close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

код для вставкиСкачать
“ҚАРА ЖӘШІК” ІШІНДЕГІ ЖҰМЫС
Сабақтағы оқыту үшін бағалау
Пол Блэк пен Дилан Уильям өздерінің «Қара жәшік ішінде» атты көпке танымал
мақаласында қалыптастырушы бағалауды жақсарту оқушылардың үлгерімін артыратынын
көрсетті. Төменде олар әріптестерімен бірлесіп мұғалімдерге өздерінің жұмыс әдістерін
өзгертуге, ал оқушыларға өздерінің мінез-құлықтарын өзгертуге көмектескен, сол арқылы
әр тарап оқу үшін өз жауапкершілігін түсінген жоба туралы әңгімелейді.
Пол Блэк, Кристина Хэррисон, Клэр Ли, Бетан Маршалл және Дилан Уильям
1998 жылы «Қара жәшік ішінде» атты мақала журнал бетінде пайда болды1. Содан
бері біз «Сыныпта бағалау арқылы оқытудың стандарттарын арттыру» атты мақалада
берілген мақсаттарға қол жеткізу үшін қажетті практикалық кезеңдер туралы көп нәрсе
білдік.
«Қара жәшік ішінденің» бірінші тарауында біз үш сұраққа жауап бермек болдық.
Бірінші, қалыптастырушы бағалауды жақсартудың оқытудың стандарттарын
арттыратындығының қандай да болмасын дәлелдері бар ма? Жауап нығыз ИӘ болды,
қорытынды бірнеше елдердің зерттеушілері жариялаған 250-ден астам мақалаларға
жасалған шолуға негізделген болатын2. Тек білім берудегі кейбір жобаларда ғана
стандарттарды арттырудың қажеттілігі туралы тұжырымды қолдайтын, күшті дәлелді
базалары болды.
Бұл сұраққа құптайтын жауап алынғандықтан, екінші сұрақ туындады: Қай
бағытта жылжу керектігінің дәйекті дәлелі бар ма? Бұл жолы да қолжетімді фактілерге
қарап, анық ИӘ деген оң жауап алдық, сонымен қатар жағдайды толық бейнелейтін бұл
жауап басты үш проблеманы анықтап берді: 1) мұғалімдер оқытуда қолданатын бағалау
әдістері оқушының оқуға деген ынтасын арттыруда тиімсіз, 2) белгі қою арқылы бағалау
тәжірибесі оқушының жеке тұлға ретінде жетілуіне емес, бәсекелестікке ерекше мән
берілуіне алып келеді және 3) бағаға берілетін түсініктемелер әдетте балаларға, әсіресе
нашар үлгеретін, яғни «қабілетім» жоқ, сондықтан оқи алмаймын деп санайтын
оқушыларға кері әсер етеді.
Пол Блэк – Лондон Патшалық колледжінің Кәсіби оқыту және білім
департаментінің еңбек сіңірген профессоры, Кристина Хэррисон сонда
жаратылыстану ғылымдарының мұғалімі болып істейді. Клэр Ли – Уоркшир
графтығы мұғалімдер кеңесінің кеңесшісі. Бетан Маршалл – Лондон Патшалық
колледжі Педагогикалық факультеті Кәсіби оқыту және білім департаментінің
ағылшын тілі мұғалімі. Дилан Уильям – Білім саласындағы тестілеу қызметі
Оқыту мен оқуды зерттеу орталығының (Принстон, Нью Джерси) директоры.
Олар Медуэй мен Оксфордшир графтығының жергілікті білім беру органдарына,
осы жобаға тікелей қатысқан мектептерге, әсіресе өздеріне сондай зор
жауапкершілік артқан мұғалімдерге алғыстарын білдіреді. Бұл мақалаға негіз
болған жұмыс Нафилад Қоры мен АҚШ-тың Ұлттық Ғылым Қорының қолдауымен
оқыту мен оқуды жақсарту мақсатында Стэнфорд университеті жанында
өткізілген Сыныптағы бағалау жобасының аясында өткізілген. Бірақ осы мақалада
айтылған
пікір авторларға
Дилан Уильям.
Қалай болған
күнде де, тиесілі.
үшінші 2004
сұрақжыл,
туындайды:
Қалыптастырушы бағалауды
қалай жақсартуға болатыны сипатталған материалдар бар ма? Бұл сұрақтың анық
жауабы жоқ еді. Материалдарда жақсартуға арналған көп идеялар ұсынғанына
қарамастан, онда мұғалімдерге осы идеяларды өздерінің сабақтарында қолдануға
мүмкіндік беретін тетіктер болмады. Біз мұғалімдер «бұл идеяларды іске асыруға
арналған өмірден алынған әртүрлі мысалдарға» мұқтаж деп шештік.
Саяхат: Мұғалімдермен бірге оқу
«Қара жәшік» ішіндегі жұмыс
1-бет
1998 жылдан бастап біз бірнеше бағдарламаны жоспарлап, іске асырдық, онда
Англиядан келген мұғалімдер тобы өздерінің сабақтарында инновациялық тәжірибелерді
дамытуға қолдау көрсетті. Ол үшін бірінші мақаладағы идеялар пайдаланды. Бұл әрекет
алғашқы ұсынысты толықтай растап, сонымен бірге көптеген жаңа практикалық дұрыс
жаңалықтарды ашуға түрткі болды. Сондықтан қазір біз сыныптағы бағалауды жақсарту
туралы дұрыс кеңес бере алатынымызға сенімдіміз.
«ПМОҚБЖ» жобасы
Қажетті зерттеу жұмысын жүргізу үшін бізге қосымша қызметпен айналысып,
тәуекелге баруға дайын мұғалімдер тобымен ынтымақтастық орнату қажет болды, сондайақ бізге олардың аудандары мен мектептерінің қолдауы қажет болатын. Nuffield қоры бұл
жобаны молынан қаржыландырды, соның арқасында біз Англияның оңтүстігіндегі
Оксфордшир мен Мэдуэй атты екі ауданды таңдап, олардың әкімшілігі мәселені түсініп,
бізбен ынтымақтастық орнатуға келісімін берді. Әр аудан үш орта мектепті таңдады:
Оксфордшир үш аралас мектепті таңдаса, Медуэй бір аралас мектепті, бір ер балаларға
және бір қыз балаларға арналған мектептерді таңдады. Әр мектеп екі жаратылыстану
ғылымы мұғалімін және екі математика мұғалімін таңдады. Біз әр мектептің
директорымен жоспарларды талқылап, 24 мұғаліммен бірінші кездесуді белгіледік.
Осылайша,
1999
жылы қаңтар айында
«Патшалық-Мэдуэй-Оксфордширдегі
Қалыптастырушы бағалау жобасы» (ПМОҚБЖ) (King’s-Medway-Oxfordshire Formative
Assessment Project - KMOFAP) пайда болды.
Жоба туралы барлық ақпаратты біздің «Оқыту үшін бағалау: Тәжірибеде қолдану»
атты кітаптан табуға болады3. Біздің алға қойған мақсатымыз зерттеу нәтижелеріне қол
жеткізу болды. Мұнда ұсынылған қорытындылар Патшалық колледждің командасы
сабақтарға қатысқаннан кейін алынған мәліметтер мен бақылауларға, барлық
мұғалімдердің кездесулерінің хаттамаларына, мұғалімдерден алынған сұхбаттар мен
олардың өздері жүргізген сауалнамаларға, оқушылар топтарымен өткізілген бірнеше
әңгімелерге негізделген. Басында біз жаратылыстану ғылымы және математика
мұғалімдерімен жұмыс істедік, соңынан зерттеу кеңейтіліп, жобаға сол мектептердің
ағылшын тілінің мұғалімдері және басқа мектептердің басқа пәндерінің мұғалімдері
шақырылған болатын.
Бүкіл әлемге тарату
Жобаның даму барысында біз осы мәселені басқа кеңесшілермен және
мұғалімдермен талқылау туралы көптеген ұсыныстарға жауап бердік. Нақты айтқанда, 5
жылдың ішінде осындай 400-ден астам әңгіме өткіздік. Олар барлық оқу пәндерін және екі
оқыту деңгейін: бастауыш және орта мектепті қамтыды. Бұдан басқа, кейбір бастауыш
мектептермен тұрақты ынтымақтастық орнатылды. Бұның барлығы біздің жалпы
қорытындыларымыз барлығы үшін өте пайдалы болады деген сенім тудырды, алайда
түрлі жастағы топтар мен оқу пәндері үшін кейбір маңызды тетіктер өзгеріп жатуы
мүмкін. Оның үстіне, Стэнфорд Университетінің тобы Патшалық Колледжбен бірлесіп
Калифорния мектептерінде осындай дамыту жобасын құру үшін Ұлттық Ғылым Қорынан
ақшалай қаражат алды. Осы қаржының арқасында жұмысымызды кеңейтуге мүмкіндік
алдық. Біз сондай-ақ жобаның басшы тобын құрған бірнеше үкіметтік ұйымдардың жеке
тұлғаларынан материалдық қолдау алдық, кеңес беріп, насихат жүргіздік, сол арқылы
Англия мен Шотландияның білім беру саясатының басты тақырыбы – оқыту үшін бағалау
екеніне көз жеткізуге көмектестік.
«Қара жәшік» ішіндегі жұмыс
2-бет
ОҚЫТУ ҮШІН БАҒАЛАУ
 Оқыту үшін бағалау – бұл басым міндеті оқыту мақсатын оқушыларды білім
алуға ынталандыратындай етіп құруды көздейтін кез келген бағалау. Сондықтан ол
әдеттегі бағалаудан ерекшеленеді, әдеттегі бағалау бірінші кезекте
құзыреттілікті растап немесе рейтинг жүргізу, бақылауға арналған. Мұғалімдер
мен оқушылар басқаларды не өзін бағалағанда түсініктеме ретінде пайдалана
алатын, болмаса өздері қатысатын оқыту үдерісін өзгерту үшін қолдана алатын
ақпарат берсе, бұндай бағалау қызметі оқуға көмектесе алады. Нәтижелері
расында да оқыту мен оқу қажеттілігін қанағаттандыру үшін қолданылса, мұндай
бағалау «қалыптастырушы бағалау» болмақ.
Оқыту барысындағы жетістік
Шетел ғылыми әдебиеттеріне жасаған шолуымызға сүйене отырып, тіпті олар
мемлекеттік міндетті тестілеудегі балдар сияқты көрсеткіштермен өлшенген күннің өзінде
де, күшті қалыптастырушы бағалау оқушылардың білімді игеру деңгейінің өсуіне жағдай
жасайтынына көзіміз жетті. Бізге белгілі болғаны, бастапқы кезеңде сыныпта және ұзақ
уақыт ішінде алуға болатын білімдердің деңгейінің кейбір көрсеткіштері болғаны
маңызды. Жобаға қатысқан әр мұғалім осы идеяларды жүзеге асыруда сыныпты өз қалауы
бойынша таңдайтын болғандықтан, біз әрқайсысымен мектепте қандай деректер алуға
болатынын талқылап, сондай-ақ әр мұғалім үшін «шағын эксперимент» жүргізу
белгіленді.
Көптеген мұғалімдер сыныпта оқушыларға білім алуға көмек беретін
диалогтерді жоспарламайды және өткізбейді.
Әр мұғалім өзі мен өзінің сыныбы үшін «нәтижелер өлшеуіші» қандай болатынын
өзі шешті. Оныншы сыныптағылар үшін, бұл – ұлттық мектеп бітіру емтиханын тапсыру
нәтижесінде алған бағалар (бұл емтихан орта мектепті аяқтау жөніндегі аттестат алу үшін
16 жаста тапсырылады). Сегізінші сыныптағылар үшін бұл – 14 жаста тапсыратын ұлттық
тестілеуде алған балдары немесе жеткен деңгейі. Қалған сыныптар үшін модуль бойынша
қорытынды бақылау жұмыстарының бағасынан бастап жылдық емтихан бағаларына дейін
түрлі бағалар пайдаланылды.
Жобаға қатысатын әр сынып үшін мұғалім салыстыратын екінші сынып таңдаған.
Кейбір жағдайларда бұл өткен жылдары (және кей жағдайда сол жылы) сол мұғалім сабақ
берген параллель сынып болған. Басқа жағдайларда біз басқа мұғалім сабақ беретін
параллель сыныпты пайдаландық немесе керісінше, онда сол мұғалім немесе басқа
мұғалім сабақ беретін параллель емес сынып таңдап алынды. Тестілейтін сынып пен
салыстыру үшін алынған сынып параллельді болмаған жағдайда біз «сапа» өлшеуішінің
көмегімен алғашқы білім деңгейіндегі болжамды айырмашылықтарды, мәселен, өткен
жылдардағы емтихан бағалары немесе басқа да қабілет өлшемдерін бақыладық.
Бұл дегеніміз әр мұғалім үшін жақсарту деңгейі әр түрлі тәсілдермен өлшенді деген
сөз. Мысалы, жобаға қатысатын оныншы сынып салыстырылатын сыныптан британ
оқушыларына арналған міндетті емтихандардың жарты балына озуы, ал басқа мұғалімнің
жобаға қатысатын сегізінші сыныбы оқу жылының соңындағы қорытынды емтиханда өзі
салыстырылатын сыныпты 7% озып шығуы мүмкін еді. Барлық нәтижелердің басын
қосып, тұтас бір қорытынды жасау үшін біз «әсердің стандартты мөлшерін» жалпы өлшем
бірлігі ретінде алуды ұйғардық. Оны есептеу үшін эксперименталды және салыстырмалы
топтардың балдары арасындағы айырмашылықты есептеп, содан соң ол санды стандартты
ауытқу мөлшеріне бөлдік (топтардың балдары арасындағы айырмашылықты өлшеу
шамасы).
«Қара жәшік» ішіндегі жұмыс
3-бет
Толық деректері болған 19 мұғалім бойынша әсердің орташа мөлшері шамамен 0,3
стандартты ауытқуды құрады. Барлық мектеп бойынша осындай жақсарту орын алса, бұл
мектепті ұлттық көрсеткіштер кестесінің төменгі деңгейінен орташадан жоғары деңгейіне
дейін көтерер еді.
Осылайша, жақсы оқыту мен тестілеуден алынған жақсы нәтижелер арасында
теңгерімді тапқан мұғалімдер біз ұсынған идеяларды пайдаланып, өзінің оқушыларының
үлгерімін шын мәнінде жақсарта алатыны түсінікті болды.
Өзгеріс қалай жүреді
Біз сыныптағы жұмыс туралы басты қорытындыларымызды төрт атаумен
шығардық: жауап алу, жіктеуге негізделген кері байланыс, өзара бағалау және өзін өзі
бағалау, жиынтық қорытындыларды білім беру құралы ретінде пайдалану. Келесі
беттерде келтірілген көптеген дәйексөздер педагогтер жазған мақалалардан алынған.
Кепілді құпиялылықты қамтамасыз ету мақсатында мұғалімдер мен мектептердің
бүркеншік аттары пайдаланылды.
Жауап алу
Көптеген мұғалімдер сыныпта оқушыларға оқуға көмек беретін диалогтерді
жоспарламайды және өткізбейді. Зерттеу көрсеткендей, сұрақ қойылғаннан кейін
мұғалімдер бір секундтай күтіп, содан соң жауап болмаса, басқа сұрақ қояды немесе ол
сұраққа өздері жауап береді4. «Күту уақытының» қысқа болуының салдарынан,
ойланбастан, жылдам жауап беруге болатын сұрақтардың, яғни жаттап алынған
фактілерді айтып беруге негізделген сұрақтардың ғана «күні туады». Демек, диалог
үстіртін деңгейде жүреді. Педагогтердің бірі өз ойын білдірді:
Мен жабық және ашық сұрақтар түріндегі әңгімеге көңілім толмады, ол менің
сабақты ойланбастан жүргізуімнің нәтижесі еді; мен дұрыс жауаптарды
қабылдауға еріне бастадым, кейде өзімді де, оларды да қинамау үшін, сыныптың
үнсіз отырғанын қалайтынмын... Егер «сұрақ-жауап» ойдағыдай өтпесе, мен
сұрақты ауыстыратынымды немесе оған өзім жауап беріп, болмаса бұл жауапты
«анағұрлым ақылды оқушылардан» алатынымды бәріміз біліп алдық. Сырттан
келген бақылаушы менің сабағымды көптеген ұйқылы көрермендер қоршаған шағын
топтың талқылауы түрінде көретін кездер де болды (әлі де бар ма екен?). –
Джеймс, Two Bishops мектебі.
Бұл мәселені «күту уақытын» ұлғайту арқылы шешуге болады. Бірақ көптеген
мұғалімдерге бұл қиынға соғады, себебі оларға орнығып қалған әдеттерді бұзуға тура
келеді. Олар өзгерісімен, оқушылар да өзгере бастайды:
Сұрақ берілгеннен кейін «күту уақытын» ұлғайту менің алғашқы сұрақ қойылған
соң бірден бірдеңені «қосқым» келіп тұратын әдетімді жою қиын екенін растайды.
Сұрақ қойылғаннан кейінгі үзіліс «азапты» болды. Бұндай «өлі» кезең оғаш болып
көрінгенімен, оған табандылықпен төздім. Ойлануға көбірек уақыт алған соң
оқушылар олардан ойластырылған жауап талап етілетінін түсіне бастаған
сияқты. Қазір, өзімнің жауап алу стилімді өзгерткен бірнеше айлардан соң
көптеген оқушылар қосымша ишарасыз-ақ (қажет болса) жауап беріп,
түсініктеме келтіретінін байқадым. – Дерек, Century Island мектебі.
Бір педагог сыныпта «сұрақ-жауап» түріндегі диалогті пайдалануды жақсарту
әрекетінің жалпы нәтижелерін былай шығарған:
Жауап алу
 Жалпы алғанда, менің сабақ оқыту стилім өзара іс-қимыл жасауға көбірек
негізделе бастады. Оқушыларға шешімді қалай табуға болатынын көрсетудің
«Қара жәшік» ішіндегі жұмыс
4-бет
орнына, оларға сұрақ қойылып, жауапты барлығы бірігіп талдауға уақыт
беріледі. Менің сегізінші жылымда (жетінші сынып) мақсатты сынып осы
әдіспен жұмыс істеуге әдеттенген. Мен бұл әдісті басқа топтармен жұмыс
істегенде көбірек пайдалануға тырысамын.
Қол көтерусіз
 Егер олар сұрақтың жауабын білсе, ерекше өтініш жасалмаса, оларға қол
көтерудің қажеті жоқ екенін біледі. Тіпті «Мен білмеймін» деген жауап болса да,
барлық оқушылар кез келген уақытта жауап бере алады деп болжанады.
Жағымды атмосфера
 Оқушылар қате жауап беруге қорықпайды. Олар дұрыс жауап сияқты қате
жауаптың да пайдасы болатынын біледі. Олар өз сыныптасына оның қате
жауабын талдауға көмектесуге қуанышты. – Ненси, Riverside мектебі.
«Күту уақытын» ұлғайту көптеген оқушыларға өз жауаптарының көлемін
ұлғайтып, талқылауға белсендірек қатысуға көмектесуі мүмкін. Жұмысқа барынша
тартуды күшейтудің тағы бір әдісі – мұғалім жауапты сұрардың алдында екі-үш минут
ішінде оқушылардан сұрақты жұп болып немесе ұжымдасып талқылауды сұрау. Бұл
тәсілдің арқасында мұғалімдер оқушылардың бастапқы білімдері туралы, сол білімдегі
қандай да болмасын кемшіліктер мен жалған түсініктер туралы көбірек біліп, өздерінің
алдағы қадамдарын оқушылардың тікелей қажеттіліктеріне бағыттай алады.
Бұндай өзгерістерді пайдалану фактілерді айқындауға бағытталған шектеулі
сұрақтармен жұмысты азайтып, балалардың назарын сұрақтардың түрлі функциялары мен
сапасына аударуды көздейді. Мәселен, «үлкен сұрақты»: сабаққа кіріспе бола алатын және
шағын топтарда немесе бүкіл сынып ішінде талдау жүргізуге түрткі бола алатын ашық
сұрақ немесе проблемалық жағдайдан шығудың шешімін табу туралы тапсырманы
пайдаланып көріңіз. Қалай болған күннің өзінде де бұл стратегия өнімді болу үшін бұл
тапсырманы орындау нәтижесінде алынатын екі жауап та, осы жауаптан кейінгі қадамдар
да болжаулы болуы керек. Жақсы сұрақ қою туралы идеялар мен тәжірибе алмасу
мақсатындағы мұғалімдер арасындағы ынтымақтастық өте пайдалы. Сұрақтардың өздері
сабақтың маңызды бөлігіне айналады, себебі бұл сұрақтардың оқушылардың оқуына
ықпал етіп, оны дамытатындай етіп құрылып, пайдаланылуы басты назарда болады.
Төменде осы жөнінде бір мұғалімнің пікірі келтірілген:
«Мен орта буындағы топты таңдап, шын мәнінде оларға қоятын сұрақтарымның
түрлері туралы ойлана бастадым: олар бір сөзден тұратын жауап талап ете ме;
олар нені тексереді – оқушының білімін бе, әлде түсінігін бе; мен сыныпқа
жауапты ойлауға жеткілікті уақыт беремін бе; дұрыс жауапты тез аламын ба;
оқушыдан өзінің жауабын түсіндір деп сұрадым ба; қате жауап алғанда өзімді
қалай ұстадым? Бұл туралы ойлауды қойғанда, мен сабақтың мазмұны мен
барысын құру үшін олардың жауаптарын пайдалану арқылы қыздарды оқыту
тәжірибесін өзгерте алатынымды сезіндім. – Гвен, Waterford Мектебі.
Тиімді жауап алу да оқушылардың әңгімесіне мұғалімнің жоспарланбай
араласуының маңызды аспектісі болып табылады. «Сен неге солай ойлайсың?» немесе
«Сен оны қалай түсіндіре алар едің?» сияқты қарапайым сұрақтар сабақта өзара ісқимылға жетелейтін ықпалды күш, сонымен бірге олардың жұмысына бірден түсініктеме
беру арқылы оқушыларға тереңнен ойлауға түрткі болатын баға жетпес мүмкіндік болып
табылады.
Мұғалімдердің тәжірибесіне негізделген жұмыста пайдалы болатын басты
кеңестер:
 Сұрақтарды құруға көп күш салу қажет. Бұл сұрақтар оқушылардың сын
тұрғысынан ойлау дағдыларын дамытуға ықпал етуі қажет.
«Қара жәшік» ішіндегі жұмыс
5-бет

Оқушыларға сұрақты жан-жақты ойлауға мүмкіндік беру үшін «күту уақытын»
бірнеше секундқа ұлғайту қажет, сондай-ақ әр оқушыда қойылған сұраққа өзінің
жауабы бар және ол әңгімені қолдай біледі деп күтілу керек. Сол жағдайда дұрысы
болсын, қатесі болсын, барлық жауаптар оқушылардың тақырыпты түсінуін
дамыту үшін пайдаланылады. Негізінен жауап алудың мақсаты жай ғана жауап алу
емес, сұрақты терең түсінуін дамыту болып табылады.
 Одан кейін орындалатын тапсырмалар терең мағыналы болуы керек, өйткені олар
оқушыларға өзінің түсінігін дамытуға мүмкіндік береді.
Сонымен, сұрақ қойғандағы жалғыз мақсат мұғалімге қажет немесе оқушылар
ойлануға тиіс ақпарат алу болып табылады. Тәжірибе көрсеткендей, бұндай өзгерістер
орын алғанда, оқушылар оқу үдерісіне мейлінше белсенді қатысып, оқу негізінен олардың
жылдам дұрыс жауап беру қабілетінен емес, өз ойларын жеткізуге дайын болып, өздерінің
пікірлерін қорғай білуіне байланысты екендігін түйсінді. Мұғалімнің рөлі де ақпаратты
жай ғана жеткізуден, оқушылар айтқан идеяларды дамыту үдерісін басқарушыға дейін
өзгереді.
Жіктеуге негізделген кері байланыс
Оқушыларға олардың ауызша және жазбаша жұмыстарына қатысты айтылған пікір
сыни сипатта болады. Зерттеу эксперименттерінен көрініп отырғандай, егер түсініктеме
беру түрінде пікір білдірілсе, бұл оқытуды жетілдіруге ықпал етеді, ал сандық балл немесе
баға алу керісінше кері әсер етуі мүмкін, себебі оқушылар бағаның алдындағы
түсініктемелерге көңіл аудармайды5. Мұғалімдер бұндай нәтижелерге қайран қалуда,
алайда кейбіреулері баға қоюдан бас тартып, бұндай жағдайларда оқушылардың өзінің
жұмысын жақсартуға бағытталған істері анағұрлым өнімді деген тұжырымды растап отыр.
Көптеген мұғалімдерді балл немесе баға емес, түсініктеме жазылған жұмыстарын
алғанда оқушылар қандай жағдайда болатыны толғандырады. Дегенмен, бұл мектеп
саясатына қайшы келуі мүмкін:
Менің баға қою тәжірибем мектеп саясатына сәйкес келетін баға қойылып,
мақсаттары жазылған түсініктеме беруден бастап, тапсырма берілген
түсініктеме жазуға дейінгі жолдан өтті. Баға қойылмаған жағдайда оқушылар
мақсаттармен, түзетулермен анағұрлым өнімді жұмыс істейді. Клэр (Ли) егер
тапсырмаға түсініктемелермен бірге баға да қойылған болса, оқушылар
түсініктемелерді оқуға өте аз уақыт жұмсайтынын бірнеше рет көрген екен.
Қазір өзім таңдаған сыныпта мен мынадай жұмыс тәртібін орнаттым:1) баға
қойылмайды, тек түсініктеме беріледі; 2) ненің жақсы жасалғанын, ал нені әлі де
пысықтау қажеттігін көрсететін түсініктеме беру; 3) қосымша тапсырманы
келесі бағалағанға дейін орындауға болатын көлемде беру. – Нэнси, Riverside
мектебі.
Оқушылар бұны қалай қабылдар деген бастапқы қорқыныш негізсіз екен, тіпті атааналар мен мектеп инспекторлары да жылы қабылдады. Шынымен, оқушыларға
түсініктеме беру ата-аналарға белгілі бір балл немесе баға не үшін қойылғанын түсінуге
тынысқанша, оқу мәселесіне көбірек көңіл бөлуге мүмкіндік береді. Қазір біз үй
тапсырмасын бағалауға кетіретін мұғалімдердің күшін басқаға аударуға болады деп
санаймыз. Балл немесе баға оқушыларға олардың жұмысын қалай жақсарту керектігін
айтпайды, сондықтан бұл тәсілдің олардың білімін арттыруға ықпалы болмайды.
Бастапқыда түсініктеме беру көп күш қажет етеді, себебі мұғалімдерге өздері
айтатын түсініктеменің сапасын қадағалау керек. Тиімді түсініктеме беру туралы идеялар
мен тәжірибе алмасу мақсатында орнаған мұғалімдер арасындағы ынтымақтастық өте
пайдалы, бұл тәжірибе кері байланысты жиі қолдануға әсер етеді. Қалай десекте,
оқушылар оларды алдағы жұмысында басшылыққа алатын болса, түсініктеме
оқушылармен кері байланыс орнатудың тиімді құралы болмақ.
«Қара жәшік» ішіндегі жұмыс
6-бет
Алғашқы біліктілікті арттыру семинарынан кейін оқушыларға барынша мазмұнды
пікір беру үшін жұмысты бағалаудың басқа амалын қолданып көргім келді.
Оқушылар менің түсініктемеме назар аударғандығын білу үшін әрдайым барлық
жұмыстарды қайталап қарай бермеу үшін, олардың менің түсініктемеме
реакциясын бақылаудың қарапайым тәсілін пайдаланып көруді ұйғардым. Мен 8сыныптағы әрбір оқушымның дәптерлерінің соңғы парағында түсініктеме парағын
жүргіздім. А4 көлеміндегі парақтың сол жақ бөлігі менің түсініктемелеріме, ал оң
жағы оқушыларға арналды, онда олар олардың жұмысты істегендігін көруге
болатын парақтарға сілтеме жасайды. Түсініктемелер шын мәнісінде маңызды
бола бастады, ал жұмысты тексеруге мен бір сағаттай ғана уақыт жұмсаймын. –
Сиан, Cornbury Estate мектебі.
Түсініктемелерге назар аударудың көп жолдарын кездестірдік. Кейбір мұғалімдер
ұпай мен баға қоюды мүлде тоқтатса, кейбіреулері бағаны оқушылардың дәптерлеріне
емес, өздерінің жеке журналдарына қоя бастады, өзгелері ұпай мен бағаны оқушылар
мұғалімнің ескертпелерін орындағаннан кейін қоя бастады. Кейбір мұғалімдер өздерінің
жұмысқа қатысты жақсы түсініктеме бергеніне көз жеткізуге көп уақыт жұмсап қойып,
содан кейін жіберіп алған уақыттың орнын толтыру үшін олар басқа жүмыстарды
бағаламайды, немесе аптасына бір рет дәптерлердің бір бөлігін ғана тексереді, болмаса
оқушыларды сол жерде орындалуы тиісті тапсырмаларды тексеруге тартады.
Сабақтағы белгілі бір уақыт бөлігін жұмыстың таңдап алынған бөлігін көшіріп
жазуға арнау маңызды тәсіл болып саналады. Осылайша мұғалімнің қолдауымен
түсініктемеге көңіл аударылады. Мұндай тәжірибе оқушылардың сыныптағы және үй
жұмысындағы тапсырмаларға көзқарасын өзгертуі мүмкін.
Жобаға қатысушы мұғалімдер пайдалы түсініктеме құруға талпыныс жасаған
кезде, олардың көпшілігі оқушыларға берген тапсырмаларын қайта құру қажет екенін
түсінді. Олар көптеген тапсырмалардың оқушының тақырыпты түсінген/түсінбегенін
анықтау үшін пайдалы екенін, ал бірқатар тапсырмалар көп жағдайда ақпарат беруге
бағытталғандығын анықтады. Сондықтан кейбір жаттығулар алынып тасталып,
қалғандары өзгертіліп, жаңадан жақсартылған тапсырмалар қосылды.
Тұтастай алғанда, мұғалімнің түсініктемелерін жақсартуға бағытталған басты
идеяларды былайша жинақтауға болады:
 ауызша жауап алумен қатар жазбаша тапсырмалар да оқушыларды дамытуға ықпал
етіп, оқып жатқан тақырыбының маңызды тұстарын түсінетінін көрсетулері тиіс;
 түсініктемелер ненің жақсы орындалғанын, нені жақсарту керектігін және оны
қалай жақсартуға болатынын көрсетуі тіис;
 оқушылардың түсініктемеге қатысты әрекет етуі бүкіл оқу үдерісінің бір бөлігі
ретінде көзделуі тиіс.
Бұл жердегі басты қорытынды мұғалімнің пікірі оқушыларды ойлануға
мәжбүрлеуге тиіс деген қорытынды болып табылады, тек сол жағдайда ғана ол тиімді
болмақ. Мұндай реформаларды жүзеге асыру мұғалімдер мен оқушылардың жазбаша
жұмыстарға деген көзқарасын өзгертуі мүмкін, оқушылардың жұмысын бағалау бәсеке
немесе бірдеңенің қорытындысын шығару сияқты сипатта болмай, негізінен білім алу
барысындағы ерекше сатыға айналады.
Өзара бағалау және өзін өзі бағалау
Оқушылар алда тұрған мақсаттың мәнін түсініп, оған қол жеткізу үшін не істеу
қажет екенін анықтай алған жағдайда ғана олар оқу мақсатына қол жеткізеді. Сондықтан
оқу барысында өзін өзі бағалаудың маңызы зор6. Оқушыларының бойында өзін өзі
бағалау дағдыларын дамытуға талпынған көптеген мұғалімдердің аңғарғаны: бұл реттегі
ең бірінші және ең күрделі мәселе – оқушыларды өз жұмысы туралы мақсат қою
тұрғысынан ойлануға мәжбүрлеу. Олар бұны қалай істеу керек екенін түсінгеннен-ақ, өз
«Қара жәшік» ішіндегі жұмыс
7-бет
жұмыстарына шолу жасай бастайды, сол арқылы оны өздері орындап, өздері бақылай
алады. Басқаша айтар болсақ, оқушылар метатанымдық деңгейде жұмыс істеу қабілетін
дамытады.
Құрбы-құрдастарын бағалау өзін өзі бағалаудың маңызды бөлігі болып табылады.
Құрбы-құрдастарын бағалаудың пайдалы екендігінде сөз жоқ, себебі оқушылар өз
жұмысына қатысты айтылған құрбыларының пікіріне құлақ асады. Ал оны мұғалім айтқан
болса, олар оқушыға сондай әсер етпеуі мүмкін. Құрбы-құрдастарымен бірге жұмыс істеу
де маңызды, себебі пікір алмасу оқушы күнделікті өмірінде қолданатын тілде жүреді,
сонымен қатар оқушылар мұғалімнің және емтихан алушының рөлін ойнай отырып білім
алады7. Бір мұғалім оқушының өз құрбы-құрдастарын бағалау туралы пікірімен бөлісті:
Өз жұмысына баға беріп (талқылау мен нақты нұсқау беру арқылы) бағалаған
сияқты, оқушылар басқаның жұмысын да бағалайды. Олар бұны үлкен адамдарша
ойланып істейді, бұл сөзсіз пайдалы тәжірибе болды. Оқушылар келесі сабақтың
басында сыныптас құрбылары үй тапсырмасын тексеретіндігін біледі. Сондықтан
барлығы үй тапсырмаларын жақсы орындайтын болды, тек сирек жағдайда ғана
үй жұмысын істей алмағандар кездесті. Олар өз сыныптастарының бірін оны
тексеруді сұрайтын болғандықтан, жақсы орындалған жұмыстары үшін
мақтаныш сезінді. Жауаппен келіспесе, ол бойынша ортақ келісімге келгенге дейін
мұқият, ашық талқыланады. – Элис, Waterford мектебі.
Мұғалімнің түсініктемесінің соңғы сөйлемінде басты мағына жатыр: оқушылар
түсініктемені түсінбеген кезде, олар мұғалімнен емес, өзінің құбысынан сұрайды. Оның
үстіне, бұл тәжірибе құрбы-құрдастарын бағалау ауыртпалығын оқушыға салуға
болатындығымен құнды. Мұғалім тыныш қана бақылап, болып жатқан жағдайға қарай
тиісті шаралар қабылдап отырады.
Біз құрбы-құрдастарын бағалауды жиі өткіземіз – бұл тәжірибенің өте пайдалы
екендігін айтқым келеді. Тақырып бойынша көптеген түсініксіз жайттар
анықталып жатады, үй тапсырмасын қарастырғанда соларды талқылаймыз. Одан
кейін мен сыныпты аралап оқушылармен жеке-дара әңгімелесе отырып, өзара
бағалауға көшемін. - Роуз, Brownfields мектебі.
Алайда, өзін өзі бағалау мұғалім өз оқушыларына, әсіресе үлгерімі нашар
оқушыларға осы дағдыны дамытуға көмектескен жағдайда жүзеге асады. Ол айтарлықтай
уақыт пен іс-тәжірибені талап етеді.
Балалар мен істеңдер деп сұраған істі орындау дағдыларын игермеген. Меніңше,
бұл ұзақ мерзімді жоспарда анағұрлым тиімді болмақ. Алайда бұл іске уақыт
бөлсеңіз, ол өзін ақтап шығады. Оның балаларды жауапкершілікті сезініп, ісқимылында дербес болуға ықпал ететін күші бар. – Том, Riverside мектебі.
Қарапайым және тиімді идея – оқушыларға «бағдаршам» түстерін пайдалану, өз
жұмысын жасыл, сары немесе қызыл түстермен бағалау тиісінше жақсы, орташа немесе
шамалы түсіндім дегенді білдіреді. Бұл белгілер оқушылардың өзіне берген бағасын
хабарлаудың қарапайым амалы болып табылады. Содан кейін оқушылардан өз пікірін
құрбы-құрдастарына ашық айтуды сұрап, өзара бағалау мен өзін өзі бағалауды
байланыстыруға болады. Бұлай байланыстыру олардың дағдыларын дамыту үшін қажет,
ал бұл екі тәсілді бір-бірінен бөлу өзін өзі тиімді бағалау дағдысын қалыптастыруға жол
ашады.
Тағы бір жолы, алдымен оқушылардан жұмыстың белгілі бір кезеңінде өз
кестелерімен – «бағдаршам» түстерімен белгілеп отыруды сұрауға болады, соңында
жұмыс үшін жасыл, сары немесе қызыл түс қойғанын көтеру арқылы көрсетіп бағалайды.
«Қара жәшік» ішіндегі жұмыс
8-бет
Мұғалім «жасыл» немесе «сары» түстер бірлесіп бір-біріне проблеманы шешуге
көмектесуі үшін оларды жұпқа біріктіре алады. Ал «қызылдар» тобы өздерінің үлкен
ақаулықтарын жою үшін мұғаліммен «топтасады». Топтық жұмыс тиімді болу үшін
оқушыларға оның барысында өздерін қалай ұстау керек екенін түсіндіру керек, соның
ішінде олардың бойына басқаларды тыңдай білу және барлығын кезекпен істеу сияқты
дағдыларды сіңіру қажет.
Оқушылардың пәнді түсінуге қатысты ойлары да алдағы сабақтарды жоспарлауда
қолданылуы мүмкін, олардың түсініктемелері мұғалімге қай салаға көбірек көңіл аудару
қажет екенін анықтауға көмектеседі. Жаңа тараудың басында оқушылардан «бағдаршам»
түстерінің көмегімен өткен тарау бойынша қорытынды тестіге баға беруді сұраңыз: сары
мен қызыл түстер жоспарлау кезінде басымдықтарды белгілеуге көмектесе алады. Бұл
тәжірибе сыныптағы жұмысты жақсартуға бағытталған мынадай тұжырым жасауға ықпал
етті:
 Білім берудегі кез келген жетістіктерді бағалау критерийлері оқушылар үшін айқын
болуы керек, себебі оларда өздерінің жұмыстарының мақсаттары туралы және оны
ойдағыдай аяқтау үшін не қажет екендігі туралы анық түсінік болу керек. Бұндай
критерийлер абстрактілі болуы мүмкін, бірақ түсінікті дамытуға бағытталған
тапсырмаларды құрғанда нақты мысалдар пайдалануы қажет.
 Оқушыларға құрбыларын бағалау жұмысының ерекшеліктері мен осы жұмыс
кезіндегі ынтымақтастық дағдыларын үйрету керек, өйткені бұл жұмыс шынымен
маңызды және қатарластарын бағалау өзін өзі бағалауда шыншыл болу дағдыларын
дамытуға көмектеседі.
 Оқушылар оқудағы мақсаттарын үнемі жадысында ұстап, осы мақсатқа жету
жолындағы өзінің алға басуын бағалай білуі тиіс. Сонда олар өздерінің жұмысын
басқаратын, мейлінше дербес оқушы бола алады.
Бұның барлығы қатарластарын бағалау мен өзін өзі бағалау оқушылардың білімін
дамытуға ықпал етеді дегенді меңзейді. Оның үстіне, олар басқа тәсілмен қол жеткізе ала
алмайтын мақсаттарына қол жеткізеді.
Жиынтық тестілерді білім беру құралы ретінде пайдалану
Өзін өзі бағалау және өзара бағалау тәжірибесін тесті дайындау барысында
қолдануға болады. Оны мына мысалдан көреміз:
Оқушылар біз сыныпта талқылаған қайталау тәсілдерінің бірде біреуін қолданған
жоқ. Барынша егжей-тегжейлі жауап алу барысында олардың көп уақытын
материалдарды жай ғана қайталауға жұмсайтындары анықталды. Олар өз
жұмыстарын қайта-қайта оқиды, бірақ өз жұмысын талдап, шолумен
айналыспайды. Үй жұмысын істеу кезінде біз сыныпта қолданған белсенді оқыту
стратегияларын қолданбады. – Том, Riverside мектебі.
Бұл жағдайды түзету үшін оқушылардан тестілерге енгізілген негізгі сөздер мен
тақырыптарды «бағдаршам» түстерімен бағалау сұралады. Бұл тапсырманың мақсаты
оқушыларды қандай тақырып қиындық тудырмайтындығы туралы ойлануға итермелеу
болып табылады. Ол тақырыптар жасыл түспен бағаланады, ал барынша назар аударуды
талап ететін тақырыпқа сары немесе қызыл түс қойылады. Бұл «бағдаршам» белгілері
қайталауды жоспарлау үшін негіз болады. Оқушыларға өткен тестілерден алынған,
«қызыл» түспен бағаланған тақырыпқа жататын сұрақтарды бағалау ұсынылуы мүмкін.
Осыдан кейін балалар бұл сұрақтарға жауап бере алатындығына көз жеткізу үшін
оқулықтармен немесе топтағы құрбы-құрдастарымен бірлесіп жұмыс істейді.
Тестілер қалыптастырушы бағалауға негіз бола алады. Егер алдымен оқушылардан
балдарды есептеу ережесін жасау талап етілген жағдайда, құрбы-құрдастарының
тестілерді бағалауы пайдалы бола алады, себебі бұл тапсырма оқушылардан олардың
білімінің сапасының критерийлеріне назар аудартады. Құрбы-құрдастары баға бергеннен
«Қара жәшік» ішіндегі жұмыс
9-бет
кейін, мұғалім қалған уақытты сыныпта қиындық тудырған сұрақтарды талқылауға
жұмсай алады.
Зерттеу барысында біз анықтаған тағы бір жаңалық – емтиханға дайындалғанда
алдымен өз сұрақтарын құрып, содан кейін ол сұрақтарға жауап беріп дайындалған
оқушылар дәстүрлі тәсілмен дайындалған оқушылардан асып түскен8. Тестілік
сұрақтарды дайындау оқушыларға тақырып бойынша түсінік қалыптастыруға
көмектеседі.
Оқушыларға тест үшін жақсы сұрақ құруға не көмектеседі деген сұрақ төңірегінде
ойлану керек, ол үшін олар тақырыпты толық түсінулері керек. Оның үстіне,
ынталандыру түрінде жақсы сұрақтар сыныпқа арналған тестінің құрамына
енгізілді. Осылайша, оқушылар жұмыстарының бағаланатындығын көреді, ал мен
олардың бұл саладағы жетістіктерін көремін. Тестіні талқылау барысында белгілі
бір тақырыптың проблемалық мәселелеріне назар аудара отырып, топтық және
жұптық жұмысты пайдаланған дұрыс. – Энжела, Cornbury Estate мектебі.
Осы сияқты жетістіктерге сүйеніп күтілетін нәтижелерді өзгертуге болады.
Кейбіреулердің пайымдаулары бойынша, қалыптастырушы және жиынтық бағалау
өздерінің мақсаттары бойынша мүлде әртүрлі, сондықтан оларды бір-бірінен ажырату
керек. Онысымен қоймай, өз тәжірибесінен алынған күрделі жиынтық тестінің оқуға кері
әсер еткенінің мысалын келтіріп, жағдайды одан сайын ушықтыра түседі. Қалай болған
күнде де, мұғалімдер мен оқушылар бұларды ажыратып отырады дегенге сену қиын,
сондықтан олардың арасында оңтайлы өзара ықпалға қол жеткізуге ұмтылған дұрыс. Біз
сипаттаған барлық тәсілдер мұғалім баға қойылуын бақылайтын тестілерде пайдалануы
мүмкін. Алайда, мұғалім шамалы бақылайтын немесе мүлде бақыламайтын тестілерде
олардың пайдалануы шектелуі мүмкін.
Жалпы алғанда, қалыптастырушы мақсаттарға арналған жиынтық тестілерді
пайдалана отырып, сынып жұмысын жақсартудың негізгі мүмкіндіктері:
 Оқушыларға өз жұмыстарын қайта қарастыруды тиімді жоспарлауға мүмкіндік
беру үшін оқушылар жасаған жұмыстарының рефлексивтік шолуына қатысулары
тиіс;
 Өздеріне бағалау үдерісін түсінуге көмектесу үшін және алдағы уақытта күшжігерін қай саланы жақсартуға жұмсау керектігін түсіну үшін оқушылар сұрақ
қойып, жауап беруге тиіс;
 Оқушылар өздерінің жұмыстарын қалай жақсартуға болатындығын түсіну үшін
өзара және өзін өзі бағалау критерийлерін қолдануға тиіс. Бұл сыныпта
оқушыларға емтихан сұрақтарын пысықтауға мүмкіндік беруді қамтуы да мүмкін.
Бұл жердегі көзделген мақсат - жиынтық тестілер оқу үдерісінің жағымды бөлігі
болуы тиіс. Тестілерді дайындау үдерісіне белсенді тартылу арқылы оқушылар
тестілеудің құрбаны болудың орнына, оның пайдасын көруге мүмкіндік алады, себебі
тестілер оқытуды жақсартуға көмектесе алады.
ОЙЛАР: БІРНЕШЕ НЕГІЗГІ МӘСЕЛЕЛЕР
Оқыту үшін бағалауды жақсартудың арқасында орын алған өзгерістер бізді және
жобаға қатысушы мұғалімдерді оқыту мен оқу міндеттері туралы терең ойлануға түрткі
болды.
Оқыту теориясы
Кәсіби біліктілікті арттыру курсының бірінші жартысында бір қызық жағдай орын
алды – оған қатысқан мұғалімдер оқыту психологиясы бойынша семинар өткізуді өтінді.
Өткенге шолу жасайтын болсақ, мұндай өтініштің болатынын күтуіміз керек екенін
көреміз. Ақыр соңында, оқушыға қайтарылған ақпарат оның білімін жақсарту үшін
«Қара жәшік» ішіндегі жұмыс
10-бет
пайдаланылған жағдайда ғана мұғалім пікірінің қалыптастырушы функциясы
болатындығы атап өтілді. Ал әзірше біреулер мұғалімнің пікірі күтілген нәтижеге
жеткендігін зерттеп жатса, екіншілері оқушыларға пікір айту үшін мұғалімдерге не қажет
екенін зерттеуде, ал ол пікірдің пайдалылығына олар сенімді. Бұл үшін оларға оқушылар
қалай оқитындығының моделін құру керек.
Сондықтан оқушылардың жауаптары шын мәнісінде оқыту үдерісіне
көмектесетіндігіне көзі жеткенде мұғалімдер тапсырмаларды, сұрақтарды және басқа да
жаттығуларды таңдауға мұқият қарайтын болды. Бұл әрекеттер оқушылар бұл
тапсырмалардан өздеріне қандай пайда алады деген ойға итермелеуі мүмкін. Осылайша,
оқушыларға жаңа және айтарлықтай маңызды идеяларды қосу үшін өздерінің білімдерін
қайта құруға көмектесу тәсілдерін іздестіру тиімді оқудың негізі болып табылады.
ПМОҚБЖ жобасының сыныптарында мұғалімдер оқушылардың жауаптарына мұқият
назар аудара бастаған кезде, оқушылар оқу – білімді енжар түрде алу үдерісі емес,
оқушылардың білімді өз бетінше түсінуге белсенді қатысу үдерісі екендігін барынша
түсіне бастады. Басқаша айтар болсақ, тестіден жақсы баға алуға қаншалықты күш-жігер
жұмсалғанына қарамастан, оқуды оқушы өзі ғана құра алады.
Мысалдардың көмегімен оқушылар қандай жұмыс жақсы екендігін түсіне
бастайды. Кей кездері белгілі бір мысалдың төңірегінде бүкіл сыныппен нысаналы
әңгімелесу кезінде; кей кездері құрбы-құрдастарының жұмыстарын өзара бағалау үшін
белгілі бір критерийлерді қолдану арқылы қол жеткізіледі.
Құрбы-құрдастарын бағалауға және өзін өзі бағалауға тартылуы – жай ғана
қателерді түзету немесе біліміндегі ақауларды толтыруға қарағанда анағұрлым күрделі.
Ол әдетте көзге көрінбейтін нәрсені тануды қамтиды, сондықтан да оқушылардың оқу
үдерісіне белсенді қатысуын талап етеді. Бір оқушы былай деп жазыпты:
Зерттеулерімді құрбы-құрдастарым бағалағаннан кейін, маған өз қателерімді
мойындау оңай. Зерттеуді орындау нәтижесінде жалғыз мен ғана білім алып
қоймай, оны бағалаған оқушы да білім алады деп сенемін. Келесі жолы маған
заттарды барынша анық түсіндіруіме тура келеді, себебі олар «Мұны түсіну
қиын...» деп жатыр. Қазір түсінікті болуы үшін мен өзімнің есебімді тағы да
түсіндіремін.
Жоба барысында оқушылар да олар білім алған не алмаған кездерін терең сезіне
бастады. Кейіннен оқыту үшін бағалау жобасына қатыспаған мұғалім сабақ берген бір
сыныптың оқушылары: «Тыңдаңызшы, біз сізге айттық қой, біз мұны түсінбейміз. Сіз
неге келесі тақырыпқа көшесіз?» деп шағымданып, мұғалімді таңқалдырды. Оқуда еш
қиындығы жоқ оқушылар мұғалімдер үшін қиындық тудырып жатқанда, бізге шешуге
тура келетін қиындықтар дәл осылар болар деп үміттенеміз.
Пәндердің айырмашылығы
Зерттеулер туралы естіп, әріптестерімен пікір алмасқан соң, мұғалімдер негізгі
дағдылар тізімін жасады. Олар ойлану үшін жеткілікті уақыт берілетін сұрақтарды
жоспарлап, ойлануға мәжбүрлеуге бағытталған түсініктемелер ұсынды. Олар оқушыларға
өзінің жұмыстарын және басқалардың жұмыстарын бағалау үшін жеткілікті уақыт беруге
тырысты.
Алайда белгілі бір уақыт өткеннен кейін, бұл негізгі талаптар белгілі бір дәрежеге
дейін ғана әкелетіні түсінікті болды. Жақсы сұрақты таңдау үшін пәнді жан-жақты білу
қажет, бұл үшін пәнді терең меңгерген жағдайда ғана алуға болатын білім міндетті емес.
Пән бойынша жоғары деңгейлі дайындыққа қарағанда, пәннің фундаменталды
қағидаттарын толық түсіну, оқушыларға ұшырасуы мүмкін проблемалық мәселелерді
түсіну және өнімді ойлауды ынталандыратын сұрақтарды құрудағы шығармашылық
қабілет анағұрлым маңызды9. Сонымен қатар, мұндай педагогикалық білім оқушылардың
жауаптарын түсінуде маңызды болып табылады. Яғни, оқушылардың айтқандары
«Қара жәшік» ішіндегі жұмыс
11-бет
олардың ойын білудің кілті болуы мүмкін, дегенмен мұндай кілтті түсіну пәнді оқыту
үдерісінде туындауы мүмкін жалпы қиындықтар туралы толық білуді талап етеді.
Сондықтан, қалыптастырушы бағалаудың жалпы қағидаттары барлық пәндерде
қолданылғанымен, олар әр пәнде әртүрлі тәсілдер арқылы көрініс беруі мүмкін.
Математика, жаратылыстану және тіл пәндерінің мұғалімдерін салыстыру барысында, біз
осындай айырмашылықтарды көрдік.
Математика пәнінде оқушылар алгоритмдерді қолдануға және оларды қолдайтын
ұғымдар туралы түсінік қалыптастыруға үйренеді. Оқушылар белгілі бір жағдайда ғана
қолданылатын стратегияларды өткен кезде олардың тағы басқа жерлерде
қолданылмайтынын түсінбеуі қиындық тудыруы мүмкін. Осы стратегияларды талқылап,
оқушылар бұл стратегияларға қатысты өз түсінігін өзгерту қажеттігін түсінетіндей етіп
бұл проблеманы тереңірек зерделеу үшін жауап алуды қолдануға болады. Мұндай оқудың
әдетте анық көрінетін дұрыс нәтижесі болады. Ашық тапсырмаларда, сондай-ақ
күнделікті тапсырмаларды шешу үшін математикалық тәсілдерді қолдану кезінде дұрыс
шешімдердің бірнеше нұсқасы болуы мүмкін. Бұл жағдайда сапа критерийлерін түсіну
қиындау тиіп, ол нақты мысалдар мен абстрактілі критерийлерді бірлесіп талқылауды
қажет етуі мүмкін.
Жаратылыстану пәндерінде жағдай осыған ұқсас. Табиғатта ғылым «дұрыс»
түсініктеме беретін көптеген құбылыстар болып жатады. Алайда, көптеген оқушылар
мектептен тыс та түрлі білім алады. Мысалы, кейбір оқушылар жануарлар
қозғалатындықтан олар тірі, ал ағаштар және өсімдіктер тірі емес, себебі олар
қозғалмайды деп ойлауы мүмкін. Немесе оқушылар айда ауа болмағандықтан,
ғарышкерлер онда салмақсыз болады деп есептеуі мүмкін. Осындай «қарама-қарсы
ұғымдардың» көбін алдын ала болжауға болады, себебі олар жақсы құжатталған.
Сонымен бірге жалғыз «дұрыс» көзқарас бар деп тұжырымдау тиімсіз екені анықталды.
Бұндай жағдайда осы идеялар төңірегінде әңгіме бастап, ал содан кейін ғылым әлемінен
алынған жаңа фактілер мен дәйектерді енгізе отырып, оның көзқарасын жоққа шығаратын
түсініктеме ұсыну қажет.
Нәтижесін болжауға болмайтын басқа да аспектілер бар. Айталық, математика
пәнінде ашық тапсырмалар қалыптастырушы бағалаудың түрлі тәсілдерінің қолданылуын
көздейді. Ал ғылыми жетістіктердің әлеуметтік және этникалық салдарларына қатысты
сұрақтар әлі ашық күйінде қалуда. Сондықтан, оны шешудің фундаменталды тәсілін
қолдану үшін мұндай жұмыс барынша «ашық» болуы тиіс. Түсініктеме берудің басты
міндеті оқушыларды әңгімеге тарту, олардың қандай болжамдары бар екенін біліп,
ұсынатын дәйектерінің сапалы болуына көмектесу болып табылады.
Тіл сабағындағы өзара бағалау мен өзін өзі бағалаудың өзіндік тарихы бар. Пәннің
мазмұны болсын, көптеген тапсырмалардың нәтижелері болсын бұл тәсілдерді пәннің
жалпы мақсаты – оқушылардың сын тұрғысынан ойлауын күшейтуге қатысты басты
орынға шығарып, бірінші кезекке қояды.
Түсініктеме берудің басты міндеті оқушыларды әңгімеге тарту,
олардың қандай болжамдары бар екенін біліп, ұсынатын
дәйектерінің сапалы болуына көмектесу болып табылады.
Өзара бағалау мен өзін өзі бағалаудың екінші маңызды функциясын Ройс Садлер енгізді.
Оның пайымдауы бойынша, критерийлердің өздері жұмыс сапасын бағалау үшін немесе
алға басушылықты анықтау үшін пайдасыз, себебі қосымша факторлар өте көп10.
Мәселенің шешімі белгілі бір жағдайларда критерийлерді қалай түсіндіруді білуде жатыр.
Осы жағдайда мұғалімдерге «білім жүйесі» қажет болады. Мұғалімдер бұл білімді
оқушылардың білімін бағалау жолымен алады. Бұл – оларға бағаларды саралауға, алға
ілгерілеушілікке қалай қол жеткізілгенін білуге мүмкіндік беретін үдерістің дәл өзі. Өзара
«Қара жәшік» ішіндегі жұмыс
12-бет
бағалау мен өзін өзі бағалау оқу барысында оқушыларға сапа критерийлерімен көзделген
осындай мүмкіндіктерді ұсынады.
Әдебиет сабағында, жаратылыстану және математика пәндеріндегідей негізгі
сабақтарға басты назар аударған дұрыс. Оқушыларға мәтін мазмұны туралы түсінігін
кеңейтуге немесе өз идеяларын жазбас бұрын оларды құрып алуға мүмкіндік беретін
кеңейтілген тапсырмалар өте ұтымды болып саналады. Олар шағын топта немесе жұппен
жұмыс жүргізуді көздегенімен, нәтижелері бүкіл сыныптың талқылауына шығарылады.
Әбедиет сабақтарында жұмыстың тағы бір түрі кездеседі – бұл дағды оқуға қадам сайын
қолдау көрсетіп отыру үшін тапсырманың белгілі бір құрылымын қалыптастыру үшін ғана
қолданылады, дегенмен ол ойды шектемес үшін оған қатты екпін жасалмайды. Жұмыстың
мұндай түрлері оқушыларға әңгімелесу барысында түсінікті дамытуға мүмкіндік берумен
қатар, алдағы жауап алу кезінде мұғалімге сабақтың өнімділігін бағалап, оқушылардың
жұмысын басқаруға мүмкіндік береді. Тапсырманың сапасы қаншалықты жақсы болса,
оның ықпал ету сапасы да соғұрлым жақсы болмақ.
Оқу тапсырмаларының арасындағы айырмашылық олардың әрқырлылығы
тұрғысынан қарастырылуы мүмкін. Бір жағынан – жалғыз дұрыс жауабы бар «жабық»
тапсырма, екінші жағынан лайық келетін бірнеше жауаптары бар «ашық» тапсырма.
Әдебиет сабағының тапсырмасы - мысалы, өлең жазу – көп жағдайларда әртүрлі нұсқа
болуын көздейді. Алайда, тіпті осындай тапсырмалардың өзінде тұрақты компонент бар –
мысалы, грамматикалық және жанрлық ережелерді сақтау. Математика бойынша
тапсырмаларға келер болсақ, олар негізінен бір ғана дұрыс жауап күтеді, бірақ күнделікті
проблемаларды шешу үшін математиканы қолдану ашық бағалауға әкелуі мүмкін.
Сондықтан, оқытудың екі нысаны үшін де кез келген пәнде қолдануға болатын белгілі бір
ережелер қажет.
Осы айырмашылықтарға қарамастан, тәжірибе баланың бойында дамыған негізгі
дағдылар барлық пәндерде қолданылатындығын көрсетті. Жобаға қатысқан
жаратылыстану пәнінің бір мұғалімі өз әріптестеріне біз талқылаған тәсілді өз
тәжірибесінде қолданғандығы жөнінде айтып беріп, одан кейін бұл тәжірибенің барлық
пәндерге тарағандығын көрген:
Сурет және актерлік шеберлік мұғалімдері, технология мұғалімі де оларды жиі
қолданады (кей кездері түрлі жауапты, ұзақ мерзімді жобаны көздейтін немесе
оқыту бағдарламасымен қатты шектелмеген тапсырмалармен жұмыс жүргізеді).
Алайда, ағылшын тілінің мұғалімі бүгін маған келіп, айтты: «Кеше таңғажайып
күн болды. Бүгін мен оны өзімнің 8-сынып оқушыларыммен жүргізуге тырыстым.
Ол менің қолымнан келді. Ешқандай қол көтерусіз, ойлануға жеткілікті уақыт
берілді. Мен жыл бойы ауыз ашпаған балалардан таңқаларлық жауаптар алдым.
Олар барлығы өз ойларын ортаға салуға тырысты және олардың жауаптарының
сапасы тамаша болды. Ұзақ уақыт бойы сабақ беріп жүрсем де, алғашқы рет сабақ
беру әдісімді өзгертуден жаңа бір сезімге бөлендім». - Джеймс, TwoBishops мектебі.
Уәждеу және өзіндік қадыр-қасиет
Оқу – тек қана танымдық үдеріс емес: ол адамды тұтасымен тартып алады.
Оқушының ынтасын арттырып отыру қажет екені анық. Әдетте баға, алтын жұлдыз және
сыйлық сияқты сыртқы марапаттар оны ынталандырудың ең жақсы жолы сияқты
қабылданады. Алайда, бұл ұйғарымды жоққа шығаратын дәлел бар.
Оқушылар белгілі бір жетістікке жететініне сенімді болса тапсырманы орындауға
құлшыныс білдіреді. Егер де сабақ жарыс деп қарастырылатын болса, онда жеңімпаз да,
жеңіліс тапқан да болатыны түсінікті, сондықтан бұған дейін жеңіліс тапқандар тізімінде
болған оқушылар талпынуға тырыспайды да. Осылайша, мұғалімдердің алдында тұрған
міндет – кейбіреулер табысты болып, ал басқалар шамалы нәтижеге қол жеткізетініне
қарамастан, барлық оқушыларды бірдей ынталандыра білу. Бұл мәселені шешуде
«Қара жәшік» ішіндегі жұмыс
13-бет
орындалған тапсырма туралы түсініктемелердің маңызы зор. Көптеген зерттеушілер осы
тұжырымды қолдайды. Бірнеше мысал келтіре кетейік:
 Оқушыларға түсініктемелер «сендерге оқуда көмектеседі» делінсе, олар
«сендердің тапсырманы қалай орындағандарың бізге сендердің қаншалықты
ақылды екендеріңді, қандай баға алатындарыңды көрсетеді» деп айтылған
оқушыларға қарағанда көп біліп алады. Нашар оқитын оқушылар үшін
бұлардың айырмашылығы зор11.
 Баға алатын оқушылар бұдан өздерін басқалармен салыстыру амалын көреді
(жеке қызығушылық); ал тек қана түсініктеме алған оқушы бұдан жақсартуға
бағытталған көмекті сезінеді (тапсырмаға деген қызығушылық). Соңғысы
алғашқыларынан асып түседі12.
 Бәсекелестік жүйеде үлгерімі нашар оқушылар өзінің үлгерімінің нашар
болуын «қабілетінің» жеткіліксіздігімен, ал үлгерімі жақсы оқушылар өзінің
талпыныс, күш-жігерімен байланыстырады. Тапсырмаға бағдарланған жүйеде
үлгерім жұмсалған күштің нәтижесі деп саналып, оқу, әсіресе нашар үлгеретін
оқушылардың оқуы жақсарады13.
 Түсініктемелерді зерттеуге жан-жақты шолу жүргізу оның үлгерімді 60 пайызға
жақсартатынын көрсетті. Пікірлер пайдасыз болған жағдайларда, ол пікір жай
ғана пайымдау немесе қалай жақсартуға болатынын көрсетпейтін бағалау ғана
болған14.
Баға алған оқушылар бұдан өздерін басқалармен салыстыру амалын
көреді; ал тек қана түсініктеме алғандар жақсаруға бағытталған
көмекті сезінеді. Соңғысы алғашқысынан асып түседі.
Жалпы алғанда, мадақтау немесе бағалау түріндегі пікір тапсырмаға деген
қызығушылыққа қарағанда, жеке қызығушылықты арттырады. Ол оқушылардың назарын
талпынудың маңызды екендігіне аударудың орнына, олардың «қабілетіне» аударады,
осылайша нашар үлгеретін балалардың өз күшіне деген сенімін талқандап, «сырттан
таңылған дәрменсіздік» проблемасына әкеледі15. Ал не істеу керектігі туралы
түсініктемелер балаларға өздерінің оқуларын жақсарта алатындықтарына сенім ұялатады.
Мұндай пікір оқушылар тарапынан күш жұмсау арқылы, мұғалімдер тарапынан сол күшті
жұмсауға ынталандыру арқылы оқуды жақсартуға ықпал етеді16.
Шығармашылық идея: Оқуға ден қою
Жоба аясындағы біздің эксперименттеріміз мұғалімнің негізгі мақсаты оқушының
оқуын жақсарту екенін түсіну қажеттігін көрсетті. Бұл мақсатқа қол жеткізу сабақтарды
жоспарлауды қайта қарап, мұғалімнің өзінің де, оқушының да оқу үдерісін қолдаудағы
рөлін өзгертуге дайын болуын көздейді.
Оқу ортасы: Негіздері және жоспарлар
Сабақта оқытуды жақсарту үшін алдын ала мұқият дайындық талап етіледі.
Бұған дейін оқыту туралы ойым менің кәсіби даму жолымда пайда болған және
оған ықпал ететін кез келген мәселені шеше алуым үшін мен идеялар мен
стратегияларды ойлап таба аламын дегенге саятын. Қазір мен сабақтардың
мазмұнын барынша мұқият ойластырамын. Менің «Мен нені оқытпақпын және
оқушылар не істейді?» деген ойым «Мен бұны қалай үйретемін және оқушылар нені
білулері тиіс?» деген ойға ауысты. - Сюзан, Waterford мектебі.
Мұғалім көрегендігінің мақсаты – өз жұмысын жақсартатындай етіп жоспарлау.
Мысалы, сұрақтар мен сабақтарды жоспарлау оқу мақсатына сай келуі тиіс.
«Қара жәшік» ішіндегі жұмыс
14-бет
Қалыптастырушы жаттығулардың алдында сұрақтарды құруға жеткілікті
уақыт жұмсамаған екенмін. Өз жұмысымды талдау барысында оның соншалықты
нашар екендігіне көзім жетті. Сұрақтарды уақыт өткізу үшін пайдаланғанымды,
оқушылардың тарапынан мұқият ойлануды талап етпейтін сұрақтарды
қойғанымды анықтадым. Оқушылармен, әсіресе оқуда қиындықты көп
сезінетіндерімен әңгімелесу барысында оларды тақырып туралы ойландыратын,
оқу барысында алға қадам басуға мүмкіндік беретін сұрақтарды қойған дұрыс. –
Дерек, Century Island мектебі.
Мұғалімнің диалог барысында немесе жазбаша жұмысқа түсініктеме беру кезінде
беретін жауаптарының сапасы туралы да ұмытуға болмайды. Дұрыс түсініктеме
оқушыларға жоғары сапалы жұмыстың қандай болатынын ұғындырып, өз жұмысының
сапасын жақсарту үшін не істеу қажеттігі туралы жөн сілтеуі қажет. Сонымен бірге, кері
байланыс оқушылардың дағдылары мен тиімді оқыту стратегияларын жақсарта алады.
Осы орайда тағы бір үлкен проблема бар. Оқу ортасы оқушылардың оқу
тапсырмаларын орындауға барынша қарқынды тартылуына ықпал ететіндей етіп
«құрылуы» тиіс. Бұл жерде оқушылардың ойлану үдерісі басты назарға алынып, ол
ойлану үдерісі мейлінше ашық болуы, яғни дыбысталуы тиіс. Мұғалімдердің бірінің
айтуы бойынша:
Белгілі бір кезеңде оқыту үдерісіне өзімнің қандай үлес қосатынымнан, оқушының
үлесі қандай екеніне көбірек көңіл бөлуге ауыстым. Оқушылардың оқу тәжірибесіне
өзгеріс енгізу тәсілдерінің бірі оларды мейлінше көп ойлануға жетелеу, түрткі болу
екендігін түйсіндім. Одан кейін мен оқушылар үшін оқыту үдерісін барынша ашық
ету тәсілін іздестірумен айналыстым. Қазір өз уақытымның басым бөлігін
оқушыларды өзінің білімі үшін жауапкершілік алуына мәжбүрлейтін тәсілдер мен
оқыту үдерісін бірлесіп өткізу жолдарын іздестіруге жұмсаймын. – Том, Riverside
мектебі.
Мұғалім мен оқушының, оқушылардың өздерінің арасындағы өзара қарым-қатынас
оқушылар өздерінің идеяларын зерттей алатын, өз құрбы-құрдастарынан баламалы
идеяларды естуіне және оларды бағалауға мүмкіндік беретін қолайлы ортаның
қалыптасуына ықпал ете алады.
Оқушылардың әрқайсысына өз әріптесіне түсіндіру үшін материалдың бір бөлігін
беру арқылы оқушыларды шағын топтарға бөлу тәсілін қолдандым. Оларға
дайындалу үшін бірнеше минут, бірнеше ойтамыздық беріледі, өз ойларын жазып
алу үшін олар дәптерлерін пайдаланады. Одан кейін әрбір оқушы өз тақырыбын
топтың қалған мүшелеріне түсіндіреді. Оқушылар бір-бірінің ойларына тез назар
аударады, мысалы: «Меніңше, сен таңдап алған мысалдар өте пайдалы, себебі олар
біздің кітапта бар материалдарға қарағанда өзгеше. Мен оларды есіме де алмас
едім». Немесе, «Сұйықтықтар мен газдар арасындағы айырмашылықты түсіндіру
кезінде бөлшектер туралы айта кетерсің деп ойладым». Мұндай сабақтар кейбір
оқушылардың түсіну деңгейін ұғыну үшін маған ғана емес, сондай-ақ оқушылардың
өздері үшін де құнды болды. – Филип, Century Island мектебі.
Мұндай оқу ортасының тағы бір артықшылығы – мұғалім сыныптың қалған бөлігі
де қарқынды жұмыс істеп жатқандығын біле отырып, бір топпен қарқынды жұмыс істеп,
сол топтың идеялары мен болжамдарын талқылай алады.
Сонымен, тиімді оқыту ортасын құруға арналған негізгі іс-әрекеттер:
«Қара жәшік» ішіндегі жұмыс
15-бет




сыныптағы сабақтарды оқушыларға өз ойларын ортаға салуға мүмкіндік беріп,
түсініктемелер олардың ойлау қабілеттерін дамытуға ықпал ететіндей етіп
жоспарлау;
түсініктемелерді оқыту үдерісін жақсартуда жетекшілік ететіндей етіп құру;
әрбір оқушы қатысып, тапсырма алуы үшін бірлесіп жұмыс істеуді талап ететін
тапсырмаларды пайдалану және оқушыларды бірін-бірі тыңдауға және өзгелердің
идеяларын құрметтеуге үйрету;
оқушылар сабақта белсенді қатысатындығына сенімді болып, оқытудың дұрыс
жауап беруге қарағанда, өзінің түсінігін айтуға және талқыға араласуға дайын
болуына байланысты болатындығына сендіру.
Оқу ортасы: Рөлдер мен күтілетін нәтижелер
Дәрісханалық оқытудың жаңа бір түрін жоспарлау бір басқа, оларды алға қойылған
мақсаттарға сәйкес іс-тәжірибеде қолдану бір басқа. Бұл жерде дайын тәсіл жоқ. Қара
жәшіктің ішінде қалыптастырушы бағалауды ұтымды дамыту «әрбір мұғалім өзіндік
дәрісхалық оқыту моделінен шығатын идеяларын қалыптастырып, сабақ өткізудің өзіндік
тәсілін тапқан» жағдайда ғана жүзеге асырылады деп нақты айтылған.
Екінші қағидат – қарастырылып отырған оқу ортасы сынып мәдениетін талап етеді,
ол мұғалімге де, оқушыға да бейтаныс болып, екеуін де әбігерге салуы мүмкін. Мұғалім
енгізген инновацияның әсері мұғалімдер мен оқушылар арасындағы «сыныптық
келісімді» - күтілетін тәртіпті анықтайтын ережелерді өзгертіп, оны мұғалімдер де,
оқушылар да мойындауға тиіс.
Оқушылар мұғалім ұсынатын білімді енжар түрде қабылдаушыдан, өзінің білім
алуы үшін жауап беретін және өз оқуын басқаратын белсенді оқушыларға айналуы қажет.
Мұғалімдерге жігерлілік пен батылдық қажет. Жобамыздың бастапқы кезеңінде
көптеген қатысушылар жаңа тәсілді «үрейлендіретін» деп сипаттағандары бар, өйткені
олар өз сабақтарын бақылаудан шығарып аламыз ба деп қорыққан екен. Жобаның соңына
қарай олар бақылауды жоғалту жөнінде емес, оқушылардың оқуы үшін жауапкершілікті
сыныппен бөлісу туралы айта бастады; бұл да дәл сол үдеріс, тек басқа көзқарас
тұрғысынан қарастырылады. Бір жағынан, мұғалімдер мен оқушылар жеткізуші/алушы
сияқты өзара қарым-қатынаста болады, екінші жағынан олар ортақ мақсатқа ұмтылған
әріптестер:
Қалыптастырушы бағалау мені өзіме қарағанда, оқушыларға көп көңіл бөлуіме
жетеледі. Оқушыларға алға қарай ілгерілеуіне мүмкіндік бере алатындығыма көзім
жетті. – Роберт, Two Bishops мектебі.
Нәтиже қандай? Нәтиже – әрқайсысының үміттері – атап айтқанда, мұғалім мен
оқушылардың өздері не істеулері қажет деген ойлары өзгерді. Бұндай өзгеріс жүргізу оңай
болмауына қарамастан, олар кенеттен жүрмеуі керек. ПМОҚБЖ жобасының мұғалімдері
тәжірибе жинақталуына қарай баяу және біртіндеп өзгеріп, түсініктеме беру мен бірлескен
жұмысты жақсарту жөніндегі түрлі стратегияларды пайдаланудағы сенімділігі өсті.
Мысалы, көптеген мұғалімдер ойлауға ықпал ететін сұрақтар қоя бастады. Одан кейін
олар ауызша және жазбаша түсініктемелерін жақсартып, ойлануды бірінші орынға
шығару арқылы өзара бағалау және өзін өзі бағалауды дамытуды жалғастырды.
Қорытындысында, төмендегі тәсілдер арқылы:
 «сыныптағы өзара қарым-қатынасты» барлығы мұғалім мен оқушы бірлескен
нәтиже үшін бірігіп жұмыс істейді деп күтетіндей етіп өзгерту арқылы (бұл ретте
бірлескен нәтиже әрқайсысының оқуын жақсарту болып табылады);
 оқушыларға белсенді оқушы болуға мүмкіндік беріп, осылайша олардың өз оқуы
үшін жауапкершілік алуы арқылы;
 орынды болған жағдайда, қадамдап мұғалімнің рөлі туралы ұғымға өзгеріс енгізу
арқылы;
«Қара жәшік» ішіндегі жұмыс
16-бет

бағалау оқытуды жақсартатын амал-тәсілдерді ойластыру және үздіксіз назар
аудару арқылы сынып мәдениеті мен күтілетін нәтижелерді өзгертуге болады.
Сіз не істей аласыз?
Өз қызметіңізге қалыптастырушы бағалау идеясын енгізу үшін, ең алдымен, сіз не
істейтіндігіңіз төңірегінде ойлануыңыз қажет. Әріптестермен талқылау және сабақтарда
бірін-бірі бақылау осындай ойларға түрткі болуы мүмкін.
Келесі қадам енгізілген өзгерістерді тексеру болуы тиіс. Бәрін түбегейлі өзгерту
қауіпті болып, бәрін бүлдіруі мүмкін, сондықтан өзгерткіңіз келетін бір нәрсе таңдап
алыңыз, мейлің, «бағдаршам» карточкаларын пайдалану немесе құрбы-құрдастарын
бағалау болсын, немесе күрделендірілген жауап алу болсын, әйтеуір біреуі болуы тиіс.
Тек істі бастаудан қорықпаңыз. Егер де сіз орта немесе жоғарғы сыныптарда сабақ беретін
болсаңыз, онда алдымен бір сыныппен ғана орындап көріңіз. Мұғалімдер өздеріне сенімі
артып, оқушыларға нені білетіндерін және нені білгілері келетіндерін айтуға мүмкіндік
бере бастасымен-ақ, бағалауды өзінің бүкіл оқыту тәжірибесінде пайдалану керек деп
ұйғаратынын байқадық.
Стратегияларды пайдалануды жалғастыру алдағы прогреске апарады. Бірнеше
мұғалім бірлесіп жұмыс істегенде, әрқайсысы өзінің стратегиясын таңдап алып, кейіннен
қол жеткізген жетістіктерімен бөліседі. Бұл үдеріс бірқатар стратегиядан тұратын «ісәрекет жоспарының» нақты тұжырымдамасын жасауға әкелуі тиіс, бұл жағдайда
сыныппен жұмыс істеуді оқу жылының басынан бастаған дұрыс. Оқу жылының басынан
бастап кірісудің бірінші себебі - мұғалімдер үшін де, оқушылар үшін де жұмыстың жаңа
тәсіліне үйреніп-төселуіне уақыт болады. Екінші себебі – әбден орныққан жұмыс тәртібін
оқу жылының ортасында өзгерту қиын болады. Бірнеше сыныпта ғана бір жыл бойы
үзбестен жұмыс істеу тәжірибесі, осы кезде басқа мұғалімдер де осы сияқты жұмыс
атқарса, бұл жаңа тәсілдерді жаппай бейімдеуге мықты негіз бола алады.
Осы сияқты инновацияларды енгізуге тартылған топтармен бірлесіп жұмыс істеу
қажет. Жалпы бақылау, идеялармен және қол жеткізілген өрлеу туралы тәжірибемен
алмасу, тактика үшін де, стратегиялық деңгейде де пайдалы. Сыныптағы оқытудан
күтілетін нәтижелерді және сынып мәдениетін өзгертуді ниет еткен кездегі алғашқы
күмәнды жеңу үшін әріптестеріңіздің қолдау көрсетуі өте маңызды.
Кез келген жаңалыққа қатысты мектеп әкімшілігінің де қолдауы маңызды болмақ.
Мектеп әкімшілігінің қолдау көрсетуінің бір жолы – мұғалімдерге жиі-жиі кездесу
өткізуге уақыт бөлу. Сондай-ақ, мұғалімдерге әдістемелік бірлестікке және
Педагогикалық кеңеске атқарылған жұмыс туралы баяндама жасауға мүмкіндік беру де
маңызды.
Жаңалықты зерттеумен айналысатын кез келген топтың жұмысы бүкіл мектептің
қызметіне құйылған инвестиция болып табылады, сондықтан көмек кішіпейілділік
сипатта болмауы тиіс. Керісінше, топтың жұмысын бағалағаннан кейін, бай тәжірибені
тарату басталады деп күткендіктен, мұндай жұмыс мектеп жұмысын жақсарту жоспарына
енгізілуі тиіс.
Мектептің саясатын қайта қарау қажет сияқты: үй жұмысының
барлық түрлеріне баға қою саясаты маңызды тәсіл –
түсініктемелерді пайдалануға кедергі келтіреді.
Сонымен қатар, қалыптасқан мектеп саясатын қайта қарау қажет, себебі саясаттың
кейбір қағидаттары қалыптастырушы бағалаудың пайдаланылуын шектеуі мүмкін.
Қарапайым мысал ретінде кез келген үй жұмысына ұпай немесе баға қоюды талап ететін
саясатты айтуға болады. Ол түсініктемелерді пайдалануға кедергі келтіреді. ПМОҚБЖ
жобасына қатысқан алты мектептің бесеуі математика мен жаратылыстану ғылымдары
мұғалімдерінің тәжірибесіне сүйеніп, баға қоюдың орнына түсініктеме беруді енгізіп,
«Қара жәшік» ішіндегі жұмыс
17-бет
өздерінің оқыту тәжірибелерін өзгертті, осы мектептердің екеуі қабылдаған өзгеріс
барлық мектеп бойынша үй тапсырмасына ұпай және баға қоюдан бас тарту түрінде
болды. Тағы бір мысалда жиі-жиі қайта қарауды талап ететін «мақсат қою» жүйесі орта,
ұзақ мерзімді оқу дағдыларын дамытуда шұғыл «өрлеуді» баяулататын оқытудың кез
келген тәсілдерін өзгертуге кедергі келтірді.
Сондықтан, оқыту үшін бағалаудағы жаңалықтарды оқыту тәжірибесіне енгізуге
көмек көрсету, бағалау және алдағы уақыттағы тарату, дамуды бақылау жауапкершілігі
мектептің әкімшілігіне жүктелген жағдайда ғана үйлесімді жоспарланатын болады. Біздің
тәжірибемізден көрініп отырғандай, бірнеше адамның күшімен қалыптастырушы
бағалауды іске асыру сол адамдардың өздеріне қатысты әділетсіздік болар, ал барлық
мұғалімдерден өз рөлдері мен әдістемесін табан астында өзгертуді талап ету – ессіздік.
Бұл ретте кем дегенде үш жылға арналған даму жоспары қажет, онда бірнеше
шағын топтарға екіжылдық зерттеу жүргізуде қолдау көрсетіледі. Алдағы уақытта бұл
топтар осы идеяларды бүкіл мектепке тарату үшін және әріптестеріне өздерінің осы
сияқты экспериментін жүргізуге қолдау көрсету үшін түйінді өзек болмақ.
Сілтемелер:
1. Пол Блэк және Дилан Уильям «Қара жәшік ішінде: сыныпта бағалау арқылы оқыту
стандарттарын арттыру», Фи Дельта Каппан, қазан, 1998, 139-148-беттер. Бұл мақала
Біріккен Патшалықта басып шығарылды және кеңінен таратылды. 2002 жылы басып
шығарылған брошюра да Біріккен Патшалықта кеңінен таралды. Бұл екі мақала да
бір мәселені көтерді, авторлары да бір адамдар. Екі брошюра да, сондай-ақ одан
кейінгі сол топтамадағы брошюралар НФЕР-НЕЛЬСОН-да басып шығарылды.
Бұл жерде әдебиеттерге аз ғана сілтеме берілген. Басылымдар мен ресурстарға
қатысты басқа ақпаратты Қалыптастырушы бағалауды дамыту тобының
парақтарында Патшалық колледждің веб-сайтынан табуға болады. Кейбір
басылымдарды www.Kel.ac.uk/education/research/Kal.html сайтынан көшіріп алуға
болады.
2. Paul Black and Dylan William «Assessment and Classroom Learning» [Бағалау және
сыныпта оқыту], Assessment in Education, March 1998, pp. 7-71.
3. Paul Black, Christine Harrison, Clare Lee, Bethan Marshall, Dylan William, Assessment for
Learning: Putting It into Practice [Оқыту үшін бағалау: тәжірибеге енгізу] Buckingham,
U.K.: Open University Press, 2003.
4. Mary Budd Rowe “Wait Time and Rewards as Instructional Variables, Their Influence on
Language, Logic, and Fate Control” [Күту уақыты және оқытуды өзгерту нәтижелері:
олардың тілге, логикаға және бақылау жүргізуге ықпалы], Journal of Research in
Science Teaching, vol. 11, 1974, pp. 81-94.
5. Ruth Butler, “Enhancing and Undermining Intrinsic Motivation; The Effects of TaskInvolving and Ego-Involving Evaluation on Interest and Performance” [Ішкі ынтаны
арттыру және жою; Тапсырмаға бағытталған қызығушылық пен жеке
қызығушылықтың өнімділігін бағалау], British Journal of Educational Psychology, vol.
58, 1988, рр. 1-14.
6. Royce Sadler, “Formative Assessment and the Design of Instructional Systems”
[Қалыптастырушы бағалау және оқыту жүйелерін жобалау], Instructional Science, vol.
18, 1989, pp. 119-44.
7. Royce Sadler, “Formative Assessment: Revisiting the Territory” [Қалыптастырушы бағалау
және оқыту жүйелерін жобалау], Assessment in Education, vol. 5, 1998, pp. 77-84.
8. Қараңыз, мысалы, Paul W.Foos, Joseph J.Mora, Sharon Tkacz, “Student Study Techniques
and the Generation Effect” [Оқушыларды оқыту техникалары мен негізгі әсері],
Journal of Educational Psychology, vol. 86, 1994, pp. 567-76; Alison King, “Facilitating
Elaborative Learning Through Guided Student-Generated Questioning” [Оқушы
нұсқаулығы-Сауалнама арқылы оқуды пысықтауға көмектесу], Educational
Psychologist, vol. 27, 1992, pp. 111-26.
«Қара жәшік» ішіндегі жұмыс
18-бет
9. Қараңыз, мысалы, Mike Askew et.al., Effective Teachers of Numeracy: Final Report
[Сандық ойлаудағы мұғалімдер тиімділігі; қорытынды есеп] (London: King’s College
London, School of Education, 1997). Бұл жұмыста педагог зерделеген, арифметика
және жоғары математика бойынша бастауыш сынып оқушылары орындаған өрлеу
арасында өзара байланыс жоқ. Шын мәнісінде, екеуінің арасында аздаған өзара
байланыс болды.
10. Royce Sadler, “Formative Assessment: Revisiting the Territory” [Қалыптастырушы
бағалау және оқыту жүйелерін жобалау], Assessment in Education.
11. Richard S. Newman, Mahna T.Schwager, “Students’ Help Seeking During Problem Solving:
Effects of Grade, Goal, and Prior Achievement” [Оқушыға проблеманың шешімін
табуға көмектесу: сыныптың ықпалы, мақсат және күтілетін нәтижелер], American
Research Journal, vol. 32, 1995, pp. 352-76.
12. Ruth Butler, “Task-Involving and Ego-Involving Properties of Evaluation: Effects of
Different Feedback Conditions on Motivational Perceptions, Interest, and Performance”
[Бағалаудағы тапсырмаға бағытталған қызығушылық пен жеке қызығушылық:
уәжді, қызығушылықты және өнімділікті арттырудағы түрлі кері байланыстың
әсері], Journal of Educational Psychology, vol. 79-том, 1987, рр. 474-82.
13. Rhonda G. Craven, Herbert W.Marsh, Raymond L.Debus, “Effects of Internally Focused
Feedback on Enhancement of Academic Self-Concept” [Академиялық өзін өзі
бағалауды арттырудағы кері байланыстың әсері], Journal of Educational Psychology,
vol. 83, 1991, pp. 17-27.
14. Avraham N.Kluger, Angelo DeNisi, “The Effects of Feedback Interventions on Performance:
A Historical Review, a Meta-Analysis, and a Preliminary Feedback Intervention Theory”
[Өнімділікке ықпал етудегі кері байланыстың әсері: тарихи шолу, метаталдау және
бастапқы кері байланыстың ықпал ету теориясы], Psychological Bulletin, vol. 119,
1996, рр. 254-84.
15. Carol S.Dweck, “Motivational Processes Affecting Learning” [Аффекттік оқудағы уәждеу
үдерісі], American Psychologist (Special Issue: Psychological Science and Education),
vol. 41, 1986, pp. 1040-48.
16. Carol S.Dweck, Self-Theories: Their Role in Motivation, Personality, and Development
[Өздік теориясы: оның уәждеудегі рөлі, жеке тұлға және оның дамуы] (Philadelphia:
Psychology Press, 2000).
«Қара жәшік» ішіндегі жұмыс
19-бет
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа