәсіпкерлік туралы" заңың 9 - 10 баптарына сәйкес, егер азамат
өз мүлкін айналымға салатын болса, онда меншік иесі ретінде жеке
кәсіпкердің меншігі екі жағдайда болуы мүмкін: а) кәсіпті тіркеуді талап
етуді; ә) кәсіппен тіркеусіз шұғылдана беру. Заң азамат - кәсіпкердің тіркеуге
байланысты қызметін нақты
айқындайды. Жолдамалы қызметкерлердің
еңбегін тұрақты пайдаланатын кәсіпкерлер, кәсіпкерлік қызметтен түсетін
жылдық жиынтық табысы Қазақстан Республикасының заң актілерінде
көрсетілген салық салынбайтың жылдық жиынтық табыс мөлшерінен асатын
жеке кәсіпкерлер міндетті түрде мемлекеттік тіркеуден өтуге тиіс. Осы
аталған жеке кәсіпкерлер тіркеуден өтпесе, оның қызметіне тыйм салынады.
Заңды тұлға құрмай - ақ кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырушы
азаматтар мемлекеттік тіркеуден өзі барып өтуге тиіс және жеке кәсіпкер
ретінде ол тұрғылықты жері бойынша аумақтық салық органында есепке
тұруы қажет. Азаматтық кодекстің 19 - бабы бойынша олардың мемлекеттік
тіркеуді өз бетімен жасауына рұқсат етілмейді ("Жеке кәсіпкерлік туралы"
заңың 9 - бабы). Мемлекеттік тіркеу туралы куәлік беру кәсіпкерлік қызметті
заңды тұлға құрмай - ақ жүзеге асыратын азаматты жекелеу тәсілі болып
табылады. Егер жеке кәсіпкер лицензиялауға тиісті қызметті жүзеге асырса,
оның осындай қызметті жүзеге асыруға құқық беретін лицензиясының болуы
7
міндетті. Лицензия "Лицензиялау туралы" заңда белгіленген тәртіппен
беріледі.
Жеке кәсіпкер жалдамалы еңбекті пайдаланып, кәсіпкерлік қызметті
жүзеге асыруға құқылы, ол бұл ретте өзінің жұмысшылармен еңбек шартын
немесе жалға беру шартың жасамайды. Бұл орайда қолданылып жүрген
заңдарға сәйкес азаматқа оның еңбегі арқылы түскен табыстың бір бөлігі
тиесілі болады. Азамат меншік иесінің келісімімен өзі жалданып істейтін
серіктестікке салыс сала алады, сөйтіп, бұл серіктестіктің тапқан табысын
салған салымының көлеміне орай алады. Еңбек шарты бойынша жалданған
жұмыскерге еңбек заңының нормылары қолданылады.
"Жеке кәсіпкерлік туралы" заңың 9 - бабы 3 - тармағына сәйкес азамат
өзінің кәсіби мемлекеттік тіркеусіз жүзеге асыра алады, яғни кәсіпкерлік
қызметпен айналысу үшін субьект құқығын алу талап етілмейді. Заңда
көрсетілгендей, мемлекеттік тіркеу туралы куәліктін болмауы кәсіпкерлік
қызметті жүзеге асыру үшін кедергі болып табылмайды. Сөйтіп, кез келген
жеке
тұлға
заңымен
тыйым
салынбайтын
жағдайда
кәсіпкерлікпен
шұғылдануға құқылы. Өз қызметің мемлекеттік тіркеусіз жүзеге асырушы
жеке кәсіпкердің өз мәмілелер жасасқан жағдайда өзінің кәсіпкер еместігіне
сілтеме жасауға құқығы жоқ ("Жеке кәсіпкерлік туралы" Заңың 9 - бабы 4 тармағы).
Заң
жеке
кәсіпкердің
өз
атынан
кәсіпкерлік
қызметпен
айналысатындағын, құқықтар мен міндеттерді алып, оларды жүзеге
асыратындығын бекітеді. Сөйтіп, азамат өзінің кәсіпкерлік қызметіне
байланысты мәмілелер жасаған кезде, егер мәміле жасау жағдайының өзінең
анық туындамаса, өзінің жеке кәсіпкер ретінде әрекет жасайтыңдығын
көрсетуі тиіс. Мұндай көрсетудін болмауы жеке кәсіпкерді тәукел етуден
және жеке кәсәпкердің өз міндеттемелері бойынша жауаптылығынан
босатпайды ("Жеке кәсіпкерлік туралы" Заңың 25 - бабы).
8
1.3 Меншік құқығының обьектілері.
1.
Қазақстан
Республикасының
Конституциясында"Қазақстан
Республикасының азаматары заңды түрде алған қандайда болсын мүлкін
жеке меншігінде ұстай алады",- деп көрсетілген.
Азаматтық кодекстін191- бабы 2 - тармағына сәйкес азаматтарға немесе
заңды тұлғаларға тиесілі бола алмайтын жекелеген мүлік түрлерінен басқа
кез - келген мүлік жеке меншікте болуы мүмкін. Жеке меншікте болатын
мүліктін саны мен құны шектелмейді.
Азаматтық
құқықтардың
обьектілірі
Азаматтық
кодекстін
3
-
тарауында реттелген. Азаматтардың меншік құқығын шектеу тек заңмен
жүзеге асырылады, оған мыналар қатысты: а) азаматтардың меншік құқығын
алуға немесе пайдалануға жарайтын мүліктердін аясын шектеу; ә) осы
мүліктің саны мен құнының белгілері бойынша шектеу; б) мұндай шектеу
әдетте жер учаскесінің аумағын белгілегенде қолданылады; в) арнайы заң
құжаттарында көрсетілген шектелер. Мәселен, берілеуге рұқсат етілмейтін
теңіз порттары мен айлақтар және тағы басқа айтуға болады. Бір ескеретін
жағдай, кез - келген мүлік азаматтардың меншік құқығының обьектісі бола
алады, біз олардың мейлінше маңызды деп аталатындарына ғана тоқталамыс.
2."Жер туралы" заңның 2 - бабына сәйкес жер құқық обьектісі болып
табылады, яғни жерге жеке меншік азаматтардың меншігі түрінде болады
("Жер туралы" заңның 15 - бабы 2 - тармағы). Сонымен, жер азаматтық
айналымға енеді екен, сондықтанда жер қатынасы мүліктік қатынасқа
жатады. Мысалы, 33 - бабына сәйкес жер учаскесінің меншік иелері жердің
бүлінуіне байланысты жұмыстар жүргізу кезінде топырақтың құнарлы
қабатын алуға, пайдалануға және сақтауға бағытталған шаралар жүргізуге
міндетті. Демек, топырақтын құнарлы қабаты бөлек алынған кезде дербес
құндылыққа ие болады екен. Бұл арада топырақтың мұндай құнарлы бөлігін
өз мағынасынан гөрі материалдық ерекшеліктерге ие болады, өйткені, ол
пайдалану кезінде минералдық тынайтқыштармен тынайтылап, өнімділігн
9
артырады, яғни ол меншік құқығынын дербес обьектісі ратінде көрінеді.
"Жер туралы"заңның 18 - бабына сәйкес азаматтардың жеке
меншігінде өзінің мақсатына сәйкес үйлер мен ғимараттарды қамтуға
арналған желерді қоса алғанда, құрылыс салуға берілген немесе өндірістік
және өндірістік емес, оның ішінде тұрғын - жайлар, үйлер, ғимараттар және
олардың кешендері салынған жер учаскелері бола алады.
Жеке меншікке берілетін жер учаскелерінің көлемі Қазақстан
Республикасының "Жер туралы" заңның 35 - бабымен реттеледі. Осы бапта
азаматтардың
меншігіне
ақысыз
берілетін
жер
учаскесінің
көлемі
анықталған: ауылдық жерде жеке қосалқы шаруашылық жүргізу үшін суарылмайтын жер 0,25га суармалы жер - 0,15га тұрғын үй құрылысың салу
немесе қамтамасыз ету үшін - 0,10га бау - бақша және саяжай үшін - 0,12га.
Жер учаскелерінің ен көп берілетін көлемі жергілікті атқару органдары
арқылы жергілікті жағдайды ескере отырып жүзеге асырылады.
Жеке меншікке берілетін жер учаскесінің көлемі,егер заңмен тыйым
салынбайтын болса,онда қала салу мен жобалау -техникалық құжаттарға
сәйкес жер бөлу жөніндегі тәртіппен айқындалады.Бұл орайда азаматтарға
берілетін жер учаскесі,оның ішінде шетел азаматтары да бар,Қазақстан
Республикасы Үкіметінің 1996жылы 8мамырда қабылданған"Жер меншікке
берілетін немесе мемілекеттің пайдалануына берілетін жерге ақы төлеу
мөлшерін
бекіту
туралы"қаулысына
сәйкес
жүзеге
асырылады.
Қорғаныс,ерекше күзетілетін табиғат аумақтарының орман және су
учаскелері,елді мекендер жерлеріндегі жалпы пайдаланудағы жерлер,бау-бақша және сайажай құрылысынан басқасы,жеке меншікте бола алмайды
(Заңның18 - бабы, 2 -тармағы).
3.Азаматтардың меншік обьектісінің маңызды түрінің бірі тұрғын-жай
болып табылады."Тұрғын үй қатынастары туралы"Заңға сәйкес азамат,егер
заң актілерінд өзгеше көзделмесе,Қазақстан Республикасы аумағының қай
жерінде тұратындығына қарамастан,жеке меншігіне заңды түрде тұрғын үй
10
сатып ала алады.Бұл орайда бір азаматтың меншігіндегі тұрғын үйлердің
саны мен көлеміне шек қойылмайды.1)үйдің бір бөлігін салу; 2)сатып алуөсату, айырбастау, сыйға тарту, өмір бойы күтіп ұстау,шартымен алып қою
мәмілелері мен заңдарға қайшы келмейтін басқа да азаматтық- құқықтық
мәмілелер жасау; 3)тұрғын үйді мұраға немесе құқықтың әмбебап түрде
ауысуы ретімен алу; 4)жалға алушының мемлекеттік тұрғын үй қорының
үйінде әлі өзі тұратын тұрғын үйді немесе тұрғын жайды жекешелендіру
(сатып алу немесе тегін алу) жолымен меншігіне алуы; 5)тұрғын үйді
(тұрғын
үй-құрылыс)кооперативті
мүшесінің
тұрғын
үй-жай
үшін
пайдалануының бүкіл сомасын төлеуі; 6)шарттық міндеттеме,соның ішінде
азаматтың үй салуға өз қаражатымен немесе еңбегіне қатысуы туралы шарт
негізінде тұрғын үй-жайды меншікке беру; 7)заңды тұлғалардың мемлекттік
емес меншік нысанына негізделген тұрғын үйді сату не тегін беру жолымен
өз қызметкерлерінің немесе өзге азаматтың меншігіне беруі; 8)мемлекеттік
немесе заңды тұлғаның мемлекеттік меншік нысанына негізделген тұрғын
үйді эаңда белгіленген шарттармен өз қызметкерінің не өзге адамның
меншігіне беруі; 9)жеке меншікте болған тұрғын үйдің бұзылуы немесе
күштеп алынуы салдарынан тұрғын үйден айырылуының өтемі ретінде
тұрғын үй беру; 10)Қазақстан Республикасының заң актілерінде тыйым
салынбаған
басқа
да
негіздер
бойынша
("Тұрғын
үй
қатынастары
туралы"Заңның 12-бабы).
Қазіргі кезде бағалы қағаздар азаматтық құқықтардың обьектілерінде
кеңінен танымал. Олар азаматтардың меншік құқықтарының обьектілері
болып
есептеледі
(Азаматтық
Кодекстің
ерекшеліктері
арнайы
заң
актілерінде көрсетілген).
11
ІІ бөлім. Меншік құқығының мазмұны, меншік құқығы
туралы жалпы ережелер.
2.1 Меншік құқығының мазмұны мен жүзеге асырылуы.
Азаматтардың меншік құқығы дегеніміз,оны өзіне тиесілі мүлікті
иелену,пайдалану және оған билік ету өкілеттігі болып табылады. Азамат өз
қалауынша өз мүлкіне қатысты кез-келген қатынасты жасай алады
(Азаматтық Кодекстің 188-бабы). Сонымен заң меншік иесінің өз өкілеттігін
жүзеге асырудың жалпы бағытын айқындап береді. Жеке кәсіпкер, егер заңда
өзгеше көзделмесе,кәсіпкерлік қызметтің кез-келген түрін жүзеге асыруға
құқылы ("Жеке кәсіпкерлік туралы" Заңның 13-бабы). Жеке кәсіпкерлік
азаматтың өзінің иелігіне жататын меншік және басқа құқықтар негізінде
жүзеге асады, сол құқықтар арқылы әлгі мүліктерді иеленіп, пайдаланып,
оған билік етеді.
Азаматтар
заңға
сәйкес
құрырылысты, мекен-жайды,
өзінің
қарамағындағы
ғимараттарды,
сондай-ақ көп пәтерлі үйдегі пәтерін
кәсіпкерлік қызмет мақсатында жалға беруге құқылы.
Кәсіпкерлік істің бір бөлігі, не ол тұтастай сатып алу-сату,кепілдік,
жалға беру және басқа келісімдер обьектісі бола алады, мұның өзі оның
құқықтарының бекітілуі, өзгеруі және тоқтатылуына байланысты келеді.
Өзіндік кәсіпкерлікті бір азамат меншік құқығы бойынша өзіне тиесілі
мүлік негізінде, сондай-ақ мүлікті пайдалануға және оған билік етуге жол
беретін өзге де құқыққа байланысты дербес жүргізе алады. Егер заңда өзгеше
көзделмесе, жеке кәсіпкер сатуға арналған тауарларын кез-келген жерде, кезкелген әдіспен сата алады.
Азамат, кооператив мүшесі кооперативпен шығатын жағдайда өзінің
жарнасын қайтаруды және басқа төлемдерді төлеуін талап етуге құқылы
("Өндірістік
кооперативтер
туралы"Жарлықтың
13-бабы).
Кооператив
мүшесіне жарнаны немесе басқа да мүлікті беру жылдың аяғында,
бухгалтерлік есеп-қисап қорытындысымен жүзеге асада. Кететін кооператив
12
мүшесінің келісімі бойынша оған төленетін төлем заттай берілуі де мүмкін.
Жердің меншік иесі азамат меншік құқығына тән үш құқықты: еркін
иелену, пайдалану және билік ету құқықтарын еншілейді. "Жер туралы"
Заңда бұл өкілеттіктер нақтыланған. Заңның 19-бабына сәйкес учаскесінің
меншік иесі заң актілерінде өзгеше көзделмесе, жер учаскесін мемлекеттік
органдардың қандай да болсын рұқсатын алмай-ақ, өз қалауы бойынша
иелену,пайдалану және билік ету құқығын жүзеге асырады. Азамат-меншік
иесі өзінің жер учаскесімен заң актілерінде тыйым салынбаған кез-келген
мәмілелерді жасауға, атап айтқанда, жер учаскесін уағдаластық баға
бойынша сатуға, шаруашылық серіктестігінің жарғылық қорына жарна
ретінде енгізуге, кепілдікке беруге, сыйға және мұра етіп қалдыруға құқылы.
Жер учаскесіне меншік құқығы басқа адамға мәміле жасаған сәттегі барлық
ауыртпалығымен қоса берілелі. Азамат, жер учаскесінің меншік иесі жер
учаскесін уақытша пайдалану туралы шарттың негізінде жер учаскесін
пайдалануға беруге құқылы.
Жер учаскесін уақытша пайдалануға беру туралы шарт жалға беру,
жалдау шарты (жалға алушымен) немесе өтеусіз пайдалану туралы шарт
(өтеусіз пайдаланушымен) нысанында жасалады.
Жер учаскесі жеке меншікте және ортақ меншікте бола алады. Жер
учаскесі қанша дегенмен азаматтық құқықтың обьектісі болғаннан соң
қозғалмайтын мүлік ретінде оған Азаматтық кодекстің меншік туралы
еркжелері кеңінен қолданылады (Азаматтық Кодекстің 11-бабы). Жер
учаскесіне ортақ меншіктің-үлестік және бірлескен деген екі түрі болады.
Азаматтық кодекстің 240-бабы 1-тармағына сәйкес мүліктің меншік
иесі болып табылмайтын, бірақ өзінің жеке қозғалмайтын мүлкіндей он бес
жыл бойы, не өзге мүлікті кем дегенде бес жыл адал, ашық және ұдайы
иеленген азамат ол мүлікке меншік құқығын(иелену мерзімін)алатын болса,
бұл институт жер учаскесі қозғалмайтын мүлік болғандықтан жер учаскесіне
де қолданылады.
13
Меншік құқығынан бас тарту-азамат немесе заңды тұлға өзіне тиесілі
мүлікке меншік құқығынан бас тарта алады,бұл жөнінде ол жариялайды,не
бұл мүлікке қандай да болсын құқықтарын сақтау ниетінсіз озінің мүлікті
иеленуден,пайдаланудан және оған билік етуден шеттейтінін айқын
дәлелдейтін басқа да әрекеттер жасайды. Меншік құқығынан бас тарту осы
мүлікке
басқа
тұлға
меншік
иесінің
құқықтары
мен
ніндеттерін
тоқтатуғаәкеліп соқтырмайды.
Меншік иесі мүлкінен ақы өндіріп алу-меншік иесі міндеттемелері
бойынша мүліктен ақы өндіріп алу, егер шарта өзгеше көзделмесе, сот
тәртібімен жүргізіледі. Ақы өндіріліп алынатын мүлікке меншік иесінін
меншік құқығы заңдарда көзделген тәртіп бойынша меншік құқығы көшетін
адамның алып койылған мүлікке меншік құқығы пайда болған кезден бастап
тоқтатылады.
Меншік құқығына ие болу негіздері.
1. Егер шартта немесе заңдарда өзгеше көзделмесе, жаңа затқа меншік
құқығы оны дайындаған немесе жасаған тұлғаға тиеді.
2. Меншік иесі бар мүлікке меншік құқығына басқа адам сатып алу –сату,
айырбастау, сыйға тарту немесе осы мүлікті иеліктен айыру туралы
өзге мәміленің негізінде ие болуы мүмкін. Азамат қайтыс болған ретте
оған тиесілі мүлікке меншік құқығы өсиетке немесе заңға сәйкес
мұрагерлік бойынша басқа адамдарға көшеді.
3. Көзделген реттермен тәртіп бойынша тұлға меншік иесі жоқ мүлікке,
меншік иесі белгісіз мүлікке не меншік иесі бас тартқан немесе өзге
негіздер бойынша ол меншік құқығын жоғалтқан мүлікке мншік
құқығын алуы мүмкін.
4. Тұтыну (тұрғын үй, құрылыс, саяжай, гараж немесе өзге) кооперативтің
мүшелері, жарна жинақтауға құқығы бар, пәтер, саяжай, гараж және
кооператив осы адамдардың пайдалануына берген өзге де үй-жай үшін
өзінің үлестік жарнасын толық төлеген басқа да адамдар аталған
14
мүліктің меншік құқығына ие болады.
Иесіз заттар.
1. Меншік иесі жоқ немесе меншік иесі белгісіз зат не меншік иесі оның
меншік құқығынан бас тартқан зат иесіз болып табылады.
2. Егер меншік иесі бас тартқан заттарға меншік құқығын алу туралы,
олжа туралы қараусыз жануарлар туралы, және қазына туралы
ережелер
теріске
шығармаса,
иелену
көнелігіне
сәйкес
иесіз
қозғалмалы заттарға меншік құқығы алынуы мүмкін.
3. Иесіз қозғалмайтын затарды олар табылған аумақтағы қаладағы аудан,
облыстық, аудандық маңызы бар қала, кент, ауыл округ әкімі
апаратының мәлімдеуі бойынша қозғалмайтын мүлікті мемлекеттік
тіркеуді жүзеге асыратын орган есепке алады. Коммуналдық меншікті
басқаруға уәкілдік берілген орган иесіз қозғалмайтын заттарды есепке
алған күннен бастап бір жыл өткеннен кейін бұл затты коммуналдық
меншікке түсті деп тану туралы талап қойып сотқа жүгіне алады.
Коммуналдық меншікке түскен мүлікті есепке алу, сақтау, бағалау, одан
әрі
пайдалану
және
сату
жөніндегі
жұмыстарды
ұйымдастыруды
коммуналдық меншікті басқаруға уәкілетті орган жүзеге асырады.
Мемлекеттік меншікке түскен мүлікті есепке алу, сақтау, бағалау, одан
әрі пайдалану және сату тәрібін Қазақстан Республикасының Үкіметі
белгілейді.
Сот шешімі бойынша коммуналдық меншікке түсті деп танылмаған
иесіз қозғалмайтын зат оны тастап кеткен меншік иесінің иелігіне,
пайлануына және билік етуіне қайта қабылдануы, не иелену мерзіміне орай
меншікке алынуы мүмкін.
Олжа.
1. Жоғалған затты тауып алушы бұл туралы оны жоғалтқан адамға немесе
заттың меншік иесіне не оны алуға құқығы бар өзіне белгілі басқа
адамдардың біреуіне дереу хабарлауға және табылған затты оған
15
қайтаруға міндетті.
2. Егер табылған затты алуға құқығы бар адамның өзі немесе оның тұрған
жері белгісіз болса, затты тауып алушы олжа туралы ішкі істер
органдарына немесе қаладағы, аудандық маңызы бар қала, кент, ауыл
округ әкімінің апаратына мәлімдеуге міндетті.
3. Затты тауып алушы оны өзінде сақтауға не ішкі істер органдарына
тапсыруға құқылы тез бұзылатын затты немесе сақтауға кететін
шығындар оның құнына сәйкес келмейтін затты тауып алушы түсім
сомасын растайтын жазбаша дәлелдемелер алып, сата алады.
Затты тауып алушы оның жоғалтқаны немесе бүлдіргені үшін өзінің
жасыру ниеті болған немесе өрескел абайсыздық жасаған ретте ғана және сол
заттың құны шегінде жауапты болады.
4. егер олжа туралы ішкі істер органдарына мәлімдеген кезден бастап
алты ай өткенше жоғалған затты алуға заңды құқығы бар адам
анықталмаса және затқа өзінің құқығы туралы оны тапқан адамға не
милицияға немес жергілікті атқару органына мәлімделмесе, затты
тауып алушы оған меншік құқығын алады. Егер затты тауып алушы
тапқан затын меншігіне алудан бас тартса, ол коммуналдық меншікке
өтеді.
5. Затты тауып алушы және оны алуға заңды құқығы бар адамға қайтарып
беруші ол адамнан, ал зат коммуналдық меншікке өткекн ретте –тиісті
жергілікті атқару органынан затты сақтауға, өткізуге, сатуға байлансты
қажетті шығындарды және затты алуға заңды құқығы бар адамды
табуға кеткен шығындарды өтетіп алуға құқылы.
6. Затты тауып
алушы затты алуға заңды құқығы бар адамнан зат
құнының отыз пайызы мөлшерінде сыйақы алуға құқылы.
Егер
табылған зат оны алуға заңды құқығы бар адам үшін ғана құңды болса,
сыйақының мөлшері тараптар есептеп шығарған баға бойынша
белгіленеді.
16
2.2 Меншік құқығы туралы жалпы ережелер.
Меншік құқығы, меншіктін өзі сияқты қоғамдық өмірде негізгі
орыннын бірін алады. Меншік қатынасын нормативтік реттеу Қазақстан
Республикасында
мемлекеттіктің
қалыптасуының
одан
кейін
КСРО
құрамында болып, тек 1991 жылы ғана тәуелсіз мемлекет болды.
Республикада меншік құқығы туралы нормативтік актілер айтылған
мемлекеттердегі қалыптасқан ағымға бағынышты еді. Осы тарауда меншік
құқығы
саласындағы азаматтық заңдармен даму деңгейн түсінуге ықпал
етіп, басты теориялық және іс жүзіндегі проблемаларды анықтауға, олардын
шешу жолдарын айқындауға мүмкіндік береді.
Қойылған мақсатқа жету үшін зерттеудің басты екі бағытың
ерекшелуге болады. Біріншісі - меншік құқығы туралы неғұрлым жалпы
нормативтік және доктриналық ережелерді ағылшын - саксон және роман герман құқық жүйесінде қарастыру. Бүгінгі таңда құқықтық дамыған екі
түрін, яғни қазіргі басты екі жүйеге сәйкес келетін нормативтік - соттық және
нормативтік заңнамалық құқық жайлы сөз етуге болады.
Учо Маттеи меншік құқығының жалпы құқық жүйесінен мына басты
ерекшелігін бөліп қарастырады. Ең алдымен, ағылшын тілдес елдердің
құқықтық
қауымдастығының өкілдері "Меншік" ұғымын кен мағынада
түсініп, ол мазмұны бойынша экономистер қолданатың "Меншік құқығы"
түсінігіне жақын болады. Соның нәтижесінде бұл категория құқықтың әр
алуан саласын қамтиды, ал римдік құқық дәстүрінде оның ерекшелігі айқын
сақталып, оны бірде - бір осы заманғы цивилисит меншік құқығына
жатқызбас еді. Мысалы акционерлік капитал мен жалға беруді сақтандыруға
қатысты туындайтын қатынас жалпы құқық пен меншік құқық ұғымына
жатқызылады.
Жалпы құқықты елдерде меншік құқығы нақты (жылжымайтын)
мүлікпен және
дербес (жылжитың) мүлікпен байланысты негізгі заңды
техникалық дихотомия төнірігіндегі болатыны айтарлықтай мәнге ие. Бұлай
17
бөлу бір - біріне өзгеше аталған меншік түрлерінің қорғау тетігінің дамуымен
сипатталады. У. Маттеи кейбір қатысушылықтың болғанына қарамастаң,
жылжымалы
және жылжымайтын мүлік институттары бір - бірінен
ажыратылған және ерекшеленген меншік құқығының аспекті түрінде бола
отырып, қазіргі танда құқықта бөлек екі саланы құрайтынын атап өтеді.
У. Маттеиннің пікірінше
құрлықтын құқық үшін меншік құқығын
нормативтік реттеудің бөлек әлденеше, жалпы заңдылықтары бар. Ол,
біріншіден, заттың құқықтық бірлік теориясы. Ұлы француз революциясы
кезінде меншік иесінің құқығы күші феодализімге тән сипатта ажырату өріс
алады. Менщік иесі құқығы күшінің шектелген саны белгілі бір ауқымнын
шықпауға, әрі бағаланбауға тиіс болды, ал меншік иесінің меншікке қатысты
құқығы болса, тар ауқымда қатан түрде шектеліп отырды. Екіншіден, жеке
басты еркіндігі ұғымынан туындайтын табиғи құқықты "байланыстырғыш"
ретінде байқалады. Жеке адамның меншікке егемендігі мемлекеттің
өктемдігіне қарсы неғұрлым тиімді тосқауыл ретінде қарастырылды.
Мемлекеттің шексіз билігін шектеуді, аңғарту, рационалдық және саяси
ойдың
жаратыстану
-
құқықтық
мектептері
өркениетті
қоғамның
институттық негізі ретінде қабылдады. Маттеи азаматтық құқықтың осы екі
негізгі ережесі бойынша жалпы құқыққа сын тұрғысында қарама.
2.3 Қазақстан Республикасында меншік құқығының даму кезеңдері.
Қазақстан Республикасында меншік құқығы жөніндегі нормативтік
құқықтық ережелердің азаматтық - құқұқтық дәстүр аясында туындағаны
сөзсіз, әйтседе сыртықы сипатағы белгілі бір тарихи себептерге қатысты
өзіндік ерекшелігі де болды. Зерттеудің екінші бағыттың мақсаты - Қазақстан
Республикасының құқықтық жүйсіндегі меншік құқығың дамытудың кейбір
ерекшелігіне талдау жасау. Ол мына кезеңдерге бөлінген:
1) революцияға дейнгі кезең - ХІХ ғасырдың екінші жартысынаң 1917
жылды қоса;
18
2) кеңестік кезең - 1917 жылдан басталып, ХХ ғасырдың 80
жылдарының соңы;
3) кеңестен кейінгі кезең 80 - жылдардың соңынын кейін;
Революцияға дейнгі кезеңнің басты ерекшелігіне меншік құқығының
либералды құрылымын жасауға талпынысты жасасуға болады. Оған қоса,
бұл кезең үшін, осы саладағы белгілі дәрежеде тұжырымдалған заң
доктринасының болуы тән. Екінші кезең азаматтық құқыққа, атап айтқанда,
меншік құқығына жария құқыққа тән елементтер мен заң құрылымдарының
енуімен
ерекшеленеді.
Сол
себепті
азаматтық
құқықты
бір
қатар
зерттеушілер атап өткендей сала ретінде кешенді түрде сипаттағанда болады.
Біздіңше, бұл ықпалға көбінесе меншіқ құқығы түсті, өйткені осы құқық
институтының
нормалары
мүліктік
қатынастың
тұрақтысы
ретінде
бағаланады.
Үшінші кезең шартты түрде кеңестең кеінгі кезең деп аталып, меншік
құқығы
туралы
ережелердің
өтпелі
сипатымен
ерекшеленеді.
Бұл,
мәселен,1994 жылға Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің
нормалары жеке құқықтық құрылымдармен бірге кеңестік кезеңнің меншік
құқығының заң құрылымдарын қамтумен байқалады. Демек азаматтық
заңдар мен құқықтық кешенділігі жайлы сөз қозғағымен, оның мазмұны
кеңестік кезеңмен салыстырғанда зат құқығын заңдастыруға байланысты
өзгеше болады. Соңдықтаң азаматтық заңдарды қамтудың бұл кезеңі бөлек
қарастырылуы қажет.
2.4 Меншіқ құқығын субьективтік мағынада анықтау.
Меншіқ құқығын субьективтік мағынада анықтайтың болсақ, ол меншік
иесіне өзіне тиесілі мүлікті иемдену, пайдалану және билік етуді өз еркімен
және өз мүддесі үшін осы мүлікке қатысты заңға және өзге де құқықтық
актілерге қайшы келмейтін әрі басқа тұлғалардың құқығымен заң жүзінде
қорғалатың мүдделерін бұзбайтың, сондай - ақ оның шаруашылық билігі
19
саласына күллі үшінші тұлғалардың араласуын болдырмау мүмкіндігін заң
жүзінде қамтамасыз етуін тиянақтайды. Ұсынылған анықтамаларға мұқият
салыстармалы
талдау
оқулық
авторларының
қарастырылып
отырған
құбылысты түсінудін қызықты ерекшелігін атап өтуге болады. Ол жоғарыда
атап өтпек экономикалық категория ретіндегі меншік пен заңды категория
ретіндегі меншіктін таңғажайып ұқсастығы. Аталған түсініктін екеуі де
меншік иесінің негізгі құқығы - иемдену, пайдалану және билік етуден
құралады. Екі жағдайға да меншік иесінің өзіне тиесілі мүлкіне билігі тағы
басқа секілді белгі бар. Ал анықтармалардың
өзара айырмашылығының
сипаты шамалы ғана, ол негізінен, авторларынын меншік құқығынын
субьективтік мағынада, заңды билік, заңды құқық тағы басқа белгілерін
ендірумен байланысты. Ұсынылған анықтамалардың ұзақтығыда көніл
аудартады.
Батыстың дамыған елдеріндегі меншік құқығы түсінігіне көз қарасты
нақты екі топқа бөлуге болады. Біріншісі - құрылықтың құқық мектебінің
өкілдері, оның негізінде Ежелгі Римнің меншік құқығы туралы ілімнің басты
қағидалары ашылады;екіншісі-ағылшын-саксон,басқаша айтсақ ағылшын,американ құқығы мектебінің өкілдері.Әр мектеп өкілдерінің көзқарастарын
тікелей талдау барысында,негізі туралы тоқталатын боламыз.
ХХ
құқығы
ғ.
В.Кариннің
түсінігін
ізбасары
шығарып,оның
А.Оноре"толық","либералды"меншік
мазмұнынын
меншік
иесінің
мәлім"триадасынан"емес, тіпті он бір құқығымен алады: 1) Иемдену құқығы
яғни затқа түбегейлі физикалық бақылау. Егер затқа физикалық тұрғыда
иелік етілмесе, иелік метафизикалық
тұрғыда қабылданады, не болмаса
басқа тұлғалардың оны қайсыбір ретте пайдалану құқығын жоққа шығаруын
ретінде түсінеді; 2) Пайдалану құқығы яғни затты жеке пайдаланц, ол кейінгі
екі ережені қамтымайды; 3) Басқару құқығы, яғни затты алдын - ала жеке
пайдаланудан және оның басқа тұлғаға пайдалануға рұқсат етуден игілікке
жұмсау; 4) Табыс құқығы яғни затты алдын - ала жеке пайдаланудан және
20
оның басқа тұлғаға пайдалануға рұқсат етуден игілікке жұмсау; 5) Затты
иеліктен шығару, тұтыну, ысырап ету, өзгерту немесе жою құқығы; 6)
Қауіпсіздіқ құқығы, яғни элекпропряцияға қарсылық; 7) Затты беру билігі; 8)
Мерзімінің белгілембеу, яғни меншік құқығының мерзімсіздігі; 9) Залалды
пайдалануға тиым салу, яғни затты басқалар үшін зиянды түрде пайдалануды
болдырмау міндеттілігі; 10) Өндіріп алу түріндегі міндеттілік, яғни парыз
төлемі ретінде затты тартып алу мүмкіндігі; 11) Меншік иесінің бұзылған
құқығыңың
қалыпына келтіруді реттейтін ережелердің болуы меншік
құқығыңың осындай түсінігі күллі кемелденген құқықтық жүйелерге ортақ
деп санайды.
21
Қорытынды.
Азаматтардың меншік құқығың жүзеге асыру шексіз бола алмайды.
Мысалы, азаматтарыдың жеке меншігіне берілген жер учаскелерінің
шектеулі көлемін аңықтауда айтарлықтай шектеушілік бар ("Жер туралы"
Заңның 19 бабы). Сондай - ақ ондай жағдай тұрғын үй меншігіне де қатысты
("Тұрғын үй қатынастары туралы" Заңның
18 - бабының 2 - тармағы).
Меншік иесінің өз өкілеттігін жүзеге асыруы басқа тұлғалармен мемлекеттің
құқықтарын және заңмен қорғалатын мүдделерін бұзбауға тиіс. Құқықтар
мен заңды мүдделерді бұзушылық басқа нысандарымен қатар, меншік
иесінің өзінің монополиялық және өзгеде басымдық жағдайын пайдаланып
қиянат жасауынан көрінуі мүмкін зардаптарға жол берілмеу шараларың
қолдануға міндетті.
Конституцияның 6 - бабының 2 - тармағында меншік қоғам игілігіне
қызмет етуге тиіс делінген. Сондықтанда меншік иесі өз құқығын жүзеге
асыру кезінде мүмкін болатын азаматтар мен айналадағы ортаға залалдың
алдың алып, одан сақтанудың шараларын жасауға тиіс.
Заң азаматқа белгілі бір дәрежеде міндеттер жүктейді. Мәселен, жеке
кәсіпкер өзі өндірген өнімдердің сапасына жауап береді, оған жұмысы мен
көрсететің қызметі жатады.
Заң жер және тұрғын үй меншік иелері үшін, сондай - ақ азамат
кәсіпкерлер үшін тұтастай міндеттер ауқымын көлдене тартады. Айталық, ол
лицензия алуда (кәсіпкерлік қызметтің жекелеген түрлеріне), жер учаскесің
бөлуде, арнайы су пайдаланудажәне тағы басқаларда айқын көрінеді. Азамат
міндетінің елеулі бір бөлігі оның міндетемелік қатынастарына қатысуынан
байқалады
(шарт
жасасу
ерешелігі,
өз
клиенттері
алдыңдағы
жауапкершілікпен орындау өзгешеліктері.
22
Пайдаланған әдибиеттер.
Нормативтік -құқықтық актілер.
1) Қазақстан Республикасының Конституциясы 30.08.1995жыл
2) Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі. Жалпы және Ерекше
бөлім. 2004жыл.
Негізгі әдебиеттер:
1)Азаматтық құқық (І том). М.К. Сүлейменов, Ю.Г. Басин. Алматы, 2003жыл.
2) Салыстырмалы құқықтану негіздері. С.А. Табанов. Алматы"Жеті
жарғы",2003жыл.
3) Құқық негіздері. Баккулов.С.Д.
4) Қазақстан Республикасының Азаматтық құқығы. Төлеуғалиев, 1 том.
Қосымша әдибиеттер:
1) Гражданское право - 2 том.
2) Гражданское право России. 1996 год.
3)
Комментарии
Гражданскому
праву
Республики
Казахстан
Сулейменова.1998год
4) Учебник гражданского право. Москва,1995 год.
Мерзімдік басылымдар:
Заң газеті: 22 тамыз 2003жыл.
30 шілде 2003 жыл.
Юрист: 18 маусым 2002жыл.
23
Қосымша.
№1 Қосымша.
Меншік құқығының
мазмұны
Иелену
Пайдалану
Билік ету
24
№2 Қосымша.
Меншік құқығының
түсінігі
Субьективтік мағына
Обьективтік мағына
Меншік құқығы
Нақты
(жылжымайтын)
мүлік
Дербес
(жылжитын)
мүлік
25
№3 Қосымша
Меншік құқығын алу негіздері
Бастапқы негіздер:
- жанадан жасалып жатқан
қозғалмайтын мүлікке
меншік пада болуы;
- өңдеу;
- иелену мерзімі;
- олжа;
- қараусыз жануарлар;
- меншік иесінен алынған
мүлікті иелену.
Туынды негіздер:
- мүлікті тәркілеу;
- жекешелендіру;
- реквизициялау;
- жер учаскесін алып қоюға
байланысты қозғалмайтын
мүлікті иеліктен айыру;
- күтімсіз ұсталған мәдени
және тарихи қазыналар
сатып алынған ретте.
26
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа