close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

код для вставкиСкачать
Татарстан Республикасы Милли китапханәсе
Национальная библиотека Республики Татарстан
ТАТАРСТАН
Истәлекле һәм онытылмас
даталар календаре
2015
Календарь знаменательных
и памятных дат
2015
КАЗАН-КАЗАНЬ
«Милли китап» нәшрияты
Издательство «Милли китап»
2014
УДК 050
ББК 92
Т 23
Төзүчесе:
Составитель:
Г.Ш.ҖОМАГОЛОВА
Г.Ш.ЗИМАГОЛОВА
Җаваплы мөхәррире: Р.И.ВӘАЛИЕВ
Отв. редактор:
Р.И.ВАЛЕЕВ
Мөхәррирләр:
И.Г.ҺАДИЕВ,
А.Р.ГАБДЕЛХАКОВА
Редакторы:
И.Г.ХАДИЕВ,
А.Р.АБДУЛХАКОВА
Т 23
Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре = Календарь
Знаменательных и памятных дат. 2015 / Татарстан Респ. Милли кханәсе; төз. Г.Ш.Җомаголова; жав. мөх-ре Н.Ә.Камбеев; мөх-рләр
И.Г.Хадиев, А.Р.Габделхакова. – Казан: Милли китап, 2014. – б.
УДК 050
ББК 92
© Татарстан Республикасы
Милли китапханәсе =
Национальная библиотека =
Республики Татарстан, 2014;
© «Милли китап» нәшрияты
Издательство «Милли китап», 2014.
Төзүчедән
Календарьга кертелгән истәлекле даталар Татарстанның иҗтимагый,
сәяси, хуҗалык, мәдәни тормышындагы тарихи вакыйгаларны һәм
фактларны, шулай ук күренекле шәхесләрнең – язучыларның, фән, мәгариф,
мәдәният һәм сәнгать эшлеклеләренең – юбилейларын чагылдыра.
Басма ике бүлектән тора. I нче бүлектә хронологик тәртиптә татар һәм
рус телләрендә 2014 нче елда узачак юбилей даталары һәм вакыйгалары
исемлеге бирелә. Оешмалар өчен 25, 50, 70, 75, 100 (алга таба һәр 25 ел саен)
еллыкларны, күренекле шәхесләр өчен 50, 60, 70, 75, 80 (алга таба һәр 10 ел
саен) еллыкларны юбилей даталары дип санау кабул ителгән. Инкыйлабка
кадәрге чорга караган истәлекле даталар яңа календарь стилендә китерелә.
Дәвамлы (бер ай һәм аннан да озаккарак сузылган) вакыйгаларга
багышланган даталар конкрет даталар исемлегеннән соң ай азагында бирелә.
Төгәл көннәре билгеле булмаган вакыйгалар бүлек ахырында
урнаштырылган. Советлар Союзы Герое исеменә лаек булган
якташларыбызның юбилей даталары шулай ук аерым күрсәтелә.
I нче бүлектә йолдызчык (*) белән билгеләнгән аеруча әһәмиятле
истәлекле даталарга II нче бүлектә татар һәм рус телләрендә белешмә
текстлар, библиографик әдәбият исемлекләре бирелә. Исемлекләрдә,
күбесенчә, яңарак басмалар, соңгы елларда дөнья күргән җыентыклардан һәм
вакытлы матбугаттан мәкаләләр тәкъдим ителә. Әлеге библиографик
мәгълүмат ике өлешкә бүленә. Беренче өлештә авторның татар, рус һәм
башка телләрдәге әсәрләре басылып чыгу еллары буенча хронологик
тәртиптә күрсәтелә. Икенче өлештә юбилярның тормыш һәм иҗат юлы
турында материал – библиографик күрсәткечләрнең, китапларның, газета һәм
журналлардагы, җыентыклардагы мәкаләләрнең тасвирламалары – китерелә.
Барлык библиографик материаллар Татарстан Республикасы Милли
китапханәсенең татар әдәбияты һәм туган якны өйрәнү бүлеге белешмәбиблиографик аппаратына нигезләнеп әзерләнде.
Басмада кереш сүз, белешмә китаплар исемлеге дә бар. Календарьдан
файдалану уңайлырак булсын өчен аның ахырында «Исемнәр күрсәткече»
белән «Учреждениеләр һәм оешмалар атамалары күрсәткече» урнаштырыла.
Ел саен чыга торган бу календарь китапханәчеләргә, музей, радио һәм
телевидение, матбугат хезмәткәрләренә, укытучыларга, туган якны
өйрәнүчеләргә ярдәмлек буларак тәкъдим ителә.
От составителя
Календарь отражает наиболее значительные памятные даты в истории
республики, её политической, экономической, научной и культурной жизни,
а также юбилейные даты известных писателей, деятелей науки, образования,
культуры и искусства Татарстана.
Издание состоит из двух разделов. В I разделе параллельно на татарском
и русском языках приводится хронологический перечень юбилейных дат и
событий на 2014 год. Юбилейными датами принято считать для организаций
– 25, 50, 70, 75, 100 и далее каждые 25 лет; для персоналий – 50, 60, 70, 75, 80
и далее каждые 10 лет. Факты, относящиеся к дореволюционной истории,
датируются по новому календарному стилю. Даты, посвященные длительным
событиям (происходившим месяц и более), приводятся после основного
перечня дат, в конце месяца. События, точные даты которых не установлены,
указаны в конце раздела. Отдельно выделен перечень юбилейных дат Героев
Советского Союза – наших земляков.
Во II разделе календаря представлены наиболее знаменательные даты
года (обозначены в I разделе звездочкой *). Каждая дата сопровождается
справочным текстом на татарском и русском языках и рекомендательным
списком литературы, включающим книги, статьи из сборников и
периодических изданий в основном за последние годы.
Библиографические списки рубрик, посвященных персоналиям, состоят
из двух частей. В первой части отражены произведения автора на татарском
и русском языках в хронологии их издания; во второй – представлены
материалы о жизни и творчестве юбиляра: библиографические указатели,
научные и справочные издания, публикации в периодической печати.
Библиографическая часть календаря подготовлена на базе справочнобиблиографического аппарата отдела татарской и краеведческой литературы
Национальной библиотеки РТ.
Календарь снабжён предисловием, списком справочников, именным
указателем и указателем названий учреждений и организаций.
Календарь выходит ежегодно. Адресован работникам библиотек, музеев,
средств массовой информации, преподавателям.
ИСТӘЛЕКЛЕ ДАТАЛАР ҺӘМ ВАКЫЙГАЛАР
ПАМЯТНЫЕ ДАТЫ И СОБЫТИЯ
ГЫЙНВАР
ЯНВАРЬ
1 гыйнвар
1 января Язучы, әдәбият белгече, библиограф Исмәгыйль Габдулла улы
Рәмиевнең тууына 120 ел (1895–1969)
– 120 лет со дня рождения писателя, литературоведа, библиографа
Исмагила Абдулловича Рамеева (1895–1969)
1 гыйнвар
1 января Тел галиме, филология фәннәре докторы, профессор,
Татарстанның атказанган фән эшлеклесе, Татарстанның Дәүләт бүләге
лауреаты Луиза Кәрим кызы Бәйрәмовага 80 яшь (1935)
– 80 лет языковеду, доктору филологических наук, профессору,
заслуженному деятелю науки РТ, лауреату Государственной премии РТ
Луизе Каримовне Байрамовой (1935)
2 гыйнвар
2 января Күренекле татар-башкорт шагыйре Шәехзадә Мөхәммәтзакир
улы Бабичның тууына 120 ел (1895–1919)
– 120 лет со дня рождения видного татаро-башкирского поэта
Шаехзаде Мухаммадзакировича Бабича (1895–1919)
2 гыйнвар
2 января Дәүләт эшлеклесе, Татарстанның атказанган мәдәният
хезмәткәре Илгиз Кәлимулла улы Хәйруллинга 75 яшь (1940)
– 75 лет государственному деятелю, заслуженному работнику
культуры Татарстана Ильгизу Калимулловичу Хайруллину (1940)
4 гыйнвар
4 января Опера җырчысы, ТАССРның атказанган артисты Камил
Нургали улы Якуповның тууына 90 ел (1925–2006)
– 90 лет со дня рождения оперного певца, заслуженного артиста
ТАССР Камиля Нургалеевича Якубова (1925–2006)
5 гыйнвар
5 января Философ, дин галиме, җәмәгать эшлеклесе һәм публицист
Муса Ярулла улы Бигиевнең тууына 140 ел (1875–1949)
– 140 лет со дня рождения философа, богослова, общественного
деятеля и публициста Мусы Ярулловича Бигиева (1875–1949). (См.:
Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре=Календарь
знаменательных и памятных дат. 2000. – Казань: Милли китап, 1999. – С. 1517)
5 гыйнвар
5 января Язучы Әсгать Сәхап улы Салах (Салахов)ка 80 яшь (1935)
– 80 лет писателю Асгату Сахаповичу Салаху (Салахову) (1935)
5 гыйнвар
5 января Нәкышьче Әнвәр Гыйләҗетдин улы Сәгыйтовка 80 яшь (1935)
– 80 лет живописцу Анвару Гилязетдиновичу Сагитову (1935)
6 гыйнвар
6 января Рәссам-декоратор, Татарстанның атказанган мәдәният
хезмәткәре Сергей Моисеевич Чемодуровка (Минзәлә театры) 75 яшь (1940)
– 75 лет художнику-декоратору, заслуженному работнику культуры РТ
Сергею Моисеевичу Чемодурову (Мензелинский театр) (1940)
*10 (24) гыйнвар
10 (24) января Татарстан Республикасының Милли китапханәсе
ачылуга 150 ел (1865)
– 150 лет со дня открытия Национальной библиотеки Республики
Татарстан (1865)
13 гыйнвар
13 января Опера җырчысы, ТАССРның атказанган артисты Йосыф
Гыйззәтуллинның тууына 90 ел (1925–2005)
– 90 лет со дня рождения оперного певца, заслуженного артиста
ТАССР Юсуфа Гиззатуллина (1925–2005)
13 гыйнвар
13 января Партия һәм дәүләт эшлеклесе, профессор, РСФСРның
атказанган мәдәният хезмәткәре Рәис Кыям улы Беляевның тууына 80 ел
(1935–1996)
– 80 лет со дня рождения партийного, государственного деятеля,
профессора, заслуженного работника культуры РСФСР Раиса Киямовича
Беляева (1935–1996)
13 гыйнвар
13 января Язучы, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре Җәмит
Гата улы Рәхимовның тууына 80 ел (1935–1996)
– 80 лет со дня рождения писателя, заслуженного работника культуры
ТАССР Замита Гатиновича Рахимова (1935–1996)
14 гыйнвар
14 января Нәкышьче Александр Васильевич Новиковка 60 яшь (1955)
– 60 лет живописцу Александру Васильевичу Новикову (1955)
15 гыйнвар
15 января Химия заводлары хуҗасы, сәнәгатьче, меценат Петр
Капитонович Ушковның тууына 175 ел (1840–1898)
– 175 лет со дня рождения владельца химических заводов,
промышленника, мецената Петра Капитоновича Ушкова (1840–1898)
15 гыйнвар
15 января Шагыйрь һәм прозаик Шәйхи (Шәйхелислам) Фәрхулла улы
Маннур (Маннуров)ның тууына 110 ел (1905–1980)
– 110 лет со дня рождения поэта и прозаика Шайхи (Шайхелислама)
Фархулловича Маннура (Маннурова) (1905–1980). (См.: Татарстан:
Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре=Календарь знаменательных и
памятных дат. 2005. – Казань: Милли китап, 2004. – С. 17-21)
18 гыйнвар
18 января Галим, философия фәннәре докторы Казбек Таҗи улы
Гыйззәтовның тууына 90 ел (1925–2014)
– 90 лет со дня рождения ученого, доктора философских наук Казбека
Тазиевича Гиззатова (1925–2014)
19 гыйнвар
19 января Җырчы, СССРның халык артисты Азат Зиннәт улы
Аббасовның тууына 90 ел (1925–2006)
– 90 лет со дня рождения певца, народного артиста СССР Азата
ЗиннатовичаАббасова (1925–2006). (См.: Татарстан: Истәлекле һәм
онытылмас даталар календаре=Календарь знаменательных и памятных дат.
2000. – Казань: Милли китап, 1999. – С. 21-24)
21 гыйнвар
21 января Шагыйрь, әдәбият галиме Кәрим Рәшид улы Җаманаклы
(Рәшидов)ның тууына 110 ел (1905–1965)
– 110 лет со дня рождения поэта, литературоведа Карима Рашидовича
Джаманаклы (Рашидова) (1905–1965)
22 гыйнвар
22 января Рәссам-график, Татарстанның атказанган
хезмәткәре Лилия Сәгадәт кызы Золондиновага 60 яшь (1955)
мәдәният
– 60 лет художнику-графику, заслуженному работнику культуры
Татарстана Лилии Сагадатовне Золондиновой (1955)
24 гыйнвар
24 января Невропатолог, генетик, медицина фәннәре докторы Нияз
Үзбәк улы Әхмәровка 70 яшь (1945). Ул матур әдәбият өлкәсендә дә актив
эш алып бара, Г.Тукайның шигырьләрен рус теленә тәрҗемә итә
– 70 лет невропатологу, генетику, доктору медицинских наук Ниязу
Узбековичу Ахмерову (1945). Он также занимается литературной
деятельностью, переводит стихи Г.Тукая на русский язык
25 гыйнвар
25 января Астроном, физика-математика фәннәре докторы, профессор,
ТАССРның һәм РСФСРның атказаанган фән һәм техника эшлеклесе Шәүкәт
Таип улы Хәбибуллинның тууына 100 ел (1915–1996)
– 100 лет со дня рождения астронома, доктора физико-математических
наук, заслуженного деятеля науки и техники ТАССР и РСФСР Шауката
Таиповича Хабибуллина (1915–1996)
25 гыйнвар
25 января Рәссам, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе
Александр Сергеевич Федотовка 60 яшь (1955)
– 60 лет живописцу, заслуженному деятелю искусств Татарстана
Александру Сергеевичу Федотову (1955)
27 гыйнвар
27 января График Михаил Михайлович Кузнецовка 50 яшь (1965)
– 50 лет графику Михаилу Михайловичу Кузнецову (1965)
30 гыйнвар
30 января ТАССРның халык артисты Әгъзәм Кәрим улы Галиуллинның
(Әлмәт театры) тууына 90 ел (1925–1976)
– 90 лет со дня рождения народного артиста ТАССР Агзама
Каримовича Галиуллина (Альметьевский театр) (1925–1976)
30 гыйнвар
30 января Жырчы, Татарстан Республикасының халык, Россия
Федерациясенең атказанган артисты Айдар Фәтхрахман улы Фәйзрахмановка
60 яшь (1955)
– 60 лет певцу, народному артисту Республики Татарстан,
заслуженному артисту Российской Федерации Айдару Фатхрахмановичу
Файзрахманову (1955)
30 гыйнвар
30 января Шагыйрь Эдуард Госман улы Мостафинның тууына 70 ел
(1945–1997)
– 70 лет со дня рождения поэта Эдуарда Усмановича Мустафина (1945–
1997)
гыйнвар
январь Әлки районы үзәк китапханәсе ачылуга 90 ел (1925)
– 90 лет со дня открытия Алькеевской центральной библиотеки (1925)
ФЕВРАЛЬ
1 февраль
1 февраля Композитор, пианист, педагог, ТАССРның атказанган
сәнгать эшлеклесе Рафаэль Нури улы Биляловның тууына 75 ел (1940–1999)
– 75 лет со дня рождения композитора, пианиста, педагога,
заслуженного деятеля искусств ТАССР Рафаэля Нуриевича Белялова (1940–
1999)
3 февраль
3 февраля Шагыйрь Тәүфикъ Салих улы Камалиев (Камалетдинов)ның
тууына 75 ел (1940–1980)
– 75 лет со дня рождения поэта Тауфика Салиховича Камалиева
(Камалетдинова) (1940–1980)
5 февраль
5 февраля Актриса, Татарстанның халык артисты Ания Гарифулла
кызы Фәттахова (Шәрифуллина)ның (Минзәлә театры) тууына 75 ел (1940–
2000)
– 75 лет со дня рождения актрисы, народной артистки РТ Ании
Гарифулловны Фаттаховой (Шарифуллиной) (Мензелинский театр) (1940–
2000)
8 февраль
8 февраля Актер, ТАССРның һәм РСФСРның халык артисты Федор
Васильевич Григорьевның тууына 125 ел (1890–1954)
– 125 лет со дня рождения актера, народного артиста ТАССР и РСФСР
Федора Васильевича Григорьева (1890–1954)
8 февраль
8 февраля Шагыйрь Хәниф Хәким улы Хөснуллинның тууына 80 ел
(1935–1994)
– 80 лет со дня рождения поэта Ханифа Хакимовича Хуснуллина
(1935–1994)
8 февраль
8 февраля Шагыйрь Мәхмүт Минәхмәт улы Газизовка 75 яшь (1940)
– 75 лет поэту Махмуту Минахметовичу Газизову (1940)
11 февраль
11 февраля Актер, СССРның халык артисты Василий Иванович
Качалов (Шверубович)ның тууына 140 ел (1875–1948)
– 140 лет со дня рождения актера, народного артиста СССР Василия
Ивановича Качалова (Шверубовича) (1875–1948). (См.: Татарстан: Истәлекле
һәм онытылмас даталар календаре=Календарь знаменательных и памятных
дат. 2000. – Казань: Милли китап, 1999. – С. 25-27)
11 февраль
11 февраля График-проектлаучы Хавадис Миңнемөхәммәт улы
Гыймазетдиновның тууына 80 ел (1935–2005)
– 80 лет со дня рождения графика-проектировщика Хавадиса
Минимухаметовича Гимазетдинова (1935–2005)
11 февраль
11 февраля Шагыйрь Петр Борисович Прихожанга 75 яшь (1940)
– 75 лет поэту Петру Борисовичу Прихожану (1940)
13 февраль
13 февраля Балет артисты һәм педагог, ТАССРның халык артисты
Сания Хәсән кызы Хантимеровага 70 яшь (1945)
– 70 лет артистке балета, педагогу, народной артистке ТАССР Сании
Хасановне Хантимеровой (1945)
14 февраль
14 февраля Күренекле мәгърифәтче-галим, тарихчы, этнограф, тел
белгече, әдип Каюм Насыйриның (Габделкаюм Габденнасыйр улы
Насыйровның) тууына 190 ел (1825–1902)
– 190 лет со дня рождения видного ученого-просветителя, историка,
этнографа,
языковеда,
писателя
Каюма
Насыри
(Габделкаюма
Габденнасыровича Насырова) (1825–1902). (См.: Татарстан: Истәлекле һәм
онытылмас даталар календаре=Календарь знаменательных и памятных
дат.2000. – Казань: Милли китап, 1999. – С. 28-32)
*14 февраль
14 февраля Сәүдәгәр, язучы, Алабуга шәһәрендә дөньяга
килгәнДмитрий Иванович Стахеевның тууына 175 ел (1840–1918)
– 175 лет со дня рождения купца, писателя, уроженца Елабуги
Дмитрия Ивановича Стахеева (1840–1918)
*15 февраль
15 февраля Җырчы, ТАССРның һәм РСФСРның халык
артисты, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты
Илһам Гыйльметдин улы Шакировка 80 яшь (1935)
– 80 лет певцу, народному артисту ТАССР, РСФСР, лауреату
Государственной
премии
Татарстана
им.
Г.Тукая
Ильгаму
Гильмутдиновичу Шакирову (1935)
21 февраль
21 февраля Терапевт, медицина фәннәре докторы, профессор,
ТАССРның һәм РСФСРның атказанган фән эшлеклесе Әбүбәкер
Батыргәрәй улы Терегуловның тууына 130 ел (1885–1966)
– 130 лет со дня рождения терапевта, доктора медицинских наук,
профессора, заслуженного деятеля науки ТАССР и РСФСР Абубакера
Батыргареевича Терегулова (1885–1966) (См.: Татарстан: Истәлекле һәм
онытылмас даталар календаре=Календарь знаменательных и памятных дат.
2010. – Казань: Милли китап, 2009. – С. 81-83)
22 февраль
22 февраля Актер, ТАССРның һәм РСФСРның халык артисты,
Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Әзһәр
Шәфыйк улы Шакировка 75 яшь (1940)
– 75 лет актеру, народному артисту ТАССР и РСФСР, лауреату
Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая Азгару Шафиковичу
Шакирову (1940)
23 февраль
23 февраля Җырчы, ТАССРның халык артисты Рәисә Гайсә кызы
Билалованың тууына 90 ел (1925–2003)
– 90 лет со дня рождения певицы, народной артистки ТАССР Райсы
Гайсовны Биляловой (1925–2003)
23 февраль
23 февраля Актер, Татарстанның халык артисты Александр Иванович
Купцовка 60 яшь (1955)
– 60 лет актеру, народному артисту Татарстана Александру Ивановичу
Купцову (1955)
26 февраль
26 февраля Актер һәм режиссер, ТАССРның атказанган сәнгать
эшлеклесе Закир Вафа улы Сафинның тууына 110 ел (1905–1965)
– 110 лет со дня рождения актера и режиссера, заслуженного деятеля
искусств ТАССР Закира Вафиновича Сафина (1905–1965)
29 февраль
29 февраля Нәкышьче һәм монументаль бизәлеш сәнгате остасы,
Татарстанның халык рәссамы, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе
Виктор Кронидович Федоровның тууына 75 ел (1940–2001)
– 75 лет со дня рождения художника-монументалиста, живописца,
народного художника Татарстана, заслуженного деятеля искусств ТАССР
Виктора Кронидовича Федорова (1940–2001)
МАРТ
2 март
2 марта Журналист, язучы-публицист, Татарстанның атказанган
сәнгать эшлеклесе Мәгъсүм Гәрәй улы Гәрәевкә 80 яшь (1935)
– 80 лет журналисту, писателю-публицисту, заслуженному деятелю
искусств Республики Татарстан Магсуму Гараевичу Гараеву (1935)
8 март
8 марта Язучы, публицист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Рафис Әхәт улы Гыйззәтуллинның тууына 60 ел (1955–2011)
– 60 лет со дня рождения писателя-публициста, заслуженного
работника культуры Татарстана Рафиса Ахатовича Гиззатуллина (1955–2011)
9 март
9 марта Төрки телләр галиме, филология фәннәре докторы,
РСФСРның атказанган фән эшлеклесе Николай Александрович Баскаковның
тууына 110 ел (1905–1996)
– 110 лет со дня рождения языковеда-тюрколога, доктора
филологических наук, профессора, заслуженного деятеля науки РСФСР
Николая Александровича Баскакова (1905–1996)
10 март
10 марта С.Өметбаев исемендәге Минзәлә татар дәүләт драма театры
оештырылуга 80 ел (1935)
– 80 лет со дня образования Мензелинского татарского
государственного драматического театра им. С.Амутбаева (1935). (См.:
Гыймранова Д. Сабир Өметбаев исемендәге Минзәлә татар дәүләт драма
театры. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2007. – 279 б.)
12 март
12 марта М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет
театрында беренче татар балеты – Ф.Яруллинның «Шүрәле» балеты куелуга
70 ел (1945). Либретто авторы Ә.Фәйзи. Сәхнәгә куючылар РСФСРның
атказанган артисты Л.А.Жуков һәм Г.Х.Таһиров, дирижеры ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе И.В.Әүхәдиев, рәссамы П.Т.Сперанский.
– 70 лет со дня премьеры первого татарского балета «Шурале»
Ф.Яруллина в Татарском государственном театре оперы и балета им.
М.Джалиля (1945). Автор либретто А.Файзи. Балетмейстеры заслуженный
артист РСФСР Л.А.Жуков и Г.Х.Тагиров, дирижер заслуженный деятель
искусств ТАССР И.В.Аухадиев, художник П.Т.Сперанский.
*12 март
12 марта 75 ел элек Казанда А.М.Горький музее ачылды (1940)
– 75 лет со дня открытия Музея А.М.Горького в Казани (1940)
13 март
13 марта Тел галиме, Петербург фәннәр академиясенең мөхбирәгъзасы, Казан лингвистика мәктәбенә нигез салучы Иван Александрович
Бодуэн де Куртенэның тууына 170 ел (1845–1929)
– 170 лет со дня рождения ученого-филолога, члена-корреспондента
Петербургской АН, основателя Казанской лингвистической школы Ивана
Александровича Бодуэна де Куртенэ (1845–1929)
13 март
13 марта Спортчы, СССРның атказанган спорт мастеры, РСФСРның
һәм Россия Федерациясенең атказанган тренеры, «Ак барс» клубының вицепрезиденты һәм генераль менеджеры Зиннәтулла Хәйдәр улы
Билалетдиновка 60 яшь (1955)
– 60 лет спотсмену, заслуженному мастеру спорта СССР,
заслуженному тренеру РСФСР и Российской Федерации,вице-президенту и
генеральному менеджеру клуба «Ак барс» Зинэтуле Хайдяровичу
Билялетдинову (1955)
15 март
15 марта Шагыйрь һәм тәрҗемәче Әдхәт Мәгъсүм улы Синугыл
(Синегулов)ның тууына 80 ел (1935–2004)
– 80 лет со дня рождения поэта и переводчика Адхата Магсумовича
Синугыла (Синегулова) (1935–2004)
15 март
15 марта Композитор, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе
Әнвәр Җәмил улы Шәрәфиевкә 80 яшь (1935)
– 80 лет композитору, заслуженному деятелю искусств ТАССР Анвару
Замиловичу Шарафееву (1935)
15 март
15 марта Театр эшлеклесе, 1985-2012 елларда Г.Камал исемендәге
Татар дәүләт академия театры директоры булган, Татарстанның һәм
Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәре Шамил Зиннур улы Закировның
тууына 70 ел (1945–2012)
– 70 лет со дня рождения театрального деятеля, бывшего директора
Татарского государственного академического театра им. Г.Камала в 19852012 гг., заслуженного деятеля культуры Татарстана и России Шамиля
Зиннуровича Закирова (1945–2012)
15 март
15 марта Галим-кибернетик, татар телен компьютерлаштыру белгече,
техник фәннәр докторы, Татарстан Фәннәр академиясе академигы, шагыйрь,
җәмәгать эшлеклесе Җәүдәт Шәүкәт улы Сөләймановка 60 яшь (1955)
– 60 лет ученому-кибернетику, специалисту по компьютеризации
татарского языка, доктору технических наук, академику Академии наук
Татарстана, поэту, общественному деятелю Джавдету Шевкетовичу
Сулейманову (1955)
18 март
18 марта Баянчы Мөхтәр Хисаметдин улы Әхмәдиевнең тууына 90 ел
(1925–1987)
– 90 лет со дня рождения баяниста Мухтара Хисаметдиновича
Ахмадиева (1925–1987)
23 март
23 марта Нәкышьче, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе
Рәфкат Шәйхулла улы Кәримуллинга 80 яшь (1935)
– 80 лет живописцу, заслуженному деятелю искусств Татарстана
Равкату Шайхулловичу Каримуллину (1935)
*24 март
24 марта Җырчы, ТАССРның атказанган артисты Галия Шәриф
кызы Гафиятуллинаның тууына 100 ел (1915–2003)
– 100 лет со дня рождения певицы, заслуженной артистки ТАССР
Галии Шарифовны Гафиатуллиной (1915-2003)
24 март
24 марта Җырчы, педагог, Татарстанның һәм Россиянең халык
артисты, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты
Венера Әхәт кызы Ганиевага 60 яшь (1955)
– 60 лет певице, педагогу, народной артистке Татарстана и России,
лауреату Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая Венере Ахатовне
Ганиевой (1955)
25 март
25 марта Язучы, драматург Абдулла Сафиулла улы Әхмәт
(Әхмәтов)ның тууына 110 ел (1905–1976)
– 110 лет со дня рождения писателя, драматурга Абдуллы
Сафиулловича Ахмета (Ахметова) (1905–1976) (См.: Татарстан: Истәлекле
һәм онытылмас даталар календаре=Календарь знаменательных и памятных
дат. 2005. – Казань: Милли китап, 2004. – С. 30-32)
30 март
30 марта Опера артисты, Россиянең атказанган, Татарстанның халык
артисты, Россиянең «Алтын битлек» илкүләм театраль-фестивале һәм
Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Әхмәт
Илтифат улы Агадига 50 яшь (1965)
– 50 лет артисту оперы, заслуженному артисту России, народному
артисту Татарстана, лауреату Национальной театральной премии России
«Золотая маска» и Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая Ахмеду
Ильтифатовичу Агади (1965)
АПРЕЛЬ
1 апрель
1 апреля Шагыйрь, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе,
Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Роберт Вәли
улы Әхмәтҗановның тууына 80 ел (1935–2008)
– 80 лет со дня рождения поэта, заслуженного деятеля искусств
Татарстана, лауреата Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая
Роберта Валиевича Ахметзянова (1935–2008) (См.: Татарстан: Истәлекле һәм
онытылмас даталар календаре=Календарь знаменательных и памятных дат.
2010. – Казань: Милли китап, 2009. – С. 87-89)
3 апрель
3 апреля Җәмәгать эшлеклесе, журналист, «Чаян» журналына нигез
салучыларның берсе Мәхмүт Кәшфелһади улы Бөдәйлинең тууына 120 ел
(1895–1975)
– 120 лет со дня рождения общественного деятеля, журналиста, одного
из организаторов и первого редактора журнала «Чаян» Махмута
Кашфельгадиевича Будайли (1895–1975)
5 апрель
5 апреля Татарстан Республикасының Милли музее ачылуга 120 ел
(1895)
– 120 лет со дня открытия Национального музея Республики Татарстан
(1895)
9 апрель
9 апреля Гамәли бизәлеш сәнгате рәссамы Наилә Әмин кызы
Галәвиевага 60 яшь (1955)
– 60 лет художнице декоративно-прикладного искусства Наиле
Аминовне Галявиевой (1955)
10 апрель
10 апреля Тел белгече Зидә Рәшит кызы Садыйковага 80 яшь (1935)
– 80 лет языковеду Зиде Рашитовне Садыковой (1935)
13 апрель
13 апреля СССР Фәннәр академиясенең Казан филиалын ачу
турындагы СССР хөкүмәте карары чыгуга 70 ел (1945)
– 70 лет со дня создания Казанского филиала АН СССР (1945)
14 апрель
14 апреля Шагыйрь Әбрар Сәгыйди (Мөхәммәтәбрар Мөхәммәтзакир
улы Сәгыйтев)нең тууына 120 ел (1895–1939)
– 120 лет со дня рождения поэта Абрара Сагиди (Мухамметабрара
Мухамметзакировича Сагитова) (1895–1939)
15 апрель
15 апреля Фольклорчы, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт
премиясе лауреаты Илбарис Нурислам улы Надировның тууына 90 ел (1925–
2009)
– 90 лет со дня рождения фольклориста, лауреата Государственной
премии им. Г.Тукая Татарстана Ильбариса Нурисламовича Надирова (1925–
2009)
16 апрель
16 апреля Актер, режиссер, ТАССРның халык артисты Георгий
Ефимович Егоровның тууына 90 ел (1925–1988). 1978-1985 елларда
В.И.Качалов исем. Рус зур драма театрының директоры була
– 90 лет со дня рождения актера, режиссера, народного артиста ТАССР
Георгия Ефимовича Егорова (1925–1988). В 1978-1985 гг. работал
директором КБДТ им. В.И.Качалова
17 апрель
17 апреля Язучы, тәрҗемәче, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре Мәҗит Мәгъсүм улы Рәфыйковның тууына 90 ел (1925–1986)
– 90 лет со дня рождения писателя, переводчика, заслуженного
работника культуры ТАССР Мазита Магсумовича Рафикова (1925–1986)
20 апрель
20 апреля Рәссам, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Мәхмүт
Әхәт улы Ваһаповка 60 яшь (1955)
– 60 лет живописцу, заслуженному деятелю искусств Татарстана
Махмуту Ахатовичу Вагапову (1955)
23 апрель
23 апреля ТАССРның атказанган артисты Мөхәммәт Хәмзинның
тууына 100 ел (1915–2002)
– 100 лет со дня рождения заслуженного артиста ТАССР Мухаммета
Хамзина (1915–2002)
*24 апрель
24 апреля Җырчы, ТАССРның халык артисты Усман Гафият улы
Әлмиевнең тууына 100 ел (1915–2011)
– 100 лет со дня рождения певца, народного артиста ТАССР
Усмана Гафиятовича Альмеева (1915–2011)
26 апрель
26 апреля Беренче татар профессиональ музыка белгече, педагог
Хәлимә Ибраһим кызы Булатова-Терегулованың тууына 110 ел (1905–2000)
– 110 лет со дня рождения первого татарского профессионального
музыковеда, педагога Халимы Ибрагимовны Булатовой-Терегуловой (19052000)
26 апрель
26 апреля 70 ел элек рейхстагка Җиңү байрагы эленде (1945).
Рейхстагка беренче булып Җиңү байрагын элүче – татар егете Гази Казыйхан
улы Заһитов
– 70 лет назад водружено Знамя Победы на куполе рейхстага (1945).
Одним из первых водрузил знамя татарин Гази Казыханович Загитов
27 апрель
27 апреля Актриса, ТАССР, РСФСР, СССРның халык артисты Елена
Ефимовна Жилинаның тууына 125 ел (1890–1963)
– 125 лет со дня рождения актрисы, народной артистки ТАССР,
РСФСР, СССР Елены Ефимовны Жилиной (1890–1963)
27 апрель
27 апреля Актер, Татарстан Республикасының халык артисты Хәлим
Бәдри улы Җәләловка 75 яшь (1940)
– 75 лет актеру, народному артисту Республики Татарстан Халиму
Бадриевичу Залялову (1940)
29 апрель
29 апреля Шәркыятьче галим, Петербург ФАнең хакыйкый әгъзасы
Борис Андреевич Дорн (Иоганн Альбрехт Бернгард)ның тууына 210 ел
(1805–1881). Ул, беренчеләрдән булып, 1801-1866 елларда Казанда нәшер
ителгән татар китапларының библиографиясен төзегән («Хронологическое
описание вышедших в Казани изданий на арабском, турецком, татарском и
персидском языках с 1801 по 1866 год»)
– 210 лет со дня рождения ученого-востоковеда, академика
Петербургской АН Бориса Андреевича Дорна (Иоганна Альбрехта
Бернгарда) (1805–1881). Он впервые составил «Хронологическое описание
вышедших в Казани изданий на арабском, турецком, татарском и персидском
языках с 1801 по 1866 год»
МАЙ
1 май
1 мая Язучы һәм публицист, Идел-Кама флотилиясе Генштабы
комиссары Лариса Михайловна Рейснерның тууына 120 ел (1895–1926)
– 120 лет со дня рождения писателя и публициста, комиссара Генштаба
Волжско-Камской флотилии Ларисы Михайловны Рейснер (1895–1926)
1 май
1 мая Шагыйрь һәм тәрҗемәче Әхмәт Габдулла улы Исхак
(Исхаков)ның тууына 110 ел (1905–1991)
– 110 лет со дня рождения поэта и переводчика Ахмета Габдулловича
Исхака (Исхакова) (1905–1991). (См.: Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас
даталар календаре=Календарь знаменательных и памятных дат. 2005. –
Казань: Милли китап, 2004. – С. 33-36)
1 май
1 мая Язучы, ТАССРның, РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре
Вакыйф Нурулла улы Нуруллинга 80 яшь (1935)
– 80 лет писателю, заслуженному работнику культуры ТАССР, РСФСР
Вакифу Нурулловичу Нуруллину (1935)
1 май
1 мая Шагыйрь, җәмәгать эшлеклесе, Татарстанның атказанган
мәдәният хезмәткәре һәм атказанган сәнгать эшлеклесе Мансур Әхмәт улы
Шиһаповка 75 яшь (1940)
– 75 лет поэту, общественному деятелю, заслуженному работнику
культуры и заслуженному деятелю искусств Татарстана Мансуру
Ахметовичу Шигапову (1940)
1 май
1 мая Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, «Татаркино»
оешмасы директоры Владимир Алексеевич Батраковка 60 яшь (1955)
– 60 лет заслуженному работнику культуры Татарстана, директору
«Татаркино» Владимиру Алексеевичу Батракову (1955)
1 май
1 мая Журналист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре,
Татарстан Республикасы Дәүләт Советы Рәисе урынбасары Римма Атлас
кызы Ратниковага 60 яшь (1955)
– 60 лет журналисту, заслуженному работнику культуры РТ,
заместителю Председателя Государственного Совета РТ Римме Атласовне
Ратниковой (1955)
4 май
4 мая Физикохимик, ТАССРның атказанган фән эшлеклесе, СССР
Фәннәр академиясенең хакыйкый әгъзасы, Казан радиоспектроскопия
мәктәбенә нигез салучы Борис Михайлович Козыревның тууына 110 ел
(1905–1979)
– 110 лет со дня рождения физикохимика, заслуженного деятеля науки
ТАССР, члена-корреспондента АН СССР, основателя Казанской школы
радиоспектроскопии Бориса Михайловича Козырева (1905–1979)
8 май
8 мая Физиолог, медицина докторы, Казан физиология фәнни
мәктәбенә нигез салучы Николай Осипович Ковалевскийның тууына 175 ел
(1840–1891)
– 175 лет со дня рождения физиолога, доктора медицины, основателя
Казанской физиологической школы Николая Осиповича Ковалевского (1840–
1891)
13 май
13 мая Гамәли бизәлеш сәнгате рәссамы Земфира Нәкый кызы
Бикташевага 60 яшь (1955)
– 60 лет художнице декоративно-прикладного искусства Земфире
Накиевне Бикташевой (1955)
14 май
14 мая Актриса, режиссер, ТАССРның атказанган артисты Сәхибҗамал
Гыйззәтуллина-Волжскаяның тууына 130 ел (1885–1974)
– 130 лет со дня рождения актрисы, режиссера, заслуженной артистки
ТАССР Сахибжамал Гиззатуллиной-Волжской (1885–1974) (См.: Татарстан:
Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре=Календарь знаменательных и
памятных дат. 2010. – Казань: Милли китап, 2009. – С. 90-92)
15 май
15 мая Шагыйрь Нур Галим улы Баян (Баянов)ның тууына 110 ел
(1905–1945)
– 110 лет со дня рождения поэта Нура Галимовича Баяна (Баянова)
(1905–1945) (См.: Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар
календаре=Календарь знаменательных и памятных дат. 2005. – Казань:
Милли китап, 2004. – С. 41-43)
17 май
17 мая Нәкышьче, педагог Станислав Петрович Слесарскийга 70 яшь
(1945)
– 70 лет живописцу, педагогу Станиславу Петровичу Слесарскому
(1945)
19 май
19 мая Актриса, Татарстанның атказанган артисты Хәлимә Шакир
кызы Искәндәровага 75 яшь (1940)
– 75 лет актрисе, заслуженной артистке Татарстана Халиме
Шакировне Искандеровой (1940)
*20 май
20 мая Язучы, журналист Шакир Мөхәммәтша улы
Мөхәммәдевнең тууына 150 ел (1865–1923)
– 150 лет со дня рождения писателя, журналиста Шакира
Мухаметшевича Мухамедова (1865-1923)
20 май
20 мая ТАССРның атказанган артисты Камал Халәповның (Әлмәт
театры) тууына 100 ел (1915–1991)
– 100 лет со дня рождения заслуженного артиста ТАССР Камала
Халяпова (Альметьевский театр) (1915–1991)
21 май
21 мая Актриса, ТАССРның халык артисты Галия Мотыйгулла кызы
Кайбицкаяның тууына 110 ел (1905–1993)
– 110 лет со дня рождения актрисы, народной артистки ТАССР Галии
Мутыгулловны Кайбицкой (1905–1993) (См.: Татарстан: Истәлекле һәм
онытылмас даталар календаре=Календарь знаменательных и памятных дат.
2005. – Казань: Милли китап, 2004. – С. 44-47)
22 май
22 мая График, нәкышьче, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе
Илдар Каюм улы Әхмәдиевнең тууына 80 ел (1935–2011)
– 80 лет со дня рождения графика, живописца, заслуженного деятеля
искусств ТАССР Ильдара Каюмовича Ахмадеева (1935–2011)
23 май
23 мая Композитор, ТАССРның һәм РСФСРның атказанган сәнгать
эшлеклесе, РСФСРның һәм ТРның халык артисты, РСФСРның М.И.Глинка
исемендәге һәм Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премияләре
лауреаты Фасил Әхмәтгали улы Әхмәтовның тууына 80 ел (1935–1998)
– 80 лет со дня рождения композитора, заслуженного деятеля искусств
ТАССР, РСФСР, народного артиста РСФСР, РТ, лауреата Государственных
премий РСФСР им. М.И.Глинки, Татарстана им. Г.Тукая Фасиля
Ахметгалиевича Ахметова (1935–1998) (См.: Татарстан: Истәлекле һәм
онытылмас даталар календаре=Календарь знаменательных и памятных дат.
2010. – Казань: Милли китап, 2009. – С. 93-97)
23 май
23 мая Фольклорчы, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре,
Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Флора Ваһап
кызы Әхмәтова-Урманченың тууына 80 ел (1935–2007)
– 80 лет со дня рождения фольклориста, заслуженного работника
культуры РТ, лауреата Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая
Флоры Вагаповны Ахметовой-Урманче (1935–2007)
25 май
25 мая Хуҗалык эшлеклесе, генерал-лейтенант, Казан дары заводы
директоры Всеволод Всеволодович Лукницкийның тууына 170 ел (1845–
1917)
– 170 лет со дня рождения хозяйственного деятеля, генерал-лейтенанта,
начальника Казанского порохового завода Всеволода Всеволодовича
Лукницкого(1845–1917)
25 май
25 мая ТАССРның атказанган артисты Кәримә Нуруллинага 90 яшь
(1925)
– 90 лет заслуженной артистке ТАССР Кариме Нуруллиной (1925)
26 май
26 мая Актер, ТАССРның халык артисты Рәшит Мирза улы Шамкаевка
75 яшь (1940)
– 75 лет актеру, народному артисту ТАССР Рашиду Мирзаевичу
Шамкаеву (1940)
*29 май
29 мая Китап белеме галиме, академик, Татарстанның атказанган
фән эшлеклесе, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе
лауреаты Әбрар Гыйбадулла улы Кәримуллинның тууына 90 ел (1925–
2000)
– 90 лет со дня роҗдения книговеда, академика, заслуженного
деятеля науки Татарстана, лауреата Государственной премии
Татарстана им. Г.Тукая Абрара Гибадулловича Каримуллина (1925–
2000)
май
Татарстанның Бондюг районында яңа эре нефть чыганагы
ачылуга 60 ел (1955)
– 60 лет со дня открытия нового крупного местороҗдения нефти в
Бондюжском районе Республики Татарстан (1955)
ИЮНЬ
1 июнь
1 июня М.Вахитов исемендәге Казан химия комбинаты (элекке исеме
«Бертуган Крестовниковларның Казандагы шәм һәм сабын кайнату заводы»)
төзелүгә 160 ел (1855)
– 160 лет со дня основания Казанского химкомбината им. М.Вахитова
(бывшее название «Мыловаренный завод братьев Крестовниковых») (1855)
1 июнь
1 июня Рәссам Илдар Әхәт улы Байбековка 60 яшь (1955)
– 60 лет живописцу Ильдару Азатовичу Байбекову (1955)
4 июнь
4 июня Шагыйрә, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе,
Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Лена
Галимҗан кызы Шакирҗанова (Шагыйрьҗан)га 70 яшь (1945)
– 70 лет поэтессе, заслуженному деятелю искусств Татарстана,
лауреату Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая Лене
Галимзяновне Шакирзяновой (1945)
7 июнь
7 июня Рәссам, каллиграф, Татарстанның атказанган мәдәният
хезмәткәре Фирдәүс Гыйльметдин улы Гыйрфановка 75 яшь (1940)
– 75 лет Художнику, каллиграфу, заслуженному работнику культуры
Татарстана Фирдаусу Гильмутдиновичу Гирфанову (1940)
8 июнь
8 июня Рәссам Александр Андреевич Прытковның тууына 110 ел
(1905–1975)
– 110 лет со дня роҗдения художника Александра Андреевича
Прыткова (1905–1975)
10 июнь
10 июня ТАССРның атказанган артисты Әхмәт Галиәкбәровның
(Әлмәт театры) тууына 100 ел (1915–1991)
– 100 лет со дня рождения заслуженного артиста ТАССР Ахмета
Галиакберова (Альметьевский театр) (1915–1991)
10 июнь
10 июня Рәссам Зөфәр Фатыйх улы Фәттаховка 60 яшь (1955)
– 60 лет живописцу Зуфару Фатыховичу Фаттахову (1955)
12 июнь
12 июня Терапевт, медицина докторы, профессор, ТАССР һәм
РСФСРның атказанган фән эшлеклесе, Социалистик Хезмәт Батыры Николай
Константинович Горяевның тууына 140 ел (1875–1943)
– 140 лет со дня рождения терапевта, доктора медицины, профессора,
заслуженного деятеля науки ТАССР и РСФСР, Героя Социалистичского
Труда Николая Константиновича Горяева (1875–1943)
13 июнь
13 июня Татар радио һәм телевидениесе дикторы, журналист,
ТАССРның һәм РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре Әминә Кәрим
кызы Сафиуллинага 90 яшь (1925)
–
90
лет
диктору
татарского
радио
и
телевидения,
журналисту,заслуженному работнику культуры ТАССР, РСФСР Амине
Каримовне Сафиуллиной (1925)
18 июнь
18 июня Әдәбият галиме, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре
Шакир Шиһабетдин улы Абиловның тууына 100 ел (1915–2005)
– 100 лет со дня рождения литературоведа, заслуженного работника
культуры ТАССР Шакира Шигабутдиновича Абилова (1915–2005)
19 июнь
19 июня График, нәкышьче, проектчы-бизәүче, ТАССРның атказанган
сәнгать эшлеклесе Владимир Леонидович Халтуринның тууына 110 ел
(1905–1979)
– 100 лет со дня рождения графика, живописца, проектировщикаоформителя, заслуженного деятеля искусств ТАССР Владимира
Леонидовича Халтурина (1905–1979)
23 июнь
23 июня Актер, режиссер, тәрҗемәче, радиорежиссер, ТАССРның
атказанган сәнгать эшлеклесе Госман Нигъмәтҗан улы Әхмәтҗановның
тууына 90 ел (1925–2005)
– 90 лет со дня рождения актера, режиссера, переводчика,
радиорежиссера, заслуженного деятеля искусств ТАССР Гусмана
Нигматзяновича Ахметзянова (1925–2005)
23 июнь
23 июня Журналист, публицист, тәрҗемәче, ТАССРның атказанган
мәдәният хезмәткәре Әнәс Хәсән улы Хәсәновка 80 яшь (1935)
– 80 лет журналисту, писателю, переводчику, заслуженному работнику
культуры ТАССР Анасу Хасановичу Хасанову (1935)
24 июнь
24 июня Н.Җиһановның «Түләк» операсы премьерасына 70 ел (1945).
Либретто авторы Н.Исәнбәт. Режиссеры В.М.Бебутов, дирижеры
Җ.Г.Садриҗиһанов, рәссамы П.Т.Сперанский, хор җитәкчесе И.В.Грекулов
– 70 лет со дня премьеры оперы «Тюляк» Н.Жиганова (1945). Либретто
Н.Исанбета. Режиссер В.Н.Бебутов, дирижер Дж.Г.Садрижиганов, художник
П.Т.Сперанский, хормейстер И.В. Грекулов
25 июнь
25 июня Казанда беренче татар операсы «Сания»нең куелуына 90 ел
(1925). Операның авторлары – Солтан Габәши, Газиз Әлмөхәммәтов,
Василий Виноградов.
– 90 лет со дня постановки первой татарской оперы «Сания» в Казани
(1925). Авторы оперы – Султан Габаши, Газиз Альмухамедов, Василий
Виноградов
*26 июнь
26 июня Әдәбият галиме, филология фәннәре докторы, ТАССРның
һәм РСФСРның атказанган фән эшлеклесе Гали Мөхәммәтгали улы
Халитнең (Халитовның) тууына 100 ел (1915–1992)
– 100 лет со дня рождения литературоведа, доктора
филологических наук, заслуженного деятеля наук ТАССР, РСФСР Гали
Мухамметгалеевича Халита (Халитова) (1915–1992)
26 июнь
26 июня Актриса, ТАССРның халык артисты Һаҗәр Закир кызы
Шәкүровага 75 яшь (1940)
– 75 лет актрисе, народной артистке ТАССР Хазяр Закировне
Шакуровой (1940)
26 июнь
26 июня Шагыйрь, Татарстан Язучылар берлегенең Г.Державин
исемендәге әдәби премия һәм «Ладога» бөтенроссия әдәби премия лауреаты,
«Аргамак» журналының баш редакторы Николай Петрович Алешковка 70
яшь (1945)
– 70 лет поэту, лауреату литературной премии Союза писателей
Татарстана им. Г.Державина и всероссийской литературной премии
«Ладога», главному редактору журнала «Аргамак» Николаю Петровичу
Алешкову (1945)
27 июнь
27 июня Диңгезче, географ-гидролог, профессор, флот генералмайоры, контр-адмирал Исхак Ибраһим улы Исламовның тууына 150 ел
(1865–1923)
– 150 лет со дня рождения мореплавателя, географа-гидролога,
профессора, генерал-майора флота, контр-адмирала Исхака Ибрагимовича
Исламова (1865–1923)
28 июнь
28 июня Балет артисты һәм балетмейстер, Татарстанның халык артисты
Фердинант Минһаҗ улы Гыймадиевка 70 яшь (1945)
– 70 лет артисту балета и балетмейстеру, народному артисту
Татарстана Фердинанту Мингазовичу Гимадееву (1945)
29 июнь
29 июня Төзелеш материаллары гыйлеме белгече, техник фәннәр
докторы, профессор Валерий Николаевич Куприяновка 75 яшь (1940)
– 75 лет ученому в области строительных материалов, доктору
технических наук, профессору Валерию Николаевичу Куприянову (1940)
ИЮЛЬ
1 июль
1 июля Композитор, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе
Мәсгудә Ислам кызы Шәмсетдиновага 60 яшь (1955)
– 60 лет композитору, заслуженному деятелю искусств Татарстана
Масгуде Исламовне Шамсутдиновой (1955)
2 июль
2 июля Архитектор Петр Иванович Романовның тууына 180 ел (1835–
1889 елдан соң)
– 180 лет со дня рождения архитектора Петра Ивановича Романова
(1835–после 1889)
2 июль
2 июля Хуҗалык җитәкчесе, ТАССРның атказанган агрономы,
РСФСРның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре, язучы Фәйзи
(Фәйзрахман) Әхмәт улы Галиевкә 90 яшь (1925)
– 90 лет руководителю сельскохозяйственного предприятия,
заслуженному агроному ТАССР, заслуженному работнику сельского
хозяйства РСФСР, писателю Файзи (Файзрахману) Ахметовичу Галиеву
(1925)
3 июль
3 июля Галим, тарих фәннәре докторы, ТАССРның атказанган фән
эшлеклесе Җәмил Ибраһим улы Гыйльмановның тууына 90 ел (1925–1991)
– 90 лет со дня рождения ученого, доктора исторических наук,
заслуженного деятеля науки ТАССР Зямиля Ибрагимовича Гильманова
(1925–1991)
4 июль
4 июля Рәссам, сәнгать белгече, Татарстан Республикасы Мәдәният
министрлыгының Б.Урманче исемендәге премия лауреаты Рөстәм Илшат улы
Шамсутовка 50 яшь (1965)
– 50 лет художнику-искусствоведу, лауреату премии Министерства
культуры им. Б.Урманче Рустему Ильшатовичу Шамсутову (1965)
6 июль
6 июля Эстрада артисты, нәфис сүз остасы, Татарстанның халык
артисты Рәшит Хафиз улы Сабировка 60 яшь (1955)
– 60 лет артисту эстрады, мастеру художественного слова, народному
артисту Татарстана Рашиту Хафизовичу Сабирову (1955)
*7 июль
7 июля Композитор һәм пианист, педагог, РСФСРның һәм Чуаш
АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе, РСФСРның халык артисты,
СССР Дәүләт премиясе лауреаты Альберт Семенович Леманның тууына
100 ел (1915–1998)
– 100 лет со дня рождения композитора, пианиста, педагога,
заслуженного деятеля искусств РСФСР, Чувашской АССР, народного
артиста РСФСР, лауреата Государственной премии СССР Альберта
Семеновича Лемана (1915–1998)
10 июль
10 июля Нәкышьче, график Тамара Ивановна Самойловага 75 яшь
(1940)
– 75 лет живописцу, графику Тамаре Ивановне Самойловой (1940)
11 июль
11 июля Композитор һәм дирижер, ТАССРның һәм РСФСРның
атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстан Республикасының халык артисты,
Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Алмаз Закир
улы Монасыйповның тууына 90 ел (1925–2008)
– 90 лет со дня рождения композитора, дирижера, заслуженного
деятеля искусств ТАССР, РСФСР, народного артиста Республики
Татарстван, лауреата Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая
Алмаза Закировича Монасыпова (1925–2008). (См.: Татарстан: Истәлекле һәм
онытылмас даталар календаре=Календарь знаменательных и памятных дат.
2000. – Казань: Милли китап, 1999. – С. 66-69)
11 июль
11 июля Дирижер, педагог, 1995-2003 елларда М.Җәлил исемендәге
Татар академия опера һәм балет театрының баш дирижеры булган,
Украинаның һәм Татарстанның халык артисты Игорь Васильевич
Лацаничның тууына 80 ел (1935–2003)
– 80 лет со дня рождения дирижера, педагога, бывшего главного
дирижера Татарского академического театра оперы и балета им.М.Джалиля в
1995-2003гг., народного артиста Украины, Татарстана Игоря Васильевича
Лацанича (1935–2003)
13 июль
13 июля Рәссам Владимир Михайлович Беловка 60 яшь (1955)
– 60 лет живописцу Владимиру Михайловичу Белову (1955)
18 июль
18 июля Сынчы, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать
эшлеклесе Альфред Хәйрулла улы Әбдерәшитовка 75 яшь (1940)
– 75 лет скульптору, заслуженному деятелю искусств Республики
Татарстан Альфреду Хайрулловичу Абдрашитову (1940)
21 июль
21 июля Танылган баянчы, Татарстанның атказанган артисты,
Ф.Туишев исемендәге бүләк лауреаты Кирам Шәйхиян улы Сатыевка 60 яшь
(1955)
– 60 лет известному баянисту, заслуженному артисту Татарстана,
лауреату премии им. Ф.Туишева Кираму Шайхияновичу Сатыеву (1955)
25 июль
25 июля Җырчы, ТАССРның атказанган артисты Сөләйман Даут улы
Йосыповның тууына 90 ел (1925–2003)
– 90 лет со дня рождения певца, заслуженного артиста ТАССР
Сулеймана Даутовича Юсупова (1925–2003)
27 июль
27 июля Сынчы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Мәхмүт
Маталит улы Гасыймовка 70 яшь (1945)
– 70 лет скульптору, заслуженному деятелю искусств Татарстана
Махмуту Маталитовичу Гасимову (1945)
28 июль
28 июля Төрки телләр белгече Сәгадәт Гаяз кызы Исхакыйга 110 ел
(1905–1989)
– 110 лет со дня рождения тюрколога Сагадат Гаязовны Исхаки (1905–
1989)
28 июль
28 июля Сәнгать белгече, шагыйрә, тәрҗемәче, Татарстанның
атказанган сәнгать эшлеклесе Розалина Гомәр кызы Шаһиевага 70 яшь (1945)
– 70 лет искусствоведу, поэтессе, переводчику, заслуженному деятелю
искусств Татарстана Розалине Гумеровне Шагеевой (1945)
29 июль
29 июля Шагыйрь Михаил Викторович Тузовка 70 яшь (1945)
– 70 лет поэту Михаилу Викторовичу Тузову (1945)
29 июль
29 июля Тел галиме, филология фәннәре докторы, профессор Фәрит
Сабирҗан улы Хәкимҗановка 70 яшь (1945)
– 70 лет языковеду, доктору филологических наук, профессору Фариту
Сабирзяновичу Хакимзянову (1945)
АВГУСТ
1 август
1 августа Актер, режиссер, татар профессиональ театры актерларының
берсе, Хезмәт Батыры Нури Нәбиулла улы Сакаевның тууына 130 ел (1885–
1927)
– 130 лет со дня рождения актера, режиссера, одного из первых актеров
татарского профессионального театра, Героя Труда Нури Набиулловича
Сакаева (1885–1927)
2 август
2 августа Тел галиме, профессор, Татарстанның фән һәм техника
өлкәсендәге Дәүләт премиясе лауреаты Клара Зыя кызы Зиннәтуллинаның
тууына 80 ел (1935–2007)
– 80 лет со дня рождения языковеду, профессору, лауреату
Государственной премии Татарстана в области науки и техники Кларе Зиевне
Зиннатуллиной (1935–2007)
3 август
3 августа Татарстан Республикасының Рәссамнар берлеге
оештырылуга 80 ел (1935)
– 80 лет со дня основания Союза художников Республики Татарстан
(1935)
3 август
3 августа Хор дирижеры, ТАССРның һәм РСФСРның атказанган
сәнгать эшлеклесе, Россия Федерациясенең халык артисты Лима Гали кызы
Кустабаевага 70 яшь (1945)
– 70 лет хоровому дирижеру, заслуженному деятелю искусств ТАССР,
РСФСР, народной артистке Российской Федерации Лиме Галиевне
Кустабаевой (1945)
4 август
4 августа Язучы Г.-Халикъ Садри (Габделхаликъ Гариф улы
Садретдинов)ның тууына 125 ел (1890–1955)
– 125 лет со дня рождения писателя Г.-Халика Садри (Габдулхалика
Гарифовича Садретдинова) (1890–1955)
5 август
5 августа Шагыйрь, прозаик, драматург, Бөек Ватан сугышы ветераны
Салих Вазыйх улы Баттал (Батталов)ның тууына 110 ел (1905–1995)
– 110 лет со дня рождения поэта,прозаика, драматурга, ветерана
Великой Отечественной войны Салиха Вазиховича Баттала (Батталова)
(1905-1991) (См.: Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар
календаре=Календарь знаменательных и памятных дат. 2005. – Казань:
Милли китап, 2004. – С. 56-59)
5 август
5 августа Язучы, җәмәгать эшлеклесе, ТАССРның һәм РСФСРның
атказанган мәдәният хезмәткәре Мәдинә Габделхак кызы Маликовага 80 яшь
(1935)
– 80 лет писательнице, общественному деятелю, заслуженному
работнику культуры ТАССР и РСФСР Мадине Габдулхаковне Маликовой
(1935)
5 август
5 августа Татарстанның халык артисты Наилә Нургазиз кызы
Ибраһимовага 70 яшь (1945)
– 70 лет народной артистке Татарстана Наиле Нургазизовне
Ибрагимовой (1945)
7 август
7 августа Юрист, филолог, «Хокук вә хәят» журналы нәшире һәм
мөхәррире, «Бәянелхак» газетасы мөхәррире Шәехгаттар Хәсән улы
Иманаевның тууына 140 ел (1875–1939)
– 140 лет со дня рождения юриста, филолога, издателя и редактора
журнала «Хокук ва хаят», редактора газеты «Баянельхак» Шаих-Аттара
Хасановича Иманаева (1875–1939)
7 август
7 августа Актер, ТАССРның халык, Россия Федерациясенең
атказанган артисты Феликс Михайлович Пантюшинга 70 яшь (1945)
– 70 лет актеру, народному артисту ТАССР, заслуженному артисту
Российской Федерации Феликсу Михайловичу Пантюшину (1945)
8 август
8 августа Актер, ТАССРның халык артисты Габдулла Нигъмәтҗан улы
Фәтхуллинның тууына 100 ел (1915–1996)
– 100 лет со дня рождения народного артиста ТАССР Абдуллы
Нигметзяновича Фатхуллина (1915–1996)
9 август
9 августа Рәссам-график Лев Александрович Потягунинның тууына
90 ел (1925–1996)
– 90 лет со дня рождения художника-графика Льва Александровича
Потягунина (1925–1996)
9 август
9 августа Рәссам-проектлаучы, нәкышьче Вячеслав Андреевич
Выборновка 70 яшь (1945)
– 70 лет художнику-проектировщику, живописцу Вячеславу
Андреевичу Выборнову (1945)
10 август
10 августа Әдәбият галиме, тәнкыйтьче, педагог, филология фәннәре
кандидаты, Татарстанның атказанган укытучысы Наип Хәбибназар улы
Лаисовка 80 яшь (1935)
– 80 лет литературоведу, литературному критику, педагогу, кандидату
филологических наук, заслуженному учителю Татарстана Наипу
Хабибназаровичу Лаисову (1935)
14 август
14 августа Хакимият-хуҗалык эшлеклесе, шагыйрь, социология
фәннәре кандидаты, Татарстан Республикасының атказанган авыл хуҗалыгы
хезмәткәре Әнәс Гатуф улы Исхаковка 70 яшь (1945)
– 70 лет административно-хозяйственному работнику, поэту,
кандидату социологических наук, заслуженному работнику сельского
хозяйства Республики Татарстан Анасу Гатуфовичу Исхакову (1945)
15 август
15 августа Тарихчы, математик, этнограф, хакыйкый статский
советник Илиодор Александрович Износковның тууына 180 ел (1835–1917)
– 180 лет со дня рождения историка, математика, этнографа,
действительного статского советника Илиодора Александровича Износкова
(1835–1917)
15 август
15 августа Актер, режиссер, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе
Әхтәм Исмәгъҗан улы Зариповка 80 яшь (1935)
– 80 лет актеру, режиссеру, заслуженному деятелю искусств ТАССР
Ахтяму Исмагзяновичу Зарипову (1935)
18 август
18 августа Шагыйрь Наил Васыйл улы Касыймовка 60 яшь (1955)
– 60 лет поэту Наилю Василовичу Касимову (1955)
18 август
18 августа Татарстанның Яңа Писмән эшчеләр поселогын
Лениногорск шәһәре итеп үзгәртүгә 60 ел (1955)
– 60 лет со дня преобразования рабочего поселка Новая Письмянка в
город Лениногорск (1955)
19 август
19 августа Язучы, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре Сафа
Сабир улы Сабировның тууына 100 ел (1915–2004)
– 100 лет со дня рождения писателя, заслуженного работника культуры
ТАССР Сафы Сабировича Сабирова (1915–2004)
21 август
21 августа Нәкышьче, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе
Юрий Григорьевич Свининга 60 яшь (1955)
– 60 лет живописцу, заслуженному деятелю искусств Татарстана
Юрию Григорьевичу Свинину (1955)
22 август
22 августа Үзәк мөселман комиссариаты җитәкчесе, РСФСРның
Милләтләр эше буенча халык комиссариаты коллегиясе әгъзасы, Үзәк
мөселман хәрби коллегиясе рәисе, публицист Мулланур Муллаҗан улы
Вахитовның тууына 130 ел (1885–1918)
– 130 лет со дня рождения руководителя Центрального мусульманского
комиссариата, члена коллегии Наркомата по делам национальностей РСФСР,
председателя Центральной мусульманской военной коллегии при
Наркомвоенморе, публициста Мулланура Муллазяновича Вахитова (1885–
1918) ) (См.: Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар
календаре=Календарь знаменательных и памятных дат. 2010. – Казань:
Милли китап, 2009. – С. 119-122)
23 август
23 августа Казанда икенче ир балалар гимназиясе ачылуга 180 ел
(1835)
– 180 лет со дня открытия второй Казанской мужской гимназии (1835)
23 август
23 августа Тел галиме, филология фәннәре докторы Галимҗан
Хәкимҗан улы Ахунҗановның тууына 90 ел (1925–2002)
– 90 лет со дня рождения языковеда, доктора филологических наук
Галимзяна Хакимзяновича Ахунзянова (1925–2002)
23 август
23 августа Тел галиме Ләйлә Таһир кызы Мәхмүтованың тууына 90 ел
(1925–2001)
– 90 лет со дня рождения языковеда Ляйли Тагировны Махмутовой
(1925–2001)
24 август
24 августа Композитор, Татарстан Республикасының атказанган
сәнгать эшлеклесе Рөстәм Фәрит улы Зариповка 60 яшь (1955)
– 60 лет композитору, заслуженному деятелю искусств Республики
Татарстан Рустему Фаритовичу Зарипову (1955)
25 август
25 августа Драматург, җәмәгать эшлеклесе, ТАССР, РСФСР,
Башкортостан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе, РСФСРның –
К.С.Станиславский, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премияләре
лауреаты Туфан Габдулла улы Миңнуллинның тууына 80 ел (1935–2013)
– 80 лет со дня рождения драматурга, общественного деятеля,
заслуженного деятеля искусств ТАССР, РСФСР, Республики Башкортостан,
лауреата Государственных премий Татарстана им. Г.Тукая, РСФСР им.
К.С.Станиславского Туфана Абдулловича Миннуллина (1935–2013) (См.:
Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре=Календарь
знаменательных и памятных дат. 2010. – Казань: Милли китап, 2009. – С.123128)
25 август
25 августа Балет артисты, педагог, ТАССРның халык артисты Галина
Сергеевна Калашникованың тууына 75 ел (1940–1988)
– 75 лет со дня рождения балерины, педагога, народной артистки
ТАССР Галины Сергеевны Калашниковой (1940–1988)
27 август
27 августа Электрохимик, химия фәннәре докторы, ТАССР һәм
РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе Геннадий Серафимович
Воздвиженскийның тууына 110 ел (1905–1974)
– 110 лет со дня рождения электрохимика, доктора химических
наук,заслуженного деятеля науки и техники ТАССР и РСФСР Геннадия
Серафимовича Воздвиженского (1905–1974)
28 август
28 августа Казан сәүдәгәре һәм җәмәгать эшлеклесе Петр Григорьевич
Каменевның тууына 275 ел (1740–1776)
– 275 лет со дня рождения казанского купца 1-й гильдии,
общественного деятеля Петра Григорьевича Каменева (1740–1776)
28 август
28 августа Казан төзүчеләр техникумы ачылуга 60 ел (1955)
– 60 лет со дня открытия Казанского строительного техникума (1955)
30 август
30 августа Татарстан Республикасының дәүләт суверенитеты турында
Декларация кабул ителүгә 25 ел (1990)
– 25 лет со дня принятия Декларации о государственном суверенитете
Республики Татарстан (1990)
СЕНТЯБРЬ
2 сентябрь
2 сентября Казан реаль училищесы ачылуга 140 ел (1875)
– 140 лет со дня открытия Казанского реального училища (1875)
2 сентябрь
2 сентября Санкт-Петербургта татар телендә беренче газета «Нур»ның
чыга башлавына 110 ел (1905–1917)
– 110 лет со выхода первой газеты «Нур» на татарском языке в СанктПетербурге (1905–917)
3 сентябрь
3 сентября Шагыйрә Инна Валерьевна Лимоновага 60 яшь (1955)
– 60 лет поэтессе Инне Валерьевне Лимоновой (1955)
5 сентябрь
5 сентября Шагыйрә һәм тәрҗемәче Фирая Гали кызы Зыятдинованың
тууына 70 ел (1945–2006)
– 70 лет со дня рождения поэтессы и переводчицы Фираи Галиевны
Зиятдиновой (1945–2006)
9 сентябрь
9 сентября Татарстанның атказанган артисты Кәрим Габидуллинга 70
яшь (1945)
– 70 лет заслуженному артисту Татарстана Кариму Габидуллину (1945)
10 сентябрь
10 сентября Казан сынлы сәнгать училищесы оештырылуга 120 ел
(1895)
– 120 лет со дня основания Казанского художественного училища
(1895)
*12 сентябрь
12 сентября Журналист, архивчы, ТАССРның һәм Россиянең
атказанган мәдәният хезмәткәре, тарих фәннәре докторы, Татарстан
Республикасының Дәүләт премиясе лауреаты Дамир Рәүф улы
Шәрәфетдиновның тууына 75 ел (1940–2014)
– 75 лет со дня рождения җурналиста, архивиста, доктора
исторических наук, заслуженного работника культуры ТАССР и РФ,
лауреата
Государственной
премии
РТ
Дамира
Рауфовича
Шарафутдинова (1940–2014)
15 сентябрь
15 сентября Драматург, ТАССРның һәм РСФСРның атказанган
сәнгать эшлеклесе Таҗи Кәлимулла улы Гыйззәт (Гыйззәтуллин)нең тууына
120 ел (1895–1955)
– 120 лет со дня рождения драматурга, заслуженного деятеля искусств
ТАССР и РСФСР Тази Калимулловича Гиззата (1895–1955)
15 сентябрь
15 сентября Җырчы, Татарстанның халык артисты Фердинант
Габдулла улы Сәләховка 60 яшь (1955)
– 60 лет певцу, народному артисту Татарстана Фердинанту
Абдулловичу Салахову (1955)
15 сентябрь
15 сентября Казан яшь тамашачылар театры ачылуга 80 ел (1935)
– 80 лет со дня открытия Казанского театра юного зрителя (ТЮЗ)
(1935)
18 сентябрь
18 сентября Танылган әдип һәм җәмәгать эшлеклесе, Татарстанның
халык язучысы, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе һәм Гаяз
Исхакый исемендәге премия лауреаты Гариф (Гарифҗан) Ахунҗан улы
Ахуновның тууына 90 ел (1925–2000)
– 90 лет со дня рождения видного писателя и общественного деятеля,
народного писателя Татарстана, лауреата Государственной премии
Татарстана им. Г.Тукая и премии им. Г.Исхаки Гарифа (Гарифзяна)
Ахунзяновича Ахунова (1925–2000). (См.: Татарстан: Истәлекле һәм
онытылмас даталар календаре=Календарь знаменательных и памятных дат.
2000. – Казань: Милли китап, 1999. – С. 80-84)
19 сентябрь
19 сентября Балет артисты, педагог, Татарстан Республикасының
халык артисты Елена Юрьевна Костровага 50 яшь (1965)
– 50 лет артистке балета, педагогу, народной артистке Республики
Татарстан Елене Юрьевне Костровой (1965)
26 сентябрь
26 сентября График Татьяна Владимировна Пашагинага 50 яшь (1965)
– 50 лет графику Татьяне Владимировне Пашагиной (1965)
27 сентябрь
27 сентября Журналист, публицист, ТАССРның атказанган мәдәният
хезмәткәре Мөнир Габдулла улы Әһлиуллинга 75 яшь (1940)
– 75 лет журналисту, публицисту, заслуженному работнику культуры
ТАССР Муниру Габдулловичу Аглиуллину (1940)
28 сентябрь
28 сентября График Илдар Илгизәр улы Нәфиевкә 50 яшь (1965)
– 50 лет графику Ильдару Ильгизаровичу Нафиеву (1965)
ОКТЯБРЬ
1 октябрь
1 октября Казан почта-телеграф округы төзелүгә 130 ел (1885)
– 130 лет со дня открытия Казанского почтово-телеграфного округа
(1885)
2 октябрь
2 октября Казанда атлы трамвайлар йөри башлауга 140 ел (1875)
– 140 лет со дня открытия в Казани конно-железной дороги (1875)
2 октябрь
2 октября Философия фәннәре докторы, Татарстан Фәннәр
академиясенең мөхбир-әгъзасы, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре
Булат Мәхмүт улы Галиевнең тууына 75 ел (1940–2009)
– 75 лет со дня рождения доктора философских наук, членакорреспондента Академии наук Татарстана, заслуженного работника
культуры ТАССР Булата Махмудовича Галеева (1940–2009)
*7 октябрь
7 октября Җырчы, РСФСРның атказанган, Татарстанның халык
артисты Рәхилә Хәйдәр кызы Мифтахованың тууына 75 ел (1940–1999)
– 75 лет со дня рождения певицы, народной артистки Татарстана,
заслуженной артистки РСФСР Рахили Хайдаровны Мифтаховой (1940–
1999)
7 октябрь
7 октября Шагыйрь Данис Талибулла улы Хәйруллинга 70 яшь (1945)
– 70 лет поэту Данису Талибулловичу Хайруллину (1945)
9 октябрь
9 октября Композитор, Татарстан Республикасының атказанган
сәнгать эшлеклесе Илдус Дәүләт улы Якуповка 80 яшь (1935)
– 80 лет композитору, заслуженному деятелю искусств Республики
Татарстан Ильдусу Давлетовичу Якупову (1935)
9 октябрь
9 октября Җырчы, педагог, ТАССРның һәм Каракалпак АССРның
халык, РСФСРның атказанган артисты Юрий Владимирович Борисенкога 75
яшь (1940)
– 75 лет певцу, педагогу, народному артисту ТАССР и Каракалпакской
АССР, заслуженному артисту РСФСР Юрию Владимировичу Борисенко
(1940)
10 октябрь
10 октября Казан дәүләт консерваториясе ачылуга 70 ел (1945)
– 70 лет со дня открытия Казанской государственной консерватории
(1945)
11 октябрь
11 октября «Шәһри Казан» газетасы чыга башлауга 25 ел (1990)
– 25 лет со дня выхода первого номера газеты «Шәһри Казан» (1990)
13 октябрь
13 октября Балалар язучысы, шагыйрь һәм прозаик, Татарстан
Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстан Язучылар
берлегенең А Алиш исемендәге әдәби премия лауреаты Җәүдәт Харис улы
Дәрзамановка 70 яшь (1945)
– 70 лет детскому писателю, поэту, прозаику, заслуженному деятелю
искусств Республики Татарстан, лауреату литературной премии им. А.Алиша
Союза писателей Татарстана Заудату Харисовичу Дарзаманову (1945)
15 октябрь
15 октября Юрист, язучы, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре
Мәгъсүм Нәҗип улы Насыйбуллинның тууына 90 ел (1925–2009)
– 90 лет со дня рождения юриста, писателя, заслуженного работника
культуры ТАССР Магсума Назиповича Насыбуллина (1925–2009)
16 октябрь
16 октября Балет артисты, педагог, Татарстанның халык артисты
Луиза Илдус кызы Мөхәммәтгалиевага 55 яшь (1960)
– 55 лет артистке балета, педагогу, народной артистке Татарстана
Луизе Ильдусовне Мухаметгалеевой (1960)
17 октябрь
17 октября Журналист, җәмәгать эшлеклесе Роза Рәхмәтулла кызы
Туфитулловага 70 яшь (1945)
– 70 лет журналистке, общественному деятелю Розе Рахматулловне
Туфитулловой (1945)
18 октябрь
18 октября Тел белгече, текстолог Фазыл Салих улы Фасеевка 90 яшь
(1925)
– 90 лет языковеду, текстологу Фазылу Салиховичу Фасееву (1925)
19 октябрь
19 октября Шагыйрә, җәмәгать эшлеклесе Заһидә Хөсәен кызы
Бурнашеваның (әдәби псевдонимы – Гыйффәт туташ) тууына 120 ел (18951977)
– 120 лет со дня рождения поэтессы, общественного деятеля Захиды
Хусаиновны Бурнашевой (литературный псевдоним-Гиффат туташ) (18951977)
20 октябрь
20 октября Татарстан Республикасы Дәүләт симфоник оркестрының
сәнгать җитәкчесе һәм баш дирижеры, Россиянең атказанган артисты
Александр Витальевич Сладсковскийга 50 яшь (1965)
– 50 лет художественному руководителю и главному дирижеру
Государственного симфонического оркестра Республики Татарстан,
заслуженному артисту России Александру Витальевичу Сладковскому (1965)
21 октябрь
21 октября Шагыйрь, композитор, журналист Ләбиб Кәрам улы
Айтугановның тууына 80 ел (1935–1964)
– 80 лет со дня рождения поэта, композитора, журналиста Лябиба
Карамовича Айтуганова (1935–1964)
22 октябрь
22 октября Тел галиме, филология фәннәре кандидаты Искәндәр
Габдулла улы Абдуллинның тууына 80 ел (1935–1992)
– 80 лет со дня рождения языковеда, кандидата филологических наук
Искандера Абдулловича Абдуллина (1935–1992)
22 октябрь
22 октября Нәкышьче, график, Татарстан Республикасының атказанган
сәнгать эшлеклесе, Татарстан Республикасының халык рәссамы Виктор
Петрович Аршиновка 70 яшь (1945)
– 70 лет живописцу, графику, заслуженному деятелю искусств
Республики Татарстан, народному художнику Республики Татарстан
Виктору Петровичу Аршинову (1945)
*25 октябрь
25 октября Язучы, дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе Афзал
Мөхетдин улы Таһировның тууына 125 ел (1890–1938)
– 125 лет со дня рождения писателя, государственного и
общественного деятеля Афзала Мухитдиновича Тагирова (1890–1938)
25 октябрь
25 октября Журналист, тәрҗемәче, әдәбият белгече, текстолог Рашат
Габдерәшит улы Гайнановның тууына 90 ел (1925–1990)
– 90 лет со дня рождения журналиста, переводчика, литературоведа,
текстолога Рашата Габдрашитовича Гайнанова (1925–1990)
29 октябрь
29 октября Композитор, җырчы һәм музыка эшлеклесе, Башкортстан
АССРның халык артисты Газиз Салих улы Әлмөхәммәтовның тууына 120 ел
(1895–1938)
– 120 лет со дня рождения композитора, певца, музыкального деятеля,
народного артисты Башкортстана Газиза Салиховича Альмухамедова (1895–
1938)
29 октябрь
29 октября Казанда 110 ел элек иҗтимагый-сәяси һәм әдәби газета
«Казан мөхбире» («Казанский вестник») чыга башлый (1905). 1911 елның 23
мартына кадәр нәшер ителә
– 110 лет со дня выхода общественно-политической и художественной
газеты «Казан мөхбире» («Казанский вестник») (1905). Издавалась до 23
марта 1911 года
30 октябрь
30 октября График, монументаль-гамәли сәнгать рәссамы, ТАССРның
атказанган сәнгать эшлеклесе Елизавета Васильевна Киселеваның тууына 90
ел (1925–1996)
– 90 лет со дня рождения графика, художника монументальноприкладного искусства, заслуженного деятеля искусств ТАССР Елизаветы
Васильевны Киселевой (1925–1996)
НОЯБРЬ
3 ноябрь
3 ноября Геолог, Казан университеты профессоры Михаил Эдуардович
Ноинскийның тууына 140 ел (1875–1932)
– 140 лет со дня рождения геолога, профессора Казанского
университета Михаила Эдуардовича Ноинского (1875–1932)
*3 ноябрь
3 ноября Монументаль сәнгать рәссамы, Татарстанның атказанган
сәнгать эшлеклесе Илдар Мәнсәви улы Хановның тууына 75 ел (1940–
2013)
– 75 лет со дня рождения художника-монументалиста,
заслуженного деятеля искусств РТ Ильдара Мансавеевича Ханова
(1940–2013)
4 ноябрь
4 ноября Балет солисты, педагог-репетитор, күп кенә Халыкара
конкурслар лауреаты, Казахстанның, Татарстан Республикасының халык
артисты Бәхетҗан Смагуловка 50 яшь (1965)
– 50 лет солисту балета, педагогу-репетитору, лауреату многих
Международных конкурсов, народному артисту Казахстана и Республики
Татарстан Бахытжану Жумашкановичу Смагулову (1965)
6 ноябрь
6 ноября Балет солисты, педагог-репетитор, Бурятия АССРның
атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстан Республикасының халык артисты
Рафаэль Станиславович Саморуковның тууына 80 ел (1935–2002)
– 80 лет со дня рождения солиста балета, педагога-репетитора,
заслуженного деятеля искусств Бурятской АССР, народного артиста РТ
Рафаэля Станиславовича Саморукова (1935–2002)
6 ноябрь
6 ноября Язучы, юрист, хокук фәннәре докторы, профессор Зөфәр
Мәгъсүм улы Фәтхетдиновка 75 яшь (1940)
– 75 лет писателю, юристу, доктору юридических наук, профессору
Зуфару Максумовичу Фаткудинову (1940)
7 ноябрь
7 ноября Казанда В.В.Куйбышев исемендәге кинопленка фабрикасы
эшли башлауга 80 ел (1935)
– 80 лет со дня вступления в строй Казанской фабрики кинопленки им.
В.В.Куйбышева (1935)
8 ноябрь
8 ноября Әдәбият галиме, тәнкыйтьче һәм педагог Хәй (Габделхәй)
Хисмәтулла улы Хисмәтуллинның тууына 120 ел (1895–1977)
– 120 лет со дня рождения литературоведа, критика и педагога Хая
(Абдулхая) Хисматулловича Хисматуллина (1895–1977)
15 ноябрь
15 ноября Рәссам һәм педагог Иван Петрович Гурьевның тууына 140 ел
(1875–1943)
– 140 лет со дня рождения художника и педагога Ивана Петровича
Гурьева (1875–1943)
15 ноябрь
15 ноября Рәссам, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать
эшлеклесе Андрей Иванович Вашуровның тууына 90 ел (1925–1995)
– 90 лет со дня рождения җивописца, заслуженного деятеля искусств
Республики Татарстан Андрея Ивановича Вашурова (1925–1995)
18 ноябрь
18 ноября Актриса, педагог, ТАССРның халык артисты, Татарстанның
Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Наилә Хәким кызы Гәрәевага
75 яшь (1940)
– 75 лет актрисе, педагогу, народной артистке ТАССР, лауреату
Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая Наиле Хакимовне Гараевой
(1940)
20 ноябрь
20 ноября Фронтовик-шагыйрь Вәдүт Кашшаф улы Мифтахов (Вәдүт
Мифтах)ның тууына 100 ел (1915–1942)
– 100 лет со дня рождения поэта-фронтовика Вадута Кашшафовича
Мифтахова (Вадута Мифтаха) (1915–1942)
20 ноябрь
20 ноября Шагыйрь Нияз Хасият улы Вәлиевкә 60 яшь (1955)
– 60 лет поэту Ниязу Хасиятовичу Валееву (1955)
27 ноябрь
27 ноября 110 ел элек татар телендә беренче демократик «Фикер»
газетасы чыга башлый (1905–13.V.1907)
– 110 лет назад вышла на татарском языке первая демократическая
газета «Фикер» (1905–13.V.1907)
27 ноябрь
27 ноября ТАССРның атказанган артисты Мөслимә Гарифулла кызы
Гарифуллинага (Минзәлә театры) 90 яшь (1925)
– 90 лет заслуженной артистке ТАССР Муслиме Гарифулловне
Гарифуллиной (Мензелинский театр) (1925)
*30 ноябрь
30 ноября Актер, ТАССРның халык артисты Һидаят Һидиатулла
улы Солтановның тууына 100 ел (1915–2009)
– 100 лет со дня рождения народного артиста ТАССР Хидаята
Идиатулловича Султанова (1915–2009)
ДЕКАБРЬ
2 декабрь
2 декабря Язучы, Татарстан Язучылар берлегенең Г.Державин
исемендәге әдәби премия лауреаты Айдар Фәйзрахман улы Сәхибҗановка 60
яшь (1955)
– 60 лет писателю, лауреату литературной премии Союза писателей
Татарстана им. Г.Державина Айдару Файзрахмановичу Сахибзадинову (1955)
4 декабрь
4 декабря Актер, режиссер, Башкортстан АССРның халык, РСФСРның
атказанган артисты Вәлиулла Гайназар улы Мортазин-Иманскийның тууына
130 ел (1885–1938)
– 130 лет со дня рождения актера, режиссера, народного артиста
Башкирской АССР, заслуженного артиста РСФСР Валиуллы Гайназаровича
Муртазина-Иманского (1885–1938)
6 декабрь
6 декабря Гамәли бизәлеш сәнгате рәссамы Анна Ивановна Куртевага
60 яшь (1955)
– 60 лет художнице декоративно-прикладного искусства Анне
Ивановне Куртевой (1955)
10 декабрь
10 декабря Башкорт халкының милли азатлык хәрәкәте җитәкчесе,
тарихчы, тюрколог, фәлсәфә докторы Әхмәтзәки Әхмәтша улы Вәлидинең
тууына 125 ел (1890–1970)
– 125 лет со дня рождения лидера башкирского национальноосвободительного движения, историка, тюрколога, доктора философии
Ахмад-Заки Ахметшевича Валиди (1890–1970) (См.: Татарстан: Истәлекле
һәм онытылмас даталар календаре=Календарь знаменательных и памятных
дат. 2000. – Казань: Милли китап, 1999. – С.101-104)
12 декабрь
12 декабря Журналист, тәрҗемәче Ибраһим Вахит улы Кули
(Кулиев)ның тууына 130 ел (1885–1936)
– 130 лет со дня рождения журналиста, переводчика Ибрагима
Вахитовича Кули (Кулиева) (1885–1936)
14 декабрь
14 декабря РСФСРның атказанган артисты Сара Нәбиулла кызы
Байкинаның тууына 120 ел (1895–1972)
– 120 лет со дня рождения народной артистки РСФСР Сары
Набиулловны Байкиной (1895–1972)
14 декабрь
14 декабря Актер, Татарстан Республикасының халык артисты Әнәс
Сәгыйдулла улы Галиуллинга 75 яшь (1940)
– 75 лет актеру, народному артисту Республики Татарстан Анасу
Сагидулловичу Галиуллину (1940)
17 декабрь
17 декабря Фольклорчы, Татарстанның атказанган мәдәният
хезмәткәре, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты Ленар
Шәйхи улы Җамалетдиновка 80 яшь (1935)
– 80 лет фольклористу, заслуженному работнику культуры Татарстана,
лауреату Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая Ленару
Шайхиевичу Замалетдинову (1935)
19 декабрь
19 декабря Актриса, ТАССРның халык артисты Илүсә Әхмәт кызы
Бәдриевага (Минзәлә театры) 75 яшь (1940)
– 75 лет актрисе, народной артистке ТАССР Илюсе Ахметовне
Бадриевой (Мензелинский театр) (1940)
19 декабрь
19 декабря Журналист, публицист, Татарстанның атказанган мәдәният
хезмәткәре Эльмира Закировага 60 яшь (1955)
– 60 лет журналисту, публицисту, заслуженному работнику культуры
Татарстана Эльмире Закировой (1955)
*21 декабрь
21 декабря Театр рәссамы, РСФСРның атказанган сәнгать
эшлеклесе, ТАССРның халык рәссамы Петр Тихонович Сперанский
(Сенников)ның тууына 125 ел (1890–1964)
– 125 лет со дня рождения художника театрально- декорационного
искусства, заслуженного деятеля искусств РСФСР, народного художника
ТАССР Петра Тихоновича Сперанского (Сенникова) (1890–1964)
21 декабрь
21 декабря ТАССРның атказанган артисты Бәһия Вәли кызы
Вәлиеваның (Минзәлә театры) тууына 100 ел (1915–2002)
– 100 лет со дня рождения заслуженной артистки ТАССР Багии
Валиевны Валиевой (Мензелинский театр) (1915–2002)
25 декабрь
25 декабря Тарихчы, дин галиме һәм публицист Морад Рәмзинең
тууына 160 ел (1855–1934).
– 160 лет со дня рождения историка, религиозного деятеля, публициста
Мурада Рамзи (1855–1934)
25 декабрь
25 декабря Артист Ситдыйк Хәнәфи улы Айдаровның тууына 120 ел
(1895–1938)
– 120 лет со дня рождения артиста Ситдика Ханафиевича Айдарова
(1895–1938)
25 декабрь
25 декабря Язучы, Татарстан Республикасының атказанган мәдәният
хезмәткәре Гурий Иванович Тавлинның тууына 90 ел (1925–1998)
– 90 лет со дня рождения писателя, заслуженного работника культуры
Республики Татарстан Гурия Ивановича Тавлина (1925–1998)
26 декабрь
26 декабря Язучы Газиз (Габделгазиз) Сәлах улы Иделленең
(Усмановның) тууына 110 ел (1905–1985)
– 110 лет со дня рождения писателя Газиза (Габдулгазиза) Салаховича
Иделле (Усманова) (1905–1985)
28 декабрь
28 декабря Рәссам, педагог, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе
Семен Аронович Ротницкийның тууына 100 ел (1915–2004)
– 100 лет со дня рождения живописца, педагога, заслуженного деятеля
искусств ТАССР Семена Ароновича Ротницкого (1915–2004)
2015 елда көннәре һәм айлары билгесез
юбилей даталары
Юбилейные даты 2015 года с неустановленным
числом и месяцем:
Төрки шагыйрь Йосыф Баласагуниның тууына якынча 1000 ел
(1015/18–1070 елдан соң)
– 1000 лет со дня рождения тюркского поэта Юсуфа Баласагуни
(1015/18–после 1070)
Көнчыгыш классик әдәбияты вәкиле, шагыйрь Әбүлкасыйм
Фирдәүсинең тууына 1075 ел (якынча 940–1020 яки 1030)
– 1075 лет со дня рождения классика восточной литературы, поэта
Абулькасима Фирдоуси (ок. 940–1020 или 1030)
Мәгърифәтче, 1755-56 елларда татар-башкорт җирләрендәге миллиазатлык хәрәкәтенең оештыручысы һәм җитәкчесе булган Батыршаның
(Габдулла Галиевнең) тууына 300 ел (1715–1762). Батырша восстаниесе
күтәрелгәнгә 260 ел (1755-56)
– 300 лет со дня рождения просветителя, организатора и предводителя
национально-освободительного движения 1755–56 гг. Батырши (Габдуллы
Галиева) (1715–1762). 260 лет восстанию башкир и татар под
предводительством Батырши (1755-56)
Казан шәһәр Думасына 230 ел. 1785–1918 елларда шәһәр үзидарә
учреждениесе. Җитәкчесе – сайлап куелган шәһәр башлыгы. Башкарма орган
– 1785 елдан шәһәрнең гомуми һәм алты гласныйдан торган Думасы; 1870
елдан шәһәр управасы (идарәсе)
– 230 лет Казанской городской Думе, органу городского
самоуправления в Казани в 1785–1918 гг. Возглавлялась городской головой.
Исполнительный орган – Казанская городская общая и шестигласная Дума с
1785; Казанская городская управа – с 1870 г.
Шагыйрь, мөдәррис Шәмсетдин Зәкинең тууына 190 ел (1825–1865)
– 190 лет со дня рождения поэта Шамседдина Заки (1825–1865). (См.:
Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре=Календарь
знаменательных и памятных дат. 2000. – Казань: Милли китап, 1999. – С.
109-111)
Казан авыл хуҗалыгы фермасы ачылуга 170 ел (1845)
– 170 лет со дня открытия Казанской сельскохозяйственной фермы
(1845)
Шагыйрь Әхмәт Курмаши (Уразаев)ның тууына 160 ел (1855–1883)
– 160 лет со дня рождения поэта Ахмада Курмаши (Уразаева) (1855–
1883)
Архитектор Генрих (Генрих-Якоб) Бернгардович Рушның тууына 160
ел (1855–1905)
– 160 лет со дня рождения архитектора Генриха (Генрих-Якоб)
Бернгардовича Руша (1855–1905)
Язучы, журналист, театр тәнкыйтьчесе Кәбир Кәрим улы Бәкер
(Бәкеров)нең тууына 130 ел (1885–1944)
– 130 лет со дня рождения писателя, журналиста, театрального критика
Кабира Каримовича Бакира (Бакирова) (1885–1944)
Казанда «Шахмат уеннары белән кызыксынучылар оешмасы»
(«Шахмат клубы») ачылуга 130 ел (1885). Ул Воскресенская урамындагы
Челышев йортында (Пассажда) урнашкан була. Җәй көннәрендә Панаев
бакчасына күчерелә
– 130 лет со дня основания «Общества любителей шахматной игры»
(«Шахматного клуба») в г.Казани (1885). Размещалось на Воскресенской
улице в доме Челышева (Пассаж), летнее помещение – в Панаевском саду
Актриса, татар театрына нигез салучыларның берсе, Хезмәт Батыры,
Башкортстан АССРның атказанган артисты Фәхрениса Сәмитованың тууына
125 ел (1890–1939)
– 125 лет со дня рождения актрисы, одной из основательниц татарского
театра, Героя Труда, заслуженной артистки Башкирской АССР Фахренисы
Самитовой (1890–1939)
Казан университеты каршында физика-математика һәм неврология
җәмгыяте оешуга 125 ел (1890)
– 125 лет со дня основания физико-математического и
неврологического общества при Казанском университете (1890)
Шагыйрә Заһирә Гали кызы Байчуринаның тууына 125 ел (1890–1977)
– 125 лет со дня рождения поэтессы Загиры Галиевны Байчуриной
(1890–1977)
График, нәкышьче, проектчы-рәссам Александр Николаевич
Кашаевның тууына 125 ел (1890–1976)
– 125 лет со дня рождения графика, живописца, художникапроектировщика Александра Николаевича Кашаева (1890–1976)
Актер Хәмид Мөхәммәт улы Колмәмәтнең (Азимовның) тууына 120 ел
(1895–1942)
– 120 лет со дня рождения актера Хамида Мухаметовича Кульмаметова
(Азимова) (1895–1992)
Яшел Үзән шәһәрендәге М.Горький исемен йөртүче суднолар төзү
заводы эшли башлауга 120 ел (1895)
– 120 лет со дня основания Зеленодольского судостроительного завода
им. М.Горького (1895)
Казанда «Аркадия» бакчасы ачылуга 120 ел (1895). Ул Казанның иске
өлешеңдә, Аргы Кабан күле буендагы дачалы урыннарда урнашкан булган
– 120 лет со дня открытия в Казани сада «Аркадия» (1895). Сад
располагался в Старой Казани, на дачных местах возле озера Кабан.
Казанда беренче татар комедиясе «Комедия Чистайда»ның сәхнәгә
куелуына 120 ел (1895)
– 120 лет со дня выхода в свет первой татарской комедии «Комедия в
Чистополе» на сцене Казани (1895)
Рәссам Степан Сергеевич Федотов (1912 елга кадәр Сапаров)ның
тууына 120 ел (1895–1946 )
– 110 лет со дня рождения художника Степана Сергеевича Федотова
(до 1912 г. Сапаров) (1895–1946)
Әдәбият белгече Мөхәммәтша Гомәр улы Маминның тууына 110 ел
(1905–1943)
– 110 лет со дня рождения литературоведа Мухаметши Гумеровича
Мамина (1905–1943)
Рәссам, шахматчы Галина Ивановна Сотонинаның тууына 110 ел
(1905–1995 )
– 110 лет со дня рождения художницы и шахматистки Галины
Ивановны Сотониной (1905–1995 )
Язучы Әхмәт Зыятдин улы Гыймадовның тууына 100 ел (1915–1943)
– 100 лет со дня рождения писателя Ахмета Зиятдиновича Гимадова
(1915–1943)
Казанда ТАССРның өчьеллыгы исемендәге яна электр станциясе эшли
башлауга 90 ел (1925)
– 90 лет со дня пуска в Казани вновь построенной электростанции
имени Третьей годовщины ТАССР (1925)
Бөгелмә медицина училищесы ачылуга 80 ел (1935)
– 80 лет со дня основания Бугульминского медицинского училища
(1935)
Казан оптика-механика заводына (КОМЗга) 75 ел. 1940 елда 237 нче
завод буларак нигез салына
– 75 лет Казанскому оптико-механическому заводу (КОМЗ). Создан в
1940 г. как завод № 237
Язучы, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты
Габдрахман Әпсәләмовның мәшһүр «Ак чәчәкләр» романының аерым китап
булып басылып чыгуына 50 ел (1965)
– 50 лет со дня выхода отдельной книгой романа «Белые цветы»
писателя, лауреата Государственной премии Татарстана им. Г.Тукая
АбдурахманаАбсалямова (1965)
Түбәндә исемнәре күрсәтелгән
якташларыбыз – Советлар Союзы
Геройларының 2015 елда юбилейлары була:*
В 2015 году исполняется Героям
Советского Союза – нашим землякам:**
Рамил Хәйрулла улы Абдершинның тууына 90 ел (1925–1943)
– 90 лет со дня рождения Рамиля Хайруллаевича Абдршина (1925–
1943)
Садыйк Фәхретдин улы Әбелхановның тууына 100 ел (15.03.1915–
1943)
– 100 лет со дня рождения Садыка Фахретдиновича Абельханова
(15.03.1915–1943)
Фәйзулла Хаҗи улы Әгьлетдиновның тууына 100 ел (15.03.1915–1988)
– 100 лет со дня рождения Файзуллы Хазиевича Аглетдинова
(15.03.1915–1988)
Гафиятулла Шаһимәрдән улы Арслановның тууына 100 ел (20.09.1915–
1945)
– 100 лет со дня рождения Гафиятуллы Шагимордановича Арсланова
(20.09.1915–1945)
Хәсән Бәдыйг улы Әхтәмовның тууына 90 ел (1925–1944)
– 90 лет со дня рождения Хасана Багдеевича (Бадыговича) Ахтямова
(1925–1944)
Иван Петрович Болодуринның тууына 110 ел (01.02.1905–1943)
– 110 лет со дня рождения Ивана Петровича Болодурина (01.02.1905–
1943)
Сергей Иванович Бочаровның тууына 90 ел (22.03.1925–1983)
– 90 лет со дня рождения Сергея Ивановича Бочарова (22.03.1925–
1983)
Вилен Иванович Бурмистровның тууына 90 ел (1925–1943)
– 90 лет со дня рождения Вилена Ивановича Бурмистрова (1925–1943)
Борис Алексеевич Винокуровның тууына 100 ел (1915–1940)
– 100 лет со дня рождения Бориса Алексеевича Винокурова (1915–
1940)
Сәлимҗан Галимҗан улы Галимҗановның тууына 100 ел (25.09.1915–
– 100 лет со дня рождения Салимзяна Галимзяновича Галимзянова
(25.09.1915–
Габдулла Гарифулла улы Гарифуллинның тууына 90 ел (03.01.1925–
2002)
– 90 лет со 2002) дня
Гарифуллина (03.01.1925–
рождения
Габдуллы
Гарифулловича
Миңнулла Сөнгать улы Гыйззәтуллинның тууына 90 ел (10.11.1925–
1993)
– 90 лет со дня рождения Миннуллы Сунгатовича Гиззатуллина
(10.11.1925–1993)
Габбас Гыйниятулла улы Гыйниятуллинның тууына 110 ел
(15.05.1905–1968)
– 110 лет со дня рождения Габбаса Гиниятулловича Гиниятуллина
(15.05.1905–1968)
Бакир Рәхим улы Дәүләтовның тууына 100 ел (23.05.1915–1982)
– 100 лет со дня рождения Бакира Рахимовича Давлятова (23.05.1915–
1982)
Иван Дмитриевич Зиновьевның тууына 110 ел (17.01.1905–1942)
– 110 лет со дня рождения Ивана Дмитриевича Зиновьева (17.01.1905–
1942)
Семен Максимович Ильченконың тууына 100 ел (13.10.1915–1998)
– 100 лет со дня рождения Семена Максимовича Ильченко (13.10.1915–
1998)
Иван Константинович Кабушкинның тууына 100 ел (15.02.1915–1943)
– 100 лет со дня рождения Ивана Константиновича Кабушкина
(15.02.1915–1943)
Леонид Иванович Кадыргалиевнең тууына 90 ел (06.11.1925–1985)
–90 лет со дня рождения Леонида Ивановича Кадыргалиева
(06.11.1925–1985)
Яков Григорьевич Крейзерның тууына 110 ел (04.11.1905–1969)
– 110 лет со дня рождения Якова Григорьевича Крейзера (04.11.1905–
1969)
Борис Кириллович Кузнецовка 90 яшь (26.12.1925)
– 90 лет Борису Кирилловичу Кузнецову (26.12.1925)
Михаил Кузьмич Кузьминның тууына 100 ел (1915–1941)
– 100 лет со дня рождения Михаила Кузьмича Кузьмина (1915–1941)
Алексей Габдрахман улы Корбановның тууына 90 ел (23.02.1925–)
– 90 лет со дня рождения Алексея Абдурахмановича Курбанова
(23.02.1925–)
Рәүф Ибраһим улы Кутуевның тууына 90 ел (1925–1944)
– 90 лет со дня рожденияРауфа Ибрагимовича Кутуева (1925–1944)
Григорий Федорович Ларионовның тууына 110 ел (27.01.1905–1968)
– 110 лет со дня рождения Григория Федоровича Ларионова
(27.01.1905–1968)
Семен Архипович Ларионовның тууына 100 ел (01.04.1915–1984)
– 100 лет со дня рождения Семена Архиповича Ларионова (01.04.1915–
1984)
Сергей Павлович Максютовның тууына 90 ел (10.04.1925–1945)
– 90 лет со дня рождения Сергея Павловича Максютова (10.04.1925–
1945)
Петр Захарович Манаковның тууына 100 ел (29.05.1915–1987)
– 100 лет со дня рождения Петра Захаровича Манакова (29.05.1915–
1987)
Александр Владимирович Матвеевның тууына 100 ел (26.07.1915–
1972)
– 100 лет со дня рождения Александра Владимировича Матвеева
(26.07.1915–1972)
Иван Иванович Мозжаровның тууына 100 ел (15.12.1915–1958)
– 100 лет со дня рождения Ивана Ивановича Мозжарова (15.12.1915–
1958)
Галләм Гыймади улы Морзахановның тууына 90 ел (27.03.1925–1990)
– 100 лет со дня рождения Галляма Гимадеевича Мурзаханова
(27.03.1925–1990)
Михаил Константинович Нехаевның тууына 90 ел (03.11.1925–2007)
– 90 лет со дня рождения Михаила Константиновича Нехаева
(03.11.1925–2007)
Гафият Ярмөхәммәт улы Нигъмәтуллинның тууына 100 ел (15.03.1915–
1945)
– 100 лет со дня рождения Гафията Ярмухаметовича Нигматуллина
(15.03.1915–1945)
Талип Латыйп улы Нуркаевның тууына 90 ел (09.03.1925–1997)
– 90 лет со дня рождения Талипа Латыповича Нуркаева (09.03.1925–
19971995)
Виктор Александрович Сажиновның тууына 90 ел (01.02.1925–1945)
– 90 лет со дня рождения Виктора Александровича Сажинова
(01.02.1925–1945)
Гани Биккенә улы Сафиуллинның тууына 110 ел (01.07.1905–1973)
– 110 лет со дня рождения Ганий Бекиновича Сафиуллина (01.07.1905–
1973)
Петр Сергеевич Сафроновның тууына 90 ел (1925–1995)
– 90 лет со дня рождения Петра Сергеевича Сафронова (1925–1995)
Александр Терентьевич Сергеевның тууына 100 ел (07.1915–1974)
– 100 лет со дня рождения Александра Терентьевича Сергеева
(07.1915–1974)
Вадим Александрович Сивковның тууына 90 ел (1925–1944)
– 90 лет со дня рождения Вадима Александровича Сивкова (1925–1944)
Илья Ильич Стратейчукның тууына 100 ел (15.05.1915–1995)
– 100 лет со дня рождения Ильи Ильича Стратейчука (15.05.1915–1995)
Самуил Михайлович Тапиковның тууына 100ел (01.11.1915–1945)
– 100 лет со дня рождения Самуила Михайловича Тапикова
(01.11.1915–1945)
Сергей Яковлевич Фильченковның тууына 100 ел (18.03.1915–1965)
– 100 лет со дня рождения Сергея Яковлевича Фильченкова
(18.03.1915–1965)
Вәли Хаҗиәхмәт улы Хаҗиевнең тууына 90 ел (09.07.1925–1996)
– 90 лет со дня рождения Валий Хазиахметовича Хазиева (09.07.1925–
1996)
Минһаҗ Хәйретдин улы Хәйретдиновның тууына 110 ел (15.08.1905–
1970)
– 110 лет со дня рождения Мингаса Хайрутдиновича Хайрутдинова
(15.08.1905–1970)
Вәлиулла Али улы (Виктор Алексеевич) Чалдаевның тууына 100 ел
(15.05.1915–1944)
– 100 лет со дня рождения Виктора Алексеевича (Валиулла Алиевича)
Чалдаева (15.05.1915–1944)
Анатолий Алексеевич Чепуренконың тууына 100 ел (1915–1945)
– 100 лет со дня рождения Анатолия Алексеевича Чепуренко (1915–
1945)
Николай Григорьевич Чунтоновның тууына 90 ел (22.05.1925–1977)
–
90 лет со дня рождения Николая Григорьевича Чунтонова
(22.05.1925–1977)
Гали Нурулла улы Шәмсетдиновның тууына 100 ел (22.05.1915–1944)
– 100 лет со дня рождения Гали Нурулловича Шамсутдинова
(22.05.1915–1944)
Нурмый Хәләф улы Шәриповның тууына 90 ел (25.02.1925–1944)
– 90 лет со дня рождения Нурмы Халяфовича Шарипова (25.02.1925–
1944)
Борис Владимирович Шульгинның тууына 110 ел (12.09.1905–1962)
– 110 лет со дня рождения Бориса Владимировича Шульгина
(12.09.1905–1962)
Нәбиулла Зәйнулла улы (Борис Николаевич) Юнысовның тууына 90 ел
(12.12.1925–1980)
– 90 лет со дня рождения Бориса Николаевича (Набиуллы
Зайнулловича) Юносова (12.12.1925–1980)
Кәрим Мусяк улы Яһудинның тууына 100 ел (08.1915–1944)
– 100 лет со дня рождения Карима Мусяковича Ягудина (08.1915–1944)
Булат Янбулат улы Янтимеровның тууына 100 ел (1915–1944)
– 100 лет со дня рождения Булата Янбулатовича Янтимирова (1915–
1944)
___________________________
*Геройларның тормыш юллары турындагы очеркларны кара: Батырлар
китабы= Книга Героев. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2000. – 395 б.
Советлар Союзы Геройлары – якташларыбыз. – Казан: Татар. кит.
нәшр., 1990. – 680 б.
Ханин Л. Советлар Союзы Геройлары – Татарстан уллары. – Казан:
Татар. китап нәшр., 1966. – 640 б.
**Очерки о жизненном пути Героев см.: Герои Советского Союза –
наши земляки: сб. докум. очерков и зарисовок в 3-х кн. /сост. З.И.Гильманов,
А.К.Айнутдинов. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1982-1985.
Ханин Л. Герои Советского Союза – сыны Татарии. – Казань: Татар.
кн. изд-во, 1963. – 680 с.
10 (24) гыйнвар
10 (24) января
Татарстан Республикасының Милли китапханәсе
Национальная библиотека Республики Татарстан
1865
Ачылуына 150 ел
150 лет со дня открытия
Татарстан Республикасының Милли китапханәсе – Россиядәге иң зур
милли китап хәзинәләренең берсе. Ул Казанда 1865 елның 10 (24)
гыйнварында Казан шәһәр җәмәгать китапханәсе буларак ачыла.
Китапханәнең нигезен библиофил һәм туган якны өйрәнүче Иван Алексеевич
Второвның коллекциясе тәшкил итә. Коллекция 903 исемдәге 1908 китаптан
һәм көндәлек матбугат басмаларыннан торган.
1906 елда мөселманнар өчен китапханәнең махсус бүлекчәсе –
«Көтепханәи исламия» ачылып, ул татар мәгърифәте һәм мәдәнияте үзәгенә
әверелә.
Китапханәнең аталышында да үзгәрешләр еш була. 1917 елгы
революциядән соң Казан җәмәгать китапханәсе Үзәк губерна китапханәсе,
1923 елда Үзәк шәһәр китапханәсе итеп үзгәртелә. 1920 елда аңа В.И.Ленин
исеме бирелә. «Мөселман бүлекчәсе» 1919 елда 5 номерлы шәһәр
китапханәсе, 1922 елда – М.Вахитов исемендәге Үзәк Шәрекъ китапханәсе
итеп үзгәртелә, ә 1929 елда Үзәк китапханә белән берләштерелә. Китапханә
1934 елдан – өлкә, 1941 елдан республика китапханәсе статусында эшли.
1965 елда кабул ителгән устав нигезендә, ул Республика фәнни китапханәсе
дип исемләнә. 1991 елда Милли китапханә статусына ия була.
Татарстан Республикасының «Китапханәләр һәм китапханә эше
турында» Законы нигезендә Милли китапханә бүген милли һәм республика,
Россия һәм чит ил басмаларын үзендә саклаучы, күп тармаклы китапханәмәгълүмат һәм фәнни-тикшеренү эшләре башкаручы дәүләт оешмасы,
мәдәни, библиографик һәм методик үзәк.
Татарстан Республикасы Милли китапханәсе – татар мәдәниятен таныту
үзәге, татар китабын һәм республикабыз турындагы әдәбиятны туплау,
саклау, тарату мәсьәләләре белән максатчан рәвештә шөгыльләнә торган,
Россиядәге, якын һәм ерак чит илләрдәге татар укучыларына хезмәт
күрсәтүче китапханәләр белән традицион элемтәләре булган бердәнбер зур
китапханә. Аның фондларында 3 млн. 300 мең нөсхәгә якын һәртөрле
басмалар, шул исәптән татар телендәге 118 мең, чит телләрдәге 82 мең китап
тупланган.
Милли китапханә хезмәтләреннән ел саен 35 меңнән артык китап укучы
файдалана, аларга 2 млн.га якын китап һәм башка төрле басмалар бирелә.
Укучыларга тиешле дәрәҗәдә хезмәт күрсәтүне 20 дән артык бүлек һәм
бүлекчә тәэмин итә.
Милли китапханә шәһәр үзәгендәге өч бинага урнашкан. Төп бина –
Кремль урамындагы, 33 йорт. Бу бина XX гасыр башында архитектор
К.Л.Мюфке проекты һәм бай сәнәгатьче Ушковлар заказы буенча төзелә,
1919 елда китапханәгә бирелә. 1989 елда ачылган икенче бина К.Маркс
урамындагы 36 йортта, ул элекке сәүдәгәр Пермяковлар йорты буларак
билгеле. 1999 елда китапханәгә Театр урамындагы 5 йортның беренче
катыннан өстәмә мәйданнар бирелә.
Национальная библиотека Республики Татарстан – одна из старейших
общедоступных библиотек. Она была открыта в г.Казани 10 (24) января 1865
года как городская публичная библиотека. Основу библиотеки составила
коллекция местного библиофила и краеведа Ивана Алексеевича Второва,
которая первоначально насчитывала 903 названия и 1908 томов книг и
периодических изданий.
В 1906 году в Казани открывается «филиальное отделение» Публичной
библиотеки для мусульманского населения, которое становится одним из
крупнейших татарских просветительских центров России того времени.
После революции 1917 года Казанская публичная библиотека
переименовывается в Центральную губернскую библиотеку, а в 1923 году – в
Центральную городскую. Ранее, в 1920 году, ей присваивается имя
В.И.Ленина. «Филиальное отделение» для мусульман в 1919 году
реорганизуется в городскую библиотеку № 5, в 1922 году – в Центральную
восточную библиотеку им. М.Вахитова, а в 1929 году объединяется с
Центральной библиотекой.
В 1934 году Центральная библиотека реорганизуется в областную, а в
1941 году – в республиканскую. В 1965 году утверждается новый Устав
библиотеки, согласно которому она становится научной. В 1991 году
библиотека получает статус Национальной.
В соответствии с Законом РТ «О библиотеках и библиотечном деле»
Национальная
библиотека
является
главным
государственным
книгохранилищем национальной и республиканской, российской и
зарубежной печати. Библиотека – крупный информационный и научный,
культурный и методический центр.
Национальная библиотека РТ – центр пропаганды и распространения
культуры татарского народа, единственная библиотека мира, занимающаяся
вопросами комплектования, сохранения и распространения татарской книги
и литературы о республике. Фонд библиотеки насчитывает около 3,3 млн
документов, в том числе 118 тысяч экземпляров на татарском, 82 тысячи
экземпляров – на иностранных языках.
Структуру библиотеки составляют более 20 отделов. Библиотекой
пользуются свыше 35 тысяч читателей, им ежегодно выдается около 2 млн
экземпляров различных видов документов.
Национальная библиотека располагается в трех зданиях в центре города.
Главное здание библиотеки (ул. Кремлевская, д. 33) было построено в начале
XX века по проекту архитектора К.Л.Мюфке и заказу промышленников
Ушковых. В 1919 году этот особняк был передан библиотеке. Второе здание,
открытое в 1989 году (ул. К.Маркса, д. 36), находится в помещении,
известном в городе как бывший дом Пермяковых. В 1999 году открывается
новое помещение по адресу: ул . Театральная, д. 5.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Вәлиев Р. Гыйлем чын эзен табар әле: Татарстан Милли китапханәсенә
130 ел /әңгәмәдәш Нурсөя Шәйдуллина //Сөембикә. – 1995. – №1-2. – Б. 313.
Вәлиев Р. Без халыкның хәтере өчен җаваплы: [әңгәмә] //Мәд. җомга. –
1995. – 8 дек. – Б. 14.
Вәлиев Р. Баш гыйлем мәгарәсе бәйрәмгә әзерләнә /Р.Вәлиев //Мәд.
җомга. – 2000. – 21 гыйнв. (№ 3). – Б.4.
Вәлиев Р. Китап ул халыкка кирәк /әңгәмәдәш Ә.Фәйзрахманов //Мәд.
җомга. – 2005. – 13 май (№19). – Б.8
Галиев М. Талисман: публицистик язмалар /М.Галиев. – Казан: Татар.
кит. нәшр., 2010. – 454 б. – Милли китапханә тарихыннан. – Б.395-415.
Камалетдинова Г. Гасыр – узгынчы, басма сүз – мәңгелек
/Г.Камалетдинова //Сөембикә. – 1995. – № 11. – Б. 12-13.
Камбеев Н. Багла күңелең белемгә /Н.Камбеев //Шәһри Казан. – 2001. –
25 май.
Һадиев И. Рухы белән милли, эше белән милли /И.Һадиев //Ватаным
Татарстан. – 1998. – 27 март. – Б. 14.
Һадиев И. Монда хикмәт, мәгърифәт һәм монда гыйрфан, монда нур...
/И.Һадиев //Татарстан. – 1998. – № 7. – Б. 76-77.
Юнысова А. Мәгарә: Татарстан Милли китапханәсенә 130 ел
/А.Юнысова //Ватаным Татарстан. – 1995. – 14 дек.
Зариф Ф. Гыйлем чишмәсе: Татарстан Милли китапханәсенә 130 ел
/Ф.Зариф //Мирас. – 1995. – № 9. – Б. 140-145.
Гыйлемханов Р. Алтын-көмешләрдән кадерлерәк: Милли китапханәгә
130 ел /Р.Гыйлемханов //Шәһри Казан. – 1995. – 24 февр.
Бәдриев Д. Халык мирасын – халыкка: Татарстан Милли китапханәсенә
130 ел /Д.Бәдриев //Шәһри Казан. – 1995. – 16 дек.
Ибраһимова Ф. Исеме халкыбыз күңелендә: (Әхмәтһади Максудиның
тууына 130 ел тулу уңаеннан): [Ә.Максуди – Казанда беренче рәсми татар
китапханәсе «Китапханәи исламия»не оештыручы, 1922 елга кадәр аның
мөдире] /Ф.Ибраһимова //Мәгариф. – 1998. – № 9. – Б. 57-58.
Әхмәдуллина Э. Гыйлем сарае: [ТР Милли китапханәсенә 135 ел]
/Э.Әхмәдуллина //Шәһри Казан. – 2000. – 28 гыйнв.
Галиев М. Тылсымлы сулыштан яратылган /М.Галиев //Мәд. җомга. –
2001. – 5 окт. (№ 40). – Б. 8-9
Белемле меңне егар //Ватаным Татарстан. – 2005. – 28 гыйн.
Юхновская О. Бүләк йорт: Милли китапханә бинасы турында
/О.Юхновская //Шәһри Казан. – 1995. – 21 март.
Делешова М.Х. На языке души /Республиканской научной библиотеке
им. В.И.Ленина ТАССР – 125 /М.Х.Делешова. – Казань: Татар. кн. изд-во,
1989. – 127 с.
Татарстан Милли китапханәсе – Национальная библиотека Татарстана –
National library of Tatarstan. – Казань: Милли китап, 1997. – 48 б.: ил.
Валеев Р.И. Сокровищница духовных ценностей: [к 125-летию
библиотеки] /Р.И.Валеев, Р.У.Измайлова //Коммунист Татарии. – 1990. – № 3.
– С. 69-73. – То же в парал. изд. на тат. яз.
Валеев Р.И. Уникальное хранилище духовных ценностей /Р.И.Валеев,
Р.У.Багаева //Науч. Татарстан. – 2002. – № 2. – С. 56-65.
Валеев Р. Национальная библиотека /беседовал Р.Ахметов //Звезда
Поволжья. – 2006. – 8-14 июня. – С. 1-2.
Камбеев Н. Сокровища Национальной библиотеки /Н.Камбеев,
беседовала Е.Чернобровкина //Татар дөньясы=Татарский мир (Москва). –
2008. –№ 4. –С. 8-9
Измайлова Р. Национальная библиотека Республики Татарстан:
(исторический очерк) /Р.Измайлова, Г.Габдельганеева //Китапханә
хәб.=Библиотечный вестн. – 1996. – № 1. – С. 12-14.
Шагиахметова Г. Судьба библиотеки Ивана Сахарова: из коллекции
редких книг и рукописей Национальной библиотеки Республики Татарстан
/Г.Шагиахметова //Казань. – 2001. – № 3. – С. 46-48.
Багаева Р.У. Статус: Национальная библиотека: [о развитии библиотеки
как научно-исследовательского учреждения] /Р.У.Багаева //Китапханә
хәб.=Библиотечный вестн. – 2001. – № 1. – С. 5-6.
Багаева Р. Наши абоненты – весь мир /Р.Багаева, Р.И.Валеев //Библиотека. – 2002. – № 3. – С. 13-16.
Чеснокова Е. Библиотеки
уходят в облако: [развитие
информатизационных технологий в библиотеке] /Е.Чеснокова //Респ.
Татарстан. – 2014. – 18 янв. – С. 1-2
14 февраль
14 февраля
Дмитрий Иванович Стахеев
1840–1918
тууына 175 ел
175 лет со дня рождения
Рус әдәбиятының онытылган классик язучысы, революциягә кадәр
Петербургта чыккан 20 дән артык китап авторы Дмитрий Иванович Стахеев
1840 елның 14 февралендә Вятка губернасы Алабуга шәһәрендә миллионер
сәүдәгәр гаиләсендә туган.
1854 елда аны әтисе гаилә бизнесын җайга салырга Кытай чигендәге
Кяхта шәһәренә җибәрә, ул анда сәүдә белән шөгыльләнә, 1858 елда 2-нче
гильдия сәүдәгәр дәрәҗәсенә ия була.
1856–1859 елларда ул үзлегеннән гыйлем эстәү белән, шөгыльләнә, күп
укый, «Иркутские
губернские ведомости», «Кяхтинский листок»
газеталарында фельетоннарын бастыра.
Бераз олыгая төшкәч һәм сәүдә итү аның эше түгеллеген аңлагач,
Д.Стахеев сәүдәгәрлектән китә һәм, әтисе рөхсәтеннән башка, бай булмаган
Кяхта сәүдәгәре кызы рәссам Любовь Константиновнага өйләнә. Шуның
аркасында ул Стахеевлар гаиләсеннән куыла, атасының матди ярдәменнән
мәхрүм ителә.
1862 елда Д.Стахеев гаиләсе белән Амурга китә, игенчелек белән
шөгыльләнә, ләкин эше уңмый. 1864 елда йортын сатып, үзен әдәби
эшчәнлеккә багышларга өметләнеп, гаиләсе белән Амурдан Петербургка
килә. «Жизнь в Амурской станице», «Кяхта», «Очерки бурятской жизни»
дигән этнографик очеркларын бастыра.
1868 елда Д.Стахеев Петербург университетында укытучы булырга
ашыгыч (экстерн) имтихан бирә һәм хатын-кызлар гимназиясендә рус
әдәбияты укыта башлый.
1869 елда Д.Стахеев Дәүләт контроле оешмасына эшкә керә һәм тиздән
Ставропольгә өлкән ревизор итеп җибәрелә. Бер елдан Петербургка кире
кайта. Әдәби иҗат белән шөгыльләнергә теләп, 1872 елда Д.Стахеев титуляр
советник чинында отставкага китә.
1864–1877 елларда ул «Искра», «Будильник», «Русское слово»,
«Отечественные записки», «Вестник Европы» журналлары, «Московские
ведомости», «Русский мир» газеталары белән хезмәттәшлек итә. «Нива»
журналы, «Русский мир» газетасында мөхәррир була.
Д.Стахеев, көнкүрешне тасвирлаучы беллетрист, сәүдәгәрләр мохитен
яхшы белүче буларак, рус әдәбияты тарихына керә, повестьларында Мәскәү
сәүдәгәрләрен, Петербург эшкуарларын, галимнәрне, әдәбиятчыларны,
чиновникларны сурәтли. Аның «Яңартылган чиркәү» («Обновленный храм»)
романында, «Үзең тырышып табу» («Благоприобретение»), «Өяз шәһәре»
(«Уездный город»), «Базарда» («На базаре») очеркларында Алабуга
сәүдәгәрләренең холкы, гореф-гадәтләре тасвирлана.
1902–1903 елларда Д.Стахеевның 12 томлык әсәрләр җыелмасы
басылып чыга. Анда язучы турында М.Никольскийның биографик очеркы
һәм П.В.Быковның тәнкыйтьчел этюды бирелгән.
1905 елдан Д.Стахеев Ялтада яши. Ул 1918 елның 14 мартында Ялтада
вафат була, Алушта шәһәрендә җирләнә.
Забытый классик русской литературы, автор более двадцати книг,
изданных до революции в Петербурге, Дмитрий Иванович Стахеев родился
14 февраля 1840 г. в городе Елабуге Вятской губернии в семье купцамиллионера.
В 1854 г. по настоянию отца он переезжает в город Кяхту (на границе с
Китаем) с целью наладить семейный бизнес, здесь занимается коммерческой
деятельностью. В 1858 г. становится купцом 2-й гильдии. В 1856–1859 годах
активно занимается самообразованием, печатает фельетоны в газетах
«Иркутские губернские ведомости», «Кяхтинский листок».
Поняв, что торговля – не его дело, Д.Стахеев отходит от коммерции и
против воли отца женится на дочери небогатого кяхтинского купца,
художнице-копиистке Любови Константиновне, за что изгоняется из семьи
Стахеевых, лишается материальной поддержки.
В 1862 г. Д.Стахеев уезжает с семьей на Амур, занимается
хлебопашеством, но неудачно. В 1864 г. продает свой дом и с семьей
переезжает в Петербург с надеждой посвятить себя
литературной
деятельности. Публикует этнографические очерки «Жизнь в Амурской
станице», «Кяхта», «Очерки бурятской жизни».
В 1868 г. Д.Стахеев сдает экстерном экзамены в Петербургском
университете на звание учителя словесности и начинает преподавать
историю русской литературы в Литейной женской гимназии.
В 1869 г. Д.Стахеев получает место в канцелярии при Совете
Государственного контроля и вскоре отправляется старшим ревизором в
Ставрополь. Через год возвращается в Петербург.
Ради занятий
литературным творчеством Д.Стахеев в 1872 г. уходит в отставку в чине
титулярного советника.
В 1864–1877 годах он сотрудничает с журналами «Искра»,
«Будульник», «Русское слово», «Отечественные записки», «Вестник
Европы», с газетами «Московские ведомости», «Русский мир»; редактирует
журнал «Нива», газету «Русский мир».
Д.Стахеев вошел в историю русской литературы как беллетристбытописатель, знаток купеческой среды, в его повестях, романах
представлены типы московских купцов, петербургских дельцов, ученых,
литераторов, чиновников, в романах «Обновленный храм», в очерках
«Благоприобретение», «Уездный город», «На базаре» описаны нравы
елабужского купечества.
В 1902–1903 гг. издаётся 12-томное собрание сочинений писателя с
биографическим очерком М.Никольского и критическим этюдом
П.В.Быкова.
С 1905 г. Д.Стахеев живет в Ялте. Умер 14 марта 1918 г. в Ялте,
похоронен в городе Алуште.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Стахеев Д.И. Духа не угашайте: избранные произведения /Д.И.Стахеев;
[подгот. текста, сост., вступ. статья Н.М.Валеева]. – Казань: Татар. кн. изд-во,
1992. – 417 с.
Рец.: Лаисов Н. Искры под теплом /Н.Лаисов //Сов. Татария. – 1992. – 15 дек.
*
*
*
Валеев Н.М. Стахеев Д.И. /Н.М.Валеев //Краеведы Елабуги. – Елабуга:
ЕГПУ, 2007. – С. 323-333.
Вторые Стахеевские чтения: материалы Международной научной
конференции. Елабуга, 3 октября 2003 г. – Елабуга: ЕГПУ, 2007. – 192 с.
Третьи Стахеевские чтения: материалы Международной научной
конференци Елабуга, 28-29 июня 2007 г. – Елабуга: ЕГПУ, 2008. – 468 с.
Жигульский В. Елабуга: восстанавливается связь времен: [состоялось
торжественное открытие памятника Д.И.Стахееву] /В.Жигулский //Респ.
Татарстан. – 2003. – 3 окт.
15 февраль
15 февраля
Илһам Шакиров
Ильгам Шакиров
1935
80 яшь тула
исполняется 80 лет
Халкыбызның мәшһүр җырчысы, Татарстанның һәм Россиянең халык
артисты Илһам Гыйльметдин улы Шакиров 1935 елның 15 февралендә
Татарстан АССРның Сарман районы Яңа Бүләк авылында тимерче
гаиләсендә туа. Яшьтән үк җыр, музыка белән мавыга. 1954 елда ТеләнчеТамак урта мәктәбен тәмамлагач, шул елда ук ул Казан музыка училищесына
укырга керә. Бер елдан соң Казан дәүләт консерваториясенең вокал
факультетына күчә һәм аны 1960 елда тәмамлап, Г.Тукай исемендәге Татар
дәүләт филармониясендә солист булып эшли башлый.
Татар җыр сәнгатендә иң күренекле, иң атаклы, үз җырлау манерасы,
үз мәктәбе, үз юлы булган җырчы ул Илһам Шакиров. Гаять зур диапазонлы,
киң колачлы бай репертуарга ия булган И.Шакиров башкаруында
халкыбызның теләсә кайсы җыры да гаҗәеп бер үзенчәлек, моң, аһәң белән
яңгырый. Ул халкыбызның хәтер түрендә онытылып яткан әллә никадәр көйҗырларын казып чыгарып, яңадан халкына кайтарып бирде. «Кара урман»,
«Син сазыңны уйнадың», «Әллүки», «Туган тел», «Сәрбиназ», «Туган авыл»,
«Кораб», «Бер алманы бишкә бүләек» кебек элекке матур көйләр халык
арасында таралып киттеләр.
И.Шакиров иҗатында, татар халык җырлары белән беррәттән, татар
композиторларының әсәрләре һәм эстрада җырлары да зур урын ала. Ул үзе
иҗат иткән «Гөлмәрьям» (Г.Афзал сүзләре), «Сәлам сезгә», «Очрашу җыры»
(Г.Зәйнашева сүзләре) һәм «Идел буе каеннары» (Ә.Ерикәй сүзләре) кебек
үзенчәлекле җырлар тиз арада халык тарафыннан яратып кабул ителделәр.
1970 елда И.Шакировка 1968–1969 еллардагы «Татар халык җырлары»
дигән концерт программасы өчен Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт
премиясе бирелә.
2000 елда И.Шакиров Мәскәүдә Бөтенроссия «Алтын Аполлон»
премиясе белән бүләкләнә.
И.Шакиров иҗаты безнең татар сәнгатендә, гомумән, татар дөньясында
аерым бер урын алып тора. Аның иҗаты – үзе бер чор. Татар халкына XX
гасыр биргән бөек шәхесләр арасында, һичшиксез, Илһам Шакиров исеме дә
бар.
Татар халык җырларын, татар җыр сәнгатен Илһам Шакиров өр-яңа
баскычка күтәрә, ул башкарган әсәрләр, классик дәрәҗәдә булып, татар
мәдәниятенең «алтын фонд»ын тәшкил итә.
Знаменитый певец, народный артист Татарстана и России Ильгам
Гильмутдинович Шакиров родился 15 февраля 1935 г. в деревне Янга-Буляк
Сармановского района Татарской АССР, в семье кузнеца. В 1954 г.
заканчивает Тлянче-Тамакскую среднюю школу и в том же году поступает в
Казанское музыкальное училище. Через год поступает в Казанскую
государственную консерватории, работает солистом в Татарской
государственной филармонии им. Г.Тукая.
Богатейший от природы, исключительный по красоте, мелодичности и
мягкости тембр голоса, широта его диапазона, высокое мастерство
исполнения – все это сделало И.Шакирова самым популярным певцом своего
народа. В исполнительском творчестве певца органически сочетаются стихия
народной музыки и высокий профессионализм.
Народные, особенно старинные, протяжные песни – любимый жанр
И.Шакирова, его «стихия». Творчество этого певца с полной уверенностью
можно было бы назвать целой эпохой в исполнении народных песен,
поистине удивительной вершиной его мастерства. Проникновенно, с
глубоким чувством исполняет он песни «Дремучий лес», «Ты играл на сазе»,
«Аллюки», «Родной язык», «Сарбиназ», «Наше село», «Зиляйлюк»,
«Тафтиляу», «Разделим одно яблоко на пятерых» и другие. Многие из этих
песен в интерпретации талантливого исполнителя и благодаря его
вдохновенной популяризаторской деятельности получили второе рождение.
В творчестве И.Шакирова, наряду с народными песнями, видное место
занимают произведения татарских композиторов и современные эстрадные
песни.
Замечательный певец проявляет себя и как автор ряда ставших
популярными песен: «Гульмарьям» (слова Г.Афзала), «Привет вам, привет»,
«Песня встречи» (слова Г.Зайнашевой), «Березы Поволжья» (слова
А.Ерикеева).
И.Шакиров пользуется большой популярностью и любовью среди
татарского народа – его концерты проходят с неизменным успехом.
В 1970 г. за исполнение концертных программ 1968–1969 гг.,
И.Шакирову присуждается Государственная премия Татарстана им. Г.Тукая.
В 2000 г. в Москве И.Шакирову вручена Всероссийская премия
«Золотой Аполлон».
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Илһам Шакиров=Ильгам Шакиров: истәлекләр, мәкаләләр, шигырьләр
/[төз. Г.Рәхим һ.б.]. –Казан: «Җыен» фонды; Татар. кит. нәшр.; Тамга, 2005. –
279 б. + Кушымта: МР 3 и DVD «Язмышым. Илһам Шакиров. Илһам
Шакиров – 70 яшь». – Текст татар, рус телләрендә.
Фәхретдинов Р. Җырчы /Р.Фәхретдинов. – Казан: Татар. кит. нәшр.,
1973. – 78 б.
Илһам: татар халкының мәшһүр җырчысы Илһам Шакировка. – Казан:
Татар. кит. нәшр., 1995. – 126 б.
Гарифуллин Д. Илһам шәҗәрәсе /Д.Гарифуллин //Гасырлар авазы=Эхо
веков. – 2002. – № 3/4 – Б. 9-13; Казан утлары. – 2000. – № 2. – Б. 154-156.
Вәлиев Р. Җанга уелган уйлар: күренекле шәхесләр белән әңгәмәләр
/Р.Вәлиев. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2007. – 720 б. – Халык яшәгәндә,
Илһам яшәр: мәшһүр җырчы Илһам Шакиров. – Б. 521-534.
Халкыбызның милли хәзинәсе /М.Шәймиев, Ф.Мөхәммәтшин,
Н.Исәнбәт һ.б. татар зыялыларының И.Шакиров турында әйткән сүзләре
//Казан утлары. – 2005. – № 2. – Б. 121-131.
Госманов М. Илһам сабаклары /М.Госманов //Мәйдан. – 2005. – № 1. –
Б. 20-21.
Миңнуллин Т. Илһам көлә, Илһам көлдерә /Т.Миңнуллин //Мәйдан. –
2005. – № 1. – Б. 23.
Шәрипов Ә. Илһам моңы /Ә.Шәрипов //Мәйдан. – 2005. – № 1. – Б. 4345.
Имашев М. Җырларыбыз бәхетле безнең – аларны Илһам җырлый;
Бөек халык кына Бөек җырчыны тудыра: [татар зыялыларының И.Шакиров
турында әйткән сүзләре]; Хәйруллина Ф. Илаһи сагыш; Сатиев К. Аңа уйнау
уен эш түгел; Галиев М. Илһамлы халык илханлы булыр //Мәд. җомга. –
2005. – 11 февр. – Б. 8-9, 11-12.
Гайфуллин В. Хәтер почмагы /В.Гайфуллин; Хәбибуллина Л.
Халкыбыз горурлыгы /Л.Хәбибуллин //Шәһри Казан. – 2005. – 4 февр.
Кадыйрова А. Илһамлы ай /А.Кадыйрова //Ватаным Татарстан. – 2005.
– 4 февр.
Кадыйрова А. Гасырларга яңгырасын Илһамга хас сихри моң
/А.Кадыйрова //Ватаным Татарстан. – 2005. – 16 февр.
Курамшин Р. Илһамлы җитмеш /Р.Курамшин //Ватаным Татарстан. –
2005. – 18 февр.
Вәлиев Ф. Илһам туган көн /Ф.Вәлиев //Ватаным Татарстан. – 2005. –24
июнь.
Юнысова А. Илһам атлы моңнан коелган /А.Юнысова //Ватаным
Татарстан. – 2005. – 17 февр.
Фәттахов Р. Даһи һәм дәвер /Р.Фәттахов //Ватаным Татарстан. – 2005. –
9 февр.
Фахрутдинов Р. Ильгам Шакиров /Р.Фахрутдинов //Народные артисты.
– Казань: Татар. кн. изд-во, 1980. – С. 585-588.
Шакиров И. Пока жив народ, будет жить и Ильгам /беседу вел Р.Валеев
//Татарстан. – 2002. – № 8-9. – С. 92-94.
Фаттахов Р. Певец, перед которым бессильно время /Р.Фәттахов
//Татарстан. – 2007. – № 2. – С. 49-51.
Фаттахов Р. Легенда /Р.Фаттахов //Татарстан. – 2007. – № 2. – С. 46-49.
Гарифуллина С. Песня со старой пластинки /С.Гайфуллина //Респ.
Татарстан. – 2005. – 15 февр.
Кашапов Р. Хранитель татарского духа /Р.Кашапов //Вост. экспресс. –
2005. – 17-23 февр. – С.3.
Малахальцев А. Ильгам – значит вдохновение /А.Малахальцев //Респ.
Татарстан. – 2005. – 17 февр.
12 март
12 марта
А.М.Горькийның әдәби-музыкаль музее
Литературно-мемориальный музей
А.М.Горького
1935
оештырылуына 75 ел
75 лет со дня образования
А.М.Горькийның әдәби-мемориаль музее – Казан шәһәренең истәлекле
урыннарының берсе. Ул күренекле язучы һәм җәмәгать эшлеклесе, СССР
Язучылар берлеге идарәсенең беренче рәисе А.М.Горькийның (чын
фамилиясе – Пешков) тормышына һәм иҗатына багышланган. Дөньяга
карашы формалашкан мөһим вакытта Алексей Пешковның дүрт ел гомере
Казан белән бәйләнгән.
А.М.Горький тормышының Казан чорын фәнни тикшерүчеләрнең
берсе – төбәкне өйрәнүче, тарихчы Н.Ф.Калинин, ул музейның фәнни
концепциясен әзерли. 1928 елда Н.Ф.Калинин язучы белән очраша, «Горький
Казанда» («Горький в Казани»), «1884–1888 елларда Горький Казанда:
Казанда Горький урыннары» («Горький в Казани в 1884–1888 годы: спутник
по горьковским местам в Казани») дигән китаплар бастырып чыгара.
1938 елда Татарстан АССРның Халык Комиссарлары Советы Казанда,
XIX гасыр ахырында төзелгән ике катлы бинада язучының музеен булдыру
турында карар кабул итә. 1886–1887 елларда биредә А.С.Деренков
пекарнясында Алексей Пешков икмәк пешерүче ярдәмчесе булып эшләгән.
1940 елның 12 мартында музей ачыла. 1983 елдан ТАССР Дәүләт музее
(хәзер Татарстан Республикасының Милли музее) филиалы.
Музейның үсүенә М.Н.Елизарова зур өлеш кертә. Ул 1941–1978
елларда музей белән җитәкчелек итә, язучының үзе һәм аның гаиләсе белән
таныш була.
Узган 30-40 ел дәвамында музей берничә тапкыр яңадан үзгәртелә,
бинасы киңәйтелә, фондлары актив тулыландырыла. Хәзерге көнгә музей
фондларында 60 меңгә якын саклау берәмлеге исәпләнә.
Ике меңнән артык экспонатны музейга язучының туганнары һәм
Ф.И.Шаляпинның гаиләсе тапшыра. Болардан
– А.М.Горькийның мемориаль әйберләре коллекциясе;
– Ф.И.Шаляпин коллекциясе;
– «А.М.Горький һәм татар әдәбияты» фонды;
– «А.М.Горький һәм совет язучылары» фонды аеруча кыйммәтле дип
санала.
Музейда шулай ук Н.Ф.Калинин һәм М.Н.Елизарова архивлары да
саклана.
Хәзерге вакытта музей бинасында реконструкция һәм реставрация
эшләре бара, аларның төп өлеше башкарылган инде. Алда төзелеш эшләрен
тәмамлау, яңа концепция нигезендә экспозицияне кору һәм җәмәгатьчелек
хозурына уңайлы, камилләштерелгән, кызыклы музей тәкъдим итү бурычы
тора.
Төп типологик әйберләр җирлегендә пекарня интерьеры, әлбәттә, яңа
экспозициядә дә сакланачак, чөнки ул музейга килүчеләрдә якты тәэсир
калдыра.
Музейда даими рәвештә 1942 елдан Горький, 1973 елдан Шаляпин
укулары уздырыла, яшь авторларның әдәби берләшмәсе эшли.
Литературно-мемориальный музей А.М.Горького – одно из
почитаемых мест города Казани – рассказывает о жизни и творчестве
А.М.Горького (1868–1936), выдающегося писателя и общественного деятеля,
первого председателя правления Союза писателей СССР.
С Казанью связаны четыре года жизни Алексея Пешкова (М.Горького),
чрезвычайно важные для формирования его мировоззрения.
Одним из первых исследователей казанского периода жизни
А.М.Горького был историк-краевед Н.Ф.Калинин, подготовивший научную
основу музея. В 1928 г. Н.Ф.Калинин встречается с писателем, издает книги
«Горький в Казани», «Горький в Казани в 1884–1888 годы: спутник по
горьковским местам в Казани».
В 1938 г. Совет народных комиссаров Татарской АССР выносит
решение о создании музея писателя в Казани в двухэтажном здании конца
XIX века, где в 1885–1887 гг. в пекарне А.С.Деренкова работал подручным
пекаря Алексей Пешков.
12 марта 1940 г. состоялось открытие музея. С 1983 г. является
филиалом Государственного музея ТАССР (ныне Национального музея РТ).
Большой вклад в становление музея вносит М.Н.Елизарова, в 1941–
1978 года работавшая его директором, лично знавшая писателя и членов его
семьи.
За прошедшие десятилетия музей неоднократно перестраивался,
расширялся, активно пополнялись его фонды. Сегодня они насчитывают
около 60 тысяч предметов.
Более двух тысяч экспонатов были переданы в музей родственниками
писателя и членами семьи Ф.И.Шаляпина.
Особую ценность представляют:
– коллекция мемориальных вещей А.М.Горького;
– шаляпинская коллекция;
– фонд «А.М.Горький и татарская литература»;
– фонд «А.М.Горький и советские писатели».
В музее также хранятся архивы Н.Ф.Калинина и М.Н.Елизаровой.
В настоящее время в здании музея идут реконструкция и
реставрационные работы. Основная часть работ уже выполнена. В
перспективе – окончание строительных работ, организация экспозиции на
основе новой концепции и представление перед общественностью удобного,
усовершенственного и интересного музея.
Подвал-пекарня с ее подлинной бытовой обстановкой также
сохранится и в новой экспозиции, потому что она производит яркое
впечатление на посетителей.
Накоплен большой опыт работы с посетителями. В музее ежегодно
проводятся Горьковские чтения (с 1942 г.), Шаляпинские чтения (с 1973 г.);
работает литературное объединение молодых авторов и др.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Все музеи Казани: справочник-путеводитель. – Казань: Заман, 2003. –
256 с.: ил. – Литературно-мемориальный музей А.М.Горького. – С. 27-31.
Музей А.М.Горького в Казани: путеводитель. – Казань: Татар. кн. издво, 1980. – 74 с.
Тутаева А. Служение культуре /А.Тутаева //Респ. Татарстан. – 2000. – 3
мая. – С. 3.
Данилова Л. «Мы словно встретились с большим, давно знакомым
другом...» /Л.Данилова //Респ. Татарстан. – 2010. – 27 марта. – С. 5.
Мамаева Т. Прекраснейший из всех городов мира /Т.Мамаева //Время и
деньги. – 1998. – 24 февр. – С. 13.
Белова Л. Нас объединили два гения /Л.Белова //Казань. – 2013. – № 56. – С. 113-115.
Зиганшина А. К нам возвращается наследство Шаляпина /А.Зиганшина
//Веч. Казань. – 2000. – 4 апр.
Мирзина Ф. «Для увековечивания памяти...» /Ф.Мирзина //Казань. –
1998. – № 4. – С. 106-108.
Труды подвижников: Новое поступление в музей //Казань. – 1998. – №
4. – С. 81.
*
*
*
М.Горький музее юбилеен бәйрәм итә //Шәһри Казан. – 2000. – 14 апр.
Дәүләтшина В. Кадерле истәлекләр /В.Дәүләтшина //Соц. Татарстан. –
1990. – 11 гыйнв.
Нигъмәти И. Тормыш университеты студенты /И.Нигъмәти //Шәһри
Казан. – 1999. – 12 нояб.
Юсупов А. Истәлекләр кайтты – Төркиядән /А.Юсупов //Шәһри Казан.
– 2012. – 1 июнь. – Б. 13.
24 март
24 марта
Галия Гафиятуллина
Галия Гафиатуллина
1915–2003
тууына 100 ел
100 лет со дня рождения
Җырчы Галия (чын исеме Хәтимә) Шәриф кызы Гафиятуллина 1915
елның 24 мартында Казан шәһәрендә туа.
Мәктәптә 9 класс белем алгач, Галия Казан мех фабрикасына эшкә
килә. Ул монда кичен үзешчән сәнгать түгәренә йөри, концертларда
катнаша. Берникадәр оештыру тәҗрибәсе туплагач, аны Яшел Үзән шәһәренә
эшкә җибәрәләр. Ул яшьләр белән концертлар куя, төрле оешмаларда
чыгышлар ясый.
Бөек Ватан сугышы елларында Г.Гафиятуллина Офицерлар йортында
эшләп килүче музыкантлар бригадасы белән госпитальләрдә яралылар
алдында чыгышлар ясый, яңадан-яңа җырлар өйрәнә.
1945 елда үткәрелгән шәһәр олимпиадасында жюри әгъзасы Зөләйха
Әхмәтова Галия Гафиятуллина тавышына югары бәя бирә, аны Татар дәүләт
җыр һәм бию ансамбле хорына эшкә чакыра. Ансамбльдә эшләү дәверендә
(1945–1970 еллар) җырчының тавышы чарлана, ныгый, таланты ачыла. Ул
профессиональ җырчы булып формалаша. З.Әхмәтова аның тавышының
бөтен үзенчәлекләрен саклап, хор белән бергә башкару өчен махсус
программалар әзерли.
Г.Гафиятуллина татар халык җырларын, композиторларыбыз әсәрләрен
ялгыз да, хор белән дә башкара, бернинди җырчының да башкару алымнарын
кабатламыйча, үзенә генә хас сәнгати образ тудыра.
Г.Гафиятуллина Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле белән Мәскәү,
Ленинград, Урта Азия, Кавказ, Казакъстан, Себер, Украина, 1960 елда хәтта
Кытай тамашачысы алдында да чыгыш ясый. Ул озын көйләрне дә, җитез
җырларны да, уен җырларын да
зур осталык белән башкара.
Репертуарындагы аеруча танылган җырлар: «Бормалы су» (З.Хәбибуллин
музыкасы, Н.Исәнбәт шигыре), «Ямьле Агыйдел буйлары» (татар халык
җыры), «Умартачы – сөйгәнем» (И.Хисамов музыкасы. М.Галиев шигыре),
«Миндәдер күңелләре» (Ә.Хәйретдинов музыкасы, Р.Ишмөхәммәтов
шигыре), «Сиреньнәр хуш ис тарата» (Н.Җиһанов музыкасы, Ә.Ерикәй
шигыре), «Эрбет» (татар халык җыры), «Әрәмәлек», «Көймә килә», «Бөдрә
тал», «Фазыл чишмәсе» (С.Хәким шигыре) һ.б.
Г.Гафиятуллинага 1957 елда ТАССРның атказанган артисты дигән
мактаулы исем бирелә.
Г.Гафиятуллина 2003 елның 13 августында вафат була.
Певица Галия (настоящее имя Хатима) Шарифовна Гафиатуллина
родилась 24 марта 1915 г. в Казани.
После окончания 9 классов Галия работает на Казанской меховой
фабрике. Вечерами посещает кружок художественной самодеятельности,
участвует в концертах. Как опытного организатора её направляют на работу
в город Зеленодолск, где она с молодежью проводит концерты в разных
организациях.
В годы Великой Отечественной войны Г.Гафиатуллина с бригадой
музыкантов Дома офицеров дает концерты в госпиталях.
В 1945 г. на городской олимпиаде член жюри Зулейха Ахметова дает
высокую оценку таланту Галии Гафиатуллиной и приглашает её работать
солисткой хора в Татарский государственный ансамбль песни и танца. За
годы работы в ансамбле (1945–1970 гг.) голос певицы оттачивается, крепнет,
открываются новые возможности её таланта. Она формируется как
профессиональная певица. З.Ахметова для Г.Гафиятуллиной составляет
специальные программы для исполнения с хором.
Певица активно выступает с концертными программами, она обладает
высоким, звонким голосом, четкой дикцией, её исполнение отличается
высокохудожественным претворением особенностей татарского народного и
композиторского песеннего творчества.
Вместе с Татарским государственным ансамблем песни и танца она
выступает в Москве, Ленинграде, городах Средней Азии, Кавказа,
Казахстана, Сибири, Украины, в 1960 г. в Китае, завоевает любовь
слушателей мастерским исполнением как веселых, шутливых, так и
протяжных песен.
Среди наиболее известных произведений, вошедших в репертуар
Г.Гафиатуллиной: «Бормалы су» (музыка З.Хабибуллина на стихи
Н.Исанбета), «Ямьле Агыйдел буйлары» (татарская народная песня),
«Умартачы – сөйгәнем» (музыка И.Хисамова на стихи М.Галиева),
«Миндәдер
күңелләре»
(музыка
А.Хайрутдинова
на
стихи
Р.Ишмухамматова), «Сиреньнәр хуш ис тарата» (музыка Н.Жиганова на
стихи А.Ерикея), «Эрбет» (татарская народная песня), «Әрәмәлек», «Көймә
килә», «Бөдрә тал», «Фазыл чишмәсе» (на стихи С.Хакима) и др.
В 1957 г. Г.Гафиатуллиной присвоено почетное звание заслуженной
артистки ТАССР.
Г.Гафиатуллина скончалась 13 августа 2003 г.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Арслан Ф. Җырдан аерылмый яшәде /Ф.Арслан //Шәһри Казан. – 2010.
– 15 апр.
Арслан Ф. Ут чәчәге /Ф.Арслан //Ватаным Татарстан. – 2005. – 29 апр.
Латыйпова С. Башлап җырлаучы былбыл /С.Латыйпова //Мәд. җомга. –
2005. – 8 апр. – Б. 15.
Аймәт Р. Сәхнәдә сыналган язмыш /Р.Аймәт //Шәһри Казан. – 1995. –
31 март.
Мирсәетов Ф. «Сайра син, тургай!» /Ф.Мирсәетов //Ватаным
Татарстан. – 1995. – 27 гыйнв.
Мөкатдисов Р. Талмас сезнең канатлар /Р.Мөкатдисов //Ватаным
Татарстан. – 1993. – 12 февр.
Сафин И. Күз генә тия күрмәсен /И.Сафин //Ватаным Татарстан. –
1995. – 21 апр.
Хисамова Ә. Мең яшә сандугачыбыз /Ә.Хисамова //Шәһри Казан. –
1993. – 6 февр.
Саликова З. Галия Гафиятуллина /З.Саликова //Казан утлары. – 1967. –
№ 2. – Б. 122-125.
24 апрель
24 апреля
Усман Гафият улы Әлмиев
Усман Гафьятович Альмеев
1915–2011
тууына 100 ел
100 лет со дня рождения
Җырчы Усман Гафият улы Әлмиев 1915 елның 24 апрелендә Казан
губернасының Зөя өязе (хәзерге Татарстан Республикасының Яшел Үзән
районы) Акъегет авылында туа. Зөя авылы балалар йортында тәрбияләнә.
1932–1935 елларда ул Татар сәнгать техникумында, бер үк вакытта Казан
музыка техникумында укый. Аннары У.Әлмиев укуын Мәскәү
консерваториясе каршындагы Татар опера студиясендә дәвам итә.
1938 елда укуын тәмамлап, У.Әлмиев Татар дәүләт опера һәм балет
театрында 1958 елга кадәр солист булып эшли, татар опера сәнгатенә нигез
салучыларның берсе була. Күпкырлы таланты, киң иҗат диапазоны һәм
сәнгать зәвыгы аңа театрның танылган остасына әйләнү, татар сәхнәсенә
яңача башкару рәвеше кертү, сәхнәдә үзен лаеклы тоту мөмкинлеге бирә. Ул
Н.Җиһановның «Алтынчәч» һәм «Җәлил», Х.Вәлиуллинның «Самат»
операларында, С.Сәйдәшевның «Наемщик» музыкаль драмасында,
Җ.Фәйзинең «Башмагым» музыкаль комедиясендә һ.б. төп партияләрне
башкарып, үзен искиткеч тавышка, мимикага, пластикага ия булган җырчы
итеп таныта.
1958–1968 елларда У.Әлмиев Г.Тукай исемендәге Татар дәүләт
филармониясе солисты була. Эстрада концертларында татар халык
җырларын тирән хис белән башкарып, тамашачы күңелен яулый. Җырчы
репертуары татар композиторлары һәм СССР халыклары җырларыннан тора.
Ул – Җ.Фәйзинең «Урман кызы», Ф.Яруллинның «Соңгы көрәшкә»,
Р.Яхинның «Кил, чибәрем» җырларын беренче башкаручы.
Бөек Ватан сугышы елларында артистлар бригадалары составында ул
хәрби частьләрдә, госпитальләрдә чыгыш ясый.
У.Әлмиев 1944 елда музыкант-башкаручыларның Бөтенроссия
конкурсы лауреаты була. «Татарстан» ДТРК фондында аның башкаруында
90нан артык җыр һәм арияләр язмалары саклана.
У.Әлмиевкә 1945 елда ТАССРның атказанган, 1957 елда халык
артисты дигән мактаулы исемнәр бирелә.
У.Әлмиев 2011 елның 14 апрелендә вафат була.
Певец Усман Гафьятович Альмеев родился 24 апреля 1915 г. в деревне
Акзигитово Свияжского уезда Казанской губернии (ныне Зеленодольский
район Республики Татарстан). Воспитывется в детском доме в Свияжске. В
1932–1935 гг. учится в Татарском техникуме искусств, одновременно в
Казанском музыкальном техникуме. Затем У.Альмеев продолжает учебу в
Татарской оперной студии при Московской консерватории.
После окончания в 1938 г. учебы, У.Альмеев до 1958 г. работает
солистом в Татарском государственном академическом театре оперы и
балета, становится одним из основоположников татарского оперного
искусства. Многогранный талант, широкий творческий диапазон и
художественный вкус позволяют ему стать признанным корифеем театра,
привести на татарскую сцену новую испольнительскую манеру, живость,
умение держаться на сцене. Он прекрасно владеет голосом, мимикой,
пластикой, исполняет ведущие партии в операх Н.Жиганова «Алтынчеч» и
«Джалиль», музыкальной драме С.Сайдашева «Наемщик», музыкальной
комедии Дж.Файзи «Башмачки» и др.
В 1958–1968 гг. У.Алмеев – солист Татарской государственной
филармонии им. Г.Тукая. Особой проникновенностью исполнения татарских
народных песен певец завоевал широкое признание. Его репертуар включает
произведения татарских композиторов и сочинения народов СССР. Он
является первым исполнителем песен «Урман кызы» («Лесная девушка»)
Дж.Файзи, «Соңгы көрәшкә» («В последний бой») Ф.Яруллина, «Кил,
чибәрем» («Приди, красавица»).
В годы Великой Отечественной войны в составе музыкальноартистических бригад он выступает в воинских частях и госпиталях.
В 1944 г. У.Альмеев становится лауреатом Всероссийского конкурса
музыкантов-исполнителей. В фондах ГТРК «Татарстан» хранятся более 90
записей песен и арий в его исполнении.
У.Альмееву присвоены почетные звания: в 1945 г. – заслуженного
артиста ТАССР, в 1957 – народного артиста ТАССР.
Усман Гафьятович Альмеев скончался 14 апреля 2011 г.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Әлмиев У. Әрә буйлары ла бик киң алан... /әңгәмәдәш Ф.Әхмәтҗанова
//Ватаным Татарстан. – 2009. – 15 апр.
Әлмиев У. Туксанда да җырдан аерылмый /әңгәмәне язып алучы
Л.Хәбибуллина //Шәһри Казан. – 2005. – 22 апр.
Әлмиев У. Якутлар табыладыр вакыт белән /әңгәмәдәш С.Гәрәева
//Мәд. җомга. – 2004. – 23 апр. – Б.15.
Әлмиев У. «Мин гомерем буе кешеләргә кирәклегемне тоеп яшәдем»
/әңгәмәдәш И.Сираҗи //Татарстан яшьләре. – 2004. – 7 февр.
Галиуллина М. Сәнгатебезнең аяклы тарихы /М.Галиуллина //Мәд.
җомга. – 2010. – 21 май. – Б.11.
Хәбибуллина Л. 95 тә дә сәхнәне юксына /Л.Хәбибуллина //Шәһри
Казан. – 2010. – 15 апр.
Әхмәтҗанова Ф. Акъегетнең ак егете /Ф.Әхмәтҗанова //Ватаным
Татарстан. – 2010 – 22 май. – Б. 8.
Хәлим А. Туксан бишенче язга кергәндә /А.Хәлим //Татарстан яшьләре.
– 2010. – 13 февр.
Сираҗи Э. Йөзендә яз нуры бар /Э.Сираҗи //Мәд. җомга. – 2005. – 22
апр. – Б. 8-9.
Шәрифуллина Н. Җырчының яшәү сере /Н.Шәрифуллина //Мәд. җомга.
– 2000. – 11 авг. – Б.12.
*
*
*
Альмеев У. Пел, еще не зная слова «артист» /беседу записала
Т.Лескова //Восточный экспресс. – 2005. – 12-18 мая. – С. 11.
Шарифуллина Н. Голос человеческий //Казань. – 2000. – № 9. – С. 6063.
Гайнанова Г. «Высший дар выражения чувств» /Г.Гайнанова //Идель. –
2000. – № 3. – С. 56-58.
Хайруллина З. Альмеев Усман Гафиятович /З.Хайруллина; [пер. с
татар. С.Гильмутдиновой] //Народные артисты. – Казань: Татар. кн.изд-во,
1980. – С. 456-459.
Тазиева К. Осень патриарха /К.Тазиева //Респ. Татарстан. – 2005. – 29
апр.
Кавеева Ф. Джигит из Акъегет /Ф.Кавеева //Респ. Татарстан. – 2010.
– 20 мая. – С. 16.
20 май
20 мая
Шакир Мөхәммәдев
Шакир Мухаммадов
1865–1923
тууына 150 ел
150 лет со дня рождения
Язучы, нашир, журналист Шакир Мөхәммәтша улы Мөхәммәдев 1865
елның 20 маенда Сембер губернасының өяз шәһәре Буада (хәзер Татарстан
Республикасында) ярлы тормышлы гаиләдә туа. Атасы улын шәһәрнең
шактый алдынгы мәдрәсәләренең берсенә укырга бирә. Ләкин, тормыш
кысынкылыгы аркасында, Шакир мәдрәсәне тәмамлый алмый, Оренбургка
барып хезмәтче, аннары кибеттә приказчик була. 1884 елда ул сәүдәгәр
Хөсәеновлар конторасында хисапчы булып эшли башлый.
1890 елда Ш.Мөхәммәдев Мәскәүгә китә һәм бер рус сәүдәгәренең
конторасына эшкә яллана, анда эшләгәндә бухгалтерия курсларына йөреп,
белемен арттыра. 1900 елда бай аны Маньчжуриядәге конторасына җибәрә.
1900–1901 елларда ул Харбин шәһәрендә яши, шунда аның иҗат эшчәнлеге
дә башлана. Ш.Мөхәммәдевның беренче әсәре – «Җәһаләт, яхуд Галиәкбәр
агай» – 1901 елда Казанда басылып чыга. «Яфрак асты, яки Мәкәрҗә
ярминкәсе» исемле икенче повестен да ул Харбинда яза һәм 1901 елда
Оренбургта бастырып чыгара.
1902 елның көзендә Ш.Мөхәммәдев Харбиннан туган шәһәре Буага
кайта, шәһәрнең иҗтимагый тормышында катнаша башлый, шәкертләр
җыелышларында яшьләрне белем алырга, мәдәнияткә чакырып ялкынлы
речьләр сөйли.
1903 елда Ш.Мөхәммәдев яңадан Оренбургка килә, Гани бай Хөсәенов
конторасына эшкә керә. Тормышында матди якның авыр булуына
карамастан, язучы иҗатын дәвам итә: «Яңа Бәдәвам» дигән шигъри сатирик
хикәя яза, шигырьләр иҗат итә. 1905 елда әдипнең «Япон сугышы, яхуд
доброволец Батыргали агай» исемле сатирик повесте басылып чыга; аның
«Урал буе – татар туе» (1906) хикәяләре аерым игътибарга лаеклы; 1908 елда
«Хан кызы» романтик хикәясе аерым китап булып дөнья күрә.
1904 елда Ш.Мөхәммәдевнең журналистлык эшчәнлеге башлана. Аның
мәкаләләре Тифлистә төрки телдә чыгучы «Шәркый Рус» газетасында, татар
газеталары «Казан мөхбире», «Вакыт»та басыла. Ул 1906–1907 елларда
чыккан «Карчыга» сатирик журналының нашире һәм редакторы да була.
Үзенең публицистик мәкаләләрендә язучы татар җәмгыятенең әһәмиятле
проблемаларын күтәрә, халыкның демократик үзгәртеп коруларга
мөнәсәбәтен
тасвирлый, халыкның укымышлы булуын, татар уку
йортларын үзгәртеп коруны яклый.
Ш.Мөхәммәдевнең шәхси архивында сакланган хатлары шулай ук зур
игътибарга лаек.
Ш.Мөхәммәдев 1923 елның 10 ноябрендә Оренбургта вафат була.
Ш.Мөхәммәдевнең иҗат мирасы күләм ягыннан зур түгел, ләкин аның
татар әдәбияты тарихында күренекле урыны бар.
Писатель, издатель, журналист Шакир Мухамматшевич Мухаммадов
родился 20 мая 1865 г. в уездном городе Буинске Симбирской губернии
(ныне Республика Татарстан) в бедной семье. Отец, мечтавший дать сыну
хорошее образование, определяет его в одно из медресе города. Из-за
материальных трудностей Шакир бросает учебу и уезжает в город Оренбург,
где работает слугой, позже приказчиком. В 1884 г. служит счетоводом в
конторе купцов Хусаиновых.
В 1890 г. Ш.Мухаммадов переезжает в Москву, устраивается на работу
в контору русского купца, посещает курсы бухгалтеров. В 1900 г. хозяин
лавки отправляет его в свою маньчжурскую контору. В 1900–1901 гг.
Ш.Мухаммадов живёт в Харбине, здесь начинается его литературная
деятельность. Первое произведение Ш.Мухаммадова «Җәһаләт, яхуд
Галиәкбәр агай» («Невежество, или дядя Галиакбер») издается в Казани в
1901 г.; вторая повесть, также написанная в Харбине, «Яфрак асты, яки
Мәкәрҗә ярминкәсе» («Под листком, или Макарьевская ярмарка») издается
в Оренбурге в 1901 г.
Осенью 1902 г. Ш.Мухаммадов возвращается в родной Буинск,
включается в общественную жизнь города, выступает с речами на собраниях
шакирдов, призывая молодежь знаниям, культур.
В 1903 г. Ш.Мухаммадов вновь в Оренбурге, поступает на работу в
контору Гани бая Хусаинова. Несмотря на тяжелое материальное положение
писатель продолжает творчество: пишет стихотворный сатирический рассказ
«Яңа Бәдәвам» («Новый Бадавам»), создает ряд стихотворений, в 1905 г.
выходит отдельной книгой сатирическая повесть «Япон сугышы, яхуд
доброволец Батыргали агай» («Японская война, или доброволец Батыргали
агай»), заслуживают внимания его рассказы «Урал буе – татар туе» («Берега
Урала – татарская свадьба» (1906), романтический рассказ «Хан кызы»
(«Ханская дочь») (1908).
В 1904 г. начинается журналистская деятельность Ш.Мухаммадова.
Его статьи публикуются в газете «Шәркый Рус» («Восточная Русь»),
татарских газетах «Казан мөхбире» («Казанский вестник»), «Вакыт»
(«Время»); он является издателем и редактором сатирического журнала
«Карчыга» («Ястреб») (1906-1907). В публицистических статьях писатель
поднимает актуальные проблемы татарского общества, описывает отношение
разных слоев населения к демократическим преобразованиям, ратует за
просвещение народа, реформирование татарских учебных заведений.
Большой
интерес
представляют
письма
Ш.Мухаммадова,
сохранившиеся в его личном архиве.
Ш.Мухаммадов умер 10 ноября 1923 г. в Оренбурге.
Творческое наследие Ш.Мухаммадова невелико по объему, но в
истории татарской литературы оно весьма значительное.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Мөхәммәдев Ш. Сайланма әсәрләр /Ш.Мөхәммәдов; [кереш сүз язучы
М.Гайнуллин]. – Казан: Таткнигоиздат, 1958. – 408 б.: портр.
*
*
*
Әдипләребез: биобиблиогр. белешмәлек. 2 томда. Т.2 /[төз. Р.Н.Даутов,
Р.Ф.Рахмани]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. – 735 б. – Шакир
Мөхәммәдев. – Б. 150.
Гайнуллин М. Шакир Мөхәммәдев /М.Гайнуллин, М.Гайнетдинов
//Татар әдәбияты тарихы. 6 томда. Т. 2: XIX йөз татар әдәбияты. – Казан:
Татар. кит. нәшр., 1985. – Б. 351-362.
Гайнуллин М. Татар әдипләре: (иҗат портретлары) /М.Гайнуллин. –
Казан: Татар. кит. нәшр., 1978. – 280 б. – Шакир Мөхәммәдев. – Б. 99-122.
Закирҗанов Ә. «Заманыбыз тәрәкъкыят заманыдыр...» /Ә.Закирҗанов
//Казан утлары. – 2005. – № 5. – Б.180-185.
Гарифуллина В. Шакир Мөхәммәдев – публицист /В.Гарифуллина
//Мәйдан. – 2007. – № 8. – Б. 104-108.
Гайнуллин М.Х. Татарская литература XIX века /М.Х.Гайнуллин. –
Казань: Татар. кн. изд-во, 1975. – 307 с. – Шакир Мухаммадов (1865–1923). –
С. 265-274.
29 май
29 мая
Әбрар Кәримуллин
Абрар Каримуллин
1925–2000
тууына 90 ел
90 лет со дня рождения
Академик Әбрар Гыйбадулла улы Кәримуллин 1925 елның 29 маенда
Татарстан Республикасының Саба районы Чәбия-Чүрчи авылында крестьян
гаиләсендә туа. 1941 елда Саба урта мәктәбен тәмамлаганнан соң хезмәт
юлын башлый: колхозчы, хисапчы, укытучы булып эшли. 1943–1947 елларда
Ә.Кәримуллин Совет Армиясе сафларында хезмәт итә, Бөек Ватан сугышы
фронтлары буйлап сугышчан юл уза.
1948–1953 елларда Ә.Кәримуллин – Казан дәүләт университеты
студенты. Тарих-филология факультетының татар теле һәм әдәбияты бүлеген
тәмамлаганнан соң, ул университетның Фәнни китапханәсендә эшләргә
калдырыла. Беренче эш итеп ул иске татар китапларының каталогын төзи
башлый, татар теле һәм тел белеме, әдәбият тарихы һәм әдәбият белеме,
фольклор, Татарстан тарихына караган фән тармакларында аерым
библиографик күрсәткечләр төзүгә керешә. Болар барысы да татар һәм
Татарстан фәнни библиографиясенең оешу башлангычын, аның нигезен
тәшкил итә. Шул ук вакытта бу елларда китапханә фондын иске кулъязма
китаплар белән тулыландыру да җайга салына.
1964 елның декабреннән Ә.Кәримуллин Г.Ибраһимов исемендәге Тел,
әдәбият һәм тарих институтында эшли, «Татарларда матбагачылык туу һәм
татар филологиясе буенча яңа чыганаклар» дигән темага кандидатлык, «XX
гасыр башы татар китабы» дигән хезмәте нигезендә докторлык
диссертациясе яклый. 1983 елда Ә.Кәримуллинның «Реформадан соңгы
Россиядә татар китабы» дип исемләнгән яңа монографиясе китап булып
басыла. Татар китабының революциягә кадәрге чорын яктырткан трилогия
тарихи яктан бер бөтенлек ала.
Әдәби тәнкыйтьче сыйфатында да Ә.Кәримуллин гаять актив эшли. Ул
дистәләгән әдип, галимнәребезнең библиографияләрен хәзерли. Галим
Татарстан Милли китапханәсендә искебасма татар китапларының (1722–1917
еллар) җыелма каталогын төзү эше белән җитәкчелек итә.
Ә.Кәримуллин татар халкы язмышы, халкыбызның бүгенге һәм
киләчәк тормышы хакында кыю мәкаләләр яза, китаплар чыгара, татар
халкын милләт буларак саклауга үзеннән зур өлеш кертә.
Ә.Кәримуллин – Татарстанның атказанган фән эшлеклесе,
республикабызның Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты. Хезмәтләре
үзебездә дә, чит илләрдә дә киң мәгълүм. Ул бик күп чит ил фәнни
оешмаларының мактау кәгазьләре, медальләре, мактаулы титул һәм исемнәре
белән бүләкләнгән.
Ә.Г.Кәримуллин 2000 елның 18 сентябрендә вафат була.
Академик Абрар Гибадуллович Каримуллин родился 29 мая 1925 года
в деревне Чабья-Чурчи Сабинского района Республики Татарстан в семье
крестьянина. В 1941 года окончил среднюю школу с. Богатые Сабы. Работал
в колхозе, бухгалтером в больнице, учителем.
В 1943–1947 гг. служил в рядах Советской Армии, участвовал в
сражениях Великой Отечественной войны.
С 1948 по 1953 год – студент отделения татарской филологии
Казанского государственного университета, после окончания которого
А.Каримуллин работает в Научной библиотеке Казанского университета.
Работая в библиотеке, знакомясь с его фондами, А.Каримуллин
обнаруживает богатство татарской старопечатной книги. Под его
руководством проводится рекаталогизация татарских книг на арабском
шрифте. А.Г.Каримуллин приступает к созданию научных отраслевых
библиографических указателей по татарской литературе, истории
литературы, литературоведению, языкознанию, фольклору, истории
Татарстана, некоторые из которых издаются отдельными книгами. Именно с
них началось становление татарской научной библиографии и научной
библиографии Татарстана. В эти же годы налаживается работа по
пополнению фондов библиотеки старыми рукописными книгами.
С декабря 1964 года А.Г.Каримуллин работает в Институте языка,
литературы и истории им. Г.Ибрагимова, занимается изучением истории
татарской старопечатной книги, защищает по этим вопросам кандидатскую и
затем докторскую диссертации.
С выходом монографии «Татарская книга пореформенной России»
завершается воссоздание истории татарской книги дореволюционного
периода.
А.Г.Каримуллин – ученый широкого профиля. Он впервые воссоздает
историю татарской книги, впервые составляет национальную библиографию
по филологии, истории искусства, персоналий известных ученых и писателей
родного края.
В Национальной библиотеке РТ А.Г.Каримуллин возглавляет работу по
созданию «Сводного каталога татарской старопечатной книги: 1722–1917
гг.».
Ученый уделяет большое внимание национальному возрождению
татарского народа, его языка, культуры, современной общественнополитической жизни республики.
Научная и общественная деятельность А.Г.Каримуллина получают
признание как в нашей стране, так и за рубежом. Ему присвоено звание
«Заслуженный деятель науки Татарстана», лауреат Государственной премии
Татарстана им. Г.Тукая, удостоен ряда почетных грамот и медалей, почетных
званий научных обществ ряда зарубежных стран.
А.Г.Каримуллин умер 18 сентября 2000 года.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Кәримуллин Ә. Китап дөньясына сәяхәт: татар басма сүзенең
сәхифәләреннән /Ә. Кәримуллин. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1979. – 208 б.
Кәримуллин Ә. Татарлар: исемебез һәм җисемебез /Ә. Кәримуллин. –
Казан: Татар. кит. нәшр., 1991. – 160 б.
Кәримуллин Ә. Татар фольклоры: аннотацияләнгән әдәбият күрсәткече
(1612–1981). Ике кисәктә //Ә. Кәримуллин; ТФА. Г.Ибраһимов исем. ТӘТИ.
– Казан, 1993.
1 кис. – 135 б.
2 кис. – 134 б.
Кәримуллин Ә. Язмыш, язмыш... /Ә. Кәримуллин; [кереш сүз язучы
Р.Рахмани]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1996.– 423 б.
Кәримуллин Ә. Тел – милләтнең сакчысы /Ә. Кәримуллин. – Казан:
Татар. кит. нәшр., 1997. – 256 б.
Кәримуллин Ә. Без тарихта эзлебез /Ә. Кәримуллин. – Казан: Милли
китап, 2000. – 464 б.: портрт. б-н.
Кәримуллин Ә. Безнең кардәшлек: мәкаләләр /Ә. Кәримуллин; [кереш
сүз язучы Р.И.Вәлиев]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2005. – 335 б.: портрт. б-н.
Каримуллин А.Г. У истоков татарской книги (от начала возникновения
до 60-х годов XIX века) /А.Г.Каримуллин. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1971. –
224 с.
Каримуллин А. Татарская книга начала XX века /А.Г.Каримуллин. –
Казань: Татар. кн. изд-во, 1974. – 319 с.
Каримуллин А. Татарская книга пореформенной России: исследование
/А.Г.Каримуллин. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1983. – 320 с.
Каримуллин А. Книги и люди: исследование /А.Г.Каримуллин. –
Казань: Татар. кн. изд-во, 1985. – 304 с.
Каримуллин А.Г. Татары: этнос и этноним /А.Г.Каримуллин. – Казань:
Татар. кн. изд-во, 1989. – 126 с.
Каримуллин А.Г. Прототюрки и индейцы Америки: по следам одной
гипотезы /А.Г.Каримуллин; [вступ. ст. Я.Гибадуллина]. – М.: ИНСАН, 1995.
– 80 с.
Каримуллин А.Г. Татарское государственное издательство и татарская
книга России (1917–1932) /А.Г.Каримуллин. – Казань: Татар. кн. изд-во,
1999. – 320 с.
Каримуллин А.Г. Указатель авторефератов и диссертаций
по
татарской филологии по состоянию на...: 1998 г. /А.Г.Каримуллин,
Ш.А.Каримуллин; АН РТ, ИЯЛИ им. Г.Ибрагимова. – Казань: Фикер, 2000. –
160 с.
Әбрар
Гайбадулла
улы
Кәримуллин=Абрар
Гибадуллович
Каримуллин=Abrar Gibadullovich Karimullin: биобиблиогр. күрсәткеч /[төз.
А.Ф.Мәхмүтова; фәнни мөх-ре Т.Г.Дунаева]. – Казан: Милли китап, 2011. –
272 б. – («Татар әдипләре» сер.).
Әдипләребез: биобиблиогр. белешмәлек. 2 томда. Т.1 /[төз. Р.Н.даутов,
Р.Ф.Рахмани]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. – 735 б. – Әбрар Кәримуллин.
– Б. 713-714.
Даутов Р.Н. Совет Татарстаны язучылары: биобиблиогр. белешмә
/Р.Н.Даутов, Н.Б.Нуруллина. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1986. – 639 б. –
Әбрар Кәримуллин. – Б. 273-275.
Татарстан Фәннәр Академиясе. – Казан: Фән, 1994. – 544 б. – Әбрар
Гыйбадулла улы Кәримуллин. – Б. 47-49.
Вәлиев Н. Әбрар Кәримуллин /Н.Вәлиев, Р.Салихов //Әдәби Алабуга. –
Алабуга: АДПУ нәшр., 2005. – Б. 200-204.
Вәлиев Р. Халык хәтерен яңартучы /Р.Вәлиев //Мәд. җомга. – 2005. – 3
июнь. – Б. 11.
Һадиев И.Татар фәне тарихында эзе тирән /И.Һадиев, Н.Асылкаева
//Казан утлары. – 2005. – № 6. – Б. 173-177.
Хәбибуллин М. Китап белгече /М.Хәбибуллин //Мирас. – 2000. – № 5. –
Б. 24-26.
Фәйзрахманов Ә. Туры сүзле академик /Ә.Фәйзрахманов //Мирас. –
2000. – № 5. – Б. 27-31.
Низамов И. Яңа фәнгә бер өлеш /И.Низамов //Мәд. җомга. – 2000. – 26
май. – Б. 12-13.
Әхмәтова-Урманче Ф. Фәндә дә, тарихта да үз эзе бар /Ф.ӘхмәтоваУрманче //Мәд. җомга. – 2000. – 15 сент. – Б. 12.
Хәйдәров Л. Әбрар Кәримуллин укулары: [ТР Милли китапханәсендә]
/Л.Хәйдәров //Шәһри Казан. – 2003. – 13 июнь.
Абрар Гибадуллович Каримуллин: биобиблиогр. указ. /[сост.
Р.Х.Тимергалина; вступ. ст. И.Е.Баренбаума]. – Уфа-Казань, 1995. – 72 с.
Академия наук Татарстана. – Казань: Фән, 1992. – 304 с. – Абрар
Гибадуллович Каримуллин. – С. 35-37.
Валеев Р.И. Верный рыцарь книги /Р.И.Валеев //Респ. Татарстан. –
2000. – 26 мая.
Баренбаум И. «Книга – путь к душе...» /И.Баренбаум //Идель. – 2000. –
№ 7. – С. 54-57.
Гаффар А. Жажда истины. Абрар Каримуллин /А.Гаффар //Казань. –
2001. – № 12. –С. 42-43.
Халиуллин Й. Ум и совесть татарской науки /Й.Халиуллин //Татарстан.
– 2003. – № 8. –С. 49-53.
26 июнь
26 июня
Гали Халит
1915–1992
тууына 100 ел
100 лет со дня рождения
Күренекле әдәбият галиме һәм тәнкыйтьче Гали Мөхәммәтгали улы
Халит (Халитов) 1915 елның 26 июнендә Татарстан Республикасы Тәтеш
районының Үтәмеш авылында туа. Авылда башлангыч белем алганнан соң,
1930 елда Казанга килеп башта педагогия техникумында, аннары 1932–1936
елларда Казан дәүләт педагогия институтының тел-әдәбият факультетында
укый. Институтны тәмамлагач, ул Арча педагогия училищесында укыта, ә
1942 елның ахырыннан башлап ул Казандагы Тел, әдәбият һәм тарих фәннитикшеренү институтында (хәзерге Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм
сәнгать институты) эшли: башта фәнни хезмәткәр, аннан соң әдәбият
секторы мөдире була. Институтта эшләгән дәвердә 1948 елда кандидатлык, ә
1968 елда докторлык диссертациясе яклый.
Г.Халит педагогия техникумында укыган елларда әдәби иҗат эше
белән шөгыльләнә башлый. Соңрак ул иҗади кызыксынуын әдәби тәнкыйть
һәм әдәбият тарихына юнәлтеп, күпсанлы хезмәтләр, китаплар бастыра.
Г.Тукай, Г.Камал, М.Гафури, Ш.Камал, М.Фәйзи, Һ.Такташ кебек классик
әдипләрнең иҗатын өйрәнә.
Г.Халитне XX йөз башы татар әдәбияты кызыксындыра. Аның шул чор
әдәбиятының аерым проблемаларын, идея-эстетик үзенчәлекләрен
иҗтимагый-сәяси һәм милли азатлык хәрәкәтләре белән бәйләнештә
тикшергән башлангыч тәҗрибәләре «Татар әдәбиятында реализм
мәсьәләләре» (1948) китабында һәм «XX йөз башында татар әдәбияты»
(1954) дигән очеркларда урын ала. Соңга таба галим тикшеренүләрен
тирәнәйтә һәм киңәйтә барып, яңа фактик материаллар нигезендә XX йөз
башы татар әдәбиятының идея-эстетик байлыгын тагын да колачлырак,
күпьяклырак яктыртуга ирешә; бигрәк тә иҗат методлары, үзара
мөнәсәбәтләр, әдәби стильләр, жанрлар, традицияләр һәм новаторлык
мәсьәләләрен күтәргән оригиналь теоретик хезмәтләрен язып чыга.
Г.Халит татар әдәбиятының совет чорын, бигрәк тә 1920 нче еллардагы
әдәби хәрәкәтне дә өйрәнә. Ул шулай ук урта мәктәпләрдә татар әдәбиятын
укыту программаларын төзү һәм татар әдәбияты дәреслекләре язу эшенә дә
актив катнаша.
Г.Халиткә 1975 елда – Татарстан АССРның, 1981 елда РСФСРның
атказанган фән эшлеклесе дигән мактаулы исемнәр бирелә.
Г.Халит 1992 елның 24 августында вафат була.
Видный литературовед и критик Гали Мухаметгалиевич Халит
(Халитов) родился 26 июня 1915 г. в деревне Утямышево Тетюшского района
Республики Татарстан. Получив начальное образование в деревне, в 1930 г.
Г.Халит приезжает в Казань,
где сначала учится в педагогическом
техникуме, потом, в 1932–1936 гг., на филологическом факультете
Казанского государственного педагогического института. После окончания
института преподает в Арском педагогическом училище, а с 1942 г. работает
сначала научным сотрудником, потом заведующим сектором литературы в
Научно-исследовательском институте языка, литературы и истории (ныне
Институт языка, литературы и искусства им. Г.Ибрагимова) в Казани.
Еще в годы учебы в педагогическом техникуме Г.Халит начинает
заниматься литературным творчеством. Посвятив своё творчество
литературной критике и истории литературы, он создает многочисленные
труды. Г.Халит изучает творчество писателей-классиков: Г.Тукая, Г.Камала,
М.Гафури, Ш.Камала, М.Файзи, Х.Такташа и др. Г.Халита интересует
татарская литература начала XX века. Его первый опыт исследвания идейноэстетических особенностей этого периода литературы в соотношении с
общественно-политическим и национально-освободительным движениями,
представлен в книге «Вопросы реализма в татарской литературе» (1948) и
очерках «Татарская литература в начале XX века» (1954). Дальше ученый,
углубляя и расширяя свои исследования на основе новых фактических
материалов, достигает освещения идейно-эстетических ценностей татарской
литературы начала XX века еще масштабнее и разностороннее; пишет
оригинальные теоретические труды, посвященные методам творчества,
взаимоотношениям, литературным стилям, жанрам, традициям и вопросам
новаторства.
Г.Халит изучает и советский период татарской литературы, особенно
литературное движение двадцатых годов XX века. Он также активно
участвует в составлении учебных программ по татарской литературы и
издании учебников для средних школ.
Г.Халиту присвоены почетные звания: в 1975 г. – заслуженного деятеля
науки Татарской АССР, в 1981 г. – заслуженного деятеля науки РСФСР.
Г.Халит умер 24 августа 1992 г.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Халит Г. Кешегә һәм чынлыкка мәхәббәт белән: әдәби тәнкыйть
мәкаләләре /Г.Халит. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1975. – 328 б.
Халит Г. Яңа гасыр поэзиясе: егерменче йөз башы (1905–1917) татар
поэзиясендә иҗат методы, лирик герой, традиция һәм новаторлык
мәсьәләләре /Г.Халит. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1979. – 166 б.
Халит Г. Тормыш һәм ирек җырчысы /Г.Халит. – Казан: Татар. кит.
нәшр., 1980. – 184 б.
Халит Г. Поэзия дерзаний: творчество Хади Такташа и вопросы
метода, героя и стиля в татарской поэзии 20-х годов /Г.Халит. – Казань:
Татар. кн. изд-во, 1980. – 160 с.
Халит Г. Портреты и проблемы: избр. статьи разных лет /Г.Халит;
[вступ. статья В.Г.Воздвиженского]. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1985. – 344
с.
Халит Г. Многоликая лирика /Г.Халит. – Казань: Татар. кн. изд-во,
1990. – 336 с.
*
*
*
Әдипләребез: биобиблиогр. белешмәлек. 2 томда. Т.2 /[төз. Р.Н.Даутов,
Р.Ф.Рахмани]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. – 735 б. – Гали Халит. – Б.
522-524.
Даутов Р.Н. Совет Татарстаны язучылары: биобиблиогр. белешмә
/Р.Н.Даутов, Н.Б.Нуруллина. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1986. – 639 б. – Гали
Халит. – Б. 491-493.
Юзиев Н. Гали Халит //Татар әдәбияты тарихы. 6 томда. Т.6: 60-90
еллар әдәбияты. – Казан: Раннур, 2001. – Б. 491-505.
Бәшир Ф. Сөйлә каләм!: әдәби уйланулар, тәнкыйть мәкаләләре,
рецензияләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2001. – 143 б. – Остаз. – Б. 135-147.
Гыйләҗев Т. Әдәби мирас: тарих һәм заман /Т.Гыйләҗев. – Казан:
Татар. кит. нәшр., 2005. – 206 б. – Гали Халитнең гыйльми-тәнкыйди
эшчәнлегендә Тукай иҗаты. – Б. 79-82.
Рәмиев З. Әдәбият фәнендә тирән эз калдырган галим /З.Рәмиев,
А.Хәйруллина //Фән һәм тел. – 2008. – № 1. – Б. 38-42.
7 июль
7 июля
Альберт Семёнович Леман
1915–1998
тууына 100 ел
100 лет со дня рождения
Композитор, пианист, педагог Альберт Семёнович Леман 1915 елның 7
июлендә Саратов губернасы Вольск шәһәрендә туа. Җиде яшьтә
фортепианода уйнарга өйрәнә башлый. Үзен музыкага багышларга теләп, ул
1935 елда Ленинградка килә һәм консерваториянең композиция
факультетына укырга керә. Талантлы пианист булуын күреп, аны махсус
фортепиано классына да кабул итәләр. Ул консерваториянең ике
факультетын да уңышлы тәмамлый.
1942 елда А.Леман башка музыкантлар белән Казанга эвакуацияләнә.
Шушы вакыттан аның бөтен иҗади, музыка-җәмәгать һәм педагогик
эшчәнлеге Татарстанның музыка мәдәнияте белән тыгыз бәйләнештә.
Композитор үзенә генә хас дәрт белән татар музыка фольклорын өйрәнә
башлый. Татар халык һәм профессиональ музыка белән даими бәйләнештә
булу А.Леманга төрле жанрда талантлы әсәрләр иҗат итәргә мөмкинлек
бирә. Аның 1940–1950 еллардагы әсәрләре арасында музыка мәдәнияте
хәзинәсенә кергән «Татар көйләре» симфоник сюитасын, «Бәйрәм
увертюрасы», «Балет сюитасы», Оркестр белән скрипка өчен концерт,
Оркестр белән фортепиано өчен 3 нче концерт, симфоник оркестр өчен Татар
рапсодиясен күрсәтергә мөмкин. А.Леманның оркестр белән скрипка өчен
концерты 1952 елда СССРның Дәүләт премиясенә лаек була.
А.Леман 1945 елда Казан дәүләт консерваториясен оештыруда актив
катнаша. 1945–1969 елларда шунда ук укыта, махсус белгечлекләр буенча
кафедралар оештыруда булыша. 1948–1949, 1961–1969 елларда музыка
теориясе һәм композиция кафедрасы мөдире, 1961 елдан профессор, 1964–
1967 елларда консерваториянең проректоры була. Казанда чирек гасыр эшләү
дәверендә А.Леман берничә буын музыкантлар тәрбияли. Алар арасында
Татарстанның гына түгел, башка Идел буе республикаларының да танылган
композиторлары һәм пианистлары бар.
1960–1970 елларда А.Леман берничә зур яңача әсәрләр иҗат итә:
«Ленин», «Атлантлар» ораторияләре, Оркестр белән скрипка өчен 2 нче
концерт, оркестр белән виолончель өчен 2 концерт, оркестр өчен концерткаприччио.
1970 елда А.Леманны П.И.Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт
консерваториясенә композиция кафедрасы мөдире итеп эшкә чакыралар.
Композиторның күпьяклы эшчәнлеге киң танылу ала. Ул 1957 елда –
РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе, 1965 елда – РСФСрның халык
артисты, 1965 елда – Чувашстан АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе
дигән мактаулы исемнәргә лаек була.
А.С.Леман 1998 елның 3 декабрендә Мәскәүдә вафат була.
Композитор, пианист, педагог Альберт Семёнович Леман родился 7
июля 1915 г. в городе Вольске Саратовской губернии. С семи лет он начинает
обучаться игре на фортепиано. Стремясь посвятить себя музыке, в 1935 г.
А.Леман уезжает в Ленинград и поступает в консерваторию на
композиторский факультет. Как талантливого пианиста его зачисляют и в
класс специального фортепиано. Он успешно окончил два факультета
консерватории.
В 1942 г. А.Леман в числе других музыкантов эвакуируется в Казань. С
этого времени вся его творческая, музыкально-общественная и
педагогическая деятельность неразрывно связана с музыкальной культурой
Татарстана. Композитор со свойственной ему энергией приступает к
изучению татарского музыкального фольклора. Постоянное общение с
татарской народной и профессиональной музыкой помогают А.Леману
создать талантливые сочинения в разных жанрах. Среди произведений 1940–
1950 гг., вошедших в сокровищницу татарской музыкальной культуры,
следует назвать симфоническую сюиту «Татарские напевы», «Праздничную
увертюру», Балетную сюиту, Концерт для скрипки с оркестром, Третий
концерт для фортепиано с оркестром, Татарскую рапсодию для
симфонического оркестра. Его Концерт для скрипки с оркестром в 1952 г.
удостоен Государственной премиии СССР.
А.Леман активно участвует в организации и открытии в 1945 г.
Казанской государственнной консерватории. В 1945–1969 гг. он здесь
преподает, организует кафедры по специальным дисциплинам, в 1948–1949,
1961–1969 гг. – заведующий кафедрой музыкальной теории и композиции, с
1961 г. – профессор, в 1964–1967 гг. – проректор консерватории. За четверть
века работы в Казани композитор воспитал несколько поколений
музыкантов. Среди них широко известные композиторы и пианисты не
только Татарстана, но и других республик Поволжья.
В 1960–1970 гг. А.Леман создает ряд крупных новаторских
произведений: оратории «Ленин», «Атланты», Второй концерт для скрипки с
оркестром, два концерта для виолончели с оркестром, Концерт-каприччио
для оркестра.
В 1970 г. А.Лемана приглашают в Московскую государственную
консерваторию им. П.И.Чайковского заведующим кафедрой композиции.
Всесторонняя деятельность А.Лемана получила широкое признание.
Он удостоен почетных званий: в 1957 г. – заслуженного деятеля искусств
РСФСР, в 1965 г. – народного артиста РСФСР, в 1965 г. – заслуженного
деятеля искусств Чувашской АССР.
А.С.Леман умер 3 декабря 1998 г. в Москве
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Белялов Р. Альберт Леман /Р.Белялов //Композиторы Татарстана. – М.:
Композитор, 2009. – С. 119-122.
Белялов Р. Альберт Леман /Р.Белялов //Композиторы и музыковеды
Советского Татарстана /[сост.-ред. М.Нигмедзянов]. – Казань: Татар. кн. издво, 1986. – С. 88-92.
Белялов Р. Леман Альберт Семёнович /Р.Белялов //Народные артисты.
– Казань: Татар. кн. изд-во, 1980. – С. 414-418.
Белялов Р. Моң Альберта Лемана /Р.Белялов //Казань. – 1996. – № 9-12.
– С. 82.
Зорюкова С. Искра яркого костра /С.Зорюкова //Казань. – 1999. – № 11.
– С. 25.
*
*
*
Белялов Р. Тамырлары – халыкта /Р.Белялов //Казан утлары. – № 3. – Б.
180-182.
Бикчурина Ф. Күпкырлы иҗат /Ф.Бикчурина //Соц. Татарстан. – 1986. –
22 март.
Низамиева Р. «Башларымны Галиябану гына әйләндерде» /Р.Низамиева
//Шәһри Казан. – 1993. – 6 март.
Салихов Ә. Яшьлек хатирәләре /Ә.Салихов //Ватаным Татарстан. –
1999. – 19 март.
12 сентябрь
12 сентября
Дамир Рәүф улы Шәрәфетдинов
Дамир Рауфович Шарафутдинов
1940–2014
Тууына 75 ел
75 лет со дня рождения
Дамир Рәүф улы Шәрәфетдинов 1940 елның 12 сентябрендә Казан
шәһәрендә туа. Ул 1958 елда урта мәктәпне, 1963 елда Казан дәүләт
педагогия институтының тарих-филология факультетын, 1973 елда
Ленинград югары партия мәктәбенең журналистика факультетын тәмамлый.
Д.Шәрәфетдинов
1963–1974
елларда
«Татарстан
яшьләре»,
«Социалистик Татарстан» республика газеталары редакцияләрендә әдәби
хезмәткәр, бүлек мөдире булып эшли. 1974–1990 елларда КПССның
Татарстан өлкә комитеты инструкторы һәм партия архивы мөдире
вазыйфаларын башкара. 1990–1991 елларда «Татарстан» журналының баш
редакторы, 1991–1992 елларда КПССның Татарстан Республика комитеты
партия архивы мөдире, Татарстанның яңа тарихы документларын саклау һәм
өйрәнү үзәге директоры. 1992–1993 елларда – «Казан» милли мәдәни үзәге
директорының фәнни эшләр буенча урынбасары. 1999 елдан ул – Казан
дәүләт энергетика университеты профессоры.
Д.Р.Шәрәфетдинов 1993–2005 елларда ТР Министрлар Кабинеты
каршындагы Баш архив идарәсе начальнигы булып эшли. 2002–2006 елларда
Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика советына
җитәкчелек итә.
Д.Р.Шәрәфетдинов инициативасы белән 1995 елда «Гасырлар авазы =
Эхо веков» фәнни-документаль журналы чыга башлый һәм ул вафатына
кадәр әлеге басманың баш мөхәррире була. Д.Шәрәфетдинов күп кенә фәнни
язмалар авторы буларак архив эшен үстерүгә зур өлеш кертә, журнал
битләрендә Идел буе, Урал төбәгендә татарлар һәм башка халыкларның
тарихи тамырлары һәм мәдәниятләрен үстерү турындагы тикшеренүләре
циклын бастырып чыгара.
Д.Р.Шәрәфетдиновның күп кенә тарихи-документаль очерклары XX
гасырның 20-нче елларында милли мәсьәлә буенча идеологик көрәшкә һәм
күренекле дәүләт, җәмәгать эшлеклеләренә багышлана.
Ул күп еллар дәвамында милли спорт төре булган көрәшен торгызу
һәм үстерү буенча зур эшчәнлек алып бара.
Д.Р.Шәрәфетдинов – Татарстан Республикасы Журналистлар берлеге
һәм Язучылар берлеге әгъзасы, Россия Федерациясенең мактаулы архив
белгече. Татарстан Республикасы һәм Росия Федерациясенең атказанган
мәдәният хезмәткәре, Татарстан Республикасының фән һәм техника
өлкәсендә Дәүләт премиясе лауреаты.
Д.Р.Шәрәфетдинов 2014 елның 7 февралендә вафат булды.
Дамир Рауфович Шарафутдинов родился 12 сентября 1940 г. в Казани,
В 1958 г. заканчивает среднюю школу, в 1963 г. – историко-филологический
факультет Казанского государственного педагогического института, в 1973 г.
– факультет журналистики Ленинградской высшей партийной школы.
В 1963–1974 годах Д.Шарафутдинов работает литературным
сотрудником, заведующим отделом редакций республиканских газет
«Татарстан яшьләре», «Социалистик Татарстан». В 1974–1990 годах
занимает должности инструктора и заведующего партийным архивом
Татарского обкома КПСС. В 1990–1991 годах является главным редактором
журнала «Татарстан». В 1991–1992 годах работает заведующим партийным
архивом рескома КПСС, директором Центра хранения и изучения
документов новейшей истории Татарстана, в 1992–1993 гг. – заместителем
директора по научной работе Национального культурного центра «Казань».
С 1999 г. – профессор Казанского энергетического университета
С 1993 по 2005 год Д.Р.Шарафутдинов работает начальником Главного
архивного управления при Кабинете Министров РТ. С 2002 по 2006 год
возглавляет Геральдический совет при Президенте РТ.
По инициативе Д.Шарафутдинова в 1995 г. учреждается научнодокументальный журнал «Гасырлар авазы = Эхо веков», главным редактором
которого он остается до конца жизни.
Являясь автором многих научных публикаций, он вносит большой
вклад в развитие архивного дела, публикует на страницах журнала цикл
исследований и источников об исторических корнях и развитии
традиционной культуры татарского и других народов Поволжья и Приуралья.
Многие историко-документальные очерки Д.Р.Шарафутдинова
посвящены идеологической борьбе по национальному вопросу в 20-е годы
XX в. и видным государственным и общественным деятелям.
В течение многих лет он ведет активную деятельность по возрождению
и развитию татарской национальной борьбы куряш
Д.Р.Шарафутдинов – член Союза журналистов и Союза писателей
Республики Татарстан, почетный архивист Российской Федерации,
заслуженный работник культуры Республики Татарстан и Российской
Федерации, лауреат Государственной премии Республики Татарстан в
области науки и техники.
Д.Р.Шарафутдинов умер 7 февраля 2014 г.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Шәрәфетдинов Д. Сабан туе – халыкның яшәеше: фәнни-популяр очерк
= Сабантуй – образ жизни народа: нпучно-популярный очерк
/Д.Шәрәфетдинов. – Казан: «Гасырлар авазы» журн. ред., 1997. – 310 б.
Шәрәфетдинов Д. Карурман аша да башлар адаша: комдив
И.Тальковский тур. тарихи-документаль очерк = Бездны мрачной на краю...:
ист.-док. очерк о комдиве И. Тальковском /Шәрәфетдинов Д. – Казан: Гасыр,
2000. – 224 б.
Шәрәфетдинов Д. Татар барда – Сабан туе бар: тарихи-док. очерк. –
Казан: Гасыр, 2003. – 479 б.
Шәрәфетдинов Д. «Тарихыбызны гасырлар тузаны күммәсен»
/әңгәмәне язып алучылар А.Егоров, А.Тәхәвиев //Идел. – 2011. – № 3. – Б. 3437.
Шарафутдинов Д. Комбриг Юсуф Ибрагимов: повесть в документах
/Д.Шарафутдинов. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1990. – 167 с.
Шарафутдинов Д. Исторические корни и развитие традиционной
культуры татарского народа. XIX–начало XX вв. /Д.Шарафутдинов. – Казань,
2004. – 604 с.
Шарафутдинов Д. Семейные и календарные обычаи и обряды татар
/Д.Р.Шарафутдинов, Р.Б.Садыкова. – Казань, 2012. – 346 с.
Шарафутдинов Д. «Памятники истории и культуры» должны
использоваться по назначению /беседу записал А.Егоров //Идель. – 2011. – №
1. – С. 34-37.
*
*
*
Әдипләребез: биобиблиогр. белешмәлек. 2 томда. Т.1. /[төз.
Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. – 735 б. – Дамир
Шәрәфетдинов. – Б. 660-662.
Фәйзрахманов Ә. Тарих катламнарын актарганда /Ә.Фәйзрахманов
//Мәд. җомга. – 2010. – 17 сент. – Б. 12.
Исламов Р. Галим, журналист, язучы, спортчы /Р.Исламов //Мәд.
җомга. – 2010. – 10 сент. – Б. 14.
Минһаҗ Р. Соклана да, шикләнә дә белә /Р.Минһаҗ //Ватаным
Татарстан. – 2010. – 21 сент.
Латыпова Г. Библиографический указатель трудов Д.Р.Шарафутдинова
//Гасырлар авазы = Эхо веков. – 2014. – № 1/2. – С. 302-307.
Латыпова Г. В поисках исторической правды /Г.Латыпова, Г.Рафикова
//Гасырлар авазы = Эхо веков. – 2014. – № 1/2. – С. 5-7.
Елдашев А. Памяти Дамира Шарафутдинова /А.Елдашев //Гасырлар
авазы = Эхо веков. – 2014. – № 1/2. – С. 8-9.
7 октябрь
7 октября
Рәхилә Хәйдәр кызы Мифтахова
Рахиля Хайдаровна Мифтахова
1940–2000
Тууына 75 ел
75 лет со дня рождения
Танылган опера җырчысы һәм педагог Рәхилә Хәйдәр кызы Мифтахова
1940 елның 7 октябрендә Каракалпак АССРның Ходҗәйли шәһәрендә туа.
1946 елда аларның гаиләсе Пермь шәһәренә күченә. Мәктәпне тәмамлагач,
1959 елда Рәхилә Казанга килә. Башта ул Казан музыка училищесында,
аннары Казан дәүләт консерваториясендә укый. 1968 елда аны тәмамлый.
Р.Мифтахова студент елларында ук опера һәм балет театрында эшли
башлый. Көчле, матур тавышка ия булуы, сәхнәдә үзен гадәттән тыш
табигый тотуы, үтә нык тырышлыгы нәтиҗәсендә ул театрның әйдәп баручы
солисты булып китә. Театрда эшләү дәверендә (1963–1999) ул чит ил, рус
һәм татар композиторларының операларында онытылмас образларның тулы
бер галереясын тудыра. Иҗат гомерендә ул барлыгы 56, күбесенчә төп
партияләрне җырлый. Алар арасында Д.Вердиның «Риголетто»сында
Джильда, Ш.Гуноның «Фауст»ында Маргарита, Д.Пуччининың «Мадам
Баттерфляй»ында Чио-Чио-сан, Д.Вердиның «Отелло»сында Дездемона,
Д.Пуччининың «Богема»сында Мими, А.Бородинның «Князь Игорь»ендә
Ярославна, П.Чайковскийның «Евгений Онегин» һәм «Пики дама»сында
Татьяна, Лиза, Җ.Фәйзинең «Башмагым»ында Сәрвәр, Х.Вәлиуллинның
«Самат»ында Әлфия, Р.Гобәйдуллинның «Җиһангир»ында Бибисара һәм
башка бик күп партияләр бар.
Җырчының зур концерт репертуарына И.С.Бах, Г.Ф.Гендель,
В.А.Моцарт, Р.Шуман, П.Чайковский һ.б. композиторларның вокаль
әсәрләре кергән. Р.Мифтахова шулай ук татар композиторлары А.Ключарев,
Н.Җиһанов, М.Мозаффаров, Р.Яхин, С.Садыйкова, Ф.Әхмәтов, Р.Еникиев
һ.б. җырларын һәм романсларын пропагандалауга үзеннән бик зур өлеш
кертә.
Р.Мифтахова иҗади эшен педагогик эшчәнлек белән бергә уңышлы
алып бара. 1971–1978 елларда ул Казан музыка училищесында укыта, 1985–
1999 елларда Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать академиясендә өлкән
укытучыдан профессор, җыр кафедрасы мөдиренә кадәр эшчәнлек үтә.
Р.Х.Мифтаховага 1981 елда РСФСРның атказанган артисты, 1993 елда
Татарстан Республикасының халык артисты дигән мактаулы исемнәр бирелә.
Р.Х.Мифтахова 2000 елның 8 гыйнварында вафат була.
Известная оперная певица и педагог Рахиля Хайдаровна Мифтахова
родилась 7 октября 1940 г. в городе Ходжейли Каракалпакской АССР. В 1946
г. их семья переезжает в Пермь. Окончив школу, в 1959 г. Рахиля приезжает
в Казань, поступает сначала в Казанское музыкальное училище, потом в
Казанскую государственную консерваторию, которую заканчивает в 1968 г.
Будучи студенткой Р.Мифтахова начинает работать в Татарском
государственном театре оперы и балета им. М.Джалиля. Сильный, красивый
голос, незаурядные сценические данные, исключительное трудолюбие
позволяют певице занять положение ведущей солистки театра. За время
работы в театре (1963–1999) она создает галерею незабываемых, ярких
образов в операх зарубежных, русских и татарских композиторов. Ею
подготовлены 56, в основном ведущих, партий. Среди них – Джильда
(«Риголетто» Дж. Верди), Маргарита («Фауст» Ш.Гуно), Чио-Чио-сан
(«Мадам Баттерфляй» Д.Пуччини), Дездемона («Отелло» Дж. Верди), Мими
(«Богема» Дж. Пуччини), Ярославна («Князь Игорь» А.Бородина), Татьяна,
Лиза («Евгений Онегин» и «Пиковая
дама» П.Чайковского), Сарвар
(«Башмачки» Дж. Файзи), Альфия («Самат» Х.Валиуллина), Бибисара
(«Джангир» Р.Губайдуллина) и многие другие.
Обширный концертный репертуар певицы включает вокальные
произведения
И.С.Баха,
Г.Ф.Генделя,
В.А.Моцарта,
Р.Шумана,
П.Чайковского и др. Особое внимание Р.Мифтахова уделяет пропаганде
песеннего и романсового творчества татарских композиторов А.Ключарева,
Н.Жиганова, М.Музаффарова, Р.Яхина, С.Садыковой, Ф.Ахметова,
Р.Еникеева и др.
Р.Х.Мифтахова успешно сочетает творческую работу с плодотворной
педагогической деятельностью. В 1971–1978 годах преподает в Казанском
музыкальном училище, в 1985–1999 годах в Казанской государственной
академии культуры и искусств, пройдя путь от старшего преподавателя до
профессора, заведующей кафедрой сольного пения.
Р.Х.Мифтаховой присуждены почетные звания: в 1981 г. –
заслуженной артистки РСФСР, в 1993 г. – народной артистки Республики
Татарстан.
Р.Х.Мифтахова скончалась 8 января 2000 г.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Рахиля Мифтахова: воспоминания, отклики, признания /[сост., ред.,
вступ. ст. М.П.Файзуллаевой]. – Казань: Медицина, 2004. – 216 с.: ил. –
Приложение. – С. 204-210; – Библиогр.: с. 211-212.
Такташ Р. Мифтахова Рахиля Хайдаровна /Р.Такташ //Народные
артисты. – Казань: Магариф-Вакыт, 2011. – С. 228-231.
Файзуллаева М.П. Театр – моя жизнь /М.П.Файзуллаева //Вестник
Казанского государственного университета культуры и искусств. – 2008. – №
3. – С. 32-38.
Яхонтова Е. Дышать, чтобы петь, и петь, чтобы жить /Е.Яхонтова
//Респ. Татарстан. – 2010. – 2 нояб. – С.7.
Хуҗиәхмәт Ф. Үз җырын тапкан иде /Ф.Хуҗиәхмәт //Ватаным
Татарстан. – 2005. – 16 сент.
25 октябрь
25 октября
Афзал Мөхетдин улы Таһиров
Афзал Мухитдинович Тагиров
1890–1937
Тууына 125 ел
125 лет со дня рождения
Язучы, драматург, дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе Афзал Мөхетдин
улы Таһиров 1890 елның 25 октябрендә Самара губернасының Бөгелмә өязе
(хәзер Татарстанның Әлмәт районы) Габдрахман авылында туган.
Ул 1905–1907 елларда Казанда «Мөхәммәдия», 1909–1911 елларда
Оренбургта «Хөсәения» мәдрәсәләрендә укый. 1911 елда аны хәрби хезмәткә
алалар. 6 ел буена ул патша армиясендә була. Бернче бөтендөнья һәм
Гражданнар сугышларында катнаша.
1918–1921 елларда А.Таһиров Оренбург халык мәгарифе бүлеге
мөдире, «Юксыллар сүзе» газетасының мөхәррире булып эшли.
1921–1925 елларда А.Таһиров Төркестанда җаваплы вазыйфалар
башкара: Сәмәрканд өлкә партия комитетының бүлек мөдире, Үзбәкстан
дәүләт институты лекторы, партия-совет мәктәбен оештыручы, «Инкыйлаб
кояшы» газетасының баш мөхәррире була. 1925–1927 елларда ул Мәскәүдә
марксизм-ленинизм институтында укый. Аннан Башкортстанга җибәрелә.
Уфада өлкә комитеты партколлегиясенең җаваплы секретаре булып эшли.
1931–1937 елларда А.Таһиров – Башкортстан хөкүмәте Башкарма комитеты
рәисе. Ул Башкортстан Язучылар берлеген төзү белән дә турыдан-туры
шөгыльләнә һәм аның беренче рәисе дә була. 1932 елдан ул СССР Үзәк
башкарма комитеты Президиумының әгъзасы була (1932–1937).
А.Таһиров – абруйлы зат, дәүләт җитәкчесе, әдип һәм җәмәгать
эшлеклесе буларак, ил, халыкара күләмдәге чараларда актив катнаша,
берничә мәртәбә Франция, Төркия һәм кайбер башка чит илләргә дә бара.
А.Таһиров 1937 елның августында кулга алына һәм «милләтчелек»тә
гаепләнеп, шул ук елның 23 сентябрендә Мәскәүдә атып үтерелә, шәхес
культының корбаны була. 1956 елда ул тулысынча аклана.
А.Таһиров 1905–1907 еллардагы революция вакытында яза башлый.
1907 елда язылган беренче пьесасы «Бичура» мәдрәсә шәкертләре
тарафыннан уйнала. Иҗатының башлангыч чорында ул мәгърифәтчелек
идеяләрен яктырта. Аның совет чорындагы иҗаты – XX гасыр башы,
Октябрь инкыйлабы һәм Гражданнар сугышы вакыйгаларының әдәбипублицистик елъязмасы.
А.Таһиров – 60 тан артык китап, йөзәрләгән мәкалә авторы. Алар
әдәби, тарихи, педагогик, сәяси, публицистик характерда. Әмма болар
арасында төп урынны хикәя, повесть, драма, роман, трагедия, комедия
һәм башка жанрдагы әдәби әсәрләр алып тора.
2008 елда, 75 елдан соң, А. Таһировның сайланма әсәрләре кабат
дөнья күрде.
Писатель, драматург, государственный и общественный деятель
Афзал Мухитдинович Тагиров родился 25 октября 1890 г. в деревне
Абдрахманово Бугульминского уезда Самарской губернии (ныне
Альметьевский район Татарстана).
В 1905–1908 гг. учится в медресе «Мухаммадия» в Казани, в 1910–
1911 гг. – в медресе «Хусаиния» г. Оренбурга. В 1911–1917 гг. служит в
царской армии, участник Первой мировой и Гражданской войн.
В 1918-1921 гг. А.Тагиров работает заведующим Оренбургским
отделом народного образования, редактором газеты «Юксыллар сюзе».
В 1921–1925 гг. А.Тагиров – на ответственных должностях: работает
заведующим агитационно-пропагандистским отделом Самаркандского
обкома, лектором Узбекского государственного института; организатор
партийно-советской школы, главный редактор газеты «Инкыйлаб кояшы»
(«Светоч революции»). В 1925-1927 гг. учится в Институте марксизмаленинизма в Москве. После учебы его направляют в Башкиртстан. В Уфе он
работает ответственным секретарем партколлегии областного комитета. В
1931–1937 гг. А.Тагиров – председатель ЦИК Башкирской АССР. Участвует
в организации Союза писателей Башкирии, становится его первым
председателем. С 1932 г. является членом Президиума ВЦИК СССР (1932–
1937).
Как руководитель государства, писатель и общественный деятель
А.Тагиров активно участвует в общественно-политической жизни страны,
принимает участие в различных международных мероприятих – во Франции,
Турции и других странах.
В августе 1937 г. А.Тагиров был арестовано обвинению в
национализме и 23 сентября этого же года расстрелян в Москве.
В 1956 г. писатель полностью реабилитирован.
А.Тагиров начинает писать в годы революци 1905–1907 гг. Первая
пьеса «Бичура» («Домовой», 1907) была поставлена на сцену шакирдами
медресе. В начальный период творчества он выступает как просветитель.
Творчество советского периода – это художественно-публицистическая
летопись событий начала XX века – революции 1917 года и Гражданской
войны.
А.Тагиров – автор более 60 книг и сотни статей литературного,
исторического,
педагогического,
политического,
публицистического
характера. Но среди них основное место занимают литературные
произведения – рассказы, повести, драмы, романы, трагедии и др.
В 2008 г., после 75 летнего перерыва, было издано собрание сочинений
А.Тагирова.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Таһиров А. Сайланма әсәрләр: роман, повесть, хикәяләр /А.Таһиров;
[томны төз., сүз башы язучы, мөх-ре М.Әхмәтҗанов; томны басмага
әзерләүче текстолог Ә.Сабирова]. – Казан: Рухият, 2008. – 472 б.
Әдипләребез: биобиблиогр. белешмәлек. 2 томда. Т.1 /[төз.Р.Н.даутов,
Р.Ф.Рахмани]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. – 735 б. – Афзал Таһиров. – Б.
420-423.
Бәдретдинов Р. Каһәрле еллар корбаны /Р.Бәдретдинов; [фәнни мөх-ре
Х.Й.Миңнегулов]. – Казан: Ихлас, 2010. – 175 б. – Библиогр.: Б. 152-162.
Бәдретдинов Р. Хаклык аклаган исем /Р.Бәдретдинов //Гасырлар авазы
= Эхо веков. – 2008. – № 1. – Б. 279-282.
Бәдретдинов Р. Каһәрләнгән язмыш /Р.Бәдретдинов //Мәд. җомга. –
2010. – 9 июль. – Б. 11.
Бәдретдинов Р. Хәтердән җуелган язмыш /Р.Бәдретдинов //Мәд. җомга.
– 2008. – 24 окт. – Б. 18.
Әхмәтҗанов М. Яңгура батыр булган: [«Яңгура» трагедиясе турында]
/М.Әхмәтҗанов //Шәһри Казан. – 2005. – 7 июнь.
*
*
*
Ахметзянов М. Литератор и драматург Афзал Тагиров (1890–1937)
/М.Ахметзянов //Альметьевск = Әлмәт. – Казань, 2003. – С. 316-318.
3 ноябрь
3 ноября
Илдар Мәнсәви улы Ханов
Ильдар Мансавеевич Ханов
1940–2013
Тууына 75 ел
75 лет со дня рождения
Танылган рәссам, архитектор, сынчы Илдар Мәнсәви улы Ханов 1940
елның 3 ноябрендә Казан шәһәренең Иске Аракчино бистәсендә туа. Аның
балачагы авыр сугыш елларына туры килә.
И.Ханов Казан сәнгать училищесына укырга керә. 1960 елда аны
тәмамлап, укуын В.И.Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт сәнгать
институтында дәвам итә. 1968 елда ул СССРның Рәссамнар берлегенә кабул
ителә.
Илдар Ханов – күпкырлы иҗади шәхес. 40 ел эшчәнлеге дәвамында ул
70 тән артык сын һәм монументаль-бизәлеш әсәре, йөздән артык картина
иҗат итә. Аның иң күркәм эшләре Россия музейларының, Татарстанның күп
шәһәрләрендәге урам һәм мәйданнарның бизәге.
Илдар Ханов иҗат юлының башы Чаллы шәһәре белән бәйле. Анда
1975 елда аның беренче сыны – «Ватан-ана», ә 1981–1991 елларда «Тормыш
агачы», «Уяну», «Эволюция» һәм «Саклаучы фәрештә» монументаль
композицияләре урнаштырыла. 1993 елда Чаллыда И.Хановның беренче
шәхси күргәзмәсе ачыла.
И.Ханов күп сәяхәт иткән, Көнчыгыш сәнгатен, буддизм, йога
фәлсәфәсен, тибет һәм кытай медицинасын өйрәнгән. 1994 елда ул Иске
Аракчинода гаҗәеп корылма – Галәм гыйбадәтханәсен төзи башлый. Үзе аны
«барлык диннәрнең архитектур символы» дип атый. Күпләр И.Хановның
Галәм гыйбадәтханәсен Татарстанның дини толерантлык һәм мәдәни
күптөрлелеге билгесе буларак кабул итә.
1994 елда И Хановка «Татарстан Республикасының атказанган сәнгать
эшлеклесе» дигән мактаулы исем бирелә, ә 2010 елда Татарстан
Республикасының шәһәр һәм районнарындагы сыннары һәм монументальдекоратив композицияләр сериясе өчен аңа Татарстанның Г.Тукай
исемендәге Дәүләт премиясе тапшырыла.
Илдар Мәнсәви улы Ханов 2013 елның 9 февралендә вафат була.
Известный художник, архитектор, скульптор Ильдар Мансавеевич
Ханов родился 3 ноября 1940 г. в поселке Старое Аракчино города Казани.
Его детство пришлось на тяжелые военные годы.
И.Ханов поступает учиться в Казанское художественное училище. По
окончании в 1960 г. училища он продолжает профессиональное образование
в Московском государственном художественном институте им.
В.И.Сурикова. В 1968 г. его принимают в Союз художников СССР.
И.Ханов является многогранной творческой личностью. За 40 лет своей
деятельности он создает более 70 скульптурных и монументально-
декоративных произведений, пишет сотни картин. Его лучшие работы
украшают музеи России и улицы и площади многих городов Татарстана.
Начало творческой деятельности И.Ханова связано с городом
Набережные Челны. В 1975 г. здесь была установлена первая его скульптура
«Родина-мать», в 1981–1991 гг. – монументальные композиции «Древо
жизни», «Пробуждение», «Эволюция» и «Ангел-хранитель». В 1993 г. в
Набережных Челнах была организована первая персональная выставка
И.Ханова.
В поисках знаний И.Ханов много путешествует. Он изучает искусство
восточных стран, буддизм, йогу, тибетскую и китайскую медицину.
В 1994 г. в Старом Аракчино начинает строительство уникального
сооружения – Вселенского храма, который по праву назвал «архитектурным
символом всех религий». Храм всех религий И.Ханова стал символом
конфессиональной толерантности и культурного многообразия Республики
Татарстан.
В 1994 г. И.Ханову присуждается почетное звание заслуженного
деятеля искусств Республики Татарстан, в 2010 г. вручается Государственная
премия Татарстана им. Г.Тукая за серию скульптурных, монументальнодекоративных композиций в городах, районах республики.
И.М.Ханов умер 9 февраля 2013 г.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Ханов И. «Кешелек» куркыныч астында /әңгәмәдәш Ф.Гыймадов
//Шәһри Казан. – 2011. – 10 нояб. – Б. 5.
Ханов И. Аракчиноның күккә ашуы /әңгәмәдәш Р.Низами //Шәһри
Казан. – 2011. – 4 нояб. – Б. 8.
Шаһиева Р. Яңарыш рәссамы /Р.Шаһиева //Ватаным Татарстан. – 2010.
– 23 апр.
Кривошеева Т. Илдар Ханов иҗаты: традицияләр һәм новаторлык
/Т.Кривошеева //Шәһри Казан. – 2010. – 9 апр.
Мамаков Н. Илдар Хановның «шигърият агачы» /Н.Мамаков //Мәд.
җомга. – 2009. – 17 апр. – Б. 11.
Фәизова Р. Марафон дистанциясендәге сынчы /Р.Фәизова //Шәһри
Казан. – 2011. – 21 апр. – Б. 8.
Фәизова Р. Гөмбәзле йортта ниләр бар? /Р.Фәизова //Шәһри Казан. –
2010. – 7 дек. – Б. 3.
Кариева Л. Тирән тамырлар /Л.Кариева //Мәд. җомга. – 2010. – 2 апр. –
Б. 12.
* *
*
Ханов М. «Древо жизни» Ильдара Ханова: монументальная
скульптура, живопись, графика, архитектура, поэзия /М.Ханов; [предисл.
Р.Султановой]. – Казань: Идел-Пресс, 2000. – 111 с.
Ханов И. Пожизненный пост Ильдара Ханова /беседовал Г.Селектор
//Идель. – 2002. – № 2. – С. 50-54.
Галеева Ф.М. Брат мой был не от мира сего... /записала
З.Нигматуллина //Респ. Татарстан. – 2014. – 2 окт. – С. 16.
Валиуллин Ф. Дерзкий талант /Ф.Валиуллин //Казань. – 2008. – № 7. –
С. 129-132.
Зайнуллина Г. Титан из Старого Аракчино /Г.Зайнуллина //Респ.
Татарстан. – 2008. – 21 марта.
Нигматуллина Ю. Мир глазами Ильдара Ханова /Ю.Нигматуллина
//Казань. – 2008. – № 7. – С. 119-124.
30 ноябрь
30 ноября
Һидаят Солтанов
Хидаят Султанов
1915–2009
Тууына 100 ел
100 лет со дня рождения
Күренекле драма артисты Һидаят Идиатулла улы Солтанов 1915 елның
30 ноябрендә Сембер губернасы Буа өязе (хәзер Татарстан Республикасының
Чүпрәле районы) Татар Убие авылында туа. 1930 елда аларның гаиләсе
Бакуга китә. 1934 елда Һ.Солтанов Казанга килә һәм Татар театр
техникумына укырга керә. 1937 елда техникумны тәмамлаганнан соң,
Ташкент татар театрында, 1940 елда Башкортстан АССРның Яңавыл татар
театрында артист булып эшли.
Һ.Солтанов Бөек Ватан сугышында катнаша. Фронтта күрсәткән
батырлыклары өчен 1 нче һәм 2 нче дәрәҗә Ватан сугышы орденнары һәм
медальләр белән бүләкләнә.
1947 елдан Һ.Солтанов Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия
театры артисты. Ярты гасыр дәвамында татар театр сәнгатенә тугры хезмәт
итеп, ул татар, рус һәм чит ил классикасы спектакльләрендә йөздән артык
образ тудыра. Һ.Солтанов күп планлы үзенчәлекле актёр, аның рольләре
гадилеге, сәхнәдәге табигыйлеге һәм тышкы формасының төгәлләге белән
аерылып тора. М.Фәйзинең «Галиябану» спектаклендә Исмәгыйль,
Н.Исәнбәтнең «Миркәй белән Айсылу»ында Гыйният, К.Тинчуринның
«Зәңгәр шәл»ендә Җиһанша, Б.Горбатовның «Бер төн»ендә Богатырев,
К.Симоновның «Көннәр һәм төннәр»ендә Бабченко, Ф.Шиллерның «Мәкер
һәм мәхәббәт»ендә Вурм, У.Шекспирның «Король Лир»ында Эдмунд,
Т.Миңнуллинның «Монда тудык, монда үстек» спектаклендә Газизов,
«Әлдермештән Әлмәндәр»ендә Евстигней образлары аның иҗат
биографиясендә генә түгел, татар театр сәнгате тарихында күренекле урын
алган гүзәл образлар булып тора.
1972 елда аңа ТАССРның халык артисты дигән мактаулы исем бирелә.
Һ.Солтанов озак еллар Сәетгалиев исемендәге мәдәният сарае халык
театрының сәнгать җитәкчесе вазыйфаларын башкарып, аны республиканың
иң абруйлы үзешчән сәнгать коллективы дәрәҗәсенә күтәрә.
Һ.Солтанов 2009 елның 9 ноябрендә вафат була.
Видный драматический актёр Хидаят Идиатуллович Султанов родился
30 ноября 1915 г. в деревне Татарский Убей Буинского уезда Симбирской
губернии (ныне Дрожжановский район Республики Татарстан). В 1930 г.
семья переезжает в город Баку. В 1934 г. Хидаят приезжает в Казань и
поступает учиться в Татарский театральный техникум. С 1937 г., после
окончания техникума, работает в Ташкентском татарском театре, с 1940 г. – в
Янаульском татарском театре Башкирской АССР.
Х.Султанов участвует в Великой Отечественной войне. За героизм на
фронте награждается орденами Отечественной войны 1-й и 2-й степеней и
медалями.
С 1947 г. Х.Султанов – актёр Татарского государственного
академического театра им. Г.Камала.
Верно прослужив татарскому театральному искусству в течение
полувека, он создает более ста образов в спектаклях татарских, русских и
зарубежных классиков. Х.Султанов многоплановый, характерный актёр, его
роли отличаются простотой, органичностью сценического существования и
точностью внешней формы. Среди наиболее крупных ролей – Исмагил в
спектакле «Галиябану» М.Файзи, Гиният в «Миркай и Айсылу» Н.Исанбета,
Зиганша в «Голубой шали» К.Тинчурина, Богатырев в «Одной ночи»
Б.Горбатова, Бабченко в спектакле «Дни и ночи» К.Симонова, Вурм в
спектакле «Коварство и любовь» Ф.Шиллера, Эдмунд в «Короле Лире»
У.Шекспира, Газизов в спектакле «Здесь родились, здесь возмужали» и
Евстигней в «Альмандаре из деревни Альдермеш» Т.Миннуллина – образы,
занимающие видное место не только в его творческой биографии, но и в
истории всего татарского театрального искусства.
Х.Султанов долгие годы исполняет должность художественного
руководителя народного театра Дворца культуры им. Саидгалиева в г.
Казани, признанного одним из самых авторитетных самодеятельных
коллективов в республике.
В 1972 г. Х.Султанову присвоено почетное звание народного артиста
ТАССР.
Х.Султанов умер 9 ноября 2009 г.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
Кумысников Х. Хидаят Султанов: документальная повесть
/Х.Кумысников. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1995. – 127 с.: ил.
Кумысников Х. Султанов Хидоят Идиатуллович /Х.Кумысников
//Народные артисты. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1980. – С. 297-302.
Даутова Р. Служитель верный Мельпомены /Р.Даутова //Веч. Казань. –
1995. – 24 нояб.
Игламов Р. Преодоление /Р.Игламов //Сов. Татария. – 1985. – 15 дек.
*
*
*
Илялова И. Г.Камал театры артистлары = Артисты театра им.
Г.Камала: биогр. белешмәлек. – Тулылан. 2 - нче басма /И.Илялова. – Казан:
Татар. кит. нәшр., 2005. – Б. 137-138.
Солтанов Һ. Җиде ел ул, җиде көн генә түгел /Һ.Солтанов //Ватаным
Татарстан. – 2000. – 3 май.
Мөхибуллин Н. Сәхнәдән – фронтка... /Н.Мөхибуллин //Казан утлары.
– 2009. – № 8. – Б. 151-155.
Мөхибуллин Н. Гасыр кичкән Дәрвиш юлы /Н.Мөхибуллин //Мәд.
җомга. – 2005. – 6 май. – Б. 15.
Хәбибуллина Л. Ходай бүләге – Әлмәндәр гомере /Л.Хәбибуллина
//Шәһри Казан. – 2005. – 2 дек.
Хөсәенов Ә. Катлаулы ул бәхет юлы /Ә.Хөсәенов //Мәд. җомга. – 1998.
– 30 окт. – Б. 18.
Күңел дәфтәре битләреннән //Ватаным Татарстан. – 1995. – 29 нояб.
Фазылҗан Р. Абый /Р.Фазылҗан //Шәһри Казан. – 2010. – 24 дек.
20 декабрь
20 декабря
Петр Тихонович Сперанский
1890–1964
Тууына 125 ел
125 лет со дня рождения
Театр рәссамы, монументалист, архитектор Петр Тихонович
Сперанский (чын фамилиясе Сенников) 1890 елның 20 декабрендә Казан
шәһәрендә Казан промышленность училищесы укытучысы гаиләсендә туа.
1908–1914 елларда ул Казан сәнгать училищесында укый. «Сәйяр»
труппасында ( 1915–1917) һәм Шәһәр театрында рәссам булып эшли.
1920–1923 елларда П.Сперанский Казан сәнгать-техника институтында
укый һәм архитектор дәрәҗәсен ала. 1922–1944 елларда ул Г.Камал
исемендәге Татар дәүләт академия театрының, 1938–1940 елларда
Мәскәүдәге Бөтенсоюз авыл хуҗалыгы күргәзмәсендә «Татарстан АССР»
павильонының, 1939–1964 елларда Татар опера һәм балет театрының баш
рәссамы булып эшли.
П.Т.Сперанский укытучылык эшчәнлеге белән дә шөгыльләнә: 1930–
1942 елларда Казан коммуналь төзелеш инженерлары институтында, 1943–
1964 елларда Казан сәнгать училищесында укыта.
П.Т.Сперанский – республикада совет театр декорацияләре сәнгатенә
нигез салучыларның һәм осталарның берсе. «Сәйяр» труппасында һәм Татар
академия театрында татар, рус, чит ил авторларының әсәрләре буенча
куелган дистәләрчә драма спектакльләрен бизи. Ул, якты иҗади шәхес
буларак, спектакльләрнең хис атмосферасына аваздаш декорацияләр ясый,
узган чорларның архитектур, мәдәни һәм көнкүреш үзенчәлекләрен тудыра.
Татар халкының тарихын, сәнгатен һәм музыкасын тирән белү
рәссамга милли опера һәм балетларга истә калырлык декорацияләр
тудырырга мөмкинчелек бирә.
1920 нче еллар башыннан П.Т.Сперанский Казанда монументаль
пропаганда эшчәнлегенә кереп китә, М.Вахитов һәйкәленең, Арча
кырындагы туганнар каберлегенең, «Динамо» һәм «Трудовые резервы»
стадионнарының проектларын тудыра.
П.Т.Сперанский – Кавказ, Кырым, Идел ярлары, Казан күренешләре
ясалган лирик пейзажлар һәм «Татар халык орнаменты» (1948, 1953)
альбомы авторы.
П.Т.Сперанский республика, зона, бөтенсоюз күргәзмәләрендә
катнаша. Аның әсәрләре А.А.Бахрушев исемендәге Үзәк театр музеенда, ТР
Милли музеенда, ТР Дәүләт Сынлы сәнгать музеенда һ.б. саклана.
П.Т.Сперанскийга 1940 елда ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе,
1945 елда РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе, 1949 елда ТАССРның
халык рәссамы дигән мактаулы исемнәр бирелә.
П.Т.Сперанский 1964 елның 13 декабрендә вафат була.
Театральный художник, монументалист, архитектор Петр Тихонович
Сперанский (настоящая фамилия Сенников) родился 20 декабря 1890 г. в
Казани, в семье учителя Казанского промышленного училища.
В 1908–1914 годах он учится в Казанском художественном училище.
Работает художником в труппе «Сайяр» (1915–1917) и Городском театре.
В 1920–1923 годах П.Сперанский учится в Казанском художественнотехническом институте и получает звание архитектора. В 1922–1944 годах он
– главный художник Татарского государственного академического театра им.
Г.Камала, в 1938–1940 годах – павильона «Татарская АССР» на Всесоюзной
сельскохозяйственной выставке в Москве, в 1939–1964 годах – Татарского
театра оперы и балета.
П.Т. Сперанский ведет и преподавательскую деятельность: в 1930–1942
гг. – в Казанском институте инженеров коммунального строительства, в
1943–1964 годах – в Казанском художественном училище.
П.Т.Сперанский – один из основоположников и мастеров советского
театрально-декорационного искусства в республике. В труппе «Сайяр» и
Татарском академическом театре оформляет десятки драматических
спектаклей по произведениям татарских, русских и зарубежных авторов. Он
обладает яркой творческой индивидульностью, создаёт декорации,
созвучные эмоциональной атмосфере спектаклей, воссоздает архитектуру,
культуру и быт ушедших эпох.
Глубокое знание истории, искусства и музыки татарского народа
позволяют художнику создавать красочные и запоминающиеся декорации к
национальным операм и балетам.
С начала 1920-х годов П.Т.Сперанский включается в работу по
монументальной пропаганде создает проекты памятника М.Вахитову,
братской могилы на Арском поле, стадионов «Динамо» и «Трудовые
резервы» и др.
П.Т.Сперанский – автор лирических пейзажей с видами Кавказа,
Крыма, волжских берегов, Казани, автор альбома «Татарский народный
орнамент» (1948, 1953).
П.Т.Сперанский – участник республиканских, зональных, всесоюзных
выставок. Его произведения предоставлены в Центральном театральном
музее им. А.А.Бахрушева, Национальном музее РТ, Государственном музее
изобразительных искусств РТ и др.
П.Т.Сперанскому присуждены почетные звания: в 1940 г. –
заслуженного деятеля искусств Татарской АССР, в 1945 г. – заслуженного
деятеля искусств РСФСР, в 1949 г. – народного художника Татарской АССР.
П.Т.Сперанский умер 13 декабря 1964 г.
Укырга тәкъдим итәбез:
Советуем прочитать:
П.Т.Сперанский, Л.Л.Сперанская-Штейн. От эскиза к спектаклю:
альбом-каталог /[авт. сост. Л.Н.Донина]. – Казань: Татар. кн. изд-во, 2010. –
464 с.: ил.
Червонная С.М. Художники Советской Татарии: (мастера
изобразительного искусства Союза художников ТАССР). – Казань: Татар. кн.
изд-во, 1984. – 464 с. – Сперанский Петр Тихонович. – С. 301-306.
Ильина М. Его ценили Маяковский и Адель Кутуй /М.Ильина,
А.Кузнецов //Веч. Казань. – 1995. – 2 мая.
Цой В. Служение /В.Цой //Сов. Татария. – 1990. – 6 февр.
*
*
*
Рәхмәтуллина Н. Онытырга хакыбыз юк /Н.Рәхмәтуллина //Мәд.
җомга. – 2010. – 12 март. – Б. 24.
Галиуллина М. Алар беренчеләр иде /М.Галиуллина //Мәд. җомга. –
2011. – 21 окт. – Б. 12.
Солтанова Р. Сәхнә күрке – бизәлеш /Р.Солтанова //Мәд. җомга. – 2006.
– 22 дек. – Б. 12.
Гыйззәтуллин Р. Сәхнә рәссамы /Р.Гыйззәтуллин //Соц. Татарстан. –
1991. – 15 гыйнв.
Рәссамнар, язучылар, композиторлар
турында түбәндәге белешмәләрдән
укырга тәкъдим итәбез:
О художниках, писателях, композиторах
советуем прочитать в следующих
справочниках:
Татар энциклопедия сүзлеге. – Казан: ТР ФАнең Татар энцикл. ин-ты,
2002. – 830 б.: ил.
Татар энциклопедиясе: 6 томда. – Казан: ТР ФАнең Татар энцикл. инты, 2008.
Т.1: А-В. – 720 б.
Т.2: Г-Й. – 656 б.
Т.3: К-Л. – 716 б.
Татарский энциклопедический словарь /гл. ред. М.Х.Хасанов. – Казань:
Ин-т Татар. энцикл. АН РТ, 1999. – 703 с.: ил.
Татарская энциклопедия: в 6 т. / гл. ред. М.Х.Хасанов.; отв. ред.
Г.С.Сабирзянов. – Казань: Ин-т Татар. энцикл. АН РТ, 2005.
Т.1: А-В. – 672 с.
Т.4: М-П. – 768 с.
Т.2: Г-Й. – 656 с.
Т.5: Р-Т. – 736 с.
Т.3: К-Л. – 664 с.
Әдипләребез: биобиблиогр. белешмәлек: 2 томда /[төз. Р.Н.Даутов,
Р.Ф.Рахмани]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2009.
Т.1: А-К. – 751 б.
Т.2: Л-Я. – 735 б.
Даутов Р.Н. Балачак әдипләре: биобиблиогр. белешмәлек = Писатели
нашего детства: биобиблиогр. справочник. – Казан: Мәгариф, 2002.
Беренче китап = Первая книга. – 2002. – 223 б.
Икенче китап = Вторая книга. – 2004. – 286 б.
Өченче китап = Третья книга. – 2005. – 335 б.
Дүртенче китап = Четвертая книга. – 2008. – 255 б.
Даутов Р.Н. Совет Татарстаны язучылары: биобиблиогр. белешмә
/Р.Н.Даутов, Н.Б.Нуруллина. – Казан: Татар. китап нәшр., 1986. – 639 б.
Гиниятуллина А. Писатели Советского Татарстана: биобиблиогр.
справочник. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1970. – 512 с.
Татарстан язучылары – әдәби премия лауреатлары = Писатели
Татарстана – лауреаты литературных премий /[төз. һәм кереш сүз авт.
Д.И.Фәйзуллина]. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2011. – 287 б.
Червонная С.М. Художники Советской Татарии: (мастера изобразит.
искусства Союза художников ТАССР). – Казань: Татар. кн. изд-во, 1984. –
464 с.: ил.
Союз художников Татарстана, региональное отделение ВТОО «Союз
художников России»: живопись, графика, скульптура, декоративно-
прикладное искусство, искусствоведение, монументальное искусство /авт.сост. М.Кузнецов. – Казань: [б.и.], [2008?]. – 363 с.
Композиторы Татарстана. – М.: Композитор, 2009. – 260 с.
Композиторы и музыковеды Советского Татарстана. – Казань: Татар.
кн. изд-во, 1986. – 203 с.
Народные артисты: очерки /авт.-сост. И.Илялова – Казань: Татар. кн.
изд-во, 2011. – 391 с.
Кыскартылмалар исемлеге
Список сокращений
АҖ – Акционерлык җәмгыяте
ААҖ – Ачык Акционерлык җәмгыяте
АН – Академия наук
АО – Акционерное общество
им. – имени
КПСС – Коммунистическая партия Советского Союза
НПО – научно-производственное объединение
ОАО – Открытое акционерное общество
ПО – Производственное объединение
РТ – Республика Татарстан
РФ – Российская Федерация = Россия Федерациясе
РСФСР – Россия Социалистик Федератив Совет Республикасы =
Российская
Социалистическая
Федеративная
Советская
Республика
см. – смотри
СССР – Союз Советских Социалистических Республик
ССР – Советская Социалистическая Республика
ТАССР – Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы =
Татарская
Автономная
Советская
Социалистическая
Республика
ТССР
–
Татарстан
Совет
Социалистик
Республикасы
=
Татарская Советская Социалистическая Республика
ТР – Татарстан Республикасы
ЭЧТӘЛЕК
СОДЕРЖАНИЕ
Төзүчедән……………………………………………………
От составителя………………………………………………………
Истәлекле даталар һәм вакыйгалар…………………………
Памятные даты и события…………………………………
2015 елның көннәре һәм айлары төгәл
билгеләнмәгән юбилей даталары….………………………
Юбилейные даты 2015 года с неустановленным
числом и месяцем……………………………………………
Якташларыбыз – Советлар Союзы
Геройларының – 2015 елдагы юбилейлары……………………
Юбилеи Героев Советского Союза –
наших земляков – в 2015 году………………………………
Татарстан Республикасының Мнллн китапханәсе
Нацнональная библиотека Республнки Татарстан....................
Дмитрий Иванович Стахеев......................…………………………
Илһам Шакиров
Ильгам Шакиров........................................................................
А.М.Горькийның әдәби-мемориаль музее
Литературно-мемориальный музей А.М.Горького............................
Галия Гафиятуллина
Галия Гафиатуллина.....................……………………………………
Усман Гафият улы Әлмиев
Усман Гафьятович Альмеев.................................................................
Шакир Мөхәммәдев
Шакир Мухаммадов .........................................................................
Әбрар Кәримуллин
Абрар Каримуллин ....................................................................
Гали Халит....................…………………………………….............
Альберт Семёнович Леман ...……………………………...........
Дамир Рәүф улы Шәрәветдинов
Дамир Рауфович Шарафутдинов…………………………….....
Рәхилә Хәйдәр кызы Мифтахова
Рахиля Хайдаровна Мифтахова..……………………………....
Афзал Мөхетдин улы Таһиров
Афзал Мухитдинович Тагиров…………………………………
Илдар Мәнсәви улы Ханов
Ильдар Мансавеевич Ханов................…………………….........
Һидаят Солтанов
Хидаят Султанов..……………………………..........................
Петр Тихонович Сперанский..............................................………..
Рәссамнар, язучылар, композиторлар турында белешмәлекләр
Справочники о художниках, писателях, композиторах………………
Исемнәр күрсәткече
Именной указатель………………………………………………………
Учреждениеләр һәм оешмалар атамалары күрсәткече
Указатель названий учреждений и организаций…………………….
Кыскартылмалар исемлеге
Список сокращений........................................................................
ТАТАРСТАН:
КАЛЕНДАРЬ ЗНАМЕНАТЕЛЬНЫХ
И ПАМЯТНЫХ ДАТ. 2015
На татарском и русском языках
Компьютерда җыю
Компьютерда битләргә салу
Техник мөхәррире
Тышлык рәссамы
Г.З.Закирова
И.И.Габидуллин
Х.Ш.Вәлитов
И.М.Хөснимәрданов
Басарга кул куелды 23.11.2014. Форматы 1/16.
Тиражы 200 данә. Заказ № 287.
Татарстан Республикасы Милли китапханәсе
«Милли китап» нәшрияты
420011, Казан шәһәре, Кремль ур., 33
Подписано в печать 23.11.2014. Формат 1/16.
Тираж 200 экз. Заказ № 287.
Национальная библиотека Республики Татарстан
Издательство «Милли китап»
420011, г.Казань, ул. Кремлевская, 33
Татарстан Республикасы Милли китапханәсенең
күбәйтү техникасы бүлекчәсендә басылды.
420111, Казан шәһәре, Кремль ур., 33
Отпечатано в секторе множительной техники
Национальной библиотеки Республики Татарстан.
420111. г. Казань, ул. Кремлевская, 33
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа