close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

код для вставкиСкачать
Ι. Материалдық емес активтер туралы ұғым, оларды тану, жіктеу және пайдалы
қызмет мерзімін анықтау
Нарықтық экономика жағдайында Халықаралық қаржы есептілігінің
стандарттарын және оларға сәйкес бухгалтерлік есеп шоттарының үлгілік
жоспарын енгізу арқылы бухгалтерлік есепті реформалау нәтижесінде отандық
бухгалтерия тарихында бірінші рет материалдық-заттық (физикалық) мәні жоқ
«материалдық емес активтер» деген ұғым пайда болды.
38 - «Материалдық емес активтер» атты JAS Халық аралық қаржы
есептілігінің стандартына сәйкес материалдық емес актив – бұл бұл физикалық
нысаны жоқ бірегейлендіретін ақшалай емес актив.
Бұл активтерді анықтауға болады, егер оларды өткен уақиғалар
нәтижесінде мекеме бақылайтын және мекеменің болашақта экономикалық
табыстарға жетуі күтілетін ресурс болса.
Материалдық емес активтер, егер осы активке қатысты болашақ
экономикалық табыстар мекемеге келетіні ықтимал болса ғана және активтің
өзіндік құны сенімді бағаланатын болса ғана танылуы тиіс.
Материалды активтің пайдалы қызметінің мерзімінде қолданылатын
экономикалық талаптардың жиынтығын әкімшліктің ең дұрыс бағалауын
көрсететін негізделген және нығайтылатын рұқсаттарды пайдалана отырып,
болашақтағы экономикалық табыстардың ықтималдығын бағалауға міндетті.
Мекеме бастапқы тану күні қолда бар деректерге сүйене отырып және
сыртқы дерек көздерінен алынатын деректерге басымдық бере отырып,
материалдық емес емес активтерді пайдаланудан түсетін болашақ
экономикалық кірістердің түсуімен байланыстыратын айқындылық дәрежесін
бағалау үшін кәсіби пікірлерді пайдалануға тиіс.
Мекемелер ғылыми немесе техникалық білімдер, жаңа процестер мен
жүйелерді әзірлеу немесе енгізу, лицензилар, интеллектуалдық меншік, нарық
білімі және тауар белгілері (тауар маркалары және баспа құқықтарын қосқанда)
сияқты материалдық емес активтерді сатып алу, әзәрлеу, қызмет көрсету немесе
нығайту кезінде ресурстарды жиі жұмсайды. Осындай ауқымды санаттар
қамтитын материалдық емес активтердің кеңінен тараған үлгілері болып
компьютерлік бағдарламалық қамтамассыз ету, патенттер, авторлық құқықтар,
кинофильмдер, клиенттердің тізімі, ипотекаға қызмет көрсету құқығы, балық
аулау лицензиялары, импорттық квоталар, франшизалар, клиенттермен немесе
жеткізіп берушімен қарым-қатынастар, клиенттердің икемділігі, нарықтың
үлесі және өткізу құқықтары болып табылады.
Кейбір материалдық емес активтер физикалық субстанцияда, мысалы;
компакт-дискіде (бағдарламалық қамтамасыз ету ретінде), Құқықтық
құжаттамада (лицензия немесе патент ретінде) немесе таспада болуы мүмкін.
Материалдық және материалдық емес элементтері бар актив 16 «Негізгі
құралдар» JAS
Халық аралық қаржы есептілігінің стандартына сәйкес
есептелу немесе осы стандартқа сәйкес материалдық емес актив сияқты
есептелу қажеттігін анықтау кезінде мекеме мұндай элементтердің
қайсысының маңызды екені туралы кәсіби ойлауды қолданады. Мысалы;
бағдарламалық басқару арқылы жұмыс істейтін станок үшін нақты жасалған
бағдарламалық қамтамассыз етусіз жұмыс істей алмайтындықтан, мұндай
бағдарламалық қамтамассыз ету станоктың құрамдас бөлігі болып табылады
және негізгі құрал ретінде есептелуі тиіс.Бұл компьтердің операциялық
жүйесіне де қатысты. Бағдарламалық қамтамассыз етулер тиісті ақпараттық
құралдың бөлігі болып табылмайтын материалдық емес актив ретінде есепке
алынады.
38 - «Материалдық емес активтер» JAS Халықаралық қаржы есептілігінің
стандарты басқалармен қатар жарнама, дайындық, жіберу жұмыстарының,
зерттеулер мен әзірлемелер шығындарына қолданылады. Зерттеу және
әзірлемелер саласындағы қызмет білімнің дамуына бағытталған. Сол себепті
мұндай қызмет түрі активтің физикалық субстанциясының пайда болуына
әкелсе де (мысалы; тәжірибелік үлгі), активтің физикалық элементі
материалдық емес активке, яғни бұл активтегі білімге қатысты екінші орында
болып табылады.
Қаржылық жалдау кезіндегі актив материалдық, сондай-ақ материалды
емес болуы мүмкін. Бастапқы танудан кейін жалға алушы осы стандарт
бойынша қаржылық жалға алу (беру) шарты бойынша ұсталынатын
материалдық емес активті есепке алады. Кинофилмдер, бейнежазбалар,
пьесалар, қолжазбалар, патенттер және авторлық құқықтар сияқты баптарға
қатысты лицензиялық келісім бойынша құқықтар 17 - «Жалдау» JAS
Халықаралық қаржы есептілігінің стандарт қолдану аясынан шығарылады және
осы стандарттың қолданылу аясында болады.
Атап айту керек, егер мекеме ресурстың негізінде түсетін болашақ
экономикалық табыстарды алуға құқылы болса және бұл табыстарға өзге
мекемелер мен тұлғалардың қол жетуін шектей алатын болса, актив мекеменін
бақылауында деп есептеледі. Мекеменін материалдық емес активтен алатын
болашақ экономикалық табыстарды бақылау қабілетілігі, әдетте, сот тәртібінде
ықтиярсыз жүзеге асырыла алатын заңды құқықтардан туындауы мүмкін.Заңды
құқықтар болған жағыдайда, бақылауды жүзеге асыру неғұрлым қиын мақсат
болып табылады. Бірақ мекеме болашақ экономикалық табыстарды басқа да
тәсілдер арқылы бақылай алатындықтан, бақылау үшін сот тәртібінде
ықтиярсыз жүзеге асыру қажетті шарт болып табылмайды.
Материалдық
емес активтерден туындайтын болашақ экономикалық
тиімділіктер тауарларды сату немесе қызмет көрсетуден алынған табыстарды,
шығындардын үнемделуі немесе мекемкнін активті қолдануының нәтижесі
болып табылатын басқа табыстардан құралыуы мүмкін. Мысалы:
интеллектуалдық ұлғайтпай болашақ өндірістік шығындарды қысқартуы
мүмкін.
Мекемелердін қаржылық –шаруашылық қызметінде орындайтын
міндеттері мен функцияларына байланысты матириалдық емес активтерді
халықаралық тәжірибеде негізгі келесі топтарға бөлуге болады:
1. Өнертапқыштыққа берілген патенттерден пайда болатын өнеркәсіптік
(өндірістік) меншігінің нысандарына берілген құқықтар, өнеркәсіптік үлгілер,
селекциялар жетістіктер, пайдалы моделъдер, тауарлық тауарлар және қызмет
көрсету танбалары
немесе лицензиялық келісімдер, оларды пайдалануға
келісімдер;
2.Авторлық және өзге келісімдерден туындайтын интелектуалдық
меншікке берілетін құқықтар.
Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексінің 961 бабына сәйкес
интелектуалдық меншік құқығының нысандарына жатқызылады:
 Интеллектуалық шығармашылық қызметінің нәтижелері; ғылым,
әдебиет және өнер туындылары; орындау , фонограмма және хабар
таратуды ұйымдастыру;
 өнертабыс, пайдалы үлгілер, өндіріс үлгілері; селекциялық
жетістіктері;интегралдық микросызба топологиялары; ашылмаған
ақпарат оның ішінде өндіріс құпиялары;Азаматтық Кодекстің немесе
өзгеде заң актілерінде көзделген реттерде интеллектуалдық
шығармашылыққызметтің басқа да нәтижелері;
 азаматтық айналымға қатысушыларды, тауарларды, жұмысшыларды
немесе қызмет көрсетулерді дараландыруқұралдары; фирмалық
атаулар; тауарлық белгілер(қызмет көрсету белгілері); тауарлар
шығарылатын жерлердің атаулары (шығатын жерін көрсету)
;Азаматтық Кодексте және заң актілерінде көзделген реттерде
азаматтық
айналымға қатысушылардың, тауарлар мен қызмет
көрсетулердің басқада дараландыру құралдары.
3.Мүліктік құқықтар. Мүліктік құқықтарға жатқызылады; жерді, су
ресурстарын, жер қойнауын, мүліктерді, пәтерлерді, лицензияларды және
басқаларды пайдалану құқығы.
Материалдық емес активтерді иелігіне байланысты төрт топқа бөлуге болады:
1.Өндіріспен байланысты материалдық емес активтер.
Оларға жатқызылады: өнеркәсіптік (өндірісік) меншіктің нысандарына берілген
құқықтар; өндірісті ақпаратты пайдалану құқықтары; интегралды микосызбалар
технологиясы; өдірістік үлгілері, ЭЕМ мен мәліметтер базасын бағдарламалық
жабдықтау; табиғи ресурстарды пайдалану құқықтары;
2.Коммерциялық қызметпен байланысты материалдық емес активтер.
Бұл топқа тауар таңбалары, қызмет көрсету таңбалары және тауар шығарылған
жерлердің атаулары; сауда маркалары; ЭЕМ мен мәліметтер базасын
бағдарламалық жабдықтау және басқалар жатқызылады;
3.Қолдану (пайдалану) құқықтарымен байланысты материалдық емес
активтер. Бұл топқа өнертапқыш құқығы; патенттер; лицензиялар; франшиза;
өндірістік үлгілер және басқалар жатқызылады;
4.Материалдық емес активтердің басқа да түрлері. Мұнда
интеллектуалдық меншік және басқалар кіреді.
Енді осы материалдық емес активтердің кейбір түрлеріне қысқаша
сипаттама берейік.
Өндірістік ақпарытты пайдалану құқықтары-бұл материалдық емес
активтер қатарына жататын белгілі бір уақыт кезеңі ішінде табыс әкелетін,
ақыға сатып алынған өндірістік ақпараттар, сондай-ақ мекеменің өнімдерін
келешекте сатып алатын тұтынушылар туралы ; шикізаттармен, материалдар
және қызметтермен қамтамасыз ету туралы; бәсекелестері және басқа да
туралы мәліметте.
Өндірістік үлгілері – моделдер, суреттер, сондай-ақ екеуінің қосындысы
түрінде берілуі мүмкін.
Өндірістік үлгі өндірістік әдіспен бұйым иүрінде жасалып, шаруашылық
айналымна түсуге дайын болған жағдайда оның өндірісте қолдануға
болатындығы мойындалады. Егер үлгінің қоғамдық белгілері Қазақстан
Республикасында немесе шетелдерде белгісіз болып келсе, онда ол жаңа
өндірістік үлгі болып танылады. Өндірістік үлгілер авторлардың
шығармашылық еңбегі ретінде танылады.
Өндірістік үлгілерді пайдалануға айрықша құқықты растайтын патенттер
қолданылып жүрген заңдарға сәйкес беріледі, өндірістік үлгілерге патент
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тізіліміне тіркелген соң беріледі.
Лицензиялық келісім бойынша патент иесі (лицнзиялар) өндірістік
үлгілерді пайдалану құқығын басқа тұлғаларға да (лицензиат) бере алады, ал
соңғысы лицензиаларға төлемдер беріп тұруға және келісімде қарастырылған
басқа да іс-әрекеттерді орындауға міндетті. Өндірістік үлгілердің құқықтық
экономикалық және ұйымдастыру қатынастары Қазақстан Республикасы
заңдарымен реттеледі.
ЭЕМ мен мәліметтер базасын бағдарламалық жабдықтау – бұл ЭЕМ
үшін бағдарламаларды жасау барысында алынған дайындық материалды қоса
есептегендігі белгілі бір табыс алу мақсатында мекемелер сатып алынған ЭЕМ
мен басқа да компьютелік құрылғылардың жұмыс істеу үшін арналған
мәліметтер жүйелері мен бағдарламалық құжаттардың жиынтығын пайдалануға
берудің объективті нысаны.
Табиғи ресурстарды пайдалану құқықтары – бұл мекеменің қызметін
жүзеге асыру үшін ел ішіндегі және шетелдегі үйлерді және ғимараттарды салу
(жасау) немесе сатып алудан пайда болған мүліктік құқық. Жер участкелері мен
табиғи ресурстарды пайдалану құқығының құны жасаған немесе сатып алынған
нысандардың орналасқан жер участкесінің жерін бағалауға байланысты.
Тауарлар таңбасы және қызмет көрсету таңбасы (бұдан әрі тауар таңбасы)
– бұл Қазақстан Республикасының «Тауар таңбалары, қызмет көрсету
таңбалары және тауар шығарылған жерлердің атаулары туралы» 1999 жылғы 26
шілде № 456-1 Заңына (Қазақстан республикасының 2005 жылғы 22
қарашадағы № 90 Заңымен енгізілген өзгерістеріне) сәйкес тіркелген немесе
Қазақстан Республикасы қатысатын халықаралық келісім шарттарға орай
тіркеусіз қорғалатын, бір заңды немесе жеке тұлғаның тауарларын (қызметін)
басқа заңды немесе жеке тұлғаның біртектес тауарларынан (қызметінен)
ажырату үшін қызмет ететін белгі. Тауар таңбасына құқық куәлікпен
куәландырылады. Тауар таңбаларын құқықтық қорғау жоғарыда аталған заңды
белгіленген тәртіпте оларды тіркеу негізінде, сондай-ақ Қазақстан
Республикасының халықаралық келісім шарттарына орай тіркеусіз кәсіпкерлік
қызметті жүзеге асыратын кез келген заңды немесе жеке тұлғаларға беріледі.
Тауар таңбаларының иесі куәлікте көрсетілген тауарлар мен қызметтерге
қатысты өзіне тиесілі тауар таңбаларын пайдалану мен оған иелік етудің
айрықша құқығына ие болады да, қорғалатын тауар таңбаларын олардың
иесінің келісімсіз ешкімде пайдалана алмайды.
Тауар таңбалары ретінде бейнелеу, сөз, әріп, цифр, көлем белгілері және
өзгеде белгілер немесе бір тұлғалардың тауарлары мен қызметтерін басқа
тұлғалардың біртектес тауарларынануңунемесе қызметтерінен ажыратуға
мүмкіндік беретін олардың аралас үлгілері кез келген бояулы түсті немесе
бояулы түстер үйлесімінде тіркелуі мүмкін.
Ажыратылатын реңкі жоқ белгілерден ғана тұратын тауар таңбаларын
тіркеуге жол бермейді, атап айтқанда; тауарлардың белгілі түрін белгілеу үшін
жалпыға ортақ қолданысқа енген; жалпыға ортақ қабылданған рәміздер мен
терминдер болып табылатын; тауарлардың түрін, сапасын, қасиетін, мақсатын,
құндылығын, сондай-ақ олардың шығарылған немесе өткізілген жері мен
уақытын көрсететін; тіркеу талап етіп отырған тауарлардың табиғи немесе
нобайлық кескінделуін көрсететін; бояулы түсті ғана бейнелейтін; тауарларды
немесе көрсетілген қызметтерді бейнелеу үшін пайдаланылатын олармен
тікелей сипаттық және (немесе) ұқсастық байланысы бар; сызықтарды,
нүктелерді, қарапайым геометриялық фигураларды, сондай-ақ олардың
біртұтас кескіндемелікқисындасуын құрмайтын, және әрбір жеке құрамдық
элементке қарағанда қабылдаудың сапалық жаңа деңгейін бермейтін үйлесімін
білдіретін; сөздік сипаты жоқ, кәдімгі кәріппен және тілдің (әріптердің және
(немесе)
цифрлардың,
белгілердің)
үш
жеке
бірлігінен
кем
қисындасуынантұратын жеке цифрларды, белгілерді немесе әріптер үйлесімін
білдіретін; нысаны оның тек қана функционалдық міндетіне байланысты үш
өлшемді обьекті болып саналатын; егер сөздердің әрбір жеке құрамдас
бөлігінің айырмашылық қабілеті болмаса, ал олар бірігіп қабылданудың
сапалық өзге деңгейін бермесе, күрделі жасанды құрылған сөздерді білдіретін;
жарнамалық сипатта болатын; мекемелердің, экономика салаларының жалпы
жұрт қабылдаған қысқартылған атаулары мен олардың аббревиатуралары
білдіретін; патенттелмейтін дәрілік заттар болып саналатын тауар таңбаларын.
Мемлекеттік елтаңбаларды, тауар мен эмблемаларды, халықаралық
ұйымдардың қысқартылған немесе толық атауларын және олардың
елтаңбаларын тауарлары мен эмблемаларын ресми бақылаулық, кепілдік және
сынамалық таңбаларды, мөрлейді, олимпиядалық рәміздерді, награларды және
басқа да айырым белгілерін, сондай-ақ араласып кеткен дәрежеге дейін оларға
ұқсас белгілерді бейнелейтін белгілер тауар таңбалары ретінде тіркелмейді.
Егер белгі соларда ғана тұратын болмаса және егер соларды пайдалануға
тиісті құзыретті органның немесе олардың иесінің келісімі бар болса, мұндай
белгілер қорғамайтын элементтер ретінде пайдалануы мүмкін.
Тауар таңбаларын тіркеу үшін өтінімді сараптама жасау ұйымына бір
немесе бірнеше өтінім иелері береді. Ұжымдық тауар таңбаларын пайдалану
туралы оған қатысушылардың келісіміне сәйкес бірлестік атынан беріледі.
Өтінім бір тауар таңбасына қатысты болуға тиіс және ол бір үлгі бланкіге
берілуі де, онда өтінім берушіні (өтінім берушілерді), сондай-ақ оның
(олардың) орналасқа жерін немесе тұрғылықты жерін көрсете отырып белгіге
сараптама жүргізу туралы өтінішті; мәлімделген белгіні; тауарлар мен
қызметтердің халықаралық сипатамасына сәйкес тауарлардың және (немесе)
қызметтердің тізбесін қамтуға тиіс.
Өтінім және оған қоса тіркелетін құжат мемелекеттік тілде немесе орыс
тілінде табыс етіледі. Егер құжаттар басқа тілде табыс етілетін болса, өтінім
беруші екі ай мерзімде олардың мемлекеттік тілдегі немесе орыс тіліндегі
аудармасын тапсырады.
Сараптама жасау мекемесі өтінімдер сараптамасын кезең-кезеңмен
жүргізеді:
 Алдын-ала сараптама - өтінім түскен күннен бастап екі ай ішінде
жүргізіледі, оның барысында өтінімінің мазмұны, осы жоғарыда аталған
заңның 5 және 9 баптарында белгіленген талаптарға сәйкес қажетті
құжаттардың бар-жоғы тексеріледі;
 Толық сарптама- өтінім берілген күннен бастап он екі ай ішінде
жүргізіледі, оның барысында мәлімделген белгінің осы жоғарыда аталған
заңның 6 және 7 белгіленген талаптарға сәйкестігі текеріледі.
Алдына-ала жасалған сараптама нәтижелері бойынша өтінім берушіге өтінімінің қарауға қабылдағаны, оған тиісті нөмер берілгені, берілген күні
және басымдық күні белгіленгені туралы не өтінімді қарауға қабылдаудан бас
тартылған туралы дәлелді қорытынды түрінде хабарланады.
Толық сараптама нәтижелері бойынша уәкілетті мемлекеттік орган тауар
таңбасын тіркеу туралы немесе тіркеуден бас тарту туралы шешім қабылдайды.
Тіркеу туралы шешім тауарлар мен қызметтердің бүкіл тізбесіне не олардың бір
бөлігіне қатысты болуы мүмкін.
Өтінім иесі шығарылған сараптама қорытындысы мен келіспеген
жағдайда өзіне сараптама қорытындысын жіберілген күннен бастап үш ай
мерзім ішінде дәлелді қарсылық табыс етуге құқылы. Қарсылық келіп түскен
күннен бастап төрт ай ішінде апелляциялық кеңес қарауға тиіс. Оны қарауға
нәтижесі бойынша сараптма ұйымының түпкілікті қорытындысы шығарылады.
Тауар таңбасына берілген куәлік тауар таңбасының табысының тіркелу
фактісін, оның басымдығын, куәлікте көрсетілген тауарлар мен қызметтерге
қатысты тауар таңбасына иесінің айрықша құқығын куәландырады.
Тауар таңбасына куәлік бере отырып сараптама жасау ұйымы оны Тауар
таңбаларынң мелекеттік тізіліміне тіркеледі. Тауар таңбасының тіркелуі өтінім
берілген күннен бастап оны жыл бойы қолданылады және тіркеудің қолданылу
мерзімі оның қолданылуының соңғы жылы ішінде берілген иесінің өтініші
бойынша әр жолы он жылға ұзартылып отыруы мүмкін. Тіркеудің қолданылу
мерзімінің ұзартылу туралы мәліметтер Тауар таңбаларының мемлекеттік
тізіліміне және куәлікке енгізіледі.
Тауар таңбасына куәлік иесі тауар таңбасына қатар тұстан пайдаланып
отырған белгі Қазақстан Республикасында тіркелген тауар таңбасы екенін
көрсететін латынның (R) әріпі түріндегі ескертпе таңбалауын не «тауар
таңбасы» немесе «тіркелеген тауар таңбасы» деген сөз белгілерін соға алады.
Тауарлар шығарылған жерлердің атаулары. Тауарлар шығарылған
жерлердің атаулары ретінде тарихи атауларын қоса алғанда, елдердің, елді
мекендердің, жерлердің атаулары, сондай-ақ басқа да географиялық
нысандардың атаулары немесе олардың тауарларының көрініс атауларынан
ұштасымы тіркелуі мүмкін.
Сараптама жасау мекемесі тауарлар шығарылған жердің атауын
пайдалану құқығына куәлік берумен бірге Тауарлар шығарылған жер
атауларының мемлекеттік тізіліміне тауар шығарылған жердің атауын, тіркелу
нөмері мен күнін, тауардың айрықша қасиеттерінің сипаттамасын, тұрғылықты
жерлерін (орналасқан жерлерін), өтінімнің нөмері мен берілген күнін көрсете
отырып тауар шығарылған жер атауын пайдалану құқығының барлық иелері
туралы мәліметтерді және көрсетілген мәліметтердегі одан кейн барлық
өзгерістерді, сондай-ақ тіркеуге қатысты басқа да мәліметтерді енгізеді.
Тауар шығарылған жер атауын пайдалану құқығының иесі тауар
шығарылған жер атауымен қатар тұстан латынның (R) әріпі түріндегі ескертпе
таңбалауды,
«Тіркелген
тауар
шығарылған
жердің
атауы»,
«Зарегистрированное найменование место происхождения товаров» немесе
«ТШЖА тірк» деген сөз белгілерін соға алады.
Тауар таңбалары мен тауар шығарылған жер атауын тікелей тауарларда,
буып-түю қорабында, жарнамада, шаруашылық оралымға осы тауарларды
енгізуге байланысты проспекттер мен бухгалтерлік құжаттардың бланктерінде
көрсетіледі. Олар ішкі және сыртқы нарықта тауарларды өткізу мүмкіндіктерін
ұлғайту және сатып алушылар мен саудалық серітесрі назары мен ынталарын
аудару мақсатында тауарлардың сапасы мен қасиетін жарнамалар үшінкеңінен
қолданылады. Тауар таңбалары мен тауардың шығарылған жер атаулардың
үлгілерінің белгілерінің мысалы ретінде келесілерді келтіруге болады:
«Қазақстан»
(сигареты); «Қарагандиское» (сыра); «Бибигул»
(вино);
«Қарағанды конфеттері», «Львов» (автобусы), «Лада» (автомобиль) және т.б.
Патенттер – бұл заңды түрде танылған және тіркелген ерекше құқықты
куәландыратын құжат. Патенттік құқық оның иегеріне өнімді, үрдісті немесе
қызметті пайдалануға, өндіруге, сатуға және бақылауға мүмкіндік береді.
Мысалы, өндірісте патент оның игеріне өнім шығаруға, сақтауға және сатуға
(өткізуге), яғни өндірістік қызметпен шұғылдануға құқық береді. Патенттің
әрекет ету мерзімі мемлекеттің заңнамаларымен анықталады, оның әрекеті оны
берген мемлекеттің аймағында ғана жүргізіледі. Патентті берген кезде
патенттік баж алынады.
Бұл материалдық емес активтердің баланстық бағасын анықтаудың
жалпы әдісі болып табылады. Бірақ кейбір материалдық емес активтердің
бастапқы құнын анықтаудың ерекшеліктері бар. Бұған мысал ретінде соңғы
уақыттарда
акционерлік қоғамдар мен жекешелендірілген шаруашылық
субъектілерінде және басқа да ұйымдарда қолданылып жүрген «Ноу-Хау»
деген ұғымды келтіруге болады.
«Ноу-Хау» -шаруашылық қызметі яғни пайдалануы барысында
субъектіге
табыс
беретін
жаңа
технологиялық
шешімдер
мен
жаңалықтарды, құпия мәліметтерді, айрықша құқықтарды, яғни жеке
тұлғаның өзі тапқан ғылыми және басқадай жаңалығын айтуға болады.
Ноу-Хау патенттен өзгеше болады. Кәсіпорындар патентті сатып алады,
сондықтан да ол үшін сатып алуға қаржы жұмсалғандықтан оның
бастапқы құны болады. Көбіне Ноу-Хау ды кәсіпорынның үлес қосушылары
мен құрылтайшылары өздерінің ұйымдағы жарғылық қорға қосқан үлесіне
береді, оның бағасы яғни бастапқы құны оны кәсіпорынға кіріске алатын,
яғни балансқа алатын уақыттағы екі жақты нақты келісім бойынша
белгіленеді.
Лицензия - (латын тілінен – еркіндік құқық) – бұл жеке немесе заңды
тұлғаға белгілі бір қызмет түрімен айналысуға немесе белгілі бір іс-әрекет
жасауға құзырлы мемлекеттік орган беретін рұқсат. Лицензиялардың
берілетіндерінің нысандарының Қазақстан Республикасының Үкіметі
белгілейді. Лицензиялардың мәні мен түрлері оқулықтың алдағы тарауларында
жан жақты қаралады.
Франшиза – бұл белгілі бір кезеңге берілетін және келісімде көрсетілген
коммерциялық кәсіп орын ашуға берілген құқық.
Материалдық емес активті есепке алу үшін оның пайдалы қызмет мерзімі
негізі болып табылады
Материалдық емес активтің пайдалы қызмет мерзімі – бұл мекеме активті
пайдалануға жобалайтын уақыт мерзімі немесе мекеме активті пайдаланудан
алуды жобалайтын өндіріс бірліктерінің немесе ұқсас бірліктердің саны.
Материалдық емес активтің қызмет мерзімі айқындалған немесе
айқындалмаған болып табылатынын анықтауға тиіс, және ең алдымен осы
мерзімді құрайтын өндіріс бірлігінің немесе осындай бірліктердің ұзақтығын
немесе санын белгілеуге міндетті. Мекеме материалдық емес активті, егер
барлық маңызды факторларды талдау осы актив бұл мекемеге келетін ақша
қаражатының таза ағынына басым болуы күтілетін кезең ішінде болжанатын
шектің болмауын көрсетсе, пайдалы қызмет мерзімі айқындалмаған ретінде
қарауы тиіс.
Метриалдық активтің пайдалы қызмет мерзімін айқындаған кезде
мыналарға назар аударуы керек.
 Мекеменің активті болжамды пайдалану, менеджерлердің басқа
топтарының осы активтерді тиімді басқару қабілеттері;
 Активтің әдеттегі өмір циклы және осындай түрде пайдаланатын
осындай активтерді пайдалы қызмет мерзімдерін бағалау туралы жария
ақпараттары ;
 Ескірудің техникалық, технологиялық, коммерциялық және басқа да
түрлері;
 Актив қолданылатын саланың тұрақтылығы және активтен алынатын
тауарларға және қызметке нарықтық сұраныстың өзгеруі;
 Бәсекелестердің немесе әлуетті бәсекелестердің болжамды іс-әрекеттері;
 Активпен болашақта экономикалық пайда алу үшін қажетті болатын
активтерді ұстауға және қызмет көрсетуге арналған шығын деңгейі,
сондай-ақ мекеменің осындай шығын деңгейіне қол жеткізу жөніндегі
мүмкіндіктері мен мақсат қоюы;
 Активтерді бақылау кезеңдері және активтерді пайдалануға қойылатын
тиісті жалдау шарттары аяқталатын күн сияқты заңдық немесе осындай
шектеулер;
 Активтің пайдалы қызмет мерзімі мекеменің басқа активтерінің пайдалық
қызмет мерзіміне тәуелді-тәуелді еместігі туралы көптеген факторлар
назарға алынады;
Технология саласында болатын жылдам өзгерістерге болатын жылдам
өзгерістерге байланысты компьютерлік бағдарламалық қамтамасыз ету және
басқа да көптеген материалдық емес активтер технологиялық ескіруге
ұшырайды. Сондықтан олардың пайдалы қызмет мерзімі қысқа болуы ықтимал.
Материалдық емес активтің пайдалы қызмет мерзімі өте ұзақ, тіпті шектеусіз
болуы да мүмкін. Белгісіздіктің болуы, бірақ нақты емес қысқа мерзімді таңдау
кезінде емес, материалдық емес активтің пайдалы қызмет мерзімін бағалау
кезінде мұқият қарауыды қажет етеді.
Шарттық немесе өзге де заңдық құқықтардан туындайтын материалдық
емес активтің пайдалы қызмет мерзімі осындай құқықтардың қолданылу
мерзімінен аспауға тиіс, бірақ активтерді пайдалану үшін есептелінетін
кезеңнің ұзақтылығына қарай қысқа болуы мүмкін. Егер шарттық немесе өзге
де заңдық құқықтар жаңартуға болатын шектеусіз мерзімге берілсе,
материалдық емес активтің пайдалы қызмет мерзіміне жаңартуды мекеме
айтарлықтай шығасыларсыз жүзеге асыратны туралы растаулар болған кезде
ғана жаңартылатын кезең (кезеңдер) енгізілуі мүмкін.
Шарттық немесе өзге де заңдық құқықтардан туындайтын материалдық
емес активтің пайдалы қызмет мерзімі осындай құқықтардың қолдану
мерзімінен аспауға тиіс, бірақ активтерді пайдалану үшін есептелінетін
кезеңнің ұзақтығына қарай қысқа болуы мүмкін. Егер шарттық өзгеде заңдық
құқықтар жаңартуға болатын шектеусіз мерзімге берілсе, материалдық емес
активтің пайдалы қызмет мерзіміне жаңартуды мекеме айтарлықтай
шығасыларсыз жүзеге асыратыны туралы растаулар болған кезде ғана
жаңартылатын кезең (кезеңдер) енгізу мүмкін.
Экономикалық факторлар болашақ экономикалық пайда болатын кезеңді
анықтайды. Құқықтық факторлар мекеме осы пайдаға кіруді бақылайтын
кезеңді шектей алады. Пайдалы қызмет мерзімі көрсетілген факторлар арқылы
анықтайтын кезеңдердің барынша қысқасын білдіреді.
Басқалармен қатар мынадай факторлардың болуы мекеменің айтарлықтай
шығыс шығасыларсыз шартық немесе өзге де заңдық құқықтары жаңарта
алады.Жаңарту үшін қажетті кез келген талаптардың орындалатыны туралы
растау болғанда; құқықты жаңартуға байланысты мекемеге келтірілетін
шығасылар осындай жанартудан алынуы күтілетін болашақтағы экономикалық
пайда мен салыстырған да айтарлықтай болмайтынын растайды.Егер
жанартумен байланысты шығасылар осындай жанартудан алынуы күтілетін
болашақтағы экономикалық пайдамен салыстырғанда айтарлықтай болып
табылса, олар істің мәні бойынша жанарту күнгі жаңа материалдық емес
активті сатып алу құнын білдіреді.
II. Материалдық емес активтерді бағалау және және оларды есепке
алудың міндеттері
Жоғарыда аталған 38 - «Материалдық емес активтер » JAS халықаралық
қаржы есептілігінің стандартына сәйкес материалдық емес активтерді
бухгалтерлік есепке алуда келесі құн түрлері қолданылады.
Теңгерімдік (баланстық) құн – бұл кез келген жинақталған амортизация
және құнсыздану нәтижесінде жинақталған залалдарды шегеруден кейін
материалдық емес актив танылатын сома.
Өзіндік құн – төленген ақша құралдарының немесе олардың балама
сомасы, немесе сатып алу немесе құру уақытына материалдық активтің құнын
төлеу есебіне өзге қарсы ұсыныстың әділ құны, не болмаса, қолдануға сай
келген жағдайда, мұндай активке, ол алғашқы рет басқа Халықаралық қаржы
есептілігінің стандартының, мысалы, 2 - «Үлестік құралдар негізіндегі
төлемдер» JFRS Халықаралық қаржы есептілік стандартының, нақты
талптарына сәйкес танылған кезде жатқызылатын сома
Амортизациялық құн – материалдық емес активтің өзіндік құны немесе
жою құнын шегеріп тастағанда көрсетілген сома.
Нақты мекеме үшін арнайы құн – ақша қаражаттары ағындарының
дисконтталған құны, ол мекеменің күтуіне сәйкес материалдық емес активтің
пайдаланушымен және оның пайдалы қызмет мерзімінің аяғында шығып
қалуымен байланысты не міндеттемені өтеумен байланысты туындайды.
Әділ құн – бұл жақсы ақпараттандырылған, шарт жасауға ниеті бар және
бір-бірінен тәуелсіз талаптардың арасында жасалатын шарт негізінде
материалдық емес активті айырбастауға мүмкін сома.
Құнсызданыу нәтиежесіндегі залал – материалдық еместің активтің
теңгерімдік құны оның өтем құнынан асатын сома.
Материалдық емес активтің тарату құны – бұл, егер бұл актив пайдалы
қызмет мерзімінің аяғында болады деп күтуге болатын жасқа және жағдайға
жетсе, шығаруға болжанған шығындарды шегергенде материалдық емес
активті өткізуден ағымдағы кезде мекеме алуы мүмкін есетік сома.
Материалдық емес активтің жою құны үшінші тараптың активті оны
пайдалы қолдану мерзімінің соңында сатып алу міндеттемесі болған; немесе
активтің белсенді нарығы болған жағдайларды қоспағанда, нөлге тең болып
қабылдануы тиіс және жою құны осындай нарыққа сілтеме жасау арқылы
анықталуы мүмкін және осындай нарық активті пайдалы қолдану мерзімнің
соңында болуы ықиимал. Нөлдік құннан айырмашылығы бар жою құны
мекеменің материалдық емес активті оның пайдалы қызмет көрсету мерзімінің
соңына дейін сатуды межелеп отырғанын түсіндіреді.
Материалдық емес активтің жою құнын бағалу оны бағалау күні ұқсас
активті сатудың пайдалы қызмет мерзімінің аяғында осы активті
пайдаланылатын жағдайға ұқсас шартпен пайдалануға жеткізілген басым
бағасы бойынша сату есебінен өтелетін соманы негізге ала отырып жүргізіледі.
Жою құны, кем дегенде, әрбір қаржылық жылдың аяғында қайта қаралады.
Активтің жою құнының өзгерісі есепте 8 – «есеп саясаты, есептік бухгалтерлік
бағалаудағы өзгерістер және қателіктер» атты JAS Халықаралық қаржы
есептігінің стандартына сәйкес бухгалтерлік теңгерімдегі өзгеріс сияқты
көрсетіледі.
Материалдық емес активтің жою құны оның теңгерімдік құнына тең
немесе одан асатын сомаға дейін ұлғаюы мүмкін. Егер мұндай болса, тарату
құны кейіннен оның теңгерімдік құнынан азаймайтын болса, осы актив
бойынша амортизациялық аударымдар нөлге тең болды.
Айта кету керек, материалдық емес актив ең алдымен өзіндік құны
бойынша бағалануы тиіс.
Егер мекеме қандайда бір бапты материалдық емес актив ретінде танитын
болса, ол мұндай баптың материалдық емес активтің жоғарыда айтылған
анықтамасын және тану критерийлерін қанағаттандыратын көрсетуі тиіс. Бұл
талап материалдық емес активті сатып алумен немесе ішкі өндірумен
байланысты бастапқы кезеңде шеккен шығындарға, сондай – ақ оны өсіруге,
ішінара алмастыруға немесе қызмет көрсетуге арналған кейінгі шығындарға
қолданылады.
Материалдық емес активтер түсу көздерін қатысты тану критерийлерін
пайдаланып бағаланады.
Материалдық емес активтерді сатып алған кезде мекеме өтейтін құн осы
активтен болашақ экономикалық табыстың келу мүмкіндігіне қатысты
күтулерді көрсетеді. Басқаша айтқанда, ықтитмалдық тиімділігі материалдық
емес активтің өзіндік құнында көрініс табады. Тиісінше бөлек сатып алынған
материалдық емес активтерге қатысты тану үшін болашақ экономикалық
табыстар келетін ықтималдық критерийі әрқашан қанағаттандырылған болып
табылады.
Бөлек сатып алынған материалдық емес активтің өзіндік құны оның
сатып алу құнынан, соның ішінде импорттық баждарда және сауда
жеңілдіктерін шегеруден кейінгі сатып алуға салынатын өтелмейтін
салықтардан және материалдық емес активті мақсаты бойынша пайдалану үшін
жұмыс істеу жай – күніне келтіруге жұмсалған кез – келген тікелей
шығындардан тұрады.
Тікелей шығындардың мысалы ретінде материалдық емес активті жұмыс
істеу жай – күйіне келтіруге байланысты пайда болатын қызметкерлерге
сыйақы төлеу, активті жұмыс істеу жай – күйіне келтіруге байланысты пайда
болатын кәсіби қызметтерді өтеу бойынша шығындар және материалдық емес
активтің тиісті жұмыс істеуін тексеруге жұмсалған шығындар болып табылады.
Материалдық емес активтердің өзіндік құының бөлігі болып табылмайтын
шығындардың мысалдары ретінде мыналар қарастырылады:
– жаңа өнімді немесе қызметті енгізуге жұмсалған шығындар;
– шаруашылық қызметті жаңа жерде немесе клиенттердің жаңа
санатымен жұмыс істеуге жұмсалған шығындар;
– әкімшілік және басқа да жалпы үстеме шығындар
Материалдық емес активтің теңгерімдік құнындағы шығындарды тану
активті басшылықтың мақсатына сәйкес пайдалану қалпына келтірілген кезде
тоқтатылады. Осылайша материалдық емес активті пайдалану немесе орнын
ауыстыру кезінде жұмсалған шығындар активтің теңгерімдік құнына
енгізілмейді. Мысал үшін мына шығындар материалдық емес активтің
теңгерімдік сомасына енгізілиейді:
- басшылықтың мақсатына сәйкес пайдалануға жарамды актив
пайдаланылмаған кезде орын алған шығындар;
- алғашқы операциялық шығындар, мысалы, актив қызметінің
нәтиежесіне сұраныстың қалыптасуы кезінде орын алған шығындар;
Кейбір операциялар материалдық емес активті әзірлеуге байланысты
орын алады, бірақ бұл активті басшылықтың мақсатына сәйкес пайдалану үшін
тиісті қалыпқа келтіру міндетті болып табылмайды. Бұл операциялар әзірлеу
кезеңіне дейін немесе әзірлеу кезеңіне жүзеге асырыла алады. Қосалқы
операциялар активті басшылықтың мақсатына сәйкес пайдалану қалыпқа
келтіру үшін қажетті болып табылмайтындықтан, қосалқы операциялардан
келген табыс және оған жұмсалған шығындар тиісінше табыста немесе залалда
көрсетілуі және кірістер мен шығыстардың тиісті санатына жатқызылуы тиіс.
3 – «бизнес бірлестіктері» атты JERS халықаралық қаржы есептілігінің
стандартына сәйкес, егер материалдық емес актив кәсіпорындарда біріктіру
кезінде сатып алынған болса, онда мұндай материалдық емес активтің өзіндік
құны сатып алу кұны қалыптасқан әділ құнына тең. Материалдық емес активтің
әділ құны бұл активтегі мекемеге болашақ экономикалық табыстардың түсуіне
қатысты ықтималдылықтың нарықтық күтулерді көрсетеді. Басқа сөзбе
айтқанда, ықтималдылық тиімділігі мұдай материалдық емес активтің әділ
құнын бағалауда көрініс табады. Тиісінше, кәсіпорындарды біріктіру кезінде
сатып алынған материалдық емес активке қатысты болашақ экономикалық
табыстар келетіні ықтимал критерийі әрқашан қанағаттандырылған болып
танылады.
Осылайша жоғарыда қанағаттандырылған стандарттарға сәйкес сатып
алушы – мекеме сатып алынатын тараптың материалдық емес активін іскерлік
беделден бөлек бұл активтің әділ құны шынайы бағалауға келу шарты
орындала отырып, активті кәсіпорындар біріктірілгенге дейін сатып алынатын
тараптың тануына немесе танымауына қарамастан, сатып алу күніне таниды.
Бұл сатып алушы – мекеме іскерлік беделден бөлек актив ретінде сатып
алынатын тараптың жүзеге асыру процесінде зерттеулердің және
әзірлемелердің жобасын, егер бұл жоба материалдық емес активтің
анықтамасына сәйкес келіп, ал оның әділ құны шынайы бағалана алатын болса,
танитынын білдіреді. Сатып алынатын тараптың жүзеге асыру процесіндегі
зерттеулердің және әзірлемелердің жобасы, егер активтің анықтамасына сәйкес
келсе және бірегелендірілетін болса, яғни,бөлінетін немесе шарттық немесе өте
заңды құқықтардан туындаса, материалдық емес активтің анықтамасына сәйкес
келеді.
Кәсіпорындарды біріктіру кезінде сатып алынған материалдық емес
активтердің әділ құны, әдетте, оны іскерлік беделден бөлек тану үшін
жеткілікті шынайылықтың тиісті дәрежесінде бағалануы мүмкін. Материалдық
емес активтің әділ құнын бағалау кезінде қлоданылатын есептерге қатысты әр
түрлі мүмкіндіктері бар ықтимал нәтиежелердің ауқымы болса, мұдай
белгісіздік материалдық емес активтің әділ құнын бағалау кезінде есепке
алынады, бірақ әділ құнның шынайы бағаланудың мүмкін еместігінің айғағы
болып табылмайды. Егер кәсіпорындарды біріктіру кезінде сатып алынған
материалдық емес активтің пайдалы қызмет көрсету мерзімі белгіленген болса,
оның әділ құнын шынайы бағалау мүмкіндігінің дәлелді рұқсаты болады.
Кәсіпорындарды біріктіру кезінде сатып алынатын материалдық емес
актив анықталатын болуы мүмкін, бірақ онымен байланысты материалдық
немесе материалдық емес активпен бірге ғана анықталуы мүмкін. Мысалы,
журналды басып шығару құқығын жазушылардың тиісті базасынан бөлек сату
мүмкін емес немесе нақты су көзімен байланысты минералды судың тауар
белгісі су көзінен бөлек сатылмайды. Мұндай жағдайларда, егер активтердің
әділ құынының жеке көрсеткіштері бұл топта шынайы бағалануға жатпаса,
сатып аушы - мекеме активтер тобын іскерлік беделден бөлек ортақ актив
ретінде таниды.
Активтік нарықтағы белгіленетін нарықтық баға материалдық емес
активтің әділ құнын бағалау үшін неғұрлым шынайы бағалануды қамтамасыз
етеді. Әдетте, сатып алушының ағымдағы бағасы тиісті нарықтық баға болып
табылады. Ал енді активтің нарық деп мына аталған шарттардың барлығы
сақталатын нарықты айтады:
- мұндай нарықта сатылатын баптар біртекті болып табылады;
- әдетте кез – келген уақытта мәміле жасауға ынталы сатушы және сатып
алушы болуы мүмкін;
- бағалар туралы ақпарат жалпыға мәлім болып табылады.
Егер сатып алушының ағымдағы құны қол жеткізбейтін болса,
операцияны жүзеге асыру күні мен активтің әділ құнын бағалау күні
арасындағы экономикалық шарттарда айтарлықтай өзгерістердің болмау шарты
орындалғанда, ұқсас операциядағы баға әділ құнды бағалау үшін негіз бола
алады.
Егер материалдық емес актив үшін активтік нарық болмаған жағдайда,
оның әділ құны жақсы ақпараттандырылған, шарт жасауға ниеті бар және бір бірінен тәуелсіз тараптардың арасында неғұрлым жақсы ақпарат негізінде
жасалатын шарт бойынша мекеме бұл актив үшін шарт жасалған күнге төлейтін
сомаға тең. Мұндай соманы анықтаған кезде мекеме ұқсас активтер таяуда
жасалған операциялардың нәтиежелерін есепке алады.
Бірегей материалдық емес активтерді жүйелі түрде сатып алуға тартылған
мекемелер мұндай активтердің әділ құнын жанама бағалау әдістерін әзірлей
алар еді. Бұл әдістер, егер олардың мақсаты әділ құнды бағалау және осы актив
қатыстырылған салада ағымдағы операциялар мен тәжірбиені көрсететін болса,
кәсіпорындарды біріктіру кезіде сатып алынған материалдық емес активті
алғашқы бағалау үшін қолдана алады.
Кейбір кезде материалдық емес активтер ақысыз немесе мемлекеттік
субсидия арқылы номиналы қарсы ұсынуға алына алады. Бұл материалдық емес
активтерді мемлекеттік мекеме табыс еткен немесе бөлген кезде орын алуы
мүмкін, мысалы, әуежайға қону, радио - және телехабарларды тарату құқығы,
импорттық лицензиялар немесе квоталар, немесе өзге шектелген ресурстарға
қол жеткізу құқықтары. 20 - «мемлекеттік субсидияларды есепке алу және
мемлекеттік көмек туралы ақпаратта ашу» JAS
Халықаралық қаржы
есептілігінің стандартына сәйкес мекеме алғаш рет материалдық емес активті
де, субсидияны да әділ құны бойынша алғаш рет тануды қаламаса, ол оны
алғаш рет номиналды сомасы бойынша, бұған қоса активті мақсатына сәйкес
пайдалану үшін әзірлеуге жұмсалған кез келген шығындарды таниды.
Бір немесе одан да көп материалдық емес активтер ақшалай емес активті
немесе активтерді айырбастау арқылы немесе ақшалай және ақшасыз
активтердің комбинациясына сатып алынуы мүмкін. Төменде айтылған ойлар
бір ақшалай емес активті басқа активке алмастыруға ғана қатысты емес,
алдыңғы сөйлемде көрсетілген айырбастауларға да қатысты. Мұндай активтің
бастапқы құны айырбастау операциясының коммериялық мазмұны болмаған
кезде, немесе алынатын және табыс етілген активтің әділ құны шынайы
бағалана алмайтын жағдайларды қоспағанда, әділ құны бойынша бағаланады.
Егер мекеме табыс етілген матеиралдық емес активтің танылуын тоқтата
алмаса да, сатып алынған актив дәл осы тәсілмен бағаланады. Егер сатып
алынған материалық емес актив әділ құны бойынша бағаланбаса, оның
алғашқы құны табыс етілген активтің теңгерімдік құны бойынша анықталады.
Материалдық емес активтің өзіндік құнын шынайы бағалау материалдық
емес активті тану үшін шарт болып табылады. Теңдес нарықтық операциялары
жоқ материалдық емес активтің әділ құны, егер осы активке қатысты әділ
құнның негізделген бағалар диапозонның вариативтігі айтарлықтай болмаса,
немесе осы ауқымдағы түрлі бағалар ықтималдығы негізже белгіленіп және
әділ құнды бағалау кезінде қоданылса, шынайы бағалануға жатады. Егер
мекеме алынған немесе табыс етілген материалдық емес активтің әділ құнын
шынайы анықтай алса, алғашқы құнын анықтау үшін алынған активтің әділ
құны нақты болған кездерді қоспағанда, табыс етілген активтің әділ құны
қолданылады. Мекеменің өз күшімен ішкі құралған материаллдық емес активті
тану критерийлеріне сәйкес келетінін анықтау үшін мекеме активті құру
процесін екі сатыға бөледі:
- зерттеу сатысы;
- әзірлеу сатысы.
Зерттеулер - бұл жаңа және техникалық білімдерді алу перспективасы
үшін жасалатын өзіндік ерекше және жоспарлы ғылыми ізденістер.
Әзірлемелер - бұл ғылыми жаңалықтарды немесе басқа білімдерді жаңа
немесе айтарлықтай жақсартылған материалдарды, құрылғылард, өнімдерді,
процесстерді жүйелерді немесе қызметтерді оларды коммерциялық өндіруді
немесе қолдануды басталмас бұрын жоспарлау немесе құрастыру үшін қолдану.
Зарттеулерден пайда болатын бірден бір материалдық емес актив
танылуға жатпайды. Зерттеулерге жұмсалған шығындар олар орын алған кезде
шығын ретінде танылуы мүмкін. Зерттеу қызметінің мысалы болып мыналар
табылады:
- жаңа білімдерді алуға бағытталған қызмет;
- зерттеулер немесе басқа білімдердің нәтиежесін қолдану аясын іздеу,
бағалау және түпкілікті таңдау;
- материалдарға, құрылғыларға, өнімдерге, процесстерге, жүйелерге
немесе қызметтерге балама іздеу;
- жаңа немесе жақсартылған материалдарға, құрылғыларға, өнімдерге,
процесстерге, жүйелерге немесе қызметтерге ықтимал баламаларда
жасау, қалыптасу, бағалау және түпкілікті таңдау.
Әзірлемелерден пайда болатын материалдық емес актив мекеме
мыналарды:
- материалдық емес активті құрудың техникалық жүзеге асырлыуын, ол
пайдалану немесе сату үшін қол жетерліктей болуын;
- өзінің материалдық емес активті құру және оны пайдалану немесе сату
ниеті;
- өзінің материалдық емес активті құруға немесе сатуға қабілеттілігін;
- материалдық емес актив ықтимал экономикалық табыстарды құруын.
Басқаларымен қоса мекеме материалдық емес активтің нәтиежелері немесе
материалдық емес активтің өзі үшін арналған нарықты немесе оның ішкі
пайдалану көзделген жағдайда, мұндай материалдық емес активтің
пайдалылығын;
- әзірлемені аяқтау үшін және материалдық емес активті пайдалану
немесе сату үшін жеткілікті техникалық, қаржылық және басқа
ресурстарға қол жететіндігі;
- материалдық емес активті әзірлеу барысында жұмсалған шығындарды
сенімді бағалай алу қабілеттілігін көрсете алған кезде ғана танылады.
Материалдық емес актив ықтимал болашақ экономикалық табыстарды
құрайтындығын көрсету үшін 36 - «Активтердің құнсыздануы»
JAS
Халықаралық қаржы есептілігінің стандартында белгіленген қағыдаттарды
қолдана отырып, активтен алынатын болашақ экономикалық табыстарды
бағалайды. Егер актив экономикалық табыстарды тек қана басқа активтермен
үйлесімді құрайтын болса, мекеме 36 - «Активтердің құнсыздануы » JAS
Халықаралық қаржы есептілігінің стандартында белгіліленген басым бірілік
тұжырымдамасын қолданады.
Материалдық емес активтен алынатын пайданы анықтау, пайдалану және
алуға арналған ресурстардың қол жетерліктей болуы мекеменің қажетті
техникалық, қаржылық және басқа ресурстарын және осы ресурстарын болуын
қамтамассыз ететін қабілетін көрсететін, мәселен, бизнес-жоспары арқылы
анық көрсетілуі мүмкін. Мекеме белгілі бір жағдайларда кредитордың осы
жоспарды қаржыландыруға даяр екендігін растайтын уәде бере отыры, сыртқы
қаржыландырудың қол жететіндей болуын айқындайды.
Мекемеде өзіндік құнды есептеу жүйесі көптеген жағдайларда осы
мекеменің ішінде материалдық емес активті құрудың өзіндік құнын шынайы
бағалауды қамтамасыз етуге қабілетті.Мысалы, жалақыға және авторлық
құқықтар мен лицензияларды алу немесе компьютерлік бағдарламаларды
әзірлеу үшін жұмсалған басқа да шығындарға қатысты.
Ішінара шығарылған сауда таңбаларына, титулдық деректерге, баспа
құқықтарына, клиенттердің тізімдеріне және мазмұны бойынша ұқсас баптар
материалдық емес активтер ретінде тануға жатады. Ішкі құралған сауда
белгілеріне, титулдық деректерге, баспа құқықтарына, клиенттердің тізімдеріне
және мазмұны бойынша ұқсас баптарға жұмсалған шығындарды жалпы
мекемені дамытуға жұмсалған шығындардан ажыратуға болмайды. Осыған
сәйкес мұндай баптар материалдық емес активтер ретінде танылуға жатпайды.
Материалдық емес актив ең алдымен өзіндік құны бойынша бағалауы
тиіс болғандықтан ішкі құралған материалдық емес активтің өзіндік құны
жоғары белгіленген критерилерге материалдық емес актив алғақы рет сәйкес
келген күннен бастап келтірілген шығын сомасын білдіреді.
Бастапқы шығыс ретінде танылған материалдық емес активтерге
жұмсалған шығындар неғұрлым кейінгі күнге арналған материалдық емес
активтің өзіндік құнының бір бөлігі ретінде танылуға жатпайды.
23 - «Қарыздар бойынша» JAS Халықаралық қаржы есептілігінің
стандарты бойынша пайызды ішкі құралған материалдық емес активтің
бастапқы құнының элементі ретінде тану үшін критерийлерді белгілейді.
Айта кету керек, тауарларды жеткізу немесе қызмет көрсету үшін ақы
төлеу тауарларды жеткізу немесе қызметтерді көрсету алдында төленген болса,
алдын-ала ақы төлеуді материалдық емес актив ретінде тануға тиым салмайды.
Осы стандартқа сәйкес қайта бағалау мақсаттары үшін әділ құн активтік
нарыққа сілтеме жасау арқылы айқындалуы тиіс.Қайта бағалаулар активтің
теңгерімдік (баланстық) құны мен оның әділ құны арасында елеулі
айырмашылықтың болуының алдын алу үшін барынша тұрақты жүргізілуге
тиіс.
Қайта бағалау үлгісі материалдық емес актив өзіндік құн бойынша
бастапқы танылғаннан кейін қолданылады. Алайда, материалдық емес активтің
өзіндік құнының бір бөлігі актив процестің бір бөлігін өткенге дейін тану
критерийлеріне жауап бермегені үшін материалдық емес актив ретінде
танылған жағдайда, қайта бағалау үлгісі осы активтердің барлығына
қолданылуы мүмкін.Бұдан басқа, қайта бағалау үлгісі мемлекеттік субсидия
арқылы алынған және номиналдың сомасы бойынша танылған материалдық
материалдық
емес
активтерге
қолданылуы
мүмкін.
III.Материалдық емес активтерді бағалау және тану.
Материалдық емес активтерді бағалау кезінде бастапқы құн
принципі қолданылады. Яғни
материалдық емес активтер, активтерді
сатып алумен байланысты барлық шығындарды қосатын сатып алу құны
бойынша бағаланады.
Сатып алу құны- бұл барлық төлемдер мен олардың нақты анықталғанына
байланысты, алынған активтердің ағымдағы нарықтық құны. Материалдық
емес активтерді есепке алу кезінде өте маңызды сұраққа материалдық
емес активтерді пайдалану мерзімін анықтау жатады. Қызмет ту мерзімін
анықтағанда келесідей факторлар ескерілуі қажет.
 қызмет ету мерзімін ең жоғары шектейтін заңды, реттеуші және
келісілген ереже;
 болжалды қызмет мерзімін өзгертуі мүмкін жаңарту немесе ұзарту
үшін шарттар;
 қызмет ету мерзімін азайтатын тозу, сұраныс және басқа да
экономикалық факторлар;
 жұмыстардың орындалуының күтілген мерзімге сәйкес келетін
қызмет мерзімі;
 материалдық емес активтің бар бәсее қабілетін шектейтін
бәсекелестердің және басқа да субьектілерінің күтілген әрекеті;
 материалдық
емес
активтердің
жиынтығына
кіретін
басқа
активтердің қызмет ету мерзімі.
Материалдық емес активтер құны активтердің қызмет ету мерзімінде
жүйелі түрде есептен шығарылуы керек. Материалдық емес активтердің
амотизациясы оның пайдалы қызмет ету мерзімі ішінде жүйелі түрде
жүзеге асырылады. Аммортизацияны пайдалану
әдісі активтердің
экономикалық тиімділігін банктерде пайдалану моделін сипаттау керек.
Егер мұндай үлгі нақты анықталған болмаса, аммортизацияны теңбе тең
аудару әдісін пайдалану керек. Материалдық емес активтердің тиімді
қызмет ету мерзімін мерзім сайын қайта қарастырып отырылуы қажет.
Қандай
жағдай
болмасын,
материалдық
емес
активтердің
аммортизациялық кезеңі, олардың сатып алған күннен бастап 40 жылдан
аспауы керек. Халықаралық стандартқа сәйкес ХҚЕС 381 материалдық
емес активтерді пайдалануда оның ағымдық, баланстық құны кәсіпорын
үшін экономикалық
тиімділігінен жоғарылап кетуі мүмкін. Бұндай
жағдайда аммортизацияланбаған құнды есептен шығарып және активтің
құндылығының
азайғандығын көрсететін, шығынды мойындау керек.
Сату кезінде, айырбастауда немесе материалдық емес активтердің қандай
да басқа жолымен
шығыс етілуі кезінде одан түскен пайданы
бейнелей
отырып
материалдық
емес активтің шотынан оның
аммортизацияланбаған құны есептеу шығарылады. Материалдық емес
активтерде келесідей бухгалтерлік жазулар жасалынады:
 Сатып алынған материалдық емес активтерге төлем төлегенде:
Дт 1856 «Күрделі қаржы салымы бойынша дебиторлар»
Кт 1001 «Кассадағы қолма-қол ақша»
1050 «Жинақ шоттардағы ақша қаражаты»
2010 «Корреспонденттік шоттар»
2020 «Сыйақы есептелетін талап етілгенге дейінгі салымдар»
2203 «Клиенттердің ағымдағы шоттары»
 материалдық емес ативтерді кірістегенде:
Дт 1659 «Материалдық емес активтер»
Кт 1856 «Күрделі қаржы салымы бойынша дебиторлар»
2856 «Күрделі қаржы алымы бойынша кредиторлар»;
 Аммортизацияларды есептеу
Дт 5788 «Материалдық емес активтер бойынша
аммортизациялық аударымдар»
Кт 1699 «Материалдық емес активтерге есептелген
аммортизация»;
 Есептелген амортизация сомасына материалдық емес активтерді
есептен шығару кезінде:
Дт 1699 «Материалдық емес активтерге есептелген
Аммортизация
Кт 1659 «Материалдық емес активтер»;
 Қалдық құнға
Дт 5852 «Негізгі құрал-жабдықтарды және материалдық
емес активтерді сату шығыстары.
Кт 1659 «Материалдық емес активтер».
Материалдық емес актив актив ретінде болашақта экономикалық
олжа әкелетін активтер ретінде танылады. (есепке тіркеледі). Материалдық
емес активтер құны активтердің белсенді нарығы бар кезде ғана дұрыс
анықталуы мүмкін.
Көптеген материалдық емес активтердің белсенді нарығы болмайды,
өйткені олар өте сирек кездеседі, мысалы тауар белгілері басылым атауы,
кино мен музыкаға берілген авторлық құқықтары мен бір актив ушін
төленген сомасы. Сол себепті көптеген материалдық емес активтер құнын
екі жақты келісімі бойынша анықтайды. Материалдық емес активтер
танылған кеезден бастап бастапқы құны бойынша
бағаланады.
Материалдық емес активтердің бастапқы құны олардың алынған тәсіліне
байланысты болып келеді: сырттан түссе (сатып алынған бағасы, ұйымдар
бірлестігінің
күшімен
айырбастау
арқылы
немесе
мемлекеттік
субсидияның есебінен) немесе шаруашылық жүргізуші субьектілердің өз
күшімен жасалса;
Сатып алу құнына сатып алумен байланысты барлық шығындар
енгізіледі, соның ішінде сатып алынған бағасы, тасымалдау шығыны
және тағы да басқа.
Егер де метериалдық емсес активтер айырбас негізін де алынса, онда
олардың бағасы нарықтық құн немесе осы тәрізді материалдық емес
активтер құны бойынша анықталады. Егер метариалдық емес активтердің
бастапқы құны несие есбінен алынса, онда сол несие үшін төленетін
пайыз бастапқы құнына
қосылмайды, ал ол кезеңдік шығысқа
жатқызылады, ал оның бастапқы құны мемлекеттің есебінен тегін (немесе
номиналды атаулы, немесе мемлекеттердің субсидиясының) алынса, онда
ол сату немесе белсенді нарықтағы материалдық емес активтер тап осы
түрінің құны бойынша танылады.
Материалдық емес ативтердің түсуі мен шығарылуы «Материалдық
емес активтеді қабылдау беру» актісімен рәсімделеді. Актіде материалдық
емес активтердің түрі дәл атаулары және кәсіпорынға берілген күні,
обьектілердің сипаттамасы, бастапқы құны, аммортизация нормалары және
басқа да қажетті мәліметтер көрсетіледі.
Бағалау мына факторлар негізінде жүзеге асады:
1. Басқа кәсіпорындар мен адамдардан ақыға сатып алынған
Материалдық емес активтер есепте оларды сатып алуға жұмсалған
нақты шығындардың сомасымен көрсетіледі.
2. Кә сіпорынға өтеусіз келіп түскен Материалдық емес активтер
сараптау жолымен бағаланады.
3. Жарғылық капиталға салым ретінде құрылтайшыдан келіп түскен
активтерге есепте тараптардың келісімімен белгіленген құн бойынша
көрсетіледі.
Материалдық емес активтерді қабылдап алу актісі бір обьектіге бір
данадан
толтырылады. Көптеген тегі бірдей
материалдық
емес
активтердіқабылдау жөнінде ортақ акт жасауға болады. Оларды өзге де
кәсіпорынға сатқанда немесе тегін бергенде акт екі данадан жасалынады:
беруші және алушы кәсіпорын үшін.
Ұйым пайдалануына
түскен материалдық емес активтердің барлық
түрлерінің есебі үшін қолданылады. Материалдық емес актив обьектілеріне
жатқызу тәртібі мен олардың құралы заңдармен және нормативті
актілермен реттеледі.
Бухгалтерияда әр обьектіге карточка жүргізіледі. Форма кі ріске
алынуға арналған құжат, материалдық емес активтерді қабылдау тапсыру
және басқа құжаттама негізінде бір дана болып толтырылады. 8 графада
бастапқы құжат пен пайдалы қызмет ету мерзіміне негізделіп есептелінген
мөлшер (норма) бойынша ай сайын есептелетін аммортизация сомасы
көрсетіледі. Материалдық емес актив обьектілерінің қысқаша сипаттамасы
бөлігінде тек қана актив обьектінің негізгі көрсеткіштері жазылады,
ұйымда бар осы обьектіге арналған техникалық құжаттама мәліметтерін
көшіруге болмайды.
Материалдық емес активтердің қабылдау – тапсыру актісі мына
формада толтырылады:
Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің
2004ж. 19наурыздағы №128 бұйрығымен бекітілген
Типтік форма № НМА-1
Кодтар
ОКУД бойынша формасы
ОКПО бойынша
СТТН
Ұйым __________________________
Материалдық емес активтерді қабылдау - тапсыру
АКТІСІ № _____
Жасалған
ай Опперация
Дебет
Кредит
күні, жылы
түрінің коды
шот
субшот шот
субшот
Материалдық емес активтер түрі ___________________________
Қысқаша сипаттама _______________________________________
Беретін жақ ______________________________________________
Алатын жақ ______________________________________________
Алынға
н
айкүні,
жылы
1
Материалд
ық
емес
активтерді
бағалау
тәсілдері
2
Материалд
ық
емес
активтердің
бастапқы
құны
3
Пайдалы
Аммортизац
қызмет ету ия нормасы
мерзімі
__ 20 _ж
дейін__20_
ж
4
5
Аммортизац
ия сомасы,
тенге
6
Беруге негіздеме:
Бұйрық (өкім) негізінде «_____»_________________20ж.____№_____
Материалдық емес активтерді_______________________________
Қабылдадым:
МП
Өткізді :____________
(қызметі)
Бас бухгалтер:
______ _______________________
(қолы) (қойылған қолды анықтау)
_______ ________________________
(қолы) (қойылған қолды анықтау)
«______»___________________20_____ж.
Материалдық емес активтерді нақты барлығы мен қозғалысын есепке
алу 10 «Материалдық емес активтер» бөлімшесінің шоттарында жүргізіледі.
Осы шоттардың дебеті бойынша материалдық емес активтер келіп түскен
айдың басы мен аяғындағы қалдықтары көрсетіледі де, ал кредиті
бойынша- материалдық емес активтердің есептен шығарылуы көрсетіледі.
10 «Материалдық
емес
активтер»
бөлімшесінің
мүліктік
есеп
карточкасында
жүргізіледі. Материалдық емес активтердің әрбір жеке
обьектісіне бухгалтерияда мүліктік карточка ашылады. Материалдық емес
активтерді есепке алудың мүліктік карточкалары «Материалдық емес
активтерді есепке алу тізімдемелерінде» топтастырылады. Тізімдемелерде
материалдық емес активтердің айдың басы мен аяғындағы қалдықтары,
бір айдағы қозғалысын көрсетеді.
Материалдық емес активтер құны нақты шығынмен де үстеме
шығынмен де танылады. Осы шығындарды есепке алу үшін 10
«Материалдық емес активтер» шоттарының
бөлімшесінде, жеке
«Материалдық емес активтерді жасау шығындары» деп аталатын ішкі
субшоты
ашылуы мүмкін. Осы аталған субшотқа мынадай шығындар
енеді:
- материалдық емес активтер жасауға қатысқан еңбеккерлердің
еңбек ақысы;
- заң бойынша белгіленген еңбек ақы одан жасалынатын аударымдар;
- материалдық емес активтер жасау кезінде тұтынылатын тауарлар
мен заттар;
-несие үшін төленетін пайыздар
-басқа да шығындар
- үстеме шығындар;
Сәйкес кезеңге дейінгі орын алған барлық шығындарға 821 шоты
дебеттеліп, 10 «Материалдық емес активтер» бөлімше шоттары және
«Материалдық емес активтерін жасауға кеткен шығындар» субшоты
кредиттеледі. Субьектінің өзі жасаған тауар белгілері материалдық емес
активтер ретінде танылмайды, өйткені олардың нақты құны анықталу
мүмкіндігі бола бермейді. Жарнамаға кеткен шығындар есептік кезеңнің
шығыстары болып есептелінеді және материалдық емес активтер алынаты
құнына енгізілмейді. Яғни мына шығындар материалдық емес активтерге
қатысы жоқ, олар тек кезеңдік шығындар болып саналады:
- зерттеуге кеткен шығындар
- өндірістік немесе жаңа цехтардың ашылуына дейінгі кеткен
шығындар;
- кәсіпорынды
ашуға, заңды
құжаттарын
(жарлық,
құрылтай
құжаттары, келісім-шарттар, мөрін, штампын т.б) әзірлеуге кеткен
шығындар.
- мамандарды оқытуға кеткен шығындар;
- жарнамаға кеткен шығындар;
- жетілдіруге, көшуге, қайта көшуге кеткен шығындар;
- патенттерге кеткен шығындар (оның әрекет ету мерзімі 1 жылдан
аспаса)
IV.Материалдық емес активтердің есептен шығарылуы.
Материалдық емес активтерді есептен
шығарған кезде шоттар
корреспонденциясы жасалынады.
№
Шаруашылық
мазмұны
1
1.
2
3
Табыс әкелуге қабілетсіз, моральдық
тұрғысынан толған материалдық емес
активтерді есептен шығарылады.
Моральдық
тұрғысынан
ескіруіне
байланысты
материалдық
емес
активтер жасалған актінің негізінде
есептен шығарылады:
- обьектіні пайдалану барысында
есептелген
аммортизация
сомасына:
- обьектінің баланстық құнына
60 000
- ҚҚС сомасына 6400 тг (40 000 х 40 000
13%)
бұрындары
зачетқа
жатқызылған ҚҚС сомасы қызыл
жазумен жазылады .
Қызылмен жазылған ҚҚС сомасы
шығысқа жатқызылады.
(5 200)
2.
3.
оппе
Шоттар
рацияларының Сомасы, корреспонденциясы
теңге
дебет
кредит
Материалдық емес активтерді сату.
Материалдық емес активтер бойынша
жасалған
келісім
шарт негізінде
жасалған бағасына:
-обьектінің
пайдалану
кезіндегі
есептелген аммортизация сомасына
-обьектінің баланстық құнына
-обьектінің келісімі бойынша сатылған
құнына
-ҚҚС сомасына (13%)
Басқа
шаруашылық
жүргізуші
субьектінің жарғы капиталына салынған
материалдық емес активтер:
-обьектінің
пайдалану
кезіндегі
есептелінген аммортизация сомасына
4
5
111113,116
841
101103,106
101103,106
633
821
331
331
2 000
8 000
111113,116
841
10 000
1 600
301
301
101103,106
101103,106
721
633
111-
101-
4.
-обьектінің баланстық құнына
20 000
-жарлық капаиталына салым ретінде 80 000
салынған, материалдық емес активтің
келісілген құнына
90 000
Тегін берілген материалдық активтер:
-обьектінің
пайдалану
кезінде
есептелінген аммортизация сомасына
-обьектінің ба лнстық құнына
15 000
65 000
-ҚҚС сомасына 10 400тг (65 000 х 13%) 8450
113.116
841
103,106
101103,106
141-144
721
111113,116
841
101103,106
101103,106
638
141-144
5.
Есепті
кезең
соындағы
есептен
шығарылған
материалдық
емес
активтердің табысна немесе шығысына
тартылады:
-табыстардың сомасына 100 000 тг
(100 000+90 000)
100 000
-шығыстар сомасына 209 8000тг
(40 000+5200+8000+8000+65000+8450) 134650
721
671
571
681
Бұндай шығындарды нақты бір материалдық емес активтерге жатқызу
қиын, әдетте олардың экономик лық олжа әклетінін анықтау оңай емес.
Мысал:
Кәсіпорын аукционда
басқа
кәсіпорынның активтерін
(НҚ
материалдар дайын өнімдер және бас қалар) сатып алды, сондай-ақ
пассивтер кәсіпорынның балансы бойынша 6 000,0 теңге құрады. Активтерді
сатуды бөлген жағдайда, олардың нақты бағасы бойынша құрылтайшы
6 000,0 түсім түсіреді. Кәсіпорындар
аукционда немесе одан
тыс
жерлерде біртұтас түрінде сатқан кезде сатып алу құны 10 200,0 теңге
құраған. Активтің бөлініс бағасы мен кәсіпорынды біртұтас сатқан кезде
алынған түсімнің арасындағы айырма сомасы «фирма бағасын» немесе
гудвиллді құрайды.
Сатып алушы кәсіпорын активтердің шынайы құнынан артық 4200,0
төледі. Дәлелдемесі мынадай:
1. Сатып алынған кәсіпорын өткізу нарқында монополияның қайсыбір
нысанына ие болған.
2. Кәсіпорынды сатып алғанда сатып алушы фирма ішкі немес сыртқы
нарықтағы өз жағдайын нығайтады.
3. Сатып алушы фирма өндірісті бұрын ғы атымен жүр гізбек, өйткені
оның тауарлары кеңінен танымал және сұранысвқа ие.
4. Кәсіпорында білікті қызметкерлер бар.
5. Кәсіпрында пайда әкелгіш тауар белгілері, тауардың шығатын жері,
лицензиялар бар.
Кәсіпорын сатып алынатын материалдық ресурстарды өткізу нарқына
жақын орналасқан.
І нұсқа
Сатып алынған кәсіпорын заңды тұлға мәртебесін, дербес немесе жеке
балансын сақтайды.
1.
Сатып алынған кәсіпорынның активтерінің құны шегінде төленген
толық баланстық құнына Д-т 562 К-т 441
2.
Кәсіпорынды сатып алу құнының оның барлық активтерінің құнынан
а рту сомасына Д-т 105 К-т 441
3.
10 жыл ішінде бірақ субьект қызметінің мерзімінен аспайтын
мерзімде МЕА тозуына есептеу жүргізілсе 4 200-00/120 ай=35-00 (ай
сайын) Д-т 935/негізгі өндіріс К-т 115-35-00
4.
Егер қандай да бір себептерге байланысты гудвиллді есептелген
амортизация сомасы оның құнын жаппаса, онда айырма зиянға есептен
шығарылады, бұл орайдап Д-т821 К-т 105 және жыл соңында Д-т 571 К-т821.
ІІ нұсқа
Жұмыс істеп тұрған кезінде сатып алынған кәсіпорын заңды тұлға
мәртебесін жоғалтады, оның активтері мен пассивтері сатып алушы
фирманың балансына қосылады.
1.Баланста көрсетілген құнға Д-т-1058 К-т 441- 6 000-00 млн тенге.
2.Кәсіпорынды сатып алу құнының олардың барлық активтерінің құнынан
арту сомасына Д-т 105 Кт-441 -4 200 -00 млн тенге
3.Сатып алынған кәсіпорынның барлық активтері акт бойынша
қабылданды. Д-т 10,12,20,22,32,33,40,44,45 және т.б бөлімшелер К-т 562 6 000-00
4.Сатып алынған кәсіпорынның барлық пассивтері акт бойынша
қабылданды. Д-т 562 К-т 11,13,50,56,60,61,63,,65,66,67,68 және т.б
бөлімшелер – 6 000-00
5.10 жыл бойына ай сайын есептелген амортизация Д-т 935 К-т 105-4 200,00
Бедвил жағдайында сатып алынған кәсіпорын құны 10 000-00 7 000-00
сатып алынған бедвилл-3 000-00
Д-т 562 К-т 441 - 7 000-00
Д-т 562 К-т 727 -3 000-00
Жыл соңында Д-т 727 К-т 571
Қорытынды
Материалдық
емес
активтер-бұл
обьектілерінің
шартты құны, сондай- ақ
ресурстарды пайдалану құқықтары.
интеллектуалды
меншік
жер-су мен басқа табиғи
Олардың ерекшелігі бұл активтердің өз маңызына сай табиғи-заттай
үлгісі болмауы мен ұзақ мерзім бойы пайдаланылуынан туындайды.
Материалдық емес активтерге мыналар енгі зіледі: ойлап табылған және
өндіріәстік үлгі түрлеріне құқықтар, тауар белгілері, «ноу-хауға »құқықтар
(техникалық тәжірибе, өндірістің құпиялары), авторлық құқықтары, таби
ғи ресурстарды пайдалану құқықтары, тауарлы-шикізат пен қорлар
биржаларындағы
орындар,
гудвилл (атақ
іскерлік
байланыстары,
серіктестіктер) кәсіпорынды құрумен байланысты ұйымдастыру шығындары
(құрылтай құжаттары мен техникалық экономикалық негіздеуцлерді жете
зерттеу, мамандандырылған ұйымдарға кеңес беру үшін төлемдер, тіркеу
жинақтары, жарнамалық шығындар, кадрлар даярлау үшін шығындар
және
т.б.) .Материалдық емес активтердің соңғы
түрінің ерек шелігі
кәсіпорынның құрылтай құжаттарында бұл шығыстар белгілен ген сомада
қатысушының салымы ретінде жазып қойлуы тиіс болғандығынан
тұрады.Материалдық емес активтер оларды сатып алу мен пайдалануға
жағдайға
келтіру
үшін
жұмсалатын
барлық
нақты
шығындар
сомасында бағаланады.Ай сайын материалдық емес активтерге олардың
бастапқы құны мен тиімді пайдалану мерзіміне негізделіп есептелген
нормалар бойынша аммортизация есеп телінеді. Егер ол белгілі болмаса,
онда 10 жылдық мерзімге негізделуі тиіс.Жарғылық қорға құрылтайшының
салымы болатын материалдық емес активтердің құны мен тиімді пай
далану
мерзімі
құрылтай
құжаттарында
жазылып
қойылуға
тиіс.Материалдық емес активтердің аммортизациясы аммортизациялық
қаржылар ретінде кәсіпорынның өнімі, жұмыстары мен қызметтерінің
өзіндік құнына негізделеді. Материалдық емес активтер № 2710
«материалдық
емес активтер» активі
шоттарында, ал олардың
аммортизациясы № 2720 «Материалдық емес активтердің құнсыздануы»
пассивті шоттарда есепке алынады. Материалдық емес активтер бойынша
ҚҚС –ның есебі № 65 тармақта беріледі.ЖШС қаржылық есеп бергенде
материалдық емес активтер есебі үшін қабылдаған есеп саясаты ашылуы
керек. Атап айтқанда, аммортизацияны есептеу үшін пайдаланатын тәсілі,
пайдалы қызмет ету мерзімі немесе пайдаланатын аммортизацияның
нормасы жалпы баланстық құны және есепті кезең ба сы мен аяғына
жинақталған аммортизация сомасы, кәсі порынның өзі
жасаған
материалдық емес активтердің баланстық құны және тағы да басқа
көрсетіледі. Сондай- ақ
қаржылық есеп беруде материалдық
емес
активтердің
түрі баланстық құны, материпалдық емес активтердің
аммортизацияланбай қалған мер зімі, иелік ету құқығы шектелген
материалдық емес активтердің баланстық құны, материалдық емес активтер
бойынша алынған міндеттемелердің сомасвы да
ашық
көрсетіледі
қаржылық есеп беруде есепті кезеңдегі шығыс деп танылған шығындар
сомасы да ашылуы тиіс: бағдарламалық жабдықтау шығындары, жарнама
шығындары тағы да басқалай шығындар жатқызылуы мүмкін субьект
одан да басқа материалдық емес активтерді есептік бағалау өзгерісінің
нәтижесі және сипатын, олардың материалдық салдарын ашу керек.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. «Бухгалтерлік есеп принциптері» Қ.К.Кеулімжаев, З.Н.Әжібаева,
Н.А.Құдайбергенов, 2003
2. «Бухгалтерлік есеп теориясы және негіздері» Қ.К. Кеулімжаев,
Н.А.Құдайбергенов, 2006
3. «Бухгалтерлік есеп» С.Б.Баймұханова, Ә.Ж.Балапанова, 2003
4. «Бухгалтерлік есеп» В.Л.Назарова
5. «Басқару есебі»
В.Л. Назарова, М.С.Жапбарханова, С.Д.Фурсова,
Д.А.Фурсов. Экономика, 2005
6. «Қаржылық есеп» С.Б.Баймұханова 2007
7. «Бухгалтерлік есеп стандарттары» Бухгалтерлік есеп әдістемесі мен
аудиті департаменті.
8. «Теория бухгалтерского учета» Москва, 2005
9. «Бухгалтерский учет на предприятий» В.К Радостовец В.В.Радостовец,
О.И. Шмидт. Алматы, 1998
10. «Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп» В.К Радостовец
В.В.Радостовец, О.И. Шмидт, Т.Р.Ғабдуллин.
11. «Бухгалтерлік есеп» Ж.С. Толпаков, 2009
Кіріспе
Елбасымыздың Қазақстан халқына жолдауында маңызды стратегиялық
міндеттердің бірі ретінде бәсекеге қабілетті елдер арасында өз орнымызды
табуымыз қажеттігі тұжырымдалған. Сондықтан мемлекет және жеке сектор
өзара сенімге және пайдаға негізделген әріптестік қатынастарды
қалыптастыруы тиіс. Еліміздің экономикасының әрі қарай шикізатсыз
салаларға мамандануы қажеттілігі айқындалған. Ол үшін қызмет көрсетуші
кәсіпорындар еңбек құралдарымен жоғары деңгейде жарақталуы қажет.
Нарықтық қатынастар жағдайында кәсіпорындардың негізгі қорлармен
қамтамасыз етілу дәрежесі, сатып алушылар және жеткізушілермен есеп
айырысу мәселесі кеңінен орын алып отыр. Қаржылық ресурстардың
жетіспеушілігі, өнім, жұмыстар және қызметтер өндірісі қарқынының
төмендеуі өндірісті кеңейтілген негізде жүргізуде кері әсерін тигізуде.
Кәсіпорындардың
қаржылық
төзімсіздігі
өзін-өзі
қаржыландыру
принциптерінің тиімді қызмет етуіне, өзін- өзі ақтау процесіне кедергі келтіріп
отыр.
Бухгалтерлік есептің жаңа жүйесіне көшуге байланысты барлық
кәсіпорындар алдында бухгалтерлік есепті жоғары деңгейде ұйымдастыру
міндеті тұр. Бухгалтерлік есепті дұрыс ұйымдастырмайынша экономикалық
тиімділікке қол жеткізу мүмкін емес.
Бухгалтерлік есептің жаңа жүйесінде материалдық емес активтер есебін
жүргізуге жаңа талаптар қойылған. Ол жылдан-жылға амортизация есептеу
нормаларының өзгеруіне, айналымнан тыс активтердің жаңа нысандарының
пайда болуына, салықтық есептің талаптарына байланысты. Мұның барлығы
кәсіпорындардың алдына көптеген мәселелердің шешімін табуда дамыған
елдердің тәжірибелеріне сүйену қажеттілігін туындатады. Осының барлығы
курстық жұмыс тақырыбының өзектілігін сипаттайды.
Курстық жұмыстың мақсаты кәсіпорынның материалдық емес активтер
есебін және аудитін ұйымдастыру теориясын және тәжірибесін зерттеу және
осының негізінде оны жетілдіру бойынша ұсыныстар жасау болып табылады.
Қойылған
мақсатқа
сәйкес
төмендегідей
міндеттерді
шешу
қарастырылады:
- материалдық емес активтер есебін ұйымдастыру;
- материалдық емес активтердің келіп түсуі және шығуы бойынша
операцияларды зерттеу;
- материалдық емес активтерге амортизация есептеу әдістерін зерттеу;
- айналымнан тыс активтер аудитін жүргізу тәртібін қарастыру;
Зерттеу объектісі облыстағы ірі өндіріс орындарының бірі “Энергия”
құрылыс кәсіпорны жауапкершілігі шектеулі серіктестігі болып табылады.
“Энергия” құрылыс кәсіпорны жауапкершілігі шектеулі серіктестігі өз
шаруашылық қызметін жүргізуді, өндірілетін өнімге (жұмыстар, қызметтер)
иелік етуді өз еркінше қамтамасыз етеді және өзінің шаруашылық қызметінің
нәтижелеріне, құрылтайшылар, әріптестер, мемлекеттік бюджет және банктер
алдындағы міндеттемелердің орындалуына жауап береді. “Энергия” құрылыс
кәсіпорны жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің негізгі өндірістік қызметіне
жобалық-сметалық құжаттаманы жасау, жаңа техникалық жабдықтарды
дайындау және монтаждау, ғимараттар құрылысы, жылу жүйелерін күрделі
жөндеу, қала және облыс тұрғындары үшін тұрмыстық жылу қазандарын,
санитарлық-техникалық бөлшектерді дайындау және Қазақстан Республикасы
заңдылығымен тыйым салынбаған басқадай коммерциялық қызметтер болып
табылады. Серіктестік заңды тұлға құқығы бар және қызмет ететін кәсіпорын
болып табылады және акционерлер меншігін пайдалану негізінде өнім өндіреді
және өткізеді, жұмыстар орындайды және қызметтер көрсетеді. Серіктестіктің
жеке балансы және Қазақстан Республикасы және шетелдік банктерде шоттары,
өз аты жазылған мөрі және мөртабаны бар.
Қорытынды
Материалдық емес активтер-бұл интеллектуалды меншік обьектілерінің
шартты құны, сондай - ақ жер-су мен басқа табиғи ресурстарды
пайдалану құқықтары.Олардың ерекшелігі бұл активтердің өз маңызына
сай
табиғи-заттай
үлгісі
болмауы мен
ұзақ
мерзім
бойы
пайдаланылуынан туындайды. Материалдық емес активтерге мыналар
енгі зіледі: ойлап табылған және өндіріәстік үлгі түрлеріне құқықтар,
тауар белгілері, «ноу-хауға »құқықтар (техникалық тәжірибе, өндірістің
құпиялары), авторлық құқықтары, таби ғи
ресурстарды
пайдалану
құқықтары,
тауарлы-шикізат пен қорлар биржаларындағы орындар,
гудвилл (атақ іскерлік байланыстары, серіктестіктер) кәсіпорынды құрумен
байланысты
ұйымдастыру
шығындары (құрылтай
құжаттары
мен
техникалық экономикалық негіздеуцлерді жете зерттеу, мамандандырылған
ұйымдарға кеңес беру үшін төлемдер, тіркеу жинақтары, жарнамалық
шығындар, кадрлар даярлау үшін шығындар және т.б.) . материалдық
емес активтердің соңғы түрінің ерек шелігі кәсіпорынның құрылтай
құжаттарында бұл шығыстар белгілен ген сомада қатысушының салымы
ретінде жазып қойлуы тиіс болғандығынан тұрады.
Материалдық емес активтер оларды сатып алу мен пайдалануға жағдайға
келтіру үшін
жұмсалатын
барлық
нақты
шығындар
сомасында
бағаланады.
Ай сайын материалдық емес активтерге олардың бастапқы құны мен
тиімді пайдалану мерзіміне негізделіп есептелген нормалар бойынша
аммортизация есеп телінеді. Егер ол белгілі болмаса, онда 10 жылдық
мерзімге негізделуі тиіс.
Жарғылық қорға құрылтайшының салымы болатын материалдық емес
активтердің құны мен тиімді пай далану мерзімі құрылтай құжаттарында
жазылып қойылуға тиіс
Материалдық
емес
активтердің
аммортизациясы
аммортизациялық
қаржылар ретінде кәсіпорынның өнімі, жұмыстары мен қызметтерінің
өзіндік құнына негізделеді. Материалдық емес активтер № 2710
«материалдық
емес активтер» активі
шоттарында, ал олардың
аммортизациясы № 2720 «Материалдық емес активтердің құнсыздануы»
пассивті шоттарда есепке алынады. Материалдық емес активтер бойынша
ҚҚС –ның есебі № 65 тармақта беріледі.
ЖШС қаржылық есеп бергенде материалдық емес активтер есебі үшін
қабылдаған есеп саясаты ашылуы керек. Атап айтқанда, аммортизацияны
есептеу үшін пайдаланатын тәсілі, пайдалы қызмет ету мерзімі немесе
пайдаланатын аммортизацияның нормасы жалпы баланстық құны және
есепті кезең ба сы мен аяғына жинақталған аммортизация сомасы, кәсі
порынның өзі жасаған материалдық емес активтердің баланстық құны
және тағы да басқа көрсетіледі. Сондай- ақ қаржылық есеп беруде
материалдық емес активтердің түрі баланстық құны, материпалдық емес
активтердің
аммортизацияланбай қалған мер зімі, иелік ету құқығы
шектелген материалдық емес активтердің баланстық құны, материалдық
емес активтер бойынша алынған міндеттемелердің сомасвы да ашық
көрсетіледі қаржылық есеп беруде есепті кезеңдегі шығыс деп танылған
шығындар сомасы
да ашылуы тиіс: бағдарламалық
жабдықтау
шығындары, жарнама
шығындары
тағы
да
басқалай
шығындар
жатқызылуы мүмкін субьект одан да басқа материалдық емес активтерді
есептік бағалау өзгерісінің нәтижесі және сипатын, олардың материалдық
салдарын ашу керек.
Жоспар.
1.Кіріспе.
2.Негізгі бөлім.
Ι. Материалдық емес активтер туралы ұғым, оларды тану, жіктеу және пайдалы
қызмет мерзімін анықтау .
II. Материалдық емес активтерді бағалау және және оларды есепке алудың
міндеттері.
III.Материалдық емес активтерді бағалау және тану.
IV.Материалдық емес активтердің есептен шығарылуы.
3. Қорытынды.
4. Пайдаланылған әдебиеттер.
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа