close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

Главное управление архитектуры и градостроительства;pdf

код для вставкиСкачать
АԤСНЫ АҬҴААРАДЫРРАҚӘА РАКАДЕМИА
Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аҧсуаҭҵааратә институт
АԤСНЫ АҬҴААРАДЫРРАҚӘА РАКАДЕМИА
Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт
АԤСУА ФОЛЬКЛОР
Ҩ-ШӘҞӘЫКНЫ
Ианиҵеит,
акьыԥхь иазирхиеит,
аԥхьажәеи азгәаҭақәеи ациҵеит
В.А. Кәаӷәаниа
АИ
А ҟ ә а ­– 2 0 1 3
ЖӘЛАР РПОЕЗИА
АКТӘИ АШӘҞӘЫ
АИ
А ҟ ә а ­– 2 0 1 3
Аҭҵаарадырратә редақтор: академик Ш.Хь. Салаҟаиа
Ахҳәаа рҩит: афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидатцәа
А.Е. Ашәба, Ц.С. Габниа
В.А. Кәаӷәаниа.
Аԥсуа фольклор. Актәи ашәҟәы: Аҟәа, – 2013. – 296 д. + 12 д. асахь.
«Аԥсуа фольклор» актәи ашәҟәы еиднакылоит аҵарауаҩ-афольклорҭҵааҩ В.А. Кәаӷәаниа Аԥсны еиуеиԥшым акәакьқәа рҿы 1977 шықәса
инаркны иахьа уажәраанӡа ақьаад ианиҵаз аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә поезиа
аматериалқәа раӷьырак. Араҟа икьыԥхьуп ашәақәа, аныҳәаҿақәа, аҵәуарақәа,
ажәаԥҟақәа, аҭәҳәақәа уҳәа – шамахамзар, жәлар рпоезиа иатәышьҭроу
ажанрқәа зегьы. Атекстқәа паспортла еиқәыршәоуп, аҭҵаарадырратә комментариақәагь рыцуп.
Ашәҟәы рызкуп афольклорҭҵааҩцәа, афилологиатә факультет астудентцәа, иара убас аԥсуа жәлар рдоуҳатә культура иазҿлымҳау аԥхьаҩцәа
зегьы.
© Аԥсуаҭҵааратә институт, 2013
© В.А. Кәаӷәаниа, 2013
ЖӘЛАР РДОУҲАТӘ ХЬЫРШӘЫГӘҚӘА
А
ԥсуаа рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа реизгара сшалагаз, афольклорҭҵаарадыррахь сымҩахыҵра шыҟалаз, сымҩахыҵра зыбзоурахаз, анаҩсан уаҟатәи сыхандеираҿы агәацԥыҳәара сызҭоз,
иагьсыҵгәоз аҵарауаа рыӡбахә ала салагар, иҳақуп сгәахәуеит. Ауаҩы
иԥсҭазаара­ҿы, еиҳарак ишьақәгылара аамҭазы, акырӡа аҵанакуеит
«амҩан» дзықәшәаз, маакырас иоуз, уиаамышьҭахь мҩанызаҩцәасгьы
изыҟалаз ауаа рыуаҩра, рхаҭара зеиԥшроу.
Сышколтә ԥсҭазаараан, жәа-класск рҿы сантәаз, 1976 шықәсазы,
сара насыԥс исоуит Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла имҩаԥнагоз
Ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа рсеминар алахәхара. Ари аусмҩаԥгатә иацыз абзиарақәа жәпакы инарҷыданы, хра злоу ак акәны иҟалеит уи
иалахәыз, ааскьа акалам шьҭызхыз рԥыси ҭыԥҳаи ирзеиҿкааз – Аԥсны
жәлар рпоет Баграт Шьынқәба иԥылара. Иахьеиԥш исгәалашәоит уи
амш. Лабҿаба исымбацыз, нцәахәык исзиҩызаз Б.У. Шьынқәба иажәа
рацәамызт усҟан, аха, амҳәыр еиԥш, схаҿы иҭашәны иаанхеит аҿар
иаҳзыҟаиҵоз абжьгарақәа рлеитмотив хада: «шәаԥхьала ирацәаны…»,
«шәрыԥхьала ажәлар рҳәамҭақәа, рлакәқәа…», «шәырзыӡырҩла,
ианышәҵала аҿаԥыцтә рҿиамҭақәа…».
Ажәлар рҳәамҭақәа, ҷыдала алакәқәа, рыԥхьара еснагь бзиа избон,
аха, аиаша сҳәарами, усҟан лакәҳәаҩык, жәабжьҳәаҩык идтәалара,
изыӡырҩра иацыз адоуҳамч «алаҭхаџьра» қәашьс исмоуцызт, рацәак
еилкаангьы исымамызт иҳәанҳәаху арҿиамҭа ԥсыс иахоу, нҵашьас иамоу. Сара сышмаҷыз ақыҭа саҟәыгашәа сыҟан – аҵара сҵон Аҟәатәи
ашкол-интернат аҿы. Ҵоуп, убасҟан, аа-класск рҟны сантәаз, ахимиа арҵаҩы З.Е. Зыхә-ԥҳа лыԥшәма ҵарауаҩ (ашьҭахь излеилкаахаз ала, афольклорҭҵааҩ А.А. Аншба) иабжьгарала иҳадылҵахьан
анкетақәа рыла аԥсуаа рҿаԥыцтә ҳәамҭақәа, еиҳарак, изласгәалашәо
ала, ашәарыцара иадҳәалоу аетнографиатә материалқәа ранҵара. Урҭ
раԥхьатәи аҽазышәарақәа, Б.У. Шьынқәба иԥылара иснаҭаз аныррагь
убрахь иналаҵаны, лыҵшәа дук роуит ҳәа сызшәаҳәом, аха убри инар-
6
В. Кәаӷәаниа
кны амҩаду ашҟа укылызго амҩахәасҭа сахьԥшуа салагеит. Ашьҭахь
Аҟәатәи аҳәынҭқарратә рҵаҩратә институт (1979 шықәса раахыс
– Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет) санҭала ауп гәыла-ԥсыла
жәлар ражәарҿиара санамадаха, аҭҵаарадырра сҽанагәыласхала.
Абраҟагьы схабыхацрақәа иргәашьамххеит заамсҭашәареи здырреи
еилаӡҩоз ҩыџьа аҵарауаа нагақәа – афольклор амаҭәар исзаԥхьоз
С.Л. Зыхәбеи Д.И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи алитературеи, аҭоурыхи
Аԥснытәи ринститут (1994 шықәса раахыс – Аԥсны Аҭҵаарадыррақәа
ракадемиа иатәу, Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт)
аҵарауаҩ-маӡаныҟәгаҩс иҟаз, иналукааша аԥсуа фольклорҭҵааҩ
Ш.Хь. Салаҟаиеи. Абарҭ аҵарауаа рымеидала сара исразҟхеит, ауниверситет саналга аамышьҭахь, Москва иҟоу Адунеитә литература аинститут хықәкылатәи (целевая) аспирантура афольклорҭҵаара
азанааҭ ала аҭалара, напхгаҩысгьы дсоуеит афилологиатә дунеи
аҟны зыхьӡ нагоу аҵарауаҩ, Урыстәыла Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа
алахәыла-корреспондент В.М. Гацак. Иаахҵәаны иуҳәозар, абарҭ ауаа
лашақәа хҩык, сызхылҵыз раамышьҭахь аԥсҭазаараҿы зегь реиҳа
рџьабаа сыдуп, иахьа акыр салаҟаӡазар, аҭҵаарадырраҿы акык-ҩбак
сылшақәахьазар, зегь раԥхьагь изџьысшьо дара роуп.
***
Аԥсуаа рдоуҳатә культура аҟәыҵәақәа рахьтә иналукааша аҭыԥ
ааннакылоит зқьышықәсала аҿиара иаҿыз, ажәлар рыԥсҭазаареи
рдунеихәаԥшышьеи инарҵаулан изныԥшуа, жанртә еилазаашьала акыр ибеиоу афольклор. Аԥхьанатә ҳажәлар аҩыратә традициа –
аԥсышәала аҩра, аԥхьара, ашәҟәҭыжьра – излаҟәыҭхаз ала, уамаамҭа
дара ҿахәҳәагас, гәҭыхаҳәагас ирымаз ҿырҳәалатәи алитература – рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа ракәын: ашәақәа, алакәқәа, аҳәамҭақәа,
амифқәа, алегендақәа уҳәа рхәыцреи ргәазыҳәарақәеи ирылҵшәоу
апоезиатә, апрозатә рҿиамҭақәа. Аҩыратә традициа аҟамзаара
иахҟьаноуп наџьнатә аахыс аԥсуаа рабиԥарақәа хәы змам доуҳатә малны ҳәанҳәахла инеимда-ааимдо иааргоз рҿаԥыцтә баҟақәа ранҵареи
ркьыԥхьреи аганахьала алахьынҵа бзиа зырмоуз.
Абраҟа иахәҭаны исыԥхьаӡоит, инарҭбаан акәымзаргьы, аԥсуаа
рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа реизгареи ркьыԥхьреи аҭоурых ашьклаԥшра.
Уи аҭоурых иазхьаԥштәуп академик Шь.Хь. Салаҟаиа ҳфольклор зегьы ааизакны аиреи аҿиареи рганахьала иаликаауа х-периодк ҳхаҿы
иааганы: 1) ареволиуциа ҟалаанӡатәи (XIX ашәышықәса аҩбатәи
азбжа инаркны XX ашәышықәса алагамҭанӡа); 2) асовет аамҭазтәи
(иаҳхысыз ашәышықәса 20-тәи ашықәсқәа инадыркны 60-тәи
Жәлар рдоуҳатә хьыршәыгәқәа
7
ашықәсқәа ралагамҭанӡа; 3) ҳаамҭазтәи (60-тәи ашықәсқәа инадыркны иахьауажәраанӡа) [Салаҟаиа, 2000, ад. 129].
Ареволиуциа ҟалаанӡатәи апериод аан иҟаҵан раԥхьатәи ашьаҿақәа
аԥсуа фольклор аизгареи ахцәажәареи рганахьала. Ари аус усҟан
уарла-шәарла акәын ишымҩаԥыргоз, бжеиҳан хықәкыла афольклор
иадҳәаламыз, еицырдыруа атәылаҿацәҭҵааҩцәа, аруаа, ажәытәра
азҿлымҳацәа (С.Ҭ. Ажәанба, А. Иоакимов, А. Введенски, Г. Кәырцикиӡе,
В. Ӷарҵкьиа. Ф. Лукианов, К. Д. Маҷавариани, Д.И. Гәлиа, П.Г. Ҷараиа,
И.И. Гәлиа, Н.М. Альбов уб. егь.).
XIX ашәышықәса аҩбатәи азыбжа алагамҭазы Қарҭ иҭыҵуаз
агазеҭ «Кавказ» адаҟьақәа ирнылеит раԥхьатәи аԥсуа етнографатәылаҿацәҭҵааҩ Салуман Ҭемрыҟәа-иԥа Ажәанба иусумҭа «Аԥсуа
мифологиеи Аԥсны иқәынхо рынцәахаҵаратә ҵасқәеи рқьабзқәеи»
[Ажәанба, 1855; Ажәанба, 1982, ад. 31-42]. Аетнографиатә материалқәа
рыхцәажәара инаваргыланы С.Ҭ. Ажәанба иусумҭаҟны ҿырԥштәы
ҳасабла иааигоит, дагьырзааҭгылоит аԥсуаа рқьабз-рҵас иамадоу, уаҩ
дзызҿлымҳахаша афольклортә текстқәагьы (ашәа «Ӡиуоу», «Аф рашәа»
ахәҭақәак). Ус анакәха, агха ҳахьуам ҳгәахәуеит, аԥсуаа рҿаԥыцтә
рҿиамҭақәа раԥхьаӡа, цыԥҵәахақәак раҳасабала акәзаргьы, ақьаад
ранҵара (бжеиҳан урысшәала) С.Ҭ. Ажәанба ила ихацыркхеит ҳәа
азгәаҳҭар*. Убри инаркны еиуеиԥшым акьыԥхьымҭақәа рҟны афольклор азҿлымҳацәа рымчала уарла-шәарла ицәырҵуа иалагеит аԥсуа
жәлар рҿаԥыцтә текстқәа (шәрыхәаԥш: [Ҷараиа, 1888; Маҷавариани,
1889; Альбов, 1893 уб. егь.]), иара убас урҭ еиуеиԥшым ақьабзқәа
рымадашьеи рынагӡашьеи акәамаҵамақәа ҳазхызтуа хра злоу
ретнографиатә нҵамҭақәа (шәрыхәаԥш: [Маҷавариани, 1884; Дирр,
1915; Марр, 1915 уб. егь.]).
Ареволиуциа ҟалаанӡатәи аԥсуа фольклор анҵара аҭоурых
ҳаналацәажәо, ҷыдала иӡбахә ҳәамзар ауам афольклор аизгареи
аҭҵаареи знапы рылакыз, иналукааша атәылаҿацәҭҵааҩ Николаи
Семион-иԥа Џьанашьиа. Автор ианҵамҭақәа аинтерес ду рыҵоуп,
избанда урҭ, џьоукы-џьоук усҟан ишыҟарҵалоз еиԥш, ҳәанҳәахла
Иагьџьашьатәым С.Ҭ. Ажәанба иусумҭа иагәылоу хәы змам аетнографиафольклортә материалқәа аӡәырҩы авторцәа зрыҿцаауа. Иаҳҳәозар, «Аԥсуаа
рынцәахаҵаратә ҵасқәа» захьӡу А. Введенски истатиаҿы [Введенски, 1871] жәлар
рпоезиа атекстқәак ааигоит С.Ҭ. Ажәанба иусумҭа аҟынтәи. Убасҵәҟьа ҟаиҵоит
аҭоурыхҭҵааҩ Н.Ф. Дубровин иҭҵаамҭа «История войны и владычества русских
на Кавказе» аҟны: Аԥсни аԥсуааи ирызку ахәҭаҿы, ажәлар рҿаԥыцтә поезиа
дазааҭгыло, ԥсахрада ишиашоу иааигоит С.Ҭ. Ажәанба истатиа иану ашәа «Ӡиуауа»
атекст [Дубровин, 1871, ад. 21].
*
8
В. Кәаӷәаниа
акәымкәа, аԥсшәа здыруаны аԥсуаа ретнографиатә бзазара хаҭала избаз, рфольклортә материалқәа хаҭала ианызҵаз, раԥхьатәи аҵарауаа
(С.Ҭ. Ажәанба иаамышьҭахь) дреиуоуп. Насгьы иҳәатәуп, усҟантәи
аамҭазы иара иаҟара афольклортә материалқәа, еиҳарак ақьабзтә поезиа еиуоу, бжеиҳан ԥыҵәҵәа-ԥыҵәҵәа акәзаргьы, ианызҵаз, анаҩсан
зхы иазырхәаз ихьӡ аҳәара уадаҩуп.
Ареволиуциа ҟалаанӡа аԥсуаа рбызшәеи, рҭоурыхи, рфольклори рганахьала азҿлымҳара ду ааирԥшуан абызшәаҭҵааҩы, академик
Николаи Иаков-иԥа Марр. 1913 шықәсазы аԥсшәа аҵаразы Аԥсны
даныҟаз, аԥсуа фольклор анҵара хықәкыс иҟаҵаны, аҭыԥантәи аинтеллигенциа адԥхьаланы, иара еиҿикаауеит иҷыдоу ахеилак – Бзыԥтәи
акомитет. Уи алахәылацәа мҩақәҵагак ирзаҩызахеит ирзиҩыз астатиа «О записывании абхазских текстов» [Марр, 1930, ад. 131-150].
Ҵабыргыҵәҟьаны, Н. Марр иабжьгарала иҷыдоу ахеилак алахәылацәа
рымчала ианҵаны, Петербургҟа, аҵарауаҩ иахь, идәықәҵан аԥсуаа
рфольклор аматериалқәа жәпакы [Зыхәба, 1967, ад. 7]. Аматериалқәа,
акыраамҭа рышьҭамҭа ҳзымдыруа, Урыстәыла Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа Петербургтәи аҟәшаҿы ишьҭан. Урҭ 1963 шықәсазы иԥшааит,
аԥхьажәеи азгәаҭақәеи рыцҵаны хаз шәҟәны иҭижьит академик
С.Л. Зыхәба [Зыхәба, 1967]. Арҭ атекстқәа аҭҵаарадырра аганахьала
зыгәра гатәу, аԥсуа фольклор иреиӷьу заатәи анҵамҭақәа иреиуоуп,
иагьанҵоуп Аԥсны, Гәдоуҭа араион аҿы. Ҳәарас иаҭахузеи, зыӡбахә
ҳамоу атекстқәа паспортла еснагь ихаҭәаан иҟам, насгьы урҭ анырҳәози
иахьырҳәози уҳәа рынагӡашьа аформазы еилкаа дук ҳамам, аха, иага ус
акәзаргьы, ҳаамҭазтәи атекстологиа аҭахрақәа инарықәшәо ианҵоуп.
Абасала, ареволиуциа ҟалаанӡа, 1921 шықәсанӡа, аԥсуа фольклор
аизгара хықәкылатәи уснагӡатәыс ишьҭыхмызт, еиҳарак уи иазааԥсоз
атәылаҿацәҭҵааҩцәеи аентузиастцәеи ракәын.
Аԥсуаа рҿаԥыцтә поезиа хықәкыла анҵареи аҭҵаареи анаԥшьгаха
Асовет мчра анышьақәгыла аамышьҭахь ауп. Ари апериод (1921
шықәса инаркны 60-тәи ашықәсқәа рылагамҭанӡа) азы аҭҵаарадырра
иалагалан жәлар рҿаԥыцтә текстқәа маҷымкәа Д.И. Гәлиа, Н.С.
Џьанашьиа. К.К. Ковач, А.Н. Генко, А.К. Аҳашба, В.И. Кәыкәба уҳәа убас
егьырҭгьы ркьыԥхьымҭақәа ирыбзоураны.
1928 шықәсазы, аԥхын, СССР Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа ахьӡала
Аԥсныҟа даауеит иналукааша кавказҭҵааҩ Анатоли Нестор-иԥа Генко
(усҟан Санкт-Петербургтәи аҳәынҭқарратә университет адоцент) аԥсуа
бызшәеи афольклори ирыҵаркуа аматериалқәа реизгара хықәкыс
ишьҭыхны. Аҵарауаҩ иекспедициатә усура иадыԥхьалан СанктПетербург аҵара зҵоз аԥсуаа, иара истудентцәа А.К. Аҳашбеи В.И.
Жәлар рдоуҳатә хьыршәыгәқәа
9
Кәыкәбеи. Ари аекспедициа иабзоураны усҟан абжьыуааи абзыԥқәеи
рҿы ианҵан хәы змам афольклортә материалқәа. А.Н. Генко иекспедициа иалҵшәахаз афольклортә материалқәа шьардаамҭа рхабар уаҩы
изымдыруа иӡны иҟан, уимоу «тәым напқәак» рҿгьы инанагеит (уи
атәы инарҭбаан шәахәаԥш: [Џьапуа, 2001, ад. 4-17]). Урҭ иага ҟыбаӡыба
рыхҭысзаргьы, аҵыхәтәан Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт анапхгара рнапаҿы иҟалеит 1999 шықәсазы. Аҭҵаарадырратә
кәамаҵамарақәа зегьы ирхыжьны, аџьабаа ду рыдбаланы 2001
шықәсазы урҭ аматериалқәа «Аԥсуаа рфольклор заатәи анҵамҭақәа»
ҳәа хаз шәҟәны иҭижьит академик З.Џь. Џьапуа [АРЗА, 2001].
Аԥсуаа рҿаԥыцтә поезиа аизгара дазааԥсахьан ҳлитература
ашьаҭаркҩы Д.И. Гәлиа. Афольклортә материалқәа уи икьыԥхьуан
иара иҭижьуаз агазеҭ «Аԥсны» адаҟьақәа рҿы. 1939 шықәсазы Д.И.
Гәлиа еиқәиршәеит аҿаԥыцтә рҿиамҭақәа рышәҟәы. Уи иагәылалеит
ажәаԥҟақәеи ацуфарақәеи, 40 текст инареиҳаны аҭәҳәақәеи [Гәлиа,
1939, ад. 189-245].
«Аԥсуа жәлар рпоезиа» ахьӡны 1941 шықәсазы иҭыҵит аԥсуаа
рҿаԥыцтә поезиа раԥхьатәи аизга. Уи еиқәдыршәеит Д.И. Гәлиеи
Хә.С. Бӷажәбеи. Аизга иагәылалеит аԥсуаа рҿаԥыцтә поезиа еиуоу
атекстқәа 100 инархыҳәҳәо [АЖӘР, 1941]. Атекстқәа анырҵеит, аизга
аиқәыршәаҩцәа реиԥш, егьырҭ аҵарауаагьы. «Аԥсуа жәлар рпоезиа»
материал ҿыцла ихарҭәааны еиҭаҭижьит 1972 шықәсазы академик
Хә.С. Бӷажәба [АЖӘР, 1972].
Ашәҟәыҩҩреи аҳәынҭқарратә усуреи иҽырхаршәаланы аԥсуа
фольклор аизгара даҿын С.И. Ҷанбагьы. Иара ианҵамҭаны икьыԥхьуп
аԥсуаа рҿаԥыцтә поезиа атекстқәа жәба. Урҭ рахьтә «Зԥа заҵәы дыршьыз ан лмыткәма» (раԥхьаӡа икьыԥхьын агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь»
адаҟьақәа рҿы 1929 шықәсазы) – аԥсуаа рыԥсыжратә поезиа еиуоу
раԥхьатәи нҵамҭоуп [Ҷанба, 1986, ад. 409-412]. С.И. Ҷанба ишьҭикааз
аҿаԥыцтә рҿиамҭақәа акырынтә акырџьара акьыԥхь рбахьеит [АЖӘРР,
1992, № 140-142; 270-271, 246, 270-271, 298, 322; АЖӘРР, 1992, №№ 130,
177, 259 уб. иҵ.].
Аԥсуаа рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа реизгара иазааԥсахьан, ҳлитература
ашьаҭаркҩы Д.И. Гәлиеи ашәҟәыҩҩы С.И. Ҷанбеи инарҷыданы,
аҵарауаа С.Н. Џьанашьиа, Хә.С. Бӷажәба, Ш.Д. Инал-иԥа, К.С. Шьаҟрыл,
И.Е. Кортуа уб. аӡә.
Аԥсуа фольклор аизгареи, акьыԥхьреи, аҭҵаареи инарҭбааны инапы алакын иара убас асахьаркыратә ажәа азҟаза ду Баграт Уасил-иԥа
Шьынқәба. Иаҳхысыз ашәышықәса 40-тәи ашықәсқәа рзы, Аԥсны
ақыҭақәа дрылсны, ажәабжьҳәацәа рҟынтә уи ианиҵеит еиуеиԥшым
10
В. Кәаӷәаниа
ажанрқәа ирыҵаркуа афольклортә материалқәа рацәаны. 1959
шықәсазы иҭыҵуеит иара еиқәиршәаз аизга ду «Аԥсуа жәлар рпоезиа»
[АЖӘР, 1959]. Аизга еиднакылеит 20-50-тәи ашықәсқәа ирылагӡан
ианҵаз (архив аҿы ишьҭази уанӡа икьыԥхьзи) аԥсуаа рҿаԥыцтә поезиа
ажанрқәа зегьы ирыҵаркуа арҿиамҭақәа, аиқәыршәаҩ иматериалқәагь
убрахь инарылаҵаны. Ари ашәҟәы еиднакылаз аматериал абеиара
инаҷыданы, афольклорҭҵааҩцәа хра злоу ак акәны излахәаԥшра убриоуп – иагәылоу атекстқәа зегьы паспортла еиқәыршәоуп, аԥхьажәа
неиҵыхи азгәаҭақәеи рыцҵоуп.
Аԥсуа фольклор аиқәырхараҿы, аӡыргараҿы Б.У. Шьынқәба
иџьабаақәа еихызшьаало акоуп 1990 шықәсазы иҭыҵыз ишәҟәы
«Ахьырҵәаҵәа» [Шьынқәба, 1990]. Уаҟа џьаракны еидкылоуп шықәсы
рацәала лыҵшәа дула имҩаԥигаз афольклореизгаратә ус.
Аԥсуа фольклор аизгареи аҭҵаареи ахԥатәи апериод (60-тәи
ашықәсқәа инадыркны иахьа уажәраанӡа) – зегь реиҳа зҵазкуа
аамҭахеит ҳфольклорҭҵаара аҭоурых аҿы. Аԥсуа фольклор
анҵареи аҭҵаареи иазгылт азанааҭзыҟаҵара бзиа зауз раԥхьатәи
апрофессионалтә фольклорҭҵааҩцәа: Шь.Хь. Салаҟаиа, С.Л. Зыхәба,
А.А. Аншба, анаҩсан урҭ иаарывагылеит Р.А. Ҳашба, Џь.И. Адлеиба,
Ц.С. Габниа, З.Џь. Џьапуа уб иҵ. Зыӡбахә ҳамоу аҵарауаа еиуеиԥшым
ашықәсқәа раан иҭрыжьыз рфольклортә нҵамҭақәа еидызкыло аизгақәа рахьтә иалкаатәуп: «Аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭа»
[Салаҟаиа, 1975], «Аԥсуа лакәқәа» [Зыхәба, 1976], «Аԥсуа жәлар
рҭоурыхтә-фырхаҵаратә ҳәамҭақәа» [Зыхәба, 1978], «Аԥсуа фольклор»
[Салаҟаиа, 2003] уб. егь.
Аԥсуаа рҿаԥыцтә поезиа афонд акыр ирбеиеит ианҵамҭақәа рыла
изаамҭамкәа здунеи зыԥсахыз, иналукааша афольклорҭҵааҩ Артур Артиом-иԥа Аншба. Аҵарауаҩ идунеи аниԥсах ашьҭахь, ихатә
архив аҿы ишьҭаз жәлар рҿаԥыцтә материалқәа игәцаракны, агьамеи ахшыҩи рыгмыжькәа аԥхьаҩцәа ироуртә иҟаиҵеит З.Џь. Џьапуа. «Аԥсуаа рфольклор» – абас ахьӡуп уи еиқәыршәаны, аԥхьажәеи
азгәаҭақәеи рыцҵаны иҭижьыз А.А. Аншба ианҵамҭақәа [АР, 1995].
Аҵарауаҩ ифольклортә текстқәа, мҩашьарада, ҟазара ҳаракыла
ианҵоуп, аҿаԥыцтә поезиа аҭҵааразы зеиӷьаҟам материалқәоуп.
Аԥсуа фольклор аизгара хацыркижьҭеи, ишаабаз ала, ианҵоуп
имаҷымкәа афольклортә рҿиамҭақәа. Аха урҭ зегьы ааизакны,
аҭҵаарадырра аԥҟарақәа инарықәыршәаны, жанр-жанрла еихшаны
рҭыжьра – зегьы ирыцкуп, иаԥызҵаз рзырхынҳәра, адунеизегьтәи
адоуҳатә культура ралагалара иазҳәоуп. Абри аҩыза аус хықәкыс
иҟаҵаны, иаҳхысыз ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭаз
Жәлар рдоуҳатә хьыршәыгәқәа
11
Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт афольклор аҟәша
иаԥшьнагоит аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа 12-томкны рҭыжьра
Шь.Хь. Салаҟаиа инапхгарала. Ҩ-напыкла излагаз ари аус ду ақырҭуааԥсуа еибашьра аԥырхагахеит. Аха усгьы актәи атом аҭыҵра иахьӡеит
Қырҭтәылатәи Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа агриф ала [АЖӘРР, 1992].
Аибашьраан ақырҭуа мпыҵахалаҩцәа амца зыцрарҵаз Аԥсуаҭҵааратә
институт ахыбра илалаблы ицеит аӡәырҩы аԥсуа ҵарауаа рабиԥара
цкы-цкы еизыргаз, аҭҵаарадырратә хырхарҭақәа зегьы ирыҵаркуаз
хәы змамыз аматериалқәа, акьыԥхьра зԥеиԥшыз аԥсуа жәлар
рҿаԥыцтә рҿиамҭақәагь убрахь инарылаҵаны. Ибжьаӡит, аибашьра
иахәхеит шьақәыргылашьа рымамкәа аҵарауаа рхатә архивқәа рҿы
ишьҭаз аматериалқәагьы. Аха иҟалаз арыцҳара ргәы канамыжьит аԥсуа
ҵарауаа. Аибашьра ашьҭахь Ш.Хь. Салаҟаиа инапхгарала ҩаԥхьа ихацыркын 12-томкны аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа ракадемиатә
ҭыжьра. Уи азы Аԥсуаҭҵааратә институт иааиԥмырҟьаӡакәа есышықәса имҩаԥнаго афольклортә експедициақәа ирылҵшәаны, иахьазы иҭыжьны иҳамоуп хә-томк Аԥсны Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа агриф ала. Абарҭ атомқәа иргәылалеит уаанӡа акьыԥхь збахьаз
аԥсуаа рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа рахьтә иреиӷьӡақәоу, авариантқәагь
убрахь иналаҵаны. Ԥасатәи (Д.И. Гәлиа, Хә.С. Бӷажәба Б.У. Шьынқәба,
К.С. Шьаҟрыл уҳәа реизгамҭа атекстқәа) анҵамҭақәа инарываргыланы, атомқәа рыбжеиҳарак хазырҭәаауа апрофессионалтә фольк­
лорҭҵааҩцәа Ш.Хь. Салаҟаиа, С.Л. Зыхәба, А.А. Аншба, Р.А. Ҳашба,
З.Џь. Џьапуа, Ц.С. Габниа, В.А. Кәаӷәаниа, А.Е. Ашәба, А.П. Какоба аҭҵаарадырратә ҭахрақәа зегьы неиҩымсрада ирықәныҟәаны
ианырҵаз аматериалқәа роуп.
Аԥсуа фольклор аизгареи акьыԥхьреи рҭоурых аганахьала иҟаҳҵаз
алаԥшҳәаахгара излаҳнарбо ала, иахьа уажәраанӡа иҟаҵоу шмаҷымгьы,
иҟаҵатәны иҟоу акыр ирацәоуп. Иалыршатәуп мҽхакы ҭбаала ажәытә
ашәақәа, аҳәамҭақәа, алакәқәа, амифқәа уҳәа жанр рацәала еиласоу
аҿаԥыцтә рҿиамҭақәа реизгара, џьарак реизакра, анаҩсан, ҳәарас
иаҭахи, ашәҟәы ашҟа риагара. Ари ахшыҩҵак ҳаамҭазы иаҳагьы
иҵарны иқәгылоит, иаҳхысыз аибашьра иалаӡыз ҳажәлар хәы змам
рдоуҳатә мал ухаҿы иааугозар.
Уажә араҟа аԥхьаҩ иааиртуа, ҩ-шәҟәыкны ишьақәгылоу аизга еиднакылоит хаҭала сара санстудентыз ашықәсқәа инадыркны
саспирантраани Аԥсуаҭҵааратә институт аҟны сусураани (хыла –
1977 шықәса инаркны иахьа уажәраанӡа) ианысҵаз, зҭыԥқәҵара
сахьӡаз аҿаԥыцтә рҿиамҭақәа раӷьырак. «Аҭыԥқәҵара» ҳәа исҳәаз
аџьабаа иамҽхана-куеит ашәҟәқәа реиқәыршәаразы зда ԥсыхәа
12
В. Кәаӷәаниа
амамыз атекстологиатә ҟазшьа змоу аусурақәа. Уахь сиасаанӡа,
саԥыҩланы исҳәаша убриоуп – шықәсырацәалатәи сыҭҵаарадырратә
тема инақәыршәаны, афольклор аизгараан лымкаала хшыҩзышьҭра
ззызуаз жанрқәоуп ашәеи ажәеинраалеи ирыҵаркуа апоезиатә
рҿиамҭақәа. Аха уи ус шакәугьы, ҳәара аҭахума, уеизгьы-уеизгьы хырҩ
рзызуамызт егьырҭ атрадициатә жәабжьеиҭаҳәаратә жанрқәагьы
– алакәқәа, амифқәа, алегендақәа, аҳәамҭақәа уҳәа. Ишакәхалак,
аҿаԥыцтә рҿиамҭақәа реизгаразы сыдәнытәи апрактика 30 шықәса
ахы-аҵыхәала ианысҵаз атекстқәа рахьтә, уажәазы џьарак еизакуп – аԥхьаҩ идгалоуп хыԥхьаӡарала 870 инарыцны афольклортә
рҿиамҭақәа (афоризмтә жанрқәа ирыҵаркуа атекстқәа аламҵакәа).
Урҭ ҭҵаарадыррала ишаанагара аԥхьаҩ ишҟа анагаразы, зегь раԥхьа
иргыланы анҵамҭақәа зегьы еихысшеит ҩбаны – апрозеи апоезиеи ирыҵаркуа арҿиамҭақәа ҳәа. Анаҩсан атекстқәа еидкылатәхеит
жанр-жанрла. Аԥсуа фольклорҭҵаарадырраҿы ажанр-қәа рызҵаара
ган рацәала иӡбаны, аналитикала хьаҳәа-ԥаҳәада иҭҵааны
излаҳамам ала, ари имариаз усымхеит. Убри аамҭазы, ҳәарас иаҭахи,
иазхьаԥштәхеит аԥсуа, аурыс филологиа ишьҭнакаахьоу аԥышәа,
иналукааша ҳфольклорҭҵааҩцәа (еиҳарак Ш.Хь. Салаҟаиеи З.Џь.
Џьапуеи) иаадырԥшхьоу аҭҵаарадырра-практикатә знеишьақәеи
аметодқәеи. Сынҵамҭақәа рганахьала имҩаԥызгаз аклассификациа зегь рыла ихьаҳәаԥаҳәадоуп сызҳәом, аха иахьынӡауаз ала
алогика аҳәаақәа ирҭагӡоуп, аԥхьаҩ ддырблаҟьо иҟам сгәахәуеит.
Ажәакала, аматериалқәа зегьы ирзыԥҵәахеит ажанр-тематикатәи
ахронологиатәи принцип. Ажанрқәа доусы рыҩныҵҟагьы иалыршоуп атекстқәа сиужетлеи тематикалеи реихшара. Сфольклортә
материалқәа хыԥхьаӡаралеи еилазаашьалеи иахьырацәоу схаҿы
иааганы, иаҳа еиӷьхоит, насгьы аԥхьаҩ иаҳа дарманшәалоит ҳәа
азыԥхьаӡаны, иаԥшьызгеит, хыхь ишысҳәаз еиԥш, урҭ апоезиеи
апрозеи ҳәа еихшаны хаз-хазы ҩ-шәҟәыкны ркьыԥхьра.
Актәи ашәҟәаҿы, абасала, еидкылоуп апоезиатә ҿаԥыцтә рҿиамҭақәа рымацара. Урҭ зегьы ирзаԥшьгаз жанрлеи тематикалеи аихшара иахылҵит: 1) Аџьа ашәақәа; 2) Ақьабзтә поезиа (амифологиатәқьабзтә поезиа, аҭаацәаратә-бзазаратә қьабзтә поезиа, аҭәҳәақәа); 3)
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа (алирикатә ашәақәа, ахьӡыртәрақәа,
ахәыҷтәы поезиа); 4) Афырхаҵаратә ашәақәа (нарҭаа рашәақәа,
аҭоурыхтә-фырхаҵаратә ашәақәа); 5) Ҳаамҭазтәи апоезиа; 6) Афоризмтә поезиа (ажәаԥҟақәа, ацуфарақәа, ажәарццакқәа). Ари еиԥш
аклассификациа, араҟа иалкаау ажанрқәеи урҭ рыхкқәеи, дара
ирзыԥҵәоу атерминқәеи – аԥсуа фольклорҭҵаара иатәу-иамаау роуп.
Жәлар рдоуҳатә хьыршәыгәқәа
13
Ҵабыргуп, иҟоуп сса-мысса ҷыдарақәак, еиҩгарақәак, насгьы жанрқәак
(иаҳҳәап, аџьа ашәақәа), ма урҭ рыхкқәак (иаҳҳәап, ацуфарақәа,
ажәарццакқәа) иаҳа имаҷны ицәыргоуп, аха уи зыхҟьо – иуԥыхьашәаз,
унапаҿы иҟалаз аматериал зеиԥшроу ауп.
Аҩбатәи ашәҟәы иагәылалеит апроза иаҵанакуа аҿаԥыцтә
рҿиамҭақәа. Араҟагьы санҵамҭақәа жанрлеи тематикалеи реихшараан, урҭ атерминқәа рзыԥшаараан ҩаԥхьа срызхьаԥшит аԥсуа
фольклорҭҵаара аизгақәа реиқәыршәареи рҭыжьреи аус аҿы аҵарауаа
зызкылсхьоу аԥышәеи изықәныҟәо аметодологиатә ԥҟарақәеи. Убарҭ
ирылҵшәаны аҩбатәи ашәҟәаҿы ицәыргахеит апроза иаҵанакуа
анаҩстәи ажанрқәеи ахкқәеи: 1) Амифқәеи алагендақәеи; 2) Алакәқәа
(анашанатә лакәқәа, абзазаратә лакәқәеи, ановеллақәеи, алафқәеи);
3) Афырхаҵаратә епос (нарҭаа рҳәамҭақәа, аҭоурыхтә-фырхаҵаратә
ҳәамҭақәа); 4) Ҳаамҭазтәи ажәабжьқәа.
Ҳәарас иаҭахи, аԥхьаҩ идгалоу аҿаԥыцтә рҿиамҭақәа зегьы
аҭҵаарадырреи асахьаркыреи рганахьала ҳаракырак еицықәгылам.
Иага умҳәан, урҭ рахьтә ирацәамзаргьы, имаҷым каламла ақьаад
ианҵоу, аҭаҩгатә-техникатә маҭәахәқәа (амагнитофон, адиктофон, авидеоҭыхга уҳәа) еснагь иахьсымамыз иахҟьаны, еиҳарак XX
ашәышықәса 70-тәи ашықәсқәа ирыҵаркуа сынҵамҭақәа. Иаҳԥылоит
сиужетла уамак иаҩцам, инаӡааӡам, ԥыҵәҵәа-ԥыҵәҵәа инагӡоугьы,
аха аҭҵаарадырра аганахьала аҵакы змоу, узыгәҭамсша атекстқәа.
Араҟа ҿыӷәӷәала исҳәаша убриоуп – ашәеи ажәеинраалеи ирыҵаркуа
ажанрқәа зегьы, шамахаӡак акәымзар, иҷыдоу техникатә маҭәахәла,
иалкааны иуҳәозар – диктофонла, иҭаҩуп. Урҭ аматериалқәа реиҳарак
ҵәахуп Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт иатәу Афольклортә
лабораториаҿы.
Ашәҟәқәа ирымҽхаркуа атекстқәа зегьы рхатә номерқәа рыла
иалкаауп (афоризмтә жанрқәа аламҵакәа), авариантқәа ракәзар
– арабтә цифрақәа рыла. Азгәаҭақәа рҿы урҭ зегьы иахәҭоу паспортла еиқәыршәоуп, зны-зынла инарҭбаау ахҳәаа рзыҟаҵоуп,
атекстологиатә ҟазшьа змоу аналитикатә ҳәаақәҵарақәагь налаҵаны.
Азгәаҭақәа ирышьҭанеиуеит хархәара зызуу алитературеи, еиуеиԥшым
арбагақәеи (ажәабжьҳәацәа рхы-рҵыхәа уазҳәо, доусы ртекстқәа узырбо; атекстқәа ахьанҵоу аҭыԥқәеи иананҵоу ашықәсқәеи уеилзыркаауа), зеилкаара уадаҩу ажәақәа ржәари.
Иазгәаҭатәуп, арҭ санҵамҭақәа рыхәҭак еиуеиԥшым аамҭақәа
рзы еиуеиԥшым акьыԥхьтә органқәа (агазеҭ «Аԥсны», ажурналқәа
«Амцабз», «Алашара», «Аҟәа» уҳәа егьырҭ аизгақәагьы), ашәҟәқәа
[Кәаӷәаниа, 1999, ад. 327-371; Кәаӷәаниа, 2008, ад. 121-186] ишыр-
14
В. Кәаӷәаниа
нылахьоу, иахәҭоу аԥхьажәақәа рыцҵаны. Даҽакала иуҳәозар, урҭ
аҭҵаарадырратә хархәараҿы иҟоуп, аԥхьаҩцәагьы ицәгьамкәа ирдыруеит.
Иҳақым жәа гәыблыла рыӡбахә сымҳәар абраҟа еизгоу аҿаԥыцтә
рҿиамҭа хьыршәыгәқәа зҳәамҭоу, ахацлымҳәа арҵысраҿы иршанхагоу ҳбыргцәа хазынақәа. Убарҭ иреиуоуп: Кәыта Агәмаа, Алықьса
Қчач, Ҳалиҭ Ҟалӷьы, Хьымца Хынҭәба, Алмасхан Аиба, Ардашь Аҩӡба,
Қрисна Сангәлиа-Ҭырқьба, Џьамфер Царгәыш, Ҷыҷыкәа Ҵәыџьба,
Шугьан Аџьынџьал, Уанчка Ашәба, Шура Папасқьыр, Шьалодиа Басариа, Қарбеи Касланӡиа, Қәеиза Кәыҵниа-ԥҳа, Сарапион Џьапуа, Уарлам Қәҭарба, Кәасҭа Ануа, Платон Ҵәыџьба уҳәа убас егьырҭгьы. Уаҩы
ихьааигартә иҟоуп арҭ реиԥш иҟоу асахьаркыратә ажәа азҟазацәа,
ашәаҳәацәа есааира иахьагхо Аԥсынра. Здунеи зыԥсахуа абыргцәа
ирыцыԥсуеит хынҳәра рықәымкәа зыцкы ҳмоуа адоуҳатә мал ду.
Ҳмилаҭ уаҵәтәи рабиԥара иҳаҽԥнырҳәаша ацәыӡ ҳауаанӡа, наҟ-наҟ
хьарҳәшьа ззаҳзамҭо, уаҵәахьы иахымгакәа ашәҟәы ианҵалатәуп
ажәлар ргәы иҭшаз адоуҳатә хьыршәыгәқәа. Ажәлар ражәарҿиара
шәҟәыла аԥсҭазаара рыҭатәуп – изтәу ирзырхынҳәтәуп, адунеизегьтәи
адоуҳатә культура иалагалатәуп иахьынӡауала инарҭбааны.
Аҵыхәтәаны иҭабуп идуӡӡан ҳәа расҳәарц сҭахуп аԥхьаҩ идызгало абарҭ ашәҟәқәа ианнапылаҩыраз инҭырҳәцааны ԥсыцқьала
иаԥхьаз, зажәалагалақәеи зызгәаҭарақәеи рыла ацхыраара сызҭаз
афольклорҭҵааҩцәа З.Џь. Џьапуа, Ц.С. Габниа, А.Е. Ашәба, Н.С. Барцыц.
Лымкаала иҭабуп ҳәа расҳәоит ҷыдала аџьабаа сыдызбалаз, ашәҟәқәа
рыҩбагь редакторра рзызуз Ш.Хь. Салаҟаиеи аҭыжьрахь амҩа рызҭаз
У.Ш. Аҩӡбеи В.А. Чирикбеи.
Валентин Кәаӷәаниа
I. Аџьа ашәақәа
1. Алу ашәа
Сауна, Сауна,
Сақә-сапыншәа былага!
Аџьаа ртәы рџьаџьа,
Сысаа ртәы рыгәӡа!
2. Акәмызцәа хәацәа рашәа
Сааура, саура мыхәа!
Уаа-ҳои, уаа!
Уаа, рапа-чапа касыжә маҟа,
Уаа-ҳои, уаа!
Уаа, саура мыхәа
Уаа-ҳои, уаа!
Уаа, рапа-чапа шьап ҟьаҟьа ақәуп,
Уаа-ҳои, уаа!
Уаа, саура мыхәа
Уаа-ҳои, уаа!
Уаа, рапа-чапа кәымжәыргьала,
Уаа-ҳои, уаа!
Сааура, саура мыхәа
Уаа-ҳои, уаа!
Уаа, рапа-чапа кәымжәыргьала,
Уаа-ҳои, уаа!
16
В. Кәаӷәаниа
Сааура, саура мыхәа
Уаа-ҳои, уаа!
Уаа, рапа-чапа кәымжәыргьала,
Уаа-ҳои, уаа!
Сааура, саура мыхәа
Уаа-ҳои, уаа!
Уаа, рапа-чапа кәымжәыргьала,
Уаа-ҳои, уаа!..
II. Ақьабзтә поезиа
1. Амифологиатә - қьабзтә поезиа
3. Ажәеиԥшьаа рашәа (1)
Уаа, раидара, рааида гәырӷьа,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!..
Уаа, Ахьырҩаԥшьаа р-Жәаԥшьҟан-хаҵа,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!..
Уаа, Анцәа рҭыԥҳа – Жәаԥшьаа рҭаца,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!..
Уаа, иугахьоу, иуфахьоу иаҩыумыжьын,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!..
Иуымбац, иуымфац дадумжьалан,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!..
Уаа, бызаргьы – ахахә багьоуп,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!..
Уаа, бӷаџьмазаргьы – ҿахәа-ҿаша,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!..
Уаа, қәасабзаргьы – ҵарбел зық ду,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!..
Уаа, мшәызаргьы – аиҿарԥхьатәоуп,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!..
18
В. Кәаӷәаниа
Уаа, ҳәазаргьы – ахәџьаџьа жәлоуп,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!..
Уаа, шәарах ссазаргьы – цәаԥхьаӡароуп,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!..
Уаа, ахаҵа-ихаҵа, Жәаԥшьҟан ахаҵа,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!..
Уаа, арҭ еибызҳәо еицгәырӷьаша,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!..
4. Ажәеиԥшьаа рашәа (2)
Уа, рыхь-Жәеиԥшь, Жәеиԥшьырҟан ду,
Даади, даади, ҳоу!
Дад, амарџьа, дад Иуана,
Даади, даади, доу!
Уа, ахаҵашәа шыҟоу уасҳәап,
Даади, даади, ҳаа!
Бысҭазаргьы – хынтәы еиқәҵоу,
Даади, даади, доу!
Иабызаргьы – леиқәыжь-леиҵажь,
Даади, даади, ҳоу!
Уԥозаргьы – уқәсны укамԥан,
Даади, даади, ҳоу!
Уа, рыхь-Жәеиԥшь, Жәеиԥшьырҟан ду,
Даади, даади, ҳоу!
Цәабызаргьы – царшәымгәаҟьак,
Даади, даади, ҳоу!
Аас қәасабзаргьы – еикәаҳәеикәаԥса,
Даади, даади, ҳоу!
Ақьабзтә поезиа
Иацәызаргьы – жьаха-жьаҿа,
Даади, даади, ҳоу!
Уа, ари маҷуп, ҳац иҵахоит,
Даади, даади, ҳоу!
Баҩаш дула ҳурчахроупеи,
Даади, даади, ҳаа!
5. Ажәеиԥшьаа рашәа (3)
Уарадара, уарида, раида,
Уарааид, уараидара, ҳаа!..
Уа, быжь-џьара ҳаилоуп, быжь-гәарак ҳакәыршоуп,
Уарааид уараидара ҳаа!..
Уа, аиҭарџьгәыгәын амҩа иангылоуп,
Уарааид, уараидара, ҳаа!..
Уа, алтәы ҭаскәач, раӡны кәаԥ-кәаԥ,
Уарааид, уараидара, ҳаа!..
Уа, аимасабагьы иҽыҩҳареикит,
Уарааид, уараидара, ҳаа!..
Уа, казен мгәа – кәата шьапуп,
Уарааид, уараидара, ҳаа!..
Уа, Ахан-иԥацәа рҭыԥҳа – Ажәеиԥшьаа рҭаца,
Уарааид, уараидара, ҳаа!..
Уа, гәаҩацыԥхьаӡагьы – шәақь мцабзуп,
Уарааид, уараидара, ҳаа!..
Уа, храцыԥхьаӡа – Ергь ишәа[ҳәа]бжьуп,
Уарааид, уараидара, ҳаа!..
Уа, гәарҭацыԥхьаӡагьы – аҭамҳа еиҿажьуп,
Уарааид, уараидара, ҳаа!..
19
20
В. Кәаӷәаниа
6. Ажәеиԥшьаа рашәа (4)
Уаа, раидара, еицгәырӷьаша,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!
Арҭ еибызҳәауа еигымхаша,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!
Уаа, Анцәа рҭыԥҳа – Жәеиԥшьаа рҭаца,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!
Аԥсуа бчараҳ ахра даҿоуп,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!
Шәақь аԥынҵа ила еижьом,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!
Ашьха каԥкаԥ ихаԥыруеит,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!
Уаа, храцыԥхьаӡа – шәақь мцабзуп,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!
Уаа, каҵәарацыԥхьаӡа – Ергь ишъа[ҳәа]бжьуп,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!
Уаа, бажәызаргьы – жәохә-жәаф қәра змоу,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!
Уаа, ҳаԥыцыԥхьаӡа – цәаха-жьаха,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!
Уаа, шәарах сса – цәаԥхьаӡароуп,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!
Уаа, гәарҭацыԥхьаӡа – аҭамҳа еиҿажьуп,
Уаа, рааид, уаа рааид, ҳаа!
Ақьабзтә поезиа
7. Ажәеиԥшьаа рашәа (5)
Уа, рыхь-Жәеиԥшь, Жәеиԥшьҟанари,
Даади, даади, уоу!
Уа, иҳаумҭаша ҳадумжьалан,
Даади, даади, ҳоу!
Уа, збара мариоу – зыԥсра ласу,
Даади, даади, ҳаа!
Ақәцәаны иубар – ушьапаны иԥсуа,
Даади, даади, ҳаа!
Жәиԥшьла-жәыхәла еиқәыжь-еиҵажь,
Даади, даади, ҳаа!
Қәасабзаргьы – шьашәымгәарҟьоуп,
Даади, даади, ҳаа!
Абыжәзаргьы – хырҟәҿыл ҳамҵажь,
Даади, даади, ҳаа!
Уа, шьахәазаргьы – ҟәаҳа-еиҿаҳауп,
Даади, даади, ҳаа!
Уа, қәасабзаргьы – ҵыс ҭыҩра зхоу,
Даади, даади, ҳаа!
Ацаҟь шьапажә – шьапажәзаргьы,
Даади, даади, ҳаа!
Гәарҭацԥхьаӡа ааҭамҳақәа еиҿажьуп,
Даади, даади, ҳаа!
Абна илоу еилаҳәа-еилаԥса,
Даади, даади, ҳаа!
Аԥсуа шәақьқәа лаҳәашәа ижьышуеит,
Даади, даади, ҳаа!
21
22
В. Кәаӷәаниа
Лаҳәашәа ижьышуеит – кәытԥыцшәа ихиуеит,
Даади, даади, ҳаа!
Уа, рыхь-Жәеиԥшь, Жәеиԥшьҟанари,
Даади, даади, ҳаа!
8. Ажәеиԥшьаа рашәа (6)
Уа, рыхь-Жәеиԥшь, Жәеиԥшьҟанари,
Даади, даади,ҳаа!
Уа, збара мариоу – зыԥсра ласу,
Даади, даади, ҳаа!
Уа, аханы иубо – ушьапаҟны иԥсуа,
Даади, даади, ҳаа!
Уа, даара дхысуа – агәы иҭашәуа,
Даади, даади, ҳаа!
Бзиа дхысуа – ахы иҭашәуа,
Даади, даади, ҳаа!
Уа, иҳаумҭаша ҳадумжьалан,
Даади, даади, ҳаа!
Уа, џьма-ссазаргьы – цәаԥхьаӡароуп,
Даади, даади, ҳаа!
Аас қәасабзаргьы – цыршәымгәаҟьа,
Даади, даади, ҳаа!
Уа, хахазар – ҵас ҭыҩра зхагылоу,
Даади, даади, ҳаа!
Уа, шьаҩазаргьы – иҩаԥа-лкашәуа,
Даади, даади, ҳаа!
Уа, рыхь-Жәеиԥшь Жәеиԥшьҟанари,
Даади, даади, ҳаа!
Ақьабзтә поезиа
Уа, цәаԥықәзаргьы – храӡаг-лымҳажә,
Даади, даади, ҳаа!
Уа, шьапажәзаргьы – уыҳә-дармыџажә,
Даади, даади, ҳаа!
Уа, ашәарыцаҩ деилаҳәеилаԥса,
Даади, даади, ҳаа!
Уа, рыхь-Жәеиԥшь, Жәеиԥшьҟанари,
Даади, даади, ҳаа!
9. Ажәеиԥшьаа рашәа (7)
Уарадара уарида ахаҵа,
Уарада, уарадара, ҳаа!
Уа, ага дгылан ашьха дхысуеит,
Уаауау, уарадара, ҳаа!
Уа, аҵыс иқәтәаз абла ҭихуеит,
Уауарада, уарадара, ҳаа!
Уа, гагәыла ирмацәысуеит,
Уарада ахаҵа, уарадара, ҳаа!
Уа, шьхагәыла ирдыдыхуеит,
Уаауау, уарадара, ҳаа!
Уа, хәадацыԥхьаӡа – шәақь мцабзуп,
Уаа, уарадара, ҳаа!
Уа, ашьха ашьапаҿы ааҭамҳа еиҿажьуп,
Уаау, уарадара, ҳаа, уарааида!
10. Ажәеиԥшьаа рашәа (8)
Уаа, Анцәа рҭыԥҳа – Жәеиԥшьаа рҭаца,
Уоу-раид, уаа-радара!
23
24
В. Кәаӷәаниа
Уаа, храгәыцԥхьаӡа – шәақьымцабзуп,
Уоу-раида, уаа-радара!
Уаа, бызаргьы – хахәда даҵоуп,
Уоу-раид, уаа-радара!
Уаа, ԥслаҳәзаргьы – цәаԥхьаӡароуп,
Уоу-раид, уаа-радара!
Уаа, мшәызаргьы – ҳачхьа-рдыдуп,
Уоу-раида, уаа-радара!
Уаа, ҳәазаргьы – ҳәаԥшхыцуп,
Уоу-раида, уаа-радара!
Уаа, каҵәарацыԥхьаӡа – Ергь ашәабжьуп,
Уоу, раида, уаа радара!
Уаа, хәадыцыԥхьаӡа – аҭамҳа еиҿажьуп,
Уоу-раида, уаа-радара!
Уа, агәыԥ рыргәырӷьаҩы ибжьы еиҭагеит,
Уоу-раида, уаа-радара!
Ҳаит, абааԥсқәа, ахьырԥарцәа рҳәеит,
Уоу-раида, уаа-радара!
Аԥхьа иҩеизгьы агарӡган ирҭеит,
Уоу-раида, уаа-радара!
11. Ажәеиԥшьаа рашәа (9)
Уасарада сиуарада,
Даади, даади, ҳоу!
Шьапажәзаргьы – ҵыс ҭыҩра зхоу,
Даади, даади, ҳоу!
Ҿахәазаргьы – царшәымгәаҟьа,
Даади, даади, ҳоу!
Ақьабзтә поезиа
Қәасабзаргьы – цәаԥхьаӡароуп,
Даади, даади, ҳоу!
Уа, агәыԥ иҳауҭаз иаҳфеит, иаҳжәит,
Даади, даади, ҳоу!
Ажәеиԥшь аҳ ду, аҿа ҳа ҳуҳәоит,
Даади, даади, ҳоу!
Ахәҷы ҳцәумшьын, аду ҳцәырацәоумшьан,
Даади, даади, ҳоу!
Ажәеиԥшь, иҳауҭар, ҭабуп ҳа уаҳҳәоит,
Даади, даади, ҳоу!
12. Ажәеиԥшьаа рашәа (10)
Уа, рыхь-Жәеиԥшь Жәеиԥшьырҟан ду,
Даади, даади, ҳуооу!
Уа, иҳауҭазаз даара иҭабуп,
Даади, даади, ҳуоои!
Шьахәоузаргьы – цәаԥхьаӡара,
Даади, даади, ҳуоои!
Шьаӷәацәзаргьы – жәыхә ҿаҟәара змоу,
Даади, даади, ҳуоои!
Бажәызаргьы – жәыхә-жәаф қәра змоу,
Даади, даади, ҳуоои!
Уа, иҳауҭазаз даара иҭабуп,
Даади, даади, ҳеи-уаа!
13. Ажәеиԥшьаа рашәа (11)
Уараидоу, Жәеиԥшьырҟан аҳ ду!
Ари агәыԥ ажәытә ргәы арҿыӷьт,
25
26
В. Кәаӷәаниа
Уа, аҿа руҭаран иуҳәот,
Ахь-Жәеиԥшь аҳ ду,
Уараидоу, уараидара, уоо-ҳоу!..
Уа, Ахь-Жәеиԥшь, Ажәеиԥшь аҳ ду,
Даади, даади, ҳооу!
Иажәызаргьы – жәыхә-жәаф зхагылоу,
Даади, даади, ҳооу!
Уа, ақәасаб хәыҷ, хыхьчарада усс иумази?
Даади, даади, ҳооу!
Ашәарыцаҩ аҟәада иаҳәҿаш,
Даади, даади, ҳооу!
Уа, иҳауҭаша ҳадуцалар,
Даади, даади, ҳооу!
Ақәцәаҿы иубоит, ашьапаҿы иԥсоит,
Даади, даади, ҳооу!
14. Ажәеиԥшьаа рашәа (12)
Анцәа рҭыԥҳа – Ажәеиԥшьаа рҭаца,
Уаараид, уаараид, ҳаа!
Ерцахә ацәқәа «ахьаҩ» аалиргеит,
Уаараид, уаараид, ҳаа!
Аб иреиҳау хыла инҭеиҵет,
Уаараид, уаараид, ҳаа!
Храцыԥхьаӡа – мачхәал шәақьымцоуп,
Уаараид, уаараид, ҳаа!
Ҭыԥцыԥхьаӡа – ааҭамҳа еиҿажьуп,
Уаараид, уаараид, ҳаа!
Ақьабзтә поезиа
15. Ажәеиԥшьаа рашәа (13)
Уаа, рааидара-гьоу, раидароуп,
Уарада, уарааид, ҳаа!
Аергьаа рҭыԥҳа – Жәеиԥшьаа рҭаца,
Уарада, уарааид, ҳаа!
Каҵәарацыԥхьаӡа – шәаҳәабжьуп,
Уарада, уарааид, ҳаа!
Ҳаԥшьцыԥхьаӡа – шәақь мцабзуп,
Уарада, уарааид, ҳаа!
Гәарҭацыԥхьаӡа – аҭамҳа еиҿажьуп,
Уарада, уарааид, ҳаа!
Ҳәышцыԥхьаӡа – шәақь мцабзуп,
Уарада, уарааид, ҳаа!
Ԥслаҳәзаргьы – еилаҳәеилаԥса,
Уарада, уарааид, ҳаа!
Рабажәзаргьы – рабажә-хахәда,
Уарада, уарааид, ҳаа!
16. Ажәеиԥшьаа рашәа (14)
Ажәеиԥшь Жәеиԥшьҟанара,
Уаари-уаари, ҳаа!
Жәиԥшьла-жәыхәла еиқәыжь-еиҵажьуа,
Уаари-уаари, ҳаа!
Иашьҭахь гәаҩоуп, иҳәуа иҭами,
Уаари-уаари, ҳаа!
Ашәарацаҩ деиқәхаԥс дгылоп,
Уаари-уаари, ҳаа!
27
28
В. Кәаӷәаниа
Ажәеиԥшь Жәеиԥшьҟанара,
Уаари-уаари, ҳаа!
Шьапажәзаргьы – ҳацаҟь шьапы,
Уаари-уаари, ҳаа!
Ҳацаҟь шьапы – уыҳә дармыџа,
Уаари-уаари, ҳаа!
Иаҳамфаша ҳадумжьалан,
Уаари-уаари, ҳаа!
Жәыхә-жәаф еиқәыжь-еиҵажь,
Уаари-уаари, ҳаа!
Дад Иуана ахра даҿоп,
Уаари-уаари, ҳаа!
Ашәарацаҩ дгылоп ашьа ихьшәы,
Уаари-уаари, ҳаа!
Ажәеиԥшь Жәеиԥшьҟанара,
Уаари-уаари, ҳаа!
17. Ӡиуау (1)
Ӡиуау, Ӡиуау,
Ӡарикәакәа маркылдыш!
Аҳ иԥҳа ӡыша дакит,
Ӡы хәаҷык, ӡы хәаҷык!
Хәаҷык азы даҳзыҭиуам,
Ӡ-дук азы даҳҭиуеит!
18. Ӡиуауа (2)
Ӡиуауа, Ӡиуауа,
Ӡарикәакәа маркалтыш!
Аҳ иԥҳа аӡба дакуеит,
Акәарақәа аӡы рҭабеит,
Ӡы хәыҷык! Ӡы хәыҷык!
Ақьабзтә поезиа
19. Џаџы (1)
Џаџы-ы-ы, Џаџы, сбыкәыхшоп, Џаџы!
Џаџы-ы-ы, Џаџы-ы!
Ҳамхы-рџаџа – Џаџы,
Ҳуҭра-рџаџа – Џаџы.
Џаџы-ы-ы, сбыкәыхшоп, Џаџы!
Абри аҟабақ бхәы сҵәахын,
Абра иҟасҵит, Џаџы.
Џаџы-ы-ы, аҟәыд еиларшәшәы бзиа иббот ҳа,
Шьжьымҭан сгыланы ибзыҟасҵит, Џаџы.
Егьырахь исылшазгьы ара иҟоп, Џаџы.
Џаџы-ы-ы, банааԥсо бхы нықәыбҵап,
Быхч баба ара иаазгит,
Џаџы, сбыкәыхшоп, Џаџы!
Џаџы-ы-ы, Џаџы-ы!
Ҳамхы-рџаџа – Џаџы,
Ҳуҭра-рџаџа – Џаџы,
Аҽагкыга бымамзар, абра иаазгит бҽаг.
Џаџы-ы-ы, Џаџы-ы!
Ҳамхы-рџаџа – Џаџы,
Ҳуҭра-рџаџа – Џаџы,
Аҽагкыга бымамзар, абра иаазгит бҽаг.
Аҭәырӷәы абра иаазгит,
Бҟьымсар хәыҷ анааизыбгуа, инықәбыԥсап, Џаџы.
Џаџы-ы-ы, сбыкәыхшоп, Џаџы!
Иреиҵу ахы – раки ӡаки, Џаџы!
Џаџы-ы-ы, сбыкәыхшоп, Џаџы!
Абра бгәыр ыҟоп, Џаџы,
Бмацәаз ыҟоп, Џаџы,
Брахәыц абра иҟоп, Џаџы!
Бааҵәа аазгит бмыҩныф злабгаша, Џаџы.
Џаџы-ы-ы, быԥҳаи бҭацеи реиҳа иласу
Дсыцырхыраа, Џаџы!
Џаџы-ы-ы, Џаџы-ы-ы!
Ҳамхы-рџаџа – Џаџы,
Ҳуҭра-рџаџа – Џаџы.
Беиқәызазуа бахалагылоу ҳанбыхәаԥшлап, Џаџы!
Џаџы-ы-ы, а́́шәаг маҷны,
Ахра́́ дуны, Џаџы!
Џаџы-ы-ы, сбыкәыхшоп, Џаџы!
29
30
В. Кәаӷәаниа
20. Џаџы (2)
Ауаа а́́брақьаҭра рызҭо Џаџы ҳа илышьҭан. Сынтәа, хкаарачан,
аҟабақ лзырҵәахуан, ҳаԥыхьа, маи, иаацәырыргон. Аҟабақ аацәырган
иԥырҽуан, нас ижәны иқәырҵон астауыл, аҟәыд еиларшәшәа ықәырҵон __
Џаџы лхәы ҟарҵон. Аҽаг, абаҳа, аҩмсаг, ааҵәа __ абарҭ зегь ааргуан, нан.
Ахчаҟны агәыр, арахәыц нықәырҵон. Аҟьымсар злабгаша ҳа аҭәырӷәы наргон. Аԥшәмаԥҳәыс, аҭаацәа реиҳабы, даахагыланы дныҳәон:
«Џаџы-ы-ы, Џаџы, сбыкәыхшоп, Џаџы!
Џаџы-ы-ы, Џаџы-ы!
Ҳамхы-рџаџа – Џаџы,
Ҳуҭра-рџаџа – Џаџы.
Џаџы-ы-ы, сбыкәыхшоп, Џаџы!
Аҟабақ бхәы сҵәахын, абра иҟасҵит, Џаџы.
Џаџы-ы-ы, аҟәыд еиларшәшәы бзиа иббот ҳа
Шьжьымҭан сгыланы ибзыҟасҵит, Џаџы.
Егьырахь исылшазгьы ара иҟоп, Џаџы.
Џаџы-ы-ы, банааԥсо бхы нықәыбҵап,
Быхч баба ара иаазгит,
Џаџы, сбыкәыхшоп, Џаџы!
Џаџы-ы-ы, Џаџы-ы!
Ҳамхы-рџаџа – Џаџы,
Ҳуҭра-рџаџа – Џаџы,
Аҭәырӷәы абра иаазгит,
Бҟьымсар хәыҷ анааизыбгуа, инықәбыԥсап, Џаџы.
Џаџы-ы-ы, сбыкәыхшоп, Џаџы!
Иреиҵу ахы __ раки ӡаки, Џаџы!
Џаџы-ы-ы, сбыкәыхшоп, Џаџы!
Абра бгәыр ыҟоп, Џаџы,
Бмацәаз ыҟоп, Џаџы,
Брахәыц абра иҟоп, Џаџы!
Бааҵәа аазгит бмыҩныф злабгаша, Џаџы.
Џаџы-ы-ы, быԥҳаи бҭацеи реиҳа иласу
Дсыцырхыраа, Џаџы!
Џаџы-ы-ы, Џаџы-ы-ы!
Ҳамхы-рџаџа – Џаџы,
Ҳуҭра-рџаџа – Џаџы.
Беиқәызазуа бахалагылоу ҳанбыхәаԥшлап, Џаџы!
Џаџы-ы-ы, а́́шәаг маҷны,
Ақьабзтә поезиа
31
Ахра́́ дуны, Џаџы!
Џаџы-ы-ы, сбыкәыхшоп, Џаџы!»
Ижыцәу аӡӷабгьы дааины дахагылон абас ҳәо:
«Џаџы-ы-ы, сбыкәыхшоп, Џаџы!
Аӡахра сырҵа, Џаџы!
Асра́́ сырҵа, Џаџы!
Џаџы-ы-ы, сбыкәыхшоп, Џаџы!
Быԥҳаи бҭацеи реиҳа иласу
Дсыцырхыраа, Џаџы!»
Нас аҭаацәа зегь акрырфон, акрыржәуан. «Џаџы, амла бакыр ҳа
ҳшәоит, банцо бмыҩныф бааҵәа иҭаҵы», – рҳәон.
21. Аршышра ашәа (1)
Ои, атлаар, уо атлар-чоуԥа,
Ои, атлаар – чоуԥа-чоуԥа!
Ои, атлаар, уо атлар-чоуԥа
Ои, атлаар – чоуԥа-чоуԥа!
Уасарада, уарирада,
Уаа-рада!..
Уа, Анцәа дысҭоуп, исхароузеи,
Уаа-рада!
Аҳ икамбашь ашьа алабеит,
Уаа-рада!
Иа, Анцәа, суҳәоит усыцхыраарц,
Уаа-рада!
Сылеи сыԥси сақәиҭутәырц.
Уаа-рада!
Уа, аҽҵыс имиц сзырыбжьоит,
Уаа-рада!
Уа, асыс имиц сзыхдыркуеит,
Уаа-рада!
32
В. Кәаӷәаниа
Маҵуҩысгьы ҷкәына бзиак,
Уаа-рада!
Уахгьы-ҽынгьы са исзынхаша,
Уаа-рада!
Уа, арҭ еибызҳәо еигымхаша,
Уаа, ҳа-ҳа-ҳа-а-а!
22. Аршышра ашәа (2)
Уои атлаар, иа, атлар-чоуԥа,
Уои атлаар – чоуԥа-чоуԥа!
Уои атлаар, иа, атлар-чоуԥа
Уои атлаар – чоуԥа-чоуԥа!
Уасарада, уаридара,
Ааҳа-ҳаа-ҳа!
Уаа раид, уаридара,
Ааҳа-ҳаа-ҳа!
Са сзыршышыз сара издыруеит,
Ааҳа-ҳаа-ҳа!
Аҳ икамбашь ашыла афеит,
Ааҳа-ҳаа-ҳа!
Убри акәуп са сзыршышыз,
Ааҳа-ҳаа-ҳа!
Маҵуҩысгьы ҷкәына бзиак,
Ааҳа-ҳаа-ҳа!
Уахгьы-ҽынгьы са исзынхаша,
Ааҳа-ҳаа-ҳа!
Камфеҭлагьы сзырчалаша,
Ааҳа-ҳаа-ҳа!
Уаа уаридара,
Ааҳа-ҳаа-ҳа!
Ақьабзтә поезиа
23. Аршышра ашәа (3)
Уа, аҭлаԥсирири ԥсиҟәара,
Уа, аҭлаԥсирири ԥсиҟәара!
Уа, Зосҳана, уа, Ешқыҭа, ҳоу!
Ԥсымч итәара – ԥсшьарҭоуп,
Ԥсымч итәара – ҳәынҷарҭоуп.
Уаараида, уоу, уаараидашь ҳеи!
24. Аӡы иашьыз «иԥсыҭгага» ашәа
Уаа, уара, умшәакәан уааи!
Уԥс аҩныҟа иаагоит.
Ахьтәы цҳа нықәаҳҵеит –
Уқәланы уааи!
Уԥс аҩныҟа иаагоит,
Уҭаҳцәа зегьы ара иҟоуп,
Умшәан, акы уацәымшәан,
Абырфын цҳа ықәаҳҵеит,
Уаала убҩашҟа!..
33
34
В. Кәаӷәаниа
2. Аҭаацәаратә - бзазаратә қьабзтә поезиа
25. Ауаҩы даниуа ирҳәо ашәа
Уаргьала, џьымшьыргьала,
Гьала-гьала, џьымшьыргьала,
Уаргьала!
Шаха аныԥҵәа, ҳәынҵәалаха,
Нетәанба ду ԥаҵаргьала,
Шаха аныԥҵәа, ҳәынҵәалаҳа!
26. Уаридада (1)
Уааридада, уааридада мақәа,
Уаҳоҳоу, уаа уасараида!
– Уаа, дибама?
– Дибеит, диаҳаит, дигәаԥхеит,
Уаҳоҳоу, уаа уасараида!
– Уаа, диҳәама?
– Диҳәеит, дигеит, дичаԥразт,
Уаҳоҳоу, уаа уасараида!
Уааридада, уааридада мақәа,
Уаҳоҳоу, уаа уасараида!
– Уаа, лара дыбзиоума?
– Дыбзиазар, ҿыхтын дубап,
Уаҳоҳоу, уаа уасараида!
Уааридада, уааридада мақәа,
Уаҳоҳоу, уаа уасараида!
– Уаа лара дзыжәлада?
– Езыгә-ԥҳа ҭац Марика,
Уааридада, уааридада-мақәа,
Уаҳоҳоу, уаа уасараида!
Ақьабзтә поезиа
27. Аҭацаагарашәа «Уаридеда» (2)
Уаа, алтә кәаскьа, чуан уаџьаҟ,
Бысҭа хьшәашәа, цыф нацәкьыс,
Уаа-ҳаа!
Нырцәаа дырҭыԥҳауп, аарцәаа дырҭацоуп,
Дықәыргылан дырҩычоит, ҳаа!
Илҿарҵо ахьмыхьуп, илырҭо бикәазуп,
Изҭарԥсо бачыҟәуп, ҳаа!
Уаа, уарироу, уоо-ҳо-ҳаа,
Уаа-ҳаа!
Алымба ӡахәа зқәым,
Аԥҳәызба гара хыԥа,
Арԥызба ԥҳәыс аамга, ҳаа!
Уаа, уауауа,
Уаа-ҳаа!
Лыџьымшь ахы қәацмацоит,
Аԥҳәызбара деиҽырбоит,
Аҭакәажәра лшьамхы иқәтәоуп, ҳаа!
Уаа, уаа-уауа, ҳаа,
Уаа-ҳаа!
Уаа, уаа-уауа-ҳаа,
Уаа-ҳаа!
Ҽага мкы – ҿахра ду,
Ӡахәа ҵамҵа – талымбошь,
Уасараида уа, ҳа-ҳа!
Уаа, уаа-уауа,
Уаа-ҳаа!
Кәара лашә ӡы зҭаӡам,
Аца ду лапҟьа зҭам,
Уасараида, уаа-ҳаа!
Уаа, уауа-уаа,
Уаа-ҳаа!
35
36
В. Кәаӷәаниа
Егь иқәым, егь изылам,
Жәаҩа жәкы дрыхгәаҟуеит,
Уаа, уауауа,
Уаа-ҳаа!
Уаа, уаа-уауа-ҳаа,
Уаа-ҳаа!
28. Уаридада (3)
Уааридада, оридада мақәа,
О-ҳо-ҳоу, ои, уасараида!
– Уаа, дибама?
– Дибеит, диаҳаит, дигәаԥхеит.
О-ҳо-ҳоу, ои уасараида!
– Уаа, лара дзыԥҳада?
– Езыгә-ԥҳа ҭац Марика.
О-ҳо-ҳоу, ои раида-раида!
– Уаа, лара дыбзиоума?
– Дыбзиазар, ҿыхтын дубап.
О-ҳо-ҳоу, ои, раида-раида!
Уааридада, уаридада мақәа,
О-ҳо-ҳоу, ои, уасараида!
29. Радеда
Уооҳоу, раидароуп,
Уоҳоҳоу, раидара,
Уаа, раида, раида
Уооҳоҳо, ҳоо!
Уаа, дааргеит, дааргеит,
Еидажәлааит, дымшхааит, рымҳәеи!
Ее, раидара, уаа,
Уаа раида, уараида, ҳаа!
Ақьабзтә поезиа
Ал амба – ӡахәа зҵам,
Уаа-ҳаа, раидара,
Уааҳа-ҳаа!
Ахәырмажә имиӡо,
Уаа-ҳаа, раидара,
Уааҳа-ҳаа!
Акәар лашә аӡы зҭам,
Уаа-ҳаа, раидара,
Аӡлагара аӡы зҵабаз,
Уаа-ҳаа, раидара,
Уааҳа-ҳаа!
Уааҳа-ҳаа!
Ҳаҳаира шьараҭын,
Уаа-ҳа, уаа, уараида,
Уарада, рера!
Уаа-ҳеи, уаа, уарада!
30. Агәи агәаҵәеи кны аныҳәара
1
Иа, Анцәа ҳазшаз,
Ахәыҷқәа, амаалыкьцәа иахьа иуашьапкуеит.
Суҳәоит, абарҭ рқәахәи, рымрахәи,
Рҳауахәи иахыумбааразыҳәан,
Инагӡаны урзылԥхаразыҳәан!
Иахьынӡазыушаз адунеи машәыр рықәымкәан,
Ируа-ирҳәо рԥыло,
Раԥхьаҟа рыуаҩра бзиан,
Рҟазшьа бзиан, рнаалашьа бзиан,
Рдырра наӡаны иҟауҵаразы,
Злыԥха ҳаура, суҳәоит!
2
Иа, Анцәа ҳазшаз, суҳәоит!
Абри ҳабацәа рабацәа иаҳдырбаз ауп,
Нахьхьынтәаахыс иаауеит.
37
38
В. Кәаӷәаниа
Абри зегь зшо Анцәа уоуп,
Улԥха ҳаҭ, угәаԥха ҳаҭ!
Аҵла ҳақәлома, аӡы ҳҭалома –
Иахьыкәзаалакгьы,
Ҳахьцалакгьы, ҳахьаалакгьы,
Ҳазшаз, уаҳзылԥха!
3
Иа, Анцәа ҳазшаз,
Ҳдац-ԥашә ахьынӡаҟоу,
Иааҳаҵанакыз,
Ҳҵыхәтәы ахьынӡаҟоу,
Лыԥхала уаҳзыҟала,
Анцәа, уаҳзылԥха!
31. Ажәлар рныҳәаҿа
Анцәа шәиныҳәаат, ажәлар,
Иахьа абри аҭаҳмада иԥсыз
Згәы далсны абра еиднагалаз!
Иара дуаҩын дахьынӡаҟаз,
Адунеиаҿ дхаҵа бзиан дҳаман,
Уаҳа аҭахымкәа уаҩықәра ӷәӷәан инеигт.
Уажәшьҭа иазхоуп ҳа
Дызшаз иқәиҵаз аҿы
Адунеи иԥсахт.
Ари дыԥсит ҳа акәым,
Ишырҳәо – адунеи иԥсахтоуп,
Иашьҭахьҟа еикәааӡа еизынижьыз аҿар
Имҭа-шьҭа дмырӡуа,
Иаҟара ҩба-хԥа нырҵуа,
Иныҳәаны, абзера рықәны
Анцәа иҟаиҵаат!
Шәарҭ, дадраа,
Анцәа шәиныҳәаат!
32. Аԥсынра иазку аныҳәаҿа
Ҳ-Аԥсынра дуӡӡа Анцәа иныҳә!
Аԥсынра амаҵ азызуа,
Ақьабзтә поезиа
Шәзышьҭоу аусқәа
Ақәҿиара бзиақәа роуа,
Иахьҳалшо ҳхы ҳамеигӡо –
Убыс Анцәа иҟаиҵаат!
Аԥсынра иахәаша ахшыҩқәа
Аҿиара рауааит!
Шәаланыҳәазааит Аԥсынра!
Ҳадагь Аԥсынра зыҟалаӡом,
Иарадагь ҳара ҳзыҟалаӡом.
Иаргьы ҟало, ҳаргьы ҳҟало
Анцәа иҟаиҵаат!
Изаҳауа абзера шәзыҟалаат!
33. Аҵәца кны аныҳәара
Уара уҽыуаҩ бзиан уҽырԥа-ҽырԥо,
Уабџьар, уара – уеиқәных…
Ан улыхшаахыс ухымҭа камшәаӡац.
Уҽышькыл ушьамхы надыргыланы
Атрымҳәа уҽы абӷаҿы уаннеи,
Удәықәлеит хьыӡрацара ҳәа.
Ушнеиуаз, аҳәажә архәараҿ унадгылт.
Ушәақь ааухыухын, иагәыдуҵан –
Уа инхеит.
Убри уахьынаҩсыз, хәыԥшқак кәыркәыруа
Икыдлан ишнеиуаз убеит.
Уи иагәыдуҵан – уа инхеит.
Убри уахьынаҩсыз, ажәхьча унаидгылт.
Ажәхьча ус иоуҳәеит:
«Абра ҳәажәкы – схымҭала исоуз ауп –
Ишьҭызхуа иҭ, ахә ҵхы,
Абраагь ашьха ахьҭыҵуаз збеит.
Ацәеи ацхеи еилых, ахә ҵхы.
Цыӷкгьы – схымҭала исоуз ауп –
Ацәа ҿарыԥхьа, ухы иархә».
Уара хьыӡрацара уахьцоз уцеит.
Ахаангьы ухнымҳәыцызт ахьӡ мгакәа,
Ухынҳәны уанаауаз,
Иԥагьарашәа иҟалот ҳәа,
Уаԥсуа ламыс ала ажәхьча унаидгылт.
39
40
В. Кәаӷәаниа
Ажәхьча уахьынаидгылаз,
Аҳәа иушьыз ахә ҵиххьан,
Ашьхагь ахьҭыҵуаз,
Ацәеи ацхеи еилиххьан,
Ахә ҵиххьан.
Ацыӷгьы ацәа ҿаирԥхьахьан,
Ахә ҵиххьан.
Абарҭ ирыҭнихыз амал абжа удигалеит,
Ари уахаанны уҟамызт,
Аха ууаҩрала…
Ԥагьарашәа иҟалот исыдсымкылар уҳәан,
Иудукылеит, ԥсуа ламысла.
Иудукылаз анхаҩ ииҭахыу арбан?
Иудукылаз жәаҩа еигәышә алааухәеит,
Жәаҩа еиха алааухәеит,
Жәаҩа мхы алааурыхит,
Жәаҩа ца ирҭауԥсеит,
Жәаҩа аҳҭырԥар идуркит.
Хылҵрала умгәырҩеит,
Иуфеит, иухаҳаит,
Иуԥымхаат уара!..
«Уара» аҳәара ԥсышәаҳәароуп,
Уара узцәымӷу инасыԥ цыгәҵыхәахаат,
Иҩнагәҭа фысырҭахаат,
Ишьҭамҭа шәаџьҳәарахаат!
Иан ларбаӷь «акькьы» ишәышәуа,
Агәылацәа идырӷзаат!
Саҭанеи-Гәашьа лыкәты шьахәыш лҩыҵракны,
Ларӷьа напала лхы иакәлыхшаанӡа
Кәыхша димоуаат!
Гәык-ԥсыкала узҭаху
Дареи уареи шәеигымхаат,
Уныҳәазаат!
34. Аҭаца лыхьӡала аныҳәаҿа (1)
Анцәа биныҳәаат,
Дад, аҭаца хәыҷ!
Анцәа дбықәныҳәаат,
Аԥсынҵры бымазаат!
Ақьабзтә поезиа
Разҟыла абри аҩнаҭа бақәшәт,
Бызланагалаз бмырԥхашьаат,
Ибмырҩашьаат!
Бызлыҵыз рзы бнасыԥны,
Бызланагалаз рзы бымшны
Анцәа беиқәиршәаат!
Аԥсынҵры бымазааит!
Бызланагалази бареи шәеиԥхамкәан,
Ауаҩықәра ӷәӷәа нышәҵуа –
Шәызҳауа, шәыҿиауа,
Аҵеира бзиа шәхылҵуа,
Анцәа шәҟаиҵаат!
35. Аҭаца лыхьӡала аныҳәаҿа (2)
Аҭаца хәыҷ иаанагаз,
Анцәа диныҳәаат!
Даазгаз аҷкәын, ҩызара ҳзеибауп ҳәа,
Аԥсҭазаараҿ ҳаилахәызаат,
Аамҭа бзиан иаҳгап ҳәа
Иахьа зхы еидызкылаз, –
Аԥсҭазаараҿ шәманшәаланы,
Ажәлар шәыргәаԥхо,
Ауаа шәыргәаԥхо,
Аџьабаа шәыдызбало ауаа,
Иҵегь ирыдаабаландаз, иаԥсахеит рҳәаратәы,
Шәара шәманшәаланы,
Агәалашәара бзиақәа шәыманы,
Уааԥсырала шәеизҳаны,
Ауаа шәрылахәны,
Аҳәынҭқарра пату шәықәнаҵаратәы,
Ажәлар пату шәықәырҵаратәы –
Аныҳәаԥхьыӡ бзиа шәымазаат!
Ҩ-ҭаацәарак рыбжьара
Шәара шәаабжьагылеит,
Гәык-ԥсыкала шәеибаҭахны.
Шәызхылҵыз шәыла ргәы духартәы,
Наҟ-ааҟ реиҿаԥшра, реиниара
Аизҳазыӷьара, аиҵыҵра иазҳәаны…
Аԥсны дуӡӡа ажәлар
41
42
В. Кәаӷәаниа
Ақәҿиара дуқәа рауа,
Шәарҭ убырҭ шәрылахәны,
Анцәа шәиныҳәаат!
36. Зыԥсҭазаара еилазҵаз рыхьӡала аныҳәаҿа (1)
Дад, Анцәа шәиныҳәаат,
Аҿар зыԥсҭазаара еилазҵаз!
Шәшеиднагалаз еиԥш,
Шәажәранӡа шәеицызаат!
Агәабзера Анцәа ишәиҭаат,
Шәара шәызтәу шәыла аду рҳәаат!
Шәыла игәырӷьаат!
Уааԥсырала ишәызҳауа
Анцәа шәҟаиҵаат!
Еизаз, шәызҭаху зегьы ирҭаху –
Шәаԥхьаҟа аԥсҭазаара бзиа шәоуа,
Ақәҿиара бзиақәа шәоуа,
Азҳарақәа шәоуа,
Аԥсуа инҵыра шәара инышәҵуа!
Шәныҳәан Анцәа шәҟаиҵаат!
37. Зыԥсҭазаара еилазҵаз рыхьӡала аныҳәаҿа (2)
Анцәа шәиныҳәааит, дадраа!
Шәара иахьа шәхәыҷқәаны шәеиднагалт.
Шәагьзеиднагалаз убри ауп –
Злыԥха ҳаура иаҳзишаз аԥсҭазаараҟны
Ҳахьӡи ҳахьмыӡӷи еилазаат,
Ҳаԥс ахьынӡаҭоу ҳныҟәеибагап ҳәа.
Шәеигымзааит!
Шәыхәҩы ԥацәа, шәыхҩы ԥҳацәа…
Дунеи шәахьынӡазишаз
Агәабзера шәыманы,
Ижәуа-ишәҳәо шәԥыло,
Ижәымуц аура шәгәаԥхо,
Зегь рыла аманшәалара шәыман,
Шәыуаҩра бзиан,
Шәҟазшьа бзиан,
Шәдырра наӡаны,
Ақьабзтә поезиа
«Абарҭ реиԥш аԥсҭазаара ҳамандаз» ҳәа
Ажәлар рхы шәыдырныҳәало
Анцәа шәҟаиҵааит!
38. Абырг ихьӡала аныҳәаҿа (1)
Анцәа уиныҳәаат!
Абзера уқәзаат!
Уара иахьа уеиҳаб бзианы
Ҳара ҳқыҭаҿ уҟоуп.
Ҳқыҭаҿ уахьгылоу ианакәызаалак
Уҳәа алҵуеит.
Уара ухшыҩи уажәеи еибарганы
Имҩаԥуго аусқәа
Уара узы ибзиахо,
Иззыҟауҵо рзы ибзиахо
Анцәа иҟаиҵаат!
Ажәлар урԥымхаат!
Аҳәынҭқараа рылԥха уманы,
Абзеира уқәны Анцәа уҟаиҵаат!
Уажәра бзиахаат,
Ажәымҭа бзиара Анцәа иуиҭаат!
39. Абырг ихьӡала аныҳәаҿа (2)
Анцәа уиныҳәаат!
Уара уҭаҳмада бзиан уҳамоуп,
Ауаҩықәра ӷәӷәа нуҵхьеит.
Инуҵыз бзиан инуҵт –
Инуҵаат аринахысгьы!
Аринахысгьы Анцәа иахьынӡауаҭәеишьаз,
Гәыцқьала иуго Анцәа уҟаиҵаат,
Ауаа урыԥхамзаат!
Адунеи ануԥсахуагьы
Аҽеи ԥсрала удунеи уԥсахуа,
Пату уқәызҵо ауаа
Пату уқәҵан удырҽеиуа –
Ргәы уалсуа,
Ушгәыблу Анцәа умҩа уқәиҵаат,
Уҳаԥхамзаат!
43
44
В. Кәаӷәаниа
40. Аԥҳәыс бырг лыхьӡала аныҳәаҿа
Анцәа биныҳәаат!
Иахьа, аиашазыҳәаны,
Анцәа ишиҳәара быҟоуп –
Бмаҭацәа ргәырӷьара ббеит.
Ари еиҳау малс иҟоузеи адунеиаҿ!
Абарҭ рзыҳәан иахьа бышгәырӷьо еиԥш,
Рхылҵқәа рыҳәсаагара,
Рхылҵқәа рхаҵацара балахәхааит!
Агәамч Анцәа ибиҭаат,
Абарҭ рыцәгьара Анцәа ибимырбаат!
Бныҳәан Анцәа бҟеиҵаат!
41. Асас ихьӡала аныҳәаҿа (1)
Уныҳәан Анцәа уҟаиҵааит, дад!
Агәабзера умаз!
Аԥсны ажәлар ирхылҵыз аҵеира
Рыззегь абзера рҭахуп,
Уара абзера ухы азышьҭны уаҿуп.
Абзера ухы зызурхаз, уалагәырӷьо
Анцәа уҟаиҵааит!
Уи заҟа иаҳзеиӷьузеи,
Заҟа бзиа иаабозеи!
Ҳара ҳзыҳәан –
Ибӷа дуӡӡоуп, кьаҭароуп.
Абӷа ҳазҭо ҳхәыҷқәа, шәҳагымхааит!
Хаҭала уара уныҳәазааит,
Уани уаби угымхааит!
Аҳәынҭқар иеиԥш шәыҟоуп,
Шәызлаҟоу иагымкәа Анцәа шәҟаиҵааит!
42. Асас ихьӡала аныҳәаҿа (2)
Дад, уԥсынҵра ҟалааит!
Иахьада сыҩны усымбац уара,
Аҵәца зкуа зегь ирҳәо уақәшәаат!
Аҵәца зкуа усгьы ишәиуам –
Зегь ныҳәот.
Ақьабзтә поезиа
Уара узцәымӷу ҳәа ӡәыр дыҟазар,
Инасыԥ цыгәҵыхәахо,
Иҩнагәҭа фысрацәгьахо,
Икәша-мыкәша чоупҳәарахо,
Ижә мхьо, иныга ԥҽуа,
Қәыԥсҳашәа деимырҵәо,
Гәара баажәшәа деизҟәыҿуа!
Арлан-ԥҳа Гәашьа
Ларбаӷь еиқәаҵәа-хәыш,
Ларӷьа напала иааикәлыхшаанӡа,
Кәыхша димыхәо Анцәа дҟаиҵааит!
Узҭахуи уареи шәеигымхааит!
Даара суцәыԥхашьот
Абра ухьшәашәаӡа уахьтәо,
Аха, Анцәа иҳаиҭаз ахәыҷ ала,
Иҳамоу ухы ахумбаан!
Анцәа уиныҳәаат, дад!
43. Асас ихьӡала аныҳәаҿа (3)
Уныҳәазааит, дад!
Абзера узыҟалаат,
Гәырӷьарала Анцәа уҟаиҵаат!
Азҳара уаҿуп,
Азҳара узҿу нагӡахаат!
Иузҳааит уара ишуҭаху еиԥшы,
Узҭаху ишырҭаху еиԥшы!
Азҳара ду Анцәа иҳазуаҭәеишьаат,
Агәабзера ацзаат!
Узҭаху абзерақәа иудыркыло,
Ух иадукыло –
Уара узы инагӡахаат,
Уҳагымхааит!
Аб мацара уиԥан уанҵарадаз,
Уажәшьҭа ажәлар урҵеихеит,
Жәлар рзы ухәарҭаны угылеит.
Анагӡара Анцәа иуиҭаат,
Анцәа уиныҳәаат!
Уусқәа зегьы еихаҳахаат!
Уусқәа зегь маншәалахаат!
45
46
В. Кәаӷәаниа
Иукуа-иушьҭуа зегь рыла уманшәаланы,
Ухы уақәгәырӷьауа, узҭаху уқәгәырӷьауа,
Анцәа ҳазшаз абзеира уақәиршәаат!
44. Аҿар рыхьӡала аныҳәаҿа (1)
Анцәа шәиныҳәааит, аҿар!
Аамҭа алԥха шәоуааит!
Абзера Анцәа ишәзыҟаиҵааит!
Ҳақәшәандаз, ҳаниандаз
Ҳаԥхьаҟа абзера ҳәа шәыгә иаанаго –
Шәагымхааит!
Шәныҳәа нагӡазааит!
Са исзацҵом ашықәс ишәымоу,
Шәанишаз шәылахь ианиҵаз ашықәс
Бзиараны, гәабзиараны иҟалааит!
Шәеиҳа зымчу шәымаҵ иуааит!
Шәгәы ишаҭаху аамҭа бзиа
Анцәа ишәиҭааит!
Аԥсынҵры бзиа Анцәа ишәиҭааит!
Шәа шәзызныҟәо аԥсуара
Иҭбаахааит, еиҵыҵааит!
Иаҵашьыцуа рацәаҩхааит!
Шәныҳәа нагӡазааит!
45. Аҿар рыхьӡала аныҳәаҿа (2)
Анцәоулԥха ҳаҭ!
Анцәа шәиныҳәаат,
Анцәа дшәықәныҳәаат,
Аныҳәаԥхьыӡ ԥшӡа шәыцзаат,
Ауаҩ иқәра нышәҵаат!
Ауаҩықәра бзиа инышәҵуа
Нҵыра ду, зҳара ду аманы,
Аԥсны, аԥсуаа ҳҵеира шәыманы,
Абзера шәықәны Анцәа шәҟаиҵаат!
46. Аҵеи изы аныҳәаҿа
Анцәа уиныҳәаат, аҵеи бзиа,
Шықәсыла урацәамкәа ахьӡ-аԥша змоу,
Ақьабзтә поезиа
Аԥсуараҿ аӡәы ҳәа зыӡбахә рҳәо!
Иахьа абра, са сҿы, уааины уҟоуп.
Абзеразын, агәырӷьаразын уаҵәцахә
«Жәлар рҵеи» ҳәа иааныркылалааит!
Иарбанзаалакгьы хьаҳәа-ԥаҳәа амамкәа,
Ианырҿыҵашәо уҩызцәа-уқәлацәа,
Бзераны ирҿыҵашәалаат!
Анасыԥ анумоу ауп
Уҵеираҿ инхарҭәаан хьӡи-ԥшеи ануоуа,
Убри аамҭазын
Хәҩык аҷкәынцәеи, хҩык аԥҳацәеи
Анцәа иуиҭаат!
Уашьцәа, уаҳәшьцәа, ууаажәлар урыгымзааит,
Исзымдыруа аныҳәаԥхьыӡ угымзаат!
47. Зыԥшәма дзыԥхаз илызку аныҳәаҿа
Анцәа биныҳәааит, дад,
Анцәа дбықәныҳәааит!
Иахьа бҩыза дбыԥхеит,
Аха бара ахь-ҿар ҳзыбааӡеит.
Ахь-ҿар ибааӡаз
Бара быршышны бныҟәыргауа,
Ауаа рзгьы иуааны,
Рхазгьы иуааны,
Иныҳәаны, абзера рықәны,
Аԥсынҵры бзиа рыманы –
Аҵеи ибхылҵыз Анцәа ибаҭәеишьаат!
Бара пату бықәҵаны
Бымҩаԥырго, бныҟәырго,
Анцәа бҟаиҵаат!
48. Аб изы аԥҳа лҵәыуара (1)
Уаа, саб рыцҳа, зда ԥсыхәа сымам, саб!
Алашьцара уҽалакны уабацо, саб?
Ухы-угәы ахзыршәада, узыргәаазеи, саб?
Унхара-унҵыра ззынужьуада, саб?
Ушьҭахьҟа узықәгәыӷуа дазусҭада, саб?
Укәал иҭагыло дҳамамеи, саб?
47
48
В. Кәаӷәаниа
Уаа, саб рыцҳа, уара-мыжда, саб!
Ҳамала ҳааныжьра зыуҭаххеи, саб?
Ҳрыцҳахәха ҳшаанхоз зыузымдыри, саб?
Саб, иҳақәхәлеит, иаҳхалашьцеит, саб?
Алаӷырӡ хыҽҽоит ҳашҭаҿы, саб!
Уҭахыра ургәаҟит, ирури, саб?
Саб, акгьы зраумҳәои, зҿуумҭуазеи, саб?
Уаа, саб рыцҳа, исыԥсыхәозеи, саб?
Дгьылахаан уаҳа усымбарцу, саб?
Уи сзычҳауама, сабацари, саб?!
49. Аб изы аԥҳа лҵәыуара (2)
Ҵәыуашьа ззымдыруаз, саб!
Ҵәыуашьа ҳурҵеит, саб!
Уауаау, саб, уауаау!
Иузҿысҭыр, умааиӡои, саб?
Саб рыцҳа, саб, саб!
Абри азакәызма узыргәаҟуаз, саб?!
Ҳабацари, саб, саб?
Саб рыцҳа, саб, саб!
Сара исылшозеи, саб!
Сабацари, уаауа?!
Аиааи, сара, аиааи!
Аиааи, сара, аиааи!
Саб рыцҳа, саб, саб!
Унапы сықәыргылан сышԥауааӡоз, саб!
Исзуузеи, саб, саб!
Сабацари, саб, саб?
Иҳамбац ҳбеит, уаа-уа-а!..
50. Аешьа изку аҵәыуара
Уооу, уооу, уаҳәшьа, уооу, уаҳәшьа, уаҳәшьаау!
Уаҳәшьа, ишԥазури?
Сашьа-заҵәы с-Мишьоу, уаҳәшьа!
Уаҳәшьа, уаҳәшьа, уаҳәшьа!
Уаҳәшьеиҵба ишԥалыԥсыхәои, уаҳәшьаау?
Уаҳәшьа, уаҳәшьа!
Ҳаб ихылҵыз ҳала ҭырхаха, уаҳәшьа!
Ақьабзтә поезиа
Уооу, уаҳәшьа, уараӡәк уакәымзи ҳазхәаԥшуаз, уаҳәшьаау!
Уаа, Мишьа, уаҳәшьаау,
Уареи сареи ҳаицрыҵыр шыҟамлоз
Шԥоузымдыри, уаҳәшьа!
Уооу, уаҳәшьа, уаҳәшьа, уаҳәшьаау!
Уаҳәшьеиҳабы Кәакәалеи сареи, уаҳәшьаау!
Ҳудтәалоуп, уаҳәшьаау!
«Мишьа дымсааит» ҳәа акәын изаҳҳәоз, уаҳәшьаау!
«Мишьа дымсит» ҳҳәуан, уаҳәшьаа!
Уооу, уаҳәшьаа, уаҳәшьа!
Ҳгәыӷра ду уакәымзи, уаҳәшьаа!
Уооу, уаҳәшьа, уаҳәшьа!
Сашьа-заҵәы дсызныжьшоу, уаҳәшьа!
Уооу, уаҳәшьа, уаҳәшьа!
Уаҳәшьцәа цәгьаԥсышьа ҳаҭаны уабацауа, уаҳәшьаа?
Сара суццароуп, уаҳәшьаау!
Уооу, уаҳәшьа, уаҳәшьа!
Уышьҭахьҟа иаԥсыхәозеи, уаҳәшьа?
Знапы иануҵада, уаҳәшьа?
Уныҟәгашьа збада, уаҳәшьаау?
Уооу, уаҳәшьа, уҵәҩаншьапы заҵәы
Уаԥхьаҟа дцахьааит, уаҳәшьаау!
Уооу, уаҳәшьаау, уаҳәшьа лгәы кыдиххьан, уаҳәшьаау!
Уоо, уаҳәшьа акы умыхьындаз ҳәа акәымзи
ҳазухәаԥшуаз, уаҳәшьаау!
Иаҳзыууыз закәызеи, уаҳәшьаау?
Уоо, Мишьа, уаа сара,
Уаҳәшьеиҵба дуцзароуп, уаҳәшьаау!
Уоо, Мишьа, исыԥсыхәозеи сара, сарооу?
Уоо, уаҳәшьа са еиҳа срыцҳаушьон
Сахьеиҵбыз азыҳәаны, уаҳәшьаау!
Уоо, уаҳәшьаау, уаҳәшьаа!
Мчыбжьык ахала аҵыхәала, уаҳәшьаау, уаҳәшьаау!
Сумбар узычҳаӡомызт, уаҳәшьаау!
Сара исԥазуа?
Сара исԥасыԥсыхәуа, уаҳәшьаау?
Ҳаицрымҵроуп, уаҳәшьаау!
Уооу, уаҳәшьа, уахь иҟоу сашьцәа, уаҳәшьау!
Урҭ ртәы акәын иаҳаӡбоз, уаҳәшьа!
Рнышәнап ара иабаҟаз, уаҳәшьаау?!
49
50
В. Кәаӷәаниа
Уоо, уаҳәшьа, уаҳәшьа, уаҳәшьаа,
Мишьа, уаҳәшьа!
Уара акы уагуеит ҳәа
Ҳгәы иаанагаӡомызтеи, уаҳәшьаау!
Уоо, уаҳәшьа, Мишьа, уаҳәшьаау!
Избазури уаҳәшьеиҵба,
Цәгьаԥсышьа змаз, уаҳәшьаау?
Уоо уаҳәшьа, агәашә абжьы аагар, уааҳәшьаа!
Мишьа даазар ҟалап ҳәа, уаҳәшьаа!
Сыла ҭырхаха умҩа саԥшон, уаҳәшьаау!
Уоо, уаҳәшьа, уаҳәшьаа, уаҳәшьаа!
Улымкаа, уаҳәшьаа,
Уоо, адунеи сызбақәзаап зугәахәуазеи, уаҳәшьаау?
Уоо, уаҳәшьа, уаҳәшьаа!
Саҳәшьцәа шәаԥхьа сара сыԥсаат ҳәа ҳауҳәон, уаҳәшьаау!
Уоо, уаҳәшьа, уаҳәшьаа!
Ишуҳәоз еиԥш, ҳаԥхьа уҳашьҭит, уаҳәшьаа!
Исԥазури уаҳәшьаа, уаҳәшьаа?
Уоо, уаҳәшьа, уаҳәшьаа!
Уоо, адунеи схы ахызбаауа,
Сыԥсы ахызбаауа, уаҳәшьаау!
Уоо, уаҳәшьаа, адунеиаҿ сықәурхеит,
Иудыруооу, уаа, Мишьа, уаа, сара уаҳәшьаа?
Уоо, уаҳәшьа, уаҳәшьа!
Аккаҳа сҵәыуо, уаҳәшьаа!
Абаҳчақәа срыҵоуп, уаҳәшьаа,
Уоо, уаҳәшьа, исԥазури,
Сашьеиҳаба заҵәы с-Мишьа, уаҳәшьаа, уаҳәшьаау?
Изури, исԥазури, уаҳәшьаау?
Ҳасԥанеицруга, уаҳәшьаа, уаҳәшьаау!
Уаҳәшьа лыбла ҭышәшәа, дабацуа, уаҳәшьаа?
51. Аеҳәшьа илызку аҵәыуара
Уоо, баҳәшьа, баҳәшьаа!
Саҳәшьеиҳаба-заҵәы сы-Кәакәала, бааҳәшьаау!
Уоо, баҳәшьа, баҳәшьаа!
Сы-Кәакәала, бабацои, баҳәшьаау!
Уоо, баҳәшьа, баҳәшьаа!
Саҳәшьеиҳаба сы-Кәакәала, бааҳәшьаау!
Ақьабзтә поезиа
Бареи сареи ҳаицрыҵыр ҟалаӡомызтеи, баҳәшьаа!
Исԥабзымдыри, баҳәшьаа!
Сара исԥазуе, саҳәшьеиҳаба сы-Кәакәала, баҳәшьаау?!
Шәа ишәеиҵабыз са сакәымзи, бааҳәшьа,
Срыцҳамшьакәа адәы сықәшәырхеитеи, шәаҳәшьаау!
Уоо, Кәакәала, бааҳәшьаа!
Бабазбоо, бааҳәшьаа?
Ҳабеиқәшәоо, бааҳәшьаау?
Уоо, баҳәшьа, уоо, адунеиала ҳаицрыҵитеи, баҳәшьаа!
Исԥабзызури, бааҳәшьаау?
Сгәыӷра ду саҳәшьеиҳаба,
Саабыкәырбануп, бааҳәшьаау!
Исԥабзызури, баҳәшьеиҵаба дабацари, баҳәшьаау?
Ҳаицрыбымган, ҳаицызааит,
Сы-Кәакәала-заҵәы, бааҳәшьаау!
Уоо, баҳәшьа, баҳәшьа, баҳәшьа!
Былымкаа адәы сахьықәу
Схы ахызбаауеит, баҳәшьаау!
Уоо, баҳәшьа, баҳәшьа, ибыбаргәузеи
Уахь бахнеиз, бааҳәшьа!
Бгарҭа рибаҭарым, бааҳәшьаау!
Баашьцәеи бааҳәшьцәеи, бааҳәшьа!
Брылазаауот, бааҳәшьаа, бааҳәшьаа!
Исԥабзызури, сбыҵашьыцуеит,
Саҳәшьеиҳаба сыгәыӷра-ду,
Сы-Кәакәала, бааҳәшьаау!
Уоо, баҳәшьа, цәгьаԥсышьа сышәҭеит, ишәдыруооу, бааҳәшьа?
Исԥазури баҳәшьеиҵба,
Уаа, блаҭышәшәа дабацуа бааҳәшьаау?
Уоо, баҳәшьа, баҳәшьа, баҳәшьа,
Башьцәа бкырҭа рибаҭом, бааҳәшьаау!
Уоо, бааҳәшьаау,
Бара бахыҟоуп саргьы сахахәҭоу, бааҳәшьаа!
Исԥаазуо, с-Кәакәалоу, бааҳәшьаау?
Уоо-уоу, бааҳәшьа, бааҳәшьа,
Исԥазури, сара-сарооу?
Сара схы ҵәыуа, сыԥсы ҵәыуа,
Сымацара-заҵәык саб иааихылҵыз, бааҳәшьаау!
Уаа, адунеиаҿ цәгьала сықәшәырхеит, бааҳәшьаа!
Исԥасыԥсыхәо, бааҳәшьаа, бааҳәшьаау?
51
52
В. Кәаӷәаниа
Уоо, Кәакәала, бааҳәшьаау!
Бгәараҭа санааҭалалак, бааҳәшьаау!
Уоо, баҳәшьа, саҳәшьеиҳаба дызбарушь ҳәа,
Сгәырӷьаҵәа бгәараҭа сҭалом, бааҳәшьаау!
Уоо, баҳәшьа, Анцәа дбықәныҳәан быҟамзи, бааҳәшьаау, бааҳәшьаау!
Уоо, ибхылҵыз ирхылҵыз зегьы, бааҳәшьаа!
Жәиԥшьҩык ауааԥсыра брылатәан, бааҳәшьаау!
Уоо, баҳәшьа, сгәы дуны саадәылҵны аҩныҟа санаауаз,
Сгәырӷьаҵәа саауан, бааҳәшьаа, бааҳәшьаау!
Уоо, баҳәшьа, саҳәшьеиҳаба, Кәакәала, бааҳәшьаа!
Исԥабзызури, бааҳәшьаау?
Бысхашҭуа џьыбшьоома, бааҳәшьаау!
Бызгәхьаазгуа бдыруандаз, бааҳәшьаа-аа!..
52. Аԥа изку аҵәыуара
Уаа, Гәаџьа уана, избаҟасҵуа?
Уан дукәыхшоуп, Гәаџьа, избазури?!
Ааԥынразы ашәаԥыџьаԥ рҽанеиларҳәо,
Ашәҭеиԥш уалшәан уабадәықәлеи, уана?
Избаҟасҵуа, срыцҳауп, уана!
Иахьамш аҽны уқәла ҷкәынцәа
Иааины игылоуп еибарқьызқьызуа,
Узырмацәажәои, уқәла ҷкәынцәа,
Урызгәаазар, Гәаџьа ашәаркы?
Уара умшала иахьамш аҽны
Дгьыли-жәҩани ҵәыуоит, Гәаџьа,
Уан дукәыхшоуп, избаҟасҵуа?
Ашәаԥыџьаԥ еилазазоит, изурызеи?
Скажьны умцан, срыцҳауп, уана!
Умҩа сымҩахароуп, срыцҳауп, Гәаџьа!
Аҩызцәа хәыҷқәа ашкол иуцҭаз
Ианоурышьҭуа амҩаду аҿы скылсны стәот.
Уқәла ҷкәынцәа сывсны ианцо,
Избаҟасҵуа, уара ухабар сымбар?!
Усшьҭом, Гәаџьа, срыцҳауп, уана!
Ақьабзтә поезиа
3. Аҭәҳәақәа
53. Алаԥш ҭәҳәа (1)
Лаԥшь ҵәаԥшь ҭасит,
Лаӷра ҵәаӷра ҭасит.
Уара узшаз уисасуп,
Шьашә рыдаӷьцәа укәыршоуп.
Аӡбаа аӡыхь ыҵызхыз,
Аҽхы зыркьыкьыз
Амшын агәы дхысыҭәҳәалт.
Бжьы-шьхак дырхызгеит,
Быжь-ӡыхьк дрырызгеит,
Алацәгьа ила ҭысхит.
Дыԥҳәысзаргь, дхаҵазаргь –
Зегь рыла ҭысхит,
Амца иақәҵан избылуеит,
Аџьыка ахы иакәыхшан,
Амца иақәҵан избылуеит,
Чффу, чффу, чффу!
54. Алаԥш ҭәҳәа (2)
Ффу-у!
Аҳәашша зырхәтәыз,
Аҽҵыс зыркьыркьырыз
Дкаҳан дыԥсит,
Дгылан – дкаҳаит.
Алаԥш лаԥшыцәгьан иҟазҵаз,
Лахҿых ҿызхыз,
Анана лыхчы лыхчнызҵаз…
Аихатәы хәымпал ҟасҵан,
Илаԥш цәгьа ҭысхит.
Ффу-у!
Быжь-шьхакы ирхысҭәҳәеит,
Амшын агәы ихысҭәҳәалт.
Алацәгьа, ҿыцәгьа
Ақәыц еиқәаҵәа ила ҭнахааит,
Ақәыц ҟаԥшь ила ҭнахааит!
53
54
В. Кәаӷәаниа
Ффу-у!
Ара тәарҭас имам,
Ара гыларҭас имам.
Ффу-у! Ффу-у! Ффу-у!
55. Алаԥш ҭәҳәа (3)
Ҽеиқәа ҽеиҭра исасуп,
Ҽеиқәа ҽгәара иҭакыуп,
Нан лхьаҵәца ашәхымс иқәгылоуп.
Илбааҟьан иддәит,
Шьашә рабџьар ҭыӷьцәа ахарԥоуп.
Алаԥшыцәгьа, аҿаԥшыцәгьа
Амшын агәы инхысҭәҳәалт,
Чшәшәу, чшәшәу, чшәшәу!
56. Алаԥш ҭәҳәа (4)
Алаԥшҭәҳәа ҿаԥшыҭәҳәа,
Ула-уҿы жьхы ршыла иҭыблаауп,
Ӡхьамԥшла иҭыӡәӡәаауп.
Аҳаҭақәа схы рҭакыуп,
Амшын агәы схыҭәҳәалоит,
Чшәшәу, чшәшәу, чшәшәу!
57. Алаԥш ҭәҳәа (5)
Ӡбаа ӡыхь ыҵыҵит,
Аҽҵыс зыркьыкьыз – лаԥшуп.
Лахәа-ҵәыхәа, лаԥшь-ҵәаԥшь.
Нана лгәарԥ мыӷ гәарҭ акәыршоуп,
Ацыӷцәа аханы игылоуп,
Уавсыр – икаҳауеит,
Икаҳар, иԥҽыр, Нан лгәы иалсуеит,
Чшәшәу, чшәшәу, чшәшәу!
58. Алаԥш ҭәҳәа (6)
Ӡыхь ӡбаазтәыз – алаԥшыцәгьа,
Ӡбаажә ӡыхьызтәыз – алаԥшыцәгьа,
Ақьабзтә поезиа
Га-ԥслымӡ еиҟәызцҟьааз – алаԥшыцәгьа,
Шьха-хаҳә еиҟәызцҟьааз – алаԥшыцәгьа,
Аҳәыс ԥшқа зырматыкьыз – алаԥшыцәгьа,
Мыш шымандаԥшь ахы ааиқәысҳәалт,
Чффу, чффу, чффу!
59. Алаԥш ҭәҳәа (7)
Рыхәра ҵәыхәра ҭаџьуп,
Рыӷра ҷыӷра ҭаџьуп,
Аҳасса дырхыҷуеит,
Аҽҵыс ахыбаҩ дыркьыкьуеит.
Ибла цәгьаны,
Иԥсы цәгьаны днахәаԥшызар –
Рхы хаҳәуп, рымч маҷуп.
Бжьы-шьхак ихазгалт,
Бжьы-мшынк иҭасыжьит.
Мқамгариа ахь аҳ ду,
Уара иусасуп абри.
60. Алаԥш ҭәҳәа (8)
Лахәа ҵәыхәа ҭаст,
Лаԥшь ҵәаԥшь ҭаст.
Ӡбаа ӡырхьыршша зырхәтәыз
Илаԥш ихазы ицәгьахаат!
Аҳаша – аҳаша аҿоуп,
Аҵәаша – аҵәаша аҿоуп.
Чффу, чффу, чффу! –
Амшын агәы инхысҭәҳәалеит.
61. Алаԥш ҭәҳәа (9)
Адаршәҟә, мыдаршәҟә, уарбашәҟә,
Аӡбаажә ӡыхьызтәыз – алаԥшыцәгьа,
Аӡыхь ӡбаажәызтәыз – алаԥшыцәгьа,
Аҵла хәамсисра инадикыз – алаԥшыцәгьа,
Аԥслаҳә-ҽҵыс зыркьыркьырыз – алаԥшыцәгьа,
Ашьха хаҳә еиҟәзырԥаз – алаԥшыцәгьа,
Абжьы-шьха урхысцоит,
55
56
В. Кәаӷәаниа
Амшын агәы ухысҭәҳәалоит, алаԥшыцәгьа.
Ԥсыла хәаԥшы, бзала хәаԥшы,
Жьха ршыла иҭызблаауеит,
Хәышԥырӷ-цала исҟәиоит,
Чффу, чффу, чффу!
62. Алаԥш ҭәҳәа (10)
Алаҳә еиқәаҵәа лаҳәышызтәыз,
Абынҽа-ҳәыс зырматыкьыз,
Аџьажә ахы хзырҩааз,
Аҳасса зырҟәдыз,
Бжьы-шьхак днархысцан,
Быжь-ҵәымаӷк днархасырԥеит,
Амшын агәы дынхысҭәҳәалт.
Амшын-нырцә сцаны,
Амыш баџь чаԥаны,
Еилыршәшәы иаазгаанӡа,
Агәабзера уоуааит!
63. Алаԥш ҭәҳәа (11)
Лаԥшь ҵәаԥшь ҭаст,
Лацәгьа ҵәыцәгьа ҭаст,
Лаӷра ҵәыӷра ҭаст,
Леиқәа ҵәеиқәа ҭаст,
Аӡбаа ӡыхьызтәыз,
Аӡбаа аӡыхь ыҵызхыз.
Ага аҳаса еилызхыз,
Ашьха ахаҳә еилызхыз,
Абыжь-шьхак ирхысцаз,
Абыжь-гәашәк ирҭысцаз,
Амшын агәы ихысцалаз…
Аԥҳәыс аԥшь лкалҭ аԥшь уҵасҭәҳәоит.
Чффу, чффу, чффу!
64. Алаԥш ҭәҳәа (12)
Лахәа ҵәыхәа ҭаст,
Лаӷра ҵәыӷра ҭаст,
Ақьабзтә поезиа
Леиқәа ҵәеиқәа ҭаст,
Лаԥшь ҵәаԥшь ҭаст.
Аӡбаа аӡыхь ыҵызхыз,
Аҳашша зырхәтәыз,
Анан лыҽҵыс зыркьыкьыз –
Алаԥш ауп!
Анан лыхь-калҭ уҵакыуп,
Анан лхьы-маӷра укәыршоуп –
Шьашәы уртәуп,
Шьашәы ргәара укәыршоуп, –
Чфу, чфу, чфу!
65. Алаԥш ҭәҳәа (13)
Лахәа ҵәыхәа ҭас[т],
Лаԥшь ҵәаԥшь ҭас[т],
Алаԥш – аӡыхь ӡбаажәызтәыз,
Алаԥш – аҵла зырҩаз,
Абыжь-қыҭак унархысцеит,
Абыжь-гәарак унарҭысцеит,
Абыжь-шәындыҟәрак уаарҭасцалт,
Абыжь-цыԥхак насыркит,
Амшын агәы унхысцеит, –
Чфуу, чфуу, чфууу!
66. Алаԥш ҭәҳәа (14)
Ал каҿа зырқамсыз,
Аҳаса зырхәыхәыз,
Аҽҵыс зыркьыркьырыз –
Лаԥшуп!
Лаԥшь ҵәаԥшь ҭаст,
Лахәа ҵәыхәа ҭаст,
Леиқәа ҵәеиқәа ҭаст.
Нан лахь аҿышәҭ иқәгылоуп,
Икаҳар, иԥҽыр –
Шьашәырҭажә абажә акәыршоуп,
Шьашә ран лзы исасуп,
Шьашә раҳ изыԥхоуп!
57
58
В. Кәаӷәаниа
67. Алаԥш ҭәҳәа (15)
Алаԥш нымҩахыҵ – алаԥш каршәуп,
Урҭ рыбжьара ажьыхҵә арсуп,
Шьашәы ҭыԥҳа дгылоуп.
Ацәгьа-мыцәгьа аҳаҭархәыхә инҭаҵаны,
Амшын агәы инхысҭәҳәалт.
Чшәшәу, чшәшәу, чшәшәу!
68. Алаԥш ҭәҳәа (16)
Лаԥшь ҵәаԥшь ҭасит,
Леиқәа ҵәеиқәа ҭасит,
Ааԥса <...> зыршшаз,
Амақьа зырџьаџьаз
Нан лыхь-калҭ дыҵакуп,
Нан лхьы-маӷра дҭакуп.
Аӡбаа аӡыхь иҵызхыз алаԥшцәгьа,
Быжь-хәык урхысцеит,
Быжь-гәашәк урҭысцеит,
Бжьы- мшынк урырсцеит,
Умааӡо укасцеит,
Чшәу, чшәу, чшәу!
Шьха-нхыҵ укасцеит,
Умааӡо укасцеит,
Чшәу, чшәу, чшәу!!!
69. Алаԥш ҭәҳәа (17)
Аӡбаа аӡыхь ыҵызхыз – алаԥшыцәгьа,
Чшәу-у, чшәу-у, чшәу-у! –
Быжь-ӡык урырсцеит,
Быжь-хәык урхысцеит,
Быжь-мшынк урырсцеит.
Умааӡо уҭасҵеит, алаԥшыцәгьа,
Быжь-гәашәк урҭасцалт,
Быжь-шәындыҟәрак урҭасҵеит,
Быжь-барқәамк асыркит,
Умааӡо уасыркит.
Чшәу-у, алаԥшыцәгьа! Чшәу-у!
Ақьабзтә поезиа
70. Алаԥш ҭәҳәа (18)
Ашьха ахаҳә зырхәтәыз –
Алаԥш,
Ага ахаҳә зырхәтәыз –
Алаԥш.
Быжь-хракы инархысцеит,
Шьашә игәара инҭасцалеит,
Шьашә иҵәымаӷ аасырхеит,
Чшәу-у! Чшәу-у! Чшәу-у!
71. Алаԥш ҭәҳәа (19)
Лахәа ҵәыхәа ҭаст,
Лаӷра ҵәыӷра ҭаст,
Лаԥшь ҵәаԥшь ҭаст.
Абыжь-ҵәымаӷк ршны дырхасырԥеит,
Абыжь-мшынк дырхысҭәҳәалеит –
Чшәу-у, чшәу-у, чшәу-у!
Абыжь-ҵәымаӷк ршны дырхасырԥеит,
Абыжь-мшынк дырхысҭәҳәалеит –
Чшәу-у, чшәу-у, чшәу-у!
Алаԥшыцәгьа ила ҭызблааит!
72. Алаԥш ҭәҳәа (20)
Лацәгьа, лаԥшыцәгьа,
Мышьҭацәгьа, мзыцәгьа,
Аӡәыр дузхьаԥшзар,
Зегь рыла ҭызблааит, иҭысҷыҷааит.
Бжь-шьхак ирхысцеит,
Бжь-мшын гәык ирхызгеит –
Чшәу-у! Чшәу-у! Чшәу-у!
73. Алаԥш ҭәҳәа (21)
Хам ишәҟәы,
Мыд ишәҟәы,
Иқә ишәҟәы,
Уар ишәҟәы!
59
60
В. Кәаӷәаниа
Аӡыхь ӡбаажәызтәыз – алаԥшыцәгьа,
Аӡбаажә ӡыхьызтәыз – алаԥшыцәгьа,
Абынҽа аҳәыс зырматикыз – алаԥшыцәгьа,
Џьажә казҿаз – алаԥшыцәгьа,
Џь-ҿа зырҩаз – алаԥшыцәгьа,
Аҩны ласа ааҵәак шьҭоуп,
Адәны ласа ааҵәак шьҭоуп,
Ахьтәы гәашә ҿоуп,
Ахьтәы лаб-ҷац ыларшәуп.
Ахьтәы гәашә аартны,
Алаԥшыцәгьа нҭырҟьаны,
Ахьтәы лаб-ҷац ныласыршәит.
Алаԥшыцәгьа аауҟәҟьаны,
Лашбжь ахьамаҳоз исышьҭит,
Рбаӷьбжь ахьамаҳаз исышьҭит,
Амшын еиқәа агәызҳәа иналасыжьит.
Уара Нан лкалҭ уҵакуп,
Лхьы-маӷра ухаркуп –
Улааӡеит, улыхьчеит,
Чшәу-у, чшәу-у, чшәу-у!
74. Алаԥш ҭәҳәа (22)
Ада-шәҟәы,
Мыда-шәҟәы,
Уарба-шәҟәы,
Еиқәы-шәҟәы.
Аӡыхь ӡбаажәызтәыз – алаԥш,
Аӡбаажә ӡыхьызтәыз – алаԥш,
Ашьха хаҳә еиҟәзыршәаз – алаԥш,
Аҵла зырматикыз – алаԥш,
Абынҽацә зыркьыркьырыз – алаԥш,
Абыжь-цуҭак инахысцан,
Абыжь-мшынк инхысҭәҳәалт –
Чфу-у, чфу-у, чфу-у!
75. Алаԥш ҭәҳәа (23)
Лаԥшь ҵәаԥшь ҭаст,
Леиқәа ҵәеиқәа ҭаст,
Ақьабзтә поезиа
Лахәа ҵәыхәа ҭаст,
Лаӷра ҵәыӷра ҭаст.
Ашә-нхыҵ мышә-ласахак шьҭоуп,
Ашә-аахыҵ Нан лыхь-калҭ иҵакуп.
Лаԥшыцәгьала суҭәҳәеит,
Ҵәыршыла иҭысыблаауеит,
Џьыкала ихысҷыҷаауеит.
Бжьы-шьхакы ирхысцеит,
Бжьы-мшынк ирхысҭәҳәалт.
Чшәу-у! – лаԥшыҭәҳәала суҭәҳәоит.
Чшәу-у, чшәу-у, чшәу-у!
76. Алаԥш ҭәҳәа (24)
Лаԥшь ҵәаԥшь ҭаст,
Лахәа ҵәыхәа ҭаст,
Лаӷра ҵәыӷра ҭаст!
Зыԥсы цәгьоу – ихазы ицәгьоуп,
Згәы цәгьоу – ихазы ицәгьоуп,
Зыла цәгьоу – ихазы ицәгьоуп!
Лаԥшь ҵәаԥшь ҭаст,
Лахәа ҵәыхәа ҭаст,
Лаӷра ҵәыӷра ҭаст!
Зыԥсы цәгьоу – ихазы ицәгьоуп,
Згәы цәгьоу – ихазы ицәгьоуп,
Зыла цәгьоу – ихазы ицәгьоуп!
Фу-у!
77. Аԥсы лаԥш ҭәҳәа (1)
Абжьеиҳәшьцәа бжь-маҭхык рхоуп.
Џьма-шәк анаара иҵоуп.
Есааира ԥсасашьроуп.
Рады, рады,
Шәыды, шәыды!
Ӡыхьа-ԥсыӷьашәа иуҟәысыӡәӡәаауеит,
Чшәу-у, чшәу-у, чшәу-у!
61
62
В. Кәаӷәаниа
78. Аԥсы лаԥш ҭәҳәа (2)
Аԥсылаԥш – анцәырҭаҟа,
Абзалаԥш – абзырҭаҟа.
Абжь-храк ирхызгеит,
Абыжь-мшынк ирхысҭәҳәалт.
Чшәшәу, чшәшәу!
79. Ажьамра ҭәҳәа (1)
Ашәахьа дыбкыма?
Аҩаша дыбкыма?
Ахаша дыбкыма?
Аԥшьаша дыбкыма?
Ахәаша дыбкыма?
Асабша дыбкыма?
Амҽыша дыбкыма?
Чшәу! Чшәу! Чшәу!
80. Ажьамра ҭәҳәа (2)
Ашәахьа джьамзар,
Аҩаша даужь.
Аҩаша джьамзар,
Ахаша даужь.
Ахаша джьамзар,
Аԥшьаша даужь.
Аԥшьаша джьамзар,
Ахәаша даужь.
Ахәаша джьамзар,
Асабша даужь.
Асабша джьамзар,
Амҽыша даужь.
Амҽыша джьамзар,
Ашәахьа даужь.
Чшәу-у, чшәу-у, чшәу-у!
81. Ажьамра ҭәҳәа (3)
Ари ииуазеи, дӷәамза-ӷәамзо?
Уӷәамзара-чыӷәамзара са исыздырам.
Ақьабзтә поезиа
Хаш хаџьгәыгәыни,
Ҳаԥшь хаџьгәыгәыни ахҭнызҵахьада?!
Уара уаҭәҳәан – иурчит,
Сара саҭәҳәан – исырдеит.
Ал каҿа зырбабаз,
Аҽбаа ӡыхь зыркьыкьыз
Бжь-мшынк дырхысҭәҳәалт,
Бжь-гәарак дыркылсхит,
Бжь-еихацк дыркылхны,
Абра скылсны саауеит.
Чффу! – агәабзера Анцәа ииҭааит!
82. Ажьамра ҭәҳәа (4)
– Ари иауазеи?
– Иӷәамзот.
– Аӷәамзарақәа-чыӷәамзарақәа
Сара исыздырам.
Хаш хаџьгәыгәыни, хаԥшь хаџьгәыгәыни ахҭнызҵахьада?!
Ажәҭра иҭакыуп,
Ажә-бора акәыршоуп.
– Чшәшәу, чшәшәу! – еиха ԥшыҭәҳәа саҭәҳәеит.
– Чшәшәу! – џыр мақьа аҿоуп.
Абжьы-мшынк ирхысҭәҳәалт,
Абыжь-гәашәк асыркит,
Абыжь-ҵәымаӷк аасырхеит.
Чшәшәу, чшәшәу, чшәшәу!
Иблуп, иҷыҷуп,
Цәамҭахаа уоуааит!
Уцәа уақәиҭхааит!
83. Ажьамра ҭәҳәа (5)
– Ари илуазеи?
– Дӷәамзот.
Ааҵра-мыҵра,
Гәашә-нҭала,
Гәашә-нҭала,
Кәара-нҭала.
Аҷыҷа хәыҷ, цәымҭха хаала!
63
64
В. Кәаӷәаниа
Лыцәа дақәиҭхаат,
Анцәа дитәуп!
Шьашә ихь-калҭ дыҵакыуп,
Чшәшәу, чшәшәу, чшәшәу!
84. Арахә абна ианылахалак ирҳәоз аҭәҳәа (1)
Акьаниа, бакьаниа,
Бакьан цхьена,
Цхьенада кәарҭа, кәарҭа,
Ҭеибаҟәырра рашых,
Џьангери боу!
Быжь-гәарҭак ҳаилоуп,
Быжь-гәарак ҳакәыршоуп.
Уакьысыр – уԥсот,
Уавсыр – унҵәот.
Уцәа цәа-хрыӷс иҟарҵеит,
Бамбораҟа уҽы аурыжьт,
Арахь уҿы ҿарҳәит,
Чшәшәу!
85. Арахә абна ианылахалак ирҳәоз аҭәҳәа (2)
Аиҭарбжь, Аиҭар!
Быжь-џьара ҳаилоуп,
Быжь-гәарак ҳакәыршоуп.
Аиҭар ишәақь кны
Хара-хара дҳавоуп.
Унаҵысыр – уишьуеит,
Унақәацар – уикуеит.
Быжь-шьхак рынахыс быжь-уасак
Рыхәда хжәаны иҭажьуп.
Убри ааҭагыларҭа умам,
Уҷаҷа кыджәоуп,
Усаса еиматкачуп,
Чфу-чфу!
86. Арахә абна ианылахалак ирҳәоз аҭәҳәа (3)
Анаассыни ҳаџьбар,
Мысҳараҟа сабрал!
Ақьабзтә поезиа
Лыхәлеи-иԥа Хәлабаӷь.
Хәлаш Хәлабаӷь.
Аиҭар рыхь-гәарҭа иҭакыуп,
Еиха ҵәымӷла еибаркыуп,
Анана лкалҭ иҵакыуп,
Шьашәы ирысасуп,
Чффу, чффу, чффу!
87. Арахә абна ианылахалак ирҳәоз аҭәҳәа (4)
Аласында, маласында,
Шьабаџьиа џьынисаӷә,
Аџькла, мыџькла,
Чааиларсын, ракьантос.
Чшәшәу, чшәшәу, чшәшәу!
88. Арахә абна ианылахалак ирҳәоз аҭәҳәа (5)
Ффу, ффу!
Абыжь-гәарак рыкәыршоуп,
Абыжь-ҵәымаӷк раархоуп,
Еиҭахыџьгәыгәын раԥхьа игылоуп.
Иужәыр – уашьуеит,
Иуфар – уашьуеит!
89. Абга иахәыз аҭәҳәа (1)
Аумбара сыумбара,
Алԥсҭак, аҩ-ԥсҭак.
Аԥсҭа ахахьы сцан –
Ахы ҭаԥысҵәеит,
Аҵыхәахь сцан –
Аҵыхә ҭаԥысҵәеит.
Иалдахәа, иалдахәа,
Лышәман, лышәҭақь,
Лашә лабацәа ирыкәыршоуп,
Быжь-гәыжьцәа ахарԥоуп;
Хынтә ззымҳәакәа ззымтәаз,
Зеиԥш мырҟәыр зыԥсмаҷырҭоу,
Ахахьы сцан –
65
66
В. Кәаӷәаниа
Ахы ҭаԥысҵәеит,
Аҵыхәахь сцан –
Аҵыхә ҭаԥысҵәеит.
90. Ақәыџьмацҳара аҭәҳәа (2)
Ҵлаш хнышьараш хшьыуп,
Ԥсҭаш ҭыԥҳаш дҭоуп,
Уара уацҳан, иурчит,
Сара саҭәҳәан, исырдеит.
Фу-фу-фу!
91. Ахәра ҭәҳәа (3)
Бахәыш ӡыш аҵоуп,
Ӡышла агәыр ҭоуп,
Лагәыр уаҩыш иҭихт,
Уаҩыш ҭыԥҳаш илиҭт,
Ҭыԥҳаш мҽыш-хш илалалыршәт.
Сажәа ԥсардуп, сыԥсыԥ шьақаруп!
92. Аҽгәал ҭәҳәа (1)
Гәалда-гәалда,
Салда-салда
Дамгә даҵга,
Уаҷкаҷкаҷ!
93. Аҽгәал ҭәҳәа (2)
Гәал, гәал.
Гьал, гьал.
Шьхымза гәыргәыҭ
Амгәа дыҵаст.
Шәу-у-у, шәу-у-у, шәу-у-у!
94. Амаҭцҳара аҭәҳәа (1)
Ажәҩан амардуан кыдыргылан ихәнахьада,
Маҭи-ӡырлашәи ауӷә еицырхазҵахьада,
Ақьабзтә поезиа
Былра хьаагь азҭахьада?
Ахьаа-баақәа ахысцоит,
Чшәшәу!
95. Амаҭцҳара аҭәҳәа (2)
Бахәаԥшь ӡыхшуп,
Уаҩаԥшь дҭала млагәыш ҭихт.
Млагәыш иҭихыз, изиҭаз
Исрыхәаз ашәа сыҭәҳәа, сыхәшә
Хәарҭас иуаут,
Чшәшәу, чшәшәу, чшәшәу!
96. Амаҭцҳара аҭәҳәа (3)
Хәыда, хәыда,
Хәыда еиқәара,
Қәанаҿла, қәаҿа лыхьа,
Гьаргьадыз бысҭамфа,
Шьада хыла,
Шьада лбаа.
Ҩада хыла,
Ҩада лбаа.
Ахьаца ахы сасын,
Ахы хысҵәеит,
Аҵыхәа сасын,
Аҵыхәа хысҵәеит.
Уара уасын – иурчит,
Сара саҭәҳәан – исырдеит!
Уара ахьаа ауҭан,
Сара ахьаа аҟәысхит,
Чффу, чффу, чффу!
97. Амаҭцҳара аҭәҳәа (4)
Шьашә ажьира сҩыҵалеит,
Быжь-ахҿак счаԥеит,
Абыжьбак сырхеит,
Хәылԥыеҵәа иақәыскит.
Иақәскызаргьы, иақәымшәанда,
67
68
В. Кәаӷәаниа
Иақәшәазаргьы, иамырчында,
Иарчызаргьы, иарданда,
Ианардагьы, хьаа анамҭанда.
Чффу, чффу, чффу!
98. Амаҭцҳара аҭәҳәа (5)
Чффу, чффу, чффу!
Хәыта, хәыта, хәытагәына,
Нахагәаџьа сараҭом.
Адәы-марда мардаԥшь,
Аџьаргәаԥшьра иалиааз.
Уасны – иурчит,
Саҭәҳәан – исырдеит!
Ахахьы сцеит –
Ахы ҭаԥысҵәеит,
Аҵыхәахь сцеит –
Аҵыхә ҭаԥысҵәеит!
Сажәа – ԥсырӡуп,
Сыԥсыԥ – шьақаруп,
Чшәшәу, чшәшәу, чшәшәу!
99. Амаҭцҳара аҭәҳәа (6)
Ахы-кәапеи,
Аҵыхәа-мсҭхәага.
Уара уацҳан – иурчит,
Сара саҭәҳәан – исырдеит,
Чффу, чффу, чффу!
100. Амаҭцҳара аҭәҳәа (7)
Ҭахә-ҭахә, Ҭахә-иԥа,
Нан-иԥа маҭеикәаҿ,
Оора, Мысҭафа!
Уара уацҳан – иурчит,
Сара саҭәҳәан – исырдеит!
Чффу, чффу, чффу!
Ақьабзтә поезиа
101. Амаҭцҳара аҭәҳәа (8)
Арӡынгәаҳәԥ – гәаҳәԥ ҟьаҟьа,
Арӡынҟәалҳа – ҵыхәа-жьхы.
Уара уацҳан – иурчит,
Сара саҭәҳәан – исырдеит.
Сыҭәҳәа – хәшоуп,
Сыԥсыԥ – шьақаруп,
Чшәшәу, чшәшәу, чшәшәу!
102. Амаҭцҳара аҭәҳәа (9)
Хәыда-хәыда Хәыдан-иԥҳа,
Ҭаназ-иԥа Ҭанагьагьа
Харчыл каба ишәуп,
Ахы – ҿламсхәуп,
Аҵыхәа – сыҵбал ҭроуп.
Уара уацҳан – иурчит,
Сара саҭәҳәан – исырдеит –
Чффу, чффу, чффу!!!
103. Амаҭцҳара аҭәҳәа (10)
Арис, арис, какариса,
Мышкагәыл, мышькачан.
Маҭаԥшь, маҭырқьақьа,
Уара уацҳан – иурчит,
Сара саҭәҳәан – исырдеит.
Шьақарла иҿысблааит,
Лабала иҿсырбааит.
Фу-у, лаԥшыҭәҳәа ухысҭәҳәааит!
104. Амаҭцҳара аҭәҳәа (11)
Ажәытәуаа, амаҭ анырԥылоз, абас рҳәон:
Араса,
Караса,
Гәыргәылкаҿа,
Сакаҿа,
Санӡыласа,
69
70
В. Кәаӷәаниа
Кәымалишьа –
Чшәу-у, чшәу-у, чшәу-у!
105. Ашҳам ҭәҳәа (12)
Хьтәыла хьаҳкәажә,
Быжь-цәыкәбарк рымца
Цәыкәбарк иарԥсот.
Чшәу-у! – амаҵәа ԥсыԥла суԥасит!
106. Абыз ҭәҳәа (13)
Аӡбаажә иҭасырҟацеит,
Амшын ихсырҭәҳәалеит,
Быжь-кәарак ирҭысцеит,
Быжь-шьхак ирхысцеит.
Уара уацҳан – иурчит,
Сара саҭәҳәан – исырдеит –
Чшәу-у, чшәу-у, чшәу-у!
107. Аԥшьра ҭәҳәа (1)
Ԥҳәыс ҟаԥшьык дысзааит,
Аҩны ҟаԥшьы дыҩназгалт,
Армыӡ ҟаԥшь днықәсыртәеит,
Ахнышьыр ҟаԥшь нхысшьит,
Ачуан ҟаԥшь ныкнасҳаит,
Амҿы ҟаԥшь наҵасҵеит,
Абысҭа ҟаԥшь зуит,
Аишәа ҟаԥшь инықәсҵеит,
Аԥҳәыс ҟаԥшь днадсыртәалт,
Аҩы ҟаԥшь навасыргылт.
Лызхара лҿаҵа,
Лызхара лыржә,
Днаскьаган даусышьҭит.
Ахьтәы-напы хҩоуп,
Ахь-калҭ иҵакыуп,
Чшәшәу, чшәшәу, чшәшәу!
Ақьабзтә поезиа
108. Аԥшьра ҭәҳәа (2)
Сиццеит – сицааит,
Сиццеит – сицааит.
Ари, аԥшь-аԥшьыла дҩычоуп,
Қалԥадаԥшь ишьоуп,
Аимааԥшь ишьоуп,
Аиқәаԥшь ишьоуп,
Кәымжәаԥшь ишәуп.
Аԥшь-аԥшьыла деиҭаҩычахыуп –
Аҽаԥшь дақәтәоуп,
Кәадыраԥшь ақәуп,
Кьакьаԥшь ахагылоуп,
Кьакьаԥшь амшын еиқәаҵәа ихысҵҟьалеит.
Убра згәы бзиамыз, ичыз –
Дсырдеит –
Агәабзеира иоут, далгеит.
109. Аԥшьра ҭәҳәа (3)
Аԥҳәысаԥшь,
Аимааԥшь,
Ақлаԥадаԥшь,
Аиқәа ҟаԥшь,
Ахарԥ ҟаԥшь,
Аилақь ҟаԥшь,
Акәафҭа ҟаԥшь,
Ахахәаԥшь,
Алабаԥшь –
Чшәшәу, чшәшәу, чшәу-у!!!
110. Аԥшьра ҭәҳәа (4)
Аԥҳәысаԥшь быжьҩы-ԥацәа лымоуп,
Быжьба-быжьба еимаа рышьоуп,
Быжьба-быжьба хҭырԥаш рхоуп,
Быжьба-быжьба каба ршәуп,
Быжьба-быжьба кәымжәы ршәуп,
Быжьба-быжьба калам рҭоуп,
Быбжьа-быбжьа чақы рҭоуп,
71
72
В. Кәаӷәаниа
Быжьба-быжьба ҿы рымоуп…
Убырҭ ирхылҵыз рыбыжьҩык
Ран даӡәуп.
Убри даҭәҳәан илырдеит,
Абыжьҩык аҭәҳәеит, идырдеит,
Чфу-чфу-чфу!
111. Арԥхатәы ҭәҳәа (1)
Улан, улан,
Ҳаф-ҳаф,
Уланда саф!
Кьырпычина кьыҿ-кьыҿ,
Базла дым илан чықь…
Иазыхәшәхааит!
112. Арԥхатәы ҭәҳәа (2)
Умба – сумбара,
Былҭас – сылҭас,
Уԥҳа – шкәакәа-мышәкәакәа.
Қәаб – гәаԥшь хшьуп,
Аихатәы хацла ихсырдеит,
Барфын хацла ихсырдеит,
Шьақарӡыла, ԥсыԥла саҭәҳәеит,
Бамбала иҿсырбеит,
Ахьаа сыртәеит –
Чфу-у, чфу-у, чфу-!!!
113. Арԥхатәы ҭәҳәа (3)
Гьелда гьел!
Асҭанда гьел!
Гәурдада хыгда,
Сачкачка ԥарԥал,
Мқандагари усасуп!
114. Арԥхатәы ҭәҳәа (4)
Сажәа мыжьӡуп,
Сыԥсыԥ шьақаруп.
Ақьабзтә поезиа
Хәшала исџьит,
Бамбала исрыцқьеит,
Рыԥхатәыҭәҳәала саҭәҳәеит,
Ахьаа-баа сыртәеит –
Чфу, чфу, чфу-у!,
Ԥырхагас иумауаат!
115. Арԥхатәы ҭәҳәа (5)
Омбара, шомбара,
Џьым икаба сшәуп.
Ауаҩаԥшь дацҳан, ирчит,
Са саҭәҳәан, исырдеит –
Чшәу-у! Чшәу-у! Чшәу-у!
116. Азҩа ҭәҳәа
Аҳәы́́лаҳа – у́́лаҳа,
Сааҭқьери́́ – фу́́аса,
Маҳаамҭқьери́́ – маҳәы́́руаса,
Аҟырҭәа́́а – џьамла́́уаҟра –
Чшәу-у, чшәу-у, чшәу-у!
117. Абылра ҭәҳәа (1)
Цәаԥшь маҭаԥшь акит,
Маҭаԥшь цәаԥшь акит.
Ага ԥслымӡи ашьха ԥслымӡи
Еилаԥсаны, аныцә жәла ақәԥсаны илазҵахьада?!
Чшә-у!
Былра хьаа аман избахьада?!
Чшәу-у, чшәу-у, чшәу-у!
118. Абылра ҭәҳәа (2)
Џьмаԥшь, амца иақәҵан, ицәзырббылхьада?!
Ҳәаԥшь кнаҳан, ицәызкәыкәхьада?!
Маҭаԥшь ауӷә ахаҵаны,
Ага ԥслымӡ азырцәаӷәахьада?!
Былра хьаа аман избахьада?! –
Чшәу-у, чшәу-у, чшәу-у!
73
74
В. Кәаӷәаниа
119. Абылра ҭәҳәа (3)
Арчан, бырчан,
Самсаргәашьа,
Изблыз ашәа иџьы –
Чфу-у, чфу-у, чфу-у!
120. Абылра ҭәҳәа (4)
Цәи жәи еивакны инхахьада?!
Аџьма ҵакны ицәаӷәахьада?!
Аџьымшь-цәа лаҵаны иаазрыххьада?!
Ацгәы ала иеишуа избахьада?!
Фу, амшын агәы инхысҭәҳәалт!
121. Анацәхыкәырша ҭәҳәа (1)
– Ҵарбел, ҵарбел, уабацо?
– Ҭәеи, шьеи, быҩши афара,
– Хәшәыс иумозеи?
– Ал ацәымаа-ажьымаа,
Аџь ацәымаа-ажьымаа иахыхны,
Қәынҳәыхла иҿаҳәаны – ҭәу!
Иахбасҳәаз сахыршьша снақәшәааит!
Чфу, чфу, чфу!!!
122. Анацәхыкәырша ҭәҳәа (2)
­ Саҵрел, саҵрел, уабацо?
–
– Бҩахь ашьаблакьара.
– Иухәшәузеи?
– Акәтаӷь ацәама-ажьыма.
Қаақриса-қақрарисас,
Сааҵриса-саҵрарисас!
123. Акәырҵыкь ҭәҳәа (1)
Агәыриса – пылтыҟиса,
Агәыр аҵ сынкылԥшын,
Акәырҵыкь збит –
Чфу! Чфу! Чфу!
Ақьабзтә поезиа
124. Акәырҵыкь ҭәҳәа (2)
Нацәкьыс, гәыбжьынацә,
Хыснацә, нацә-нацәхыԥ –
Шәу-у-у, шәу-у-у, шәу-у-у!
125. Акәырҵыкь ҭәҳәа (3)
Анцәа деизырсыз,
Атәыла еиҟәзырҳаз,
Быжь-цәыкәбарк цәыкәбарла изырԥсыз –
Чшәшәу, чшәшәу, чшәу-у!!!
126. Агәыԥҳәы аншәуа аҭәҳәа
Аԥшь-ҭҳәа лыԥшь иалоуп,
Ахра-ԥшьы лымпыҵакуп,
Аҳа ианылҟьоит,
Аҵәа ианылҟьоит –
Чффыу, чффыу, чффыу!!!
127. Ахьаа ҭәҳәа (3)
Хьаа ҭәҳәа суҭәҳәеит,
Ухь-калҭ саҭәҳәеит,
У[ла]қҭа хысҽит,
Ухьы-маӷ хысҽит.
Сыԥсыԥ узышьақаруп,
Шьақар-мақарла ухьаа хысҽит.
Шәу-у-у, шәу-у-у, шәу-у-у!
128. Адажә ажә акык ианацҳалак аҭәҳәа
Адажә, адажә,
Пазана, пазана.
Уара уацҳан, иурчит,
Сара саҭәҳәан, исырдеит.
Сыҭәҳәа – хәшоуп,
Сыԥсыԥ – шьақаруп,
Чшәу-у, чшҳәу-у, чшәу-у!
75
76
В. Кәаӷәаниа
129. Арысра ахәшә
Ахәҷы ацәамақәа данырклак, ахәбылра аҟынтәи алҩақ ааганы, ачанах аҿы ӡыла иршьышьны, иҟәаҟәа иахьыршьуан абас ҳәо:
Рыс-рыс,
Ҷи-ҷи!
Рыс-рыс,
Ҷи-ҷи!
Рани раби иара итәуп,
Ар зегь арахь шәааи!
130. Ашьаптахь ҭәҳәа (3)
Алсҵла, белсҵла,
Алнышь – сахҭанишьа,
Ешь, бешьа,
Тыркьи ҵалмалышьа!
131. Абарбац ҭәҳәа (3)
Чффу-у! –
Пыҷа ӷмарҭа саҭанала.
Ҷамшьри, наишьри, ҷыӷри,
Чамҭанеи дамиарҭа!
Қауагьи қархаруа,
Самарҟәыл қархаруа,
Қабрабац қархаруа –
Чффу, чффу, чффу!
III. Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
1. Алирикатә ашәақәа
132. Арԥызбеи аԥҳәызбеи рашәа (1)
Арԥызба
Сымыш, сыҵых, сылашара,
Сшьақар камфеҭ, сыхаара,
Сыџьымшь ҟьаҟьа, сыбла ҭшаша,
Сааигәа баагыл, сбырфын-бырса!
Бысыргәамҵуам жәа рацәала,
Хыхь исҳәахьоу сцәажәашьала,
Сгәы иҭоу бдырхьеит, сылашара,
Бара ибҳәаша бара ибдыруеит,
Ҳацәгьеи ҳабзиеи еизакуп,
Ари гәынхарас иҟабымҵан.
Ацк ажәагьы сыгбмырхан!
Аԥҳәызба
Ажәала мыцхәы сурҽхәаӡеит,
Угәы иҭаз аиаша умҳәаӡеит,
Мыцхәы арҽхәара – арџьара иатәуп,
Ажәа мыцхәы – арџьара иатәуп,
Ас иагьаџьара иуҳәахьеит,
Иагьаҩ рыжәҩа ҭуҟьахьеит.
Арԥызба
[А]маахыр еиԥшуп быблақәа,
Еихышәашәо бӡарақәа,
Хрыжь-хрыжь ибҳәо бажәақәа,
Иаҵашьыцуеит бықәлацәа.
Арԥар шьахәқәа ҽырбаҩцәоуп,
78
В. Кәаӷәаниа
Ҵареи-дырреи ныҟәгаҩцәоуп,
Ббара иашьҭоуп иацәнымха,
Уахь инеиуеит еицрыхәхәа.
Аԥҳәызба
Ауарбажә ашәҭыц иазнауазеи,
Ахаԥыцқәа ирыбжьакны,
Сара исҩызоу илзууазеи,
Уҩны еицаҟьа дыҩнакны?!
Уара иуаҭәоу дзузымдыруазеи,
Ашҭа хымкаа дҭаҵаны,
Ԥҳәызба бзиа узлышьҭоузеи,
Ашҭа хымкаа дҭаҵаны!
Ԥҳәызба бзиа узлышьҭоузеи?
Хылԥарч баба ухагәаны.
Уара иуаҭәоу дзузымдыруазеи,
Унымха-хымҵәа уаашьаҩны?
133. Арԥызбеи аԥҳәызбеи рашәа (2)
– Ауарбажә ашәҭыц иазнауазеи,
Ахаԥыцқәа ирыбжьакны?
Сара исеиԥшу илышьҭухуазеи,
Уҽи укәадыри еиқәҵаны!
Уара иуаҭәо дзыузымдыруазеи,
Ухылԥарч баба ухагәаны!
Аҳәса ԥшӡа узрышьҭоузе,
Унымха-хымҵәа уаашьаҩны!
Уи илеиԥшу дабаноуго,
Уԥацха хаха дыҩнакны!
– Маахыр еиԥшуп быблақәа,
Еихышәашәоит бӡарақәа,
Хрыжь-хрыжь ибҳәо бажәақәа
Иаҵашьыцуеит бықәлацәа!
– Сымыш, сыҵых, уааԥсаӡеит,
Сылашара, сурҽхәаӡеит,
Ажәа уамеигӡакәа иуԥхьаӡеит,
Ас иагьаџьара иуҳәахьеит,
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Егьаҩыгьы ужьахьеит,
Рыжәҩақәагьы ҭыуҟьахьеит,
Саргьы убрахь суԥхьаӡеит,
Бзамыҟә-мдырыс сушьаӡеит!
Уаб уара уда ԥа димаӡам,
Џьаҳаным блала иумырбан!
– Бнап амала итатазаап,
Бхахәы амала иԥшқазаап,
Бгәы ахаҳәеиԥш икьакьазаап,
Сара сзыҳәа хәшәыҟамзаап,
Абзиаразы ҳаибабааит!
134. Гәаџьаа-ԥҳа Какашьеи Чамагәуа Маҳмуди рашәа
Гәаџьаа-ԥҳа Какашьеи Чамагәуа Маҳмуди
Рхибахшьа шәасҳәап уажәы.
– Сылашара, са сбыкәахшоуп,
Ибасҳәо баҳуо, Какашьа аҳкәажә!
Аҩныҟа сцашан, сгәы сазгом,
Арахь саашан – сыла ԥхашьоит,
Быда ԥсыхәа сымам, ҳаицынхароуп.
– Иуҳәашазеи, Чамагәуа Маҳмуд!..
– Ибҳәоит акәымзар, шьҭа ибдырхьеит,
Какашьа аҳкәажә.
– Убри еиԥш гәаӷьны иануҳәа, мап сызкышам,
Уажәшьҭа Ҷука ҳа уасҳәалашан, –
Маҳмуд дҩагылан, хынтә даалыкәшеит,
Адгьыл дагәӡит, ажәҩан даҳәеит.
– Нас, уажәы бысныҟәызгаша басҳәап сара:
Чашәи кәтыжьи рыла бысчалап, сылашара,
Санаӡӡеицәеи сыбзыцәаҳәшьцәеи бара ибыцзаап,
Сылашара, Какашьа аҳкәажә.
Сыбзыцәаҳәшьцәа бԥараҭра ркызаап,
Санаӡӡеицәа бшьапқәа дрыцқьалап.
Баргьы саргьы ҳахьӡала Аҟәа ақалақь
Тахатожнак алагылоуп, сылашара,
Разина феитонк ашәи-шәиҳәа ақалақь иалоуп.
Бкәантрақәа бшьапы быршьуеит,
Калош хәыҷқәак бзаазгап, Какашьа.
79
80
В. Кәаӷәаниа
– Ибзиоуп, Ҷука, сылашара.
– Абри ҽҳәарак аҳҭап, Какашьа,
Мчыбжьык аҽҳәара бжьазааит.
– Иуасҳәо уаҳуо, Ҷука, сылашара,
Мчыбжь ҽҳәара харацәоуп,
Езыгә иаҳар, ҳаишьот,
Уаҵәуха акәзаат.
– Ҽыла саауоу, феитонла саауоу?
– Феитонла уаароуп, ҽыла уаар, ҳаргамахот.
Аҩныҟа дахцаз аҽҳәара мыжда
Ихамышҭыхи ашәынкыдҵа Ҷука.
Какашьа аҳкәажә иахьа дыԥшит, уаҵәы дыԥшит,
Ҷука дыҟаӡам.
Аҽҳәара мыжда игәалашәахын, амҩа дықәлеит.
Ашҭа данааҭала, диԥылахын,
Аҵәыуара далагеит Какашьа мыжда.
– Ибыхьи, Какашьа, бзырҵәыуозеи, сылашара?
– Сжьаны узцеи, Ҷука?
– Езыгә амҩа сзикын,
Аҭацаагацәа рыбжаҩык гьежьны ицеит,
Рыбжаҩык разина феитон рыман
Ашҭа аханы игылоуп,
Бласны баала, Какашьа!
Еиманы рҿыҩархахын,
Ашҭа аханы ианнеигәышьа,
– Разина феитон ыҟаӡам,
Иабацеи, Ҷука? – лҳәеит.
– Урҭ шәаны ицазаап.
Бџьабаақәа рацәоуп, аха,
Шьапыла Аҟәа ҳцап, сылашара,
– Бкәантрақәа бшьапы быршьуеит,
Акалошқәа бзаазгот умҳәаз.
– Акалош абаҟоу, Езыгә ҳаибар, ҳаишьот,
Ари сеибырҳәоз Аҟәа ақалақь иналалт.
Акәымра имаз ианылагыла…
– Арахь бааи, Какашьа хәыҷы, сылашара!
– Тахатожна ариоума, Ҷука?
– Тахатожна Езыгә идыруеит,
Уа днеир, ҳаишьот.
Мчыбжьык аҿынӡа ара ҳаҟаз, –
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Иҳәагәышьеит ашәынкыдҵа Ҷука мыжда.
Иахьа дыԥшит, уаҵәы дыԥшит,
Ианаӡӡеицәа, ибзыцәаҳәшьцәа уаҩ дыҟаӡам.
– Уанаӡӡеицәеи убзыцәаҳәшьцәеи
зымаауазеи, Ҷука?
– Урҭ аашт, аха сара исхәыцуа –
Ргәыдкылара бсаҿу бгәы ацәа ахыҵуеит.
– Сужьот, сужьот,
Ауалҳәацәа ушә илагылоуп.
«Маҳмуд дбеиоуп, аԥара ҳаиҭоит» ҳа иааит.
– Аха заҟа ирысымҭара, Какашьа аҳкәажә!..
– Сразҵаан, «ҳуал иқәуп» ҳа сарҳәеит, Ҷука.
– Ҳаи, анцәиныс, имцымкәаны руал сықәуп.
Арӷьажәҩак иеиԥш сбықәгәыӷуеит,
Аҽага скыр – исыцыбкып,
Аигәышә скыр – аиха сыцыбкып,
Ҳаицхырааны ҳуал ҳшәап, Какашьа.
– Иуасҳәап уажәнатә аԥсуа нхара сзамаҭәам.
– Бамаҭәамзар быҩныҟа бца, сылашара!
Ба баҳкәажәреи сара сыҷкәынреи
Исеиҩымсуа сԥабзымдыруеи, Какашьа аҳкәажә.
135. Абзиабара ашәа
Иҟоу шәасҳәап шәаасзыӡырҩи,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Қәла бзиак дсымагәышьан,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Дгьыл харакаҿ дыҟагәышьан,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Амҽышаҽны даарцы дыҟан,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Амҩа дашәан, дааԥса дықәын,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Днамҩахыҵын, дааираз џьысшьеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
81
82
В. Кәаӷәаниа
Ҷкәына гьангьашк дсыцәхихызар,
Уаа-ҳа,ҳаа-ҳаа!
Са сылхаршҭны иара дигазар,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Сыгәнаҳагьы иара имаз,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Уи сҳәеит ҳәа, знык дызбандаз,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ажәа хаалагь ҳнеицәажәандаз,
Уаҳа, ҳаа-ҳаа!
Сыгә ихьшәашәаз лырҟәандандаз,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
136. Ҳаи, шьыри!..
Сыԥшит, сыԥшит ахәылбыҽха,
Аха башан – бхабар зымбеит.
Иҟалазеи, бынзырхазеи?!
Абна аҿықәаҿ ардәына
«Аҿықә-ҿықә» ҳәа абжьы анарга,
Бааиуаз џьшьа заҟа сгәырӷьаз
Ибдыруандаз, ибдыруандаз!
Ҳаи, шьыри, шьыри, шьыри,
Исымандаз амҵәыжәҩақәа!
Баашьҭкәыцәаан сымԥыруази,
Ашьха ахыцәқәа ҳхымԥраауази,
Арҩаш дуқәа ҳрыхәамԥшуази,
Нас иаҳамҳәарыз иарбан!
Ҳаи, раида, уарида,
Сиуарада, уарида!..
137. Былабара саргәаҟуеит…
Уа, иҭыԥхаауеит былақәа,
Иҭыџьџьаауеит бӡыӷҵәаҵәрақәа,
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Иԥшӡаӡоуп бнацәкьарақәа.
Уахгьы-ҽынгьы сгәы бҭоуп,
Схы нықәысҵар, ԥхыӡ бызбоит.
Амлеи ахьҭеи сакуам,
Ацәа зынӡа исхашҭӡит.
Банызбалакь, сыԥсот,
Сыныбԥырҵлак, сынҵәаӡот,
Бымҭа саур сҭахуп,
Былабара саргәаҟуеит.
Бызбеижьҭеи дук ҵом,
Бахьызбазгьы дук набжьам –
Аԥсны лаша агәҭаны,
Лассы-лассы ҳахеиқәшәало.
Бара бҿынтә сыгәҭыхақәа рацәахит,
Сыгәҭыха хәыҷқәа бсырдырырц
Қьаад хьшәашәак сымҵаҵан,
Гәҭыханҵара салагеит.
Ах, инамӡаат снапқәа!
Иқыџь-қыџьот, исзыҩом
Бара бахь салам шәҟәык,
Сыхшыҩ ԥырны бышҟа ицет.
138. Кәырыҷ-иԥҳа лашәа
Уо, ишәымбауеи Кәырыҷ-иԥҳа дышԥагьахаз,
Уа-ҳа-ҳа-ҳа!
Бара боуп Кәырыҷ-иԥҳа,
Бара боуп иԥагьахаз,
Иаамҭамкәан бԥагьамхан, уаа!
Бара бахь амҩа сықәуп,
Сныжь, бымцан, ҳаимҩалацәоуп,
Бышҟа снеиуеит, Кәырыҷ-иԥҳа, уаа!
Уаа, Кәырыҷ-иԥҳа, баасзыӡырҩишь,
Уа-ҳа-ҳа-ҳа!
Быҟаԥҟаԥ наргыланы,
Быкасы бхы инықәыршәны,
Адрым-дрымҳәа ҳаицыкәашап, уаа!
Уаа, адрым-дрымҳәа ҳаицыкәашап, уаа!
83
84
В. Кәаӷәаниа
139. Мадина лашәа
Кәаткәат иӡӷаб Мадина ԥшӡа, уаа!
Уаа-рааи-доуп, уасараидашь уарада, ҳаа!
Уаа-рааи-доуп, уасараидашь уарада, ҳаа!
Аԥсуа хаҵа ҽыхәла длышьҭоуп, уаа!
Уаа-рааи-доуп, уасараидашь уарада, ҳаа!
Уаа-рааи-доуп, уасараидашь уарада, ҳаа!
Катиан-иԥа Чаԥиаҟгьы «лымҳа дула» длышьҭоуп, уаа!
Уаа-рааи-доуп, уасараидашь уарада, ҳаа!
Уаа-рааи-доуп, уасараидашь уарада, ҳаа!
Ажәанба Мсаусҭгьы «шьап дула» длышьтоуп, уаа!
Уаа-рааи-доуп, уасараидашь уарада, ҳаа!
Уаа-рааи-доуп, уасараидашь уарада, ҳаа!
Демерџь-иԥа Хәсингьы иаҳақьықьла длышьҭоуп, уаа!
Уаа-рааи-доуп, уасараидашь уарада, ҳаа!
Уаа-рааи-доуп, уасараидашь уарада, ҳаа!
140. Агәалашәара
Исгәалашәоит саныҷкәыназ, уаа!
Уа, сҽырба-ҽырбо саныкәашоз, уаа!
Аҳәса хәыҷқәа санеимаркуаз, уаа!
Исгәалашәоит саныҷкәыназ, уаа!
Аҭыԥҳацәа рыхцәы зардақь, уаа!
Ага мардуан санылбаауаз, уаа!
Адухь ԥшьырҳала иансықәырҭәоз, уаа!
Исгәалашәоит саныҷкәыназ, уаа!
Ҳаивагьежьуа ҳаныкәашоз, уаа!
Аҭыԥҳацәа санреиҽырбоз, уаа!
Уаа, уаридара, уаа!
Уаа-раида, наныкьара, уаа!..
141. Арыд-ԥҳа Гәашьанас лашәа
Уаа-раидара, раидара,
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
85
Уаа-рааид-раидара,
Уаа-ҳаа-ҳаа!..
Арыд-ԥҳа Гәашьанас аԥшқа бара,
Жәыхә-ҩык аҽцәа быцны ныҟәара банцоз бара.
Уаа-ҳаа, ҳа-ҳа-ҳуо-ҳаа!
Уа, бгьежьны банаауаз бара,
Уаа-ҳаа-ҳаа!..
Шар Алҭыхә игәарбжьара банаабжьала бара,
Алҭыхә иашҭа ауаа ҭәны иқәгылан ианыбба бара…
Уаа-ҳаа, ҳа-ҳа-ҳуо-ҳаа!
Иҟалазеи ҳәагь баныҵаа бара,
Уаа-ҳаа-ҳаа!..
Алҭыхә ԥа диоут, агәырӷьара роут ҳа анбарҳәа бара,
Маҷк шәаасзыԥшы, алиаа ироуз илакҭа…
Уаа-ҳаа, ҳа-ҳа-ҳуо-ҳаа!
Сынҭаԥшны саауеит ҳәа анрабҳәа бара,
Уаа-ҳаа-ҳаа!..
«Уаа мшыбзиақәа!» __ ҳа ашҭа банынҭала бара,
«Алиаа ишәоуз илакҭа сынҭаԥшыр сҭахуп» ҳа анрабҳәа бара…
Уаа-ҳаа, ҳа-ҳа-ҳуо-ҳаа!
Агара ахьгылаз баннарга бара,
Уаа-ҳаа-ҳаа!..
Агарақәыршә ааихыхны, асаби илакҭа банынҭаԥш,
Уи дшыԥхасҭамхоз бдырит бара…
Уаа-ҳаа, ҳа-ҳа-ҳуо-ҳаа!
«Абри сара хьӡык ихьӡыстәуот» ҳа иани иаҳәшьеи ианрабҳәа бара…
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Ибзиоуп ҳәагьы барымҳәеи бара…
«Аҳмаҭ ихьӡзааит, Шар Алҭыхә-иԥа Аҳмаҭ
Ианаалоит» ҳа анрабҳәа бара,
Ибзиоуп ҳәагьы барҳәеит бара..
Уаа-ҳаа, ҳаҳа-ҳуо-ҳаа!
86
В. Кәаӷәаниа
Бҽы иаахан, баныҩҽыжәырҵоз бара,
Абри асаби жәохә шықәса сизыԥшот ҳа анрабҳәа бара…
Уаа-ҳаа, ҳаҳа-ҳуо-ҳаа!
Иаразнак иаҳәшьцәа акыр-кырҳәа ибырччеит бара,
Уаа-ҳаа-ҳаа!…
«Снап иаӡахуада ак ишәышәымҵан» ҳа анырзаабыцҳа бара,
«Илуазеи, ҳаҷкәын ишәаҳхуа-ишәаҳҵо ҳара иаабап», __
ҳа рыбжьы бадыргон бара.
Уа, бнап иаӡахуаз хы-алҟьаӡомызт, бара,
Уаа-ҳаа-ҳаа!..
Шар Алҭыхә-иԥа Аҳмаҭ, уара,
Оумас иршьоз, адунеи иахыԥоз, уаҳбаӡом уара.
Уаа-ҳаа, ҳаҳа-ҳуо-ҳаа!
Уа, Маркәыла аԥшаҳәала урыма инеиуеит,
Уаа-ҳаа ҳаа!
Дарыҟәа-иԥа Соулаҳ бызла дхысуан, уара…
Кьашьмеи-иԥа Суламан кьарахәла дхысуан, уара..!
Уаа-ҳаа, ҳаҳа-ҳуо-ҳаа!..
142. Аибаркра ашәа (1)
(Шьараҭын)
Уарад радара, уараида-раида,
Уараида Шьараҭын,
Аа-ҳа-ҳаа!
Уа, алтә кәасқьа, чуан уаџьаҟ,
Бысҭа фҩы, кәац нацәкьыс,
Уарада, Шьараҭын,
Аа-ҳа-ҳаа!
Уа, Саӡхәа Кинишьапы Шьамафбеи,
Уасажәхәа Селыҳәбеи,
Уа, Саӡхәа шьаҟа мадужә,
Уарада, Шьараҭын,
Аа-ҳа-ҳаа!
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Уа, аԥҳәызбара даманакуеит,
Аҭакәажәра лшьамхы иқәтәоуп,
Лыгәыбзыӷра лгәы икыдуп,
Лыџьымшь ахы қәацмацоит,
Уарада, Шьараҭын,
Аа-ҳа-ҳаа!
Алымбажә ӡахәа зықәӡам,
Аҳаԥшьажә ӡы зымбаӡац,
Аӡӷабажәгьы хаҵа мца –
Урҭ ахԥагь инеибеиԥшуп,
Уарада, Шьараҭын,
Аа-ҳа-ҳаа!
Уа, Аргәын-ԥҳа – ҟәарамҽаражә,
Оҭыр-ԥҳа – амгьал ца,
Ладариа-ԥҳа – шьап ҟьаҟьа,
Уарада, Шьараҭын,
Аа-ҳа-ҳаа!
143. Аибаркра ашәа (2)
Уарада-радара, уарада,
Ҳаҳаира, Шьараҭын,
Уаа-ҳа!
Нырцәаа дырҭыԥҳауп,
Аарцәаа дырҭацоуп,
Дыртәаны дырчахуеит,
Уаа-ҳа!
Илыҵаз – уадрахсоп,
Илықәыз – уадабаауп,
Абысҭа хьшәашәа лымҵагылоп,
Уаа-ҳа!
Уаа-уарада, уарада, Шьараҭын,
Уаа-ҳа!
Быхцәы дууп – бызқәа егьықәӡам,
87
88
В. Кәаӷәаниа
Бсаса раҳан, амҿы ҭоушәа,
Бҩыза дыбфазшәа, беимгәачы,
Алагаӡеиԥш быц хырџьаџьа,
Уаа-ҳа!
Уаа-уарадара, уарада, Шьараҭын,
Уаа-ҳа!
«Иааг» бҳәашашәа бнапы хахаӡа,
«Мамоу» бҳәашашәа бқьышә ҭырқәацәӡа,
Уаа-ҳа!
Иахьанырҵо-иахьанырхуа ҳа ауаа урылоп,
Иахьуқәыхәло уаагылоит,
«Уасарада» умӷыҵракьакьа,
«Сиуарада» уҟәынкьакьала,
Уаа-ҳа!
Уаа-уарада, уарада, Шьараҭын,
Уаа-ҳа!..
144. Аибаркра ашәа (3)
Уаа, раидара, уаа,
Уаа, раидара, уаа-ҳа-ҳаа!
Уаа, дааргеит, дааргеит,
Еидажәлааит, дмышхааит, рымҳәеи…
Уаа-ҳаа, раидара,
Уаа-ҳа-ҳаа!
Ал амба ӡахәа зҵам,
Уаа-ҳаа, раидара,
Уаа-ҳа-ҳаа!
Ахәырмажә имиӡо,
Уаа-ҳаа, раидара,
Уаа-ҳа-ҳаа!
Акәар лашә аӡы зҭам,
Уаа-ҳаа, раидара,
Уаа-ҳа-ҳаа!
Аӡлагара аӡы зҵабаз,
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Уаа-ҳаа раидара,
Уаа-ҳа-ҳаа!
Ҳаҳаира, Шьараҭын,
Уаа-ҳа, раидара,
Уаа-ҳа-ҳаа!
145. Аибаркра ашәа (4)
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Уан лҭаца дзеиԥшроу уасҳәап,
Аа-ҳа-ҳаа-ҳаа!
Лаҳә уқәгылан, лыхәды ҵусоит,
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лцацха уқәгылан, лыџьымшь ҵуҟәшәоит,
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Дықәсны дыԥан дахькаԥаз,
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лышьхәа аҭыԥгьы ҽы-ӡаржәырҭоуп,
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лаҳә аҭыԥгьы – акамбашь рыӡмах,
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аа, дпоуп, дпахәанцалоуп,
Аа-ҳа,ҳаа-ҳаа!
Ажьҭаага аҭрынџь лыкәымшо,
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аа-а-а, Шьараҭын,
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
89
90
В. Кәаӷәаниа
146. Аибаркра ашәа (5)
Уараида-радара, уараидара,
Ҳаҳаира, Шьараҭын,
Аа-ҳаа!
Уа, ал-хамба ӡахәа зықәӡым,
Акәар лашә ӡы зҭаӡым,
Аҳаира, Шьараҭын,
Аа-ҳаа!
Арԥызба Лашәкьыта
Аԥҳәызба Цыркьыта
Излакала длалацәҟәуеит,
Аҳаира, Шьараҭын,
Аа-ҳаа!
Уҭра ламҵа – џьымшьыҵыжәжәа,
Ҩнымԥсса – тәырҿаҿа,
Аҳаира, Шьараҭын,
Аа-ҳаа!
Аган шигану хҭырԥак ихоуп,
Ауразоуроу кәымжәык ишәуп,
Икаба ахәдагь хәшыла иџьушәа,
Аҳаира, Шьараҭын,
Аа-ҳаа!
Иаб иқәлаз камбашьк ишьит,
Иан илықәлаз ԥҳәысс дааигеит,
Аҳаира, Шьараҭын,
Аа-ҳаа!
Уаа, Шьараҭын,
Аа-ҳаа!
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
147. Аибаркра ашәа (6)
Уа, алтә кәасқьа, чуан уаџьаҟ,
Бысҭа хьшәашәа, цыф нацәкьыс,
Уаа-ҳаа!
Нырцәаа дырҭыԥҳауп, аарцәаа дырҭацоуп,
Дықәыргылан дырҩычоит,
Уаа-ҳаа!
Алымба ӡахәа зқәым, аԥҳәызба гара-хыԥа,
Арԥызба ԥҳәыс аамга,
Уаа-ҳаа!
Лыџьымшь ахы қәацмацоит,
Аԥҳәызбара деиҽырбоит,
Аҭакәажәра лшьамхы иқәтәоуп,
Уаа-ҳаа!
Ҽагамкы – ҿахра ду,
Ӡахәаҵамҵа – ҭамада,
Уаа-ҳаа!
Кәара лашә – ӡы зҭаӡам,
Аца ду – лапҟьа зҭам,
Уаа-ҳаа!
Егь иқәым, егь изылам,
Жәаҩа-жәкы дрыхгәаҟуеит,
Уаа-ҳаа!
148. Аураашьа
Уаа-ҳа, уа-ҳа-ҳа,
Уарида-рада уа-ҳа-ҳа!
Шәааила, ахьырԥарцәа,
Уаа-ҳа, уа-ҳа-ҳа,
Уарида-рада, уарада!
91
92
В. Кәаӷәаниа
Шәааила, аҭыԥҳацәа,
Уаа-ҳа, уа-ҳа-ҳа,
Уарида-рада, уарада!
Анхара ҳаицаԥылап,
Уаа-ҳа, уа-ҳа-ҳа,
Уарида-рада, уарада!
Ҳажәҩа еибыҭа ҳа ҳаидгылап,
Уаа-ҳа, уа-ҳа-ҳа,
Уарида-рада, уарада!
Еиҵахарак ҳа иаҳмоурац,
Уаа-ҳа, уа-ҳа-ҳа,
Уарида-рада, уарада!
Ашәа узаҳҳәоит «Аураашьа»,
Иҭаҳгалаз, аураашьа!
Аураашьа, рерашьа!..
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
2 . А х ь ӡыр т әрақәа
149. Ахьӡыртәрақәа (1)
1
Аҭыԥҳа бзиа дшыҟоу уасҳәап?
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Уанылымбо, угәхьаалгоит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Уанылбалакь, даауеигәырӷьоит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Дааудгылар, цыгәхыршәҭ ҟалҵоит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лан дцыркьуп, лаб дхабжьуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лашьа дӷьычҩын, лаҳәшьа дӡаҩын,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аӡә дубар, егьи духашҭуан,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ишынҭаацәоугьы инеибеиԥшын,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
2
Уан лҭаца дзеиԥшроу уасҳәап?
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Саниасуаз аҟәџьал дыҭан,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Санлиасуаз абҟәыл дахан,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
93
94
В. Кәаӷәаниа
Лшьап хәыҷқәа пыҟә-пыҟәӡа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Амҩа иамкызт, абна илоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Дықәсын, дыԥан дахьынкаԥаз,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лышьхәа аҭыԥгьы лашак ҭаԥсит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лшьацәкьар ҭыԥгьы шәы-қәҷарк ҭанҵәеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лызқәа ҭыԥгьы ҳәа гәыгәырҭоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Леиԥка ркьаҿны, лқалԥад роуны,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лкасы мыжда ақә амаӡам,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Еиԥкак лшәын – вара амаӡам,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Еимаак лышьан – аҵа амаӡам,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
150. Алаф ашәа (2)
Уаа-рад, уаараида,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аҭаца ҿыц дзеиԥшроу шәасҳәап?
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Шьапымыӡәӡәа – цәарҭақәԥала,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Напымыӡәӡәа – ҿахра еҩҵәа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Абысҭа хьшәашәа ахәарҭа иҭамхеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аҟәыд хьшәашәа аҟәџьал иҭамхеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Џьамшьламҵа – џьамшь харҟәҿажә,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ахәылеиҵамҵа – даргьлаҭала,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ӡаамга – ӡыԥыҩла,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лшьап хәыҷқәа ԥахә-ԥахәӡа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Амҩа иамкызт, абна илоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Саарак азна ақалмышь анылфа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Уи шьыжь какалс иҟалҵеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лыбзи лқьышәи еихьлырҩрит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Дықәсны дыԥан дахьынкаԥаз,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лышьхәа аҭыԥан лашак ҭаԥсит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лаҳә аҭыԥгьы – мышә гәыгәырҭоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
95
96
В. Кәаӷәаниа
Абас дыҟоуп ҭац-Марика,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Бареи сареи ҳаицыкәашап,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
151. Алаф ашәа (3)
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Уан лҭаца дзеиԥшроу уасҳәап?
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лнапы мыӡәӡәа, лхы лхарбаба,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Саара дук азна ақалмышь лфеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Излалфазгьы чамсҟәыл дулоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Жәаха-жәымш адәы ицәыжьлан,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ацалаҟьа дықәгылан цыгәхыршәҭ ҟалҵон,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Дылбаагьагьаны аҳаҟьа лырбзон,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лышьхәа аҭыԥгьы лашак ҭаԥсит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лшьацәкьар аҭыԥгьы шәы-кәҷарк ҭанҵәеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ԥарақәакгьы лыдырбалан,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Ибызҭада ҳәа ианлызҵаа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Леиқәа аҿацәгьы лнап ақәылкуан,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!..
152. Алаф ашәа (4)
Уан лҭаца дзеиԥшроу уасҳәап?
Уаа-ҳа, ҳаа, ҳаа!
Лнапы мыӡәӡәа, лхы лхарбаба,
Уаа-ҳа, ҳаа, ҳаа!
Саара дук азна ақламышь лфот,
Уаа-ҳа, ҳаа, ҳаа!
Излалфозгьы чамсҟәыл дулоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа, ҳаа!
Жәаха-жәымш адәы ицәыжьлан,
Уаа-ҳа, ҳаа, ҳаа!
Арахә-ашәахә идырбзон,
Уаа-ҳа, ҳаа, ҳаа!
Дышԥаласу уан лҭаца,
Уаа-ҳа, ҳаа, ҳаа!
Ацалаҟьа дықәгылан цыгәхыршәҭ ҟалҵон,
Уаа-ҳа, ҳаа, ҳаа!
Дылбаагьагьаны аҳаҟьа лырбзон,
Уаа-ҳа, ҳаа, ҳаа!
Дықәс дыԥа дахьынкаԥаз,
Уаа-ҳа, ҳаа, ҳаа!
Лышьхәа аҭыԥан лашак ҭаԥсит,
Уаа-ҳа, ҳаа, ҳаа!
97
98
В. Кәаӷәаниа
Лшьацәкьар ҭыԥгьы шәы-кәҷарк ҭанҵәеит,
Уаа-ҳа, ҳаа, ҳаа!
Ԥарақәакгьы лыдырбалон,
Уаа-ҳа, ҳаа, ҳаа!
Ибызҭада ҳәа ианлызҵаалак,
Уаа-ҳа, ҳаа, ҳаа!
Леиқәа аҿацә лнап ақәылкуан,
Уаа-ҳа, ҳаа, ҳаа!
Аҭаҳмада «итәы» зеиԥшраз шәасҳәап?
Уаа-ҳа, ҳаа, ҳаа!
Ацгә[ы] иацәынхаз аҭубар хҵәаха,
Уаа-ҳа, ҳаа, ҳаа!
Аҭакәажә «лтәы» зеиԥшраз шәасҳәап?
Уаа-ҳа, ҳаа, ҳаа!
Аҵысхә зҭыргаз ахчы ҟьатажә,
Уаа-ҳа, ҳаа, ҳаа!..
153. Алаф ашәа (5)
Уа, арха зхәамц ыҟоу,
Ааҳа-ҳаира!
Тәан ихәы зшьапы гылоу,
Ааҳа-ҳааира!
Қәабк иҭыҵыз абысҭа лымҵоуп,
Ааҳа-ҳааира!
Џьыкеи-кәаци уа иақәжьуп,
Ааҳа-ҳааира!
Ԥшьырҳак азна аӡы лымҵоуп,
Ааҳа-ҳааира!
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Аау, уара, уан лҭаца дышԥеиқәшәаху,
Ааҳа-ҳааира!
Лашә хылхуан – абжа лфеит,
Ааҳа-ҳааира!
Џьымшьы ламҵа – џьымшь хаҳаҳа,
Ааҳа-ҳааира!
Уа, ӡаамга – ӡԥыҩлажә,
Ааҳа-ҳааира!
Дыҩуа, дыԥо дахьнықәгылаз,
Ааҳа-ҳааира!
Лышьхәа аҭыԥ шә-уарбак ҭаԥсит,
Ааҳа-ҳааира!
154. Алаф ашәа (6)
Уасарада-уараида, ахацәқәа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Тыри-тыри барбалиа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Осман Ҭырқәа Заланиа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
– Иҟалазеи? – уаҩ ду ҿиҭуеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
– Уа, акгьы! __ иҳәеит Ԥсардиа Миха,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ҩ-мааҭк иман, калошк аҭнихт,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Иаҳаз иҳәеит, иибаз ифеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
99
100
Наԥхыц ҟьаҟьа ԥҳәыс данааигоз,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Шьапхыц ҟьаҟьа ачара аниуаз,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Қьышә кәаталеи атәан дахәеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ҽхарԥарҭа хаԥыц абаҩ ихәлахеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ӡҩыбжьаа дуқәа, рыҳәса хәыҷқәа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Зауад ааигәоуп – акамаҭел ҿарҵоит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Тамшьаа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Маахыр – ҵәаԥшьуп, аӡмах – саркьоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Базар еиԥка, емпыт кәафҭа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
«Маргал-чаргал» __ беслахәаа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аиҭа «маргал» __ елыраа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Сакьла еизыргоит акәасқьаа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аҭаца хәыҷы дзеиԥшроу уасҳәап?
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Быҭәаа рыцә ахахәда лымоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
В. Кәаӷәаниа
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Ацгәы еиқәаҵәа ашьаԥхыц лымоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Хара улбар, атрышә дасуеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ааигәа улбар, умаҟа дахоит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Иззымычҳаз аҷкәынцәа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Драԥца дрыма иҩкыдлеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Биӡ итәара дҩахырцахит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ахәылбыҽха илыхьӡахит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Уапҿацәк азна ахәыҷқәа лбааргеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Адәахьы ддәылҵыр, алақәа дыркуеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аҩныҟа дыҩналар, ахәыҷқәа дыркуеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
155. Алаф ашәа (7)
Уаарада, сиуарада,
Уаа, раида-раида!
Уа, ашҭа аҵыхәан ҽуаҩык дааиуеит,
Уаа, раида-раида!
Уа, иааигозеи? – ахьтәы мацәаз,
Уаа, раида-раида!
101
102
Ҽыхәа иаҵәа – ҽырба-ҽырба,
Уаа, раида-раида!
Ихаԥыц абжьара апапироз бжьакуп,
Уаа, раида-раида!
Иҽи икәадыри колхоз иатәуп,
Уаа, раида-раида!
Имаҭәақәа зегь уаароуп,
Уаа, раида-раида!
Уаа, лара дабаигуа?
Уаа, раида-раида!
Иҩны еицаҟьа дыҩнакны,
Уаа, раида-раида!
Уа, дыззаауа дзеиԥшроу шәасҳәап?
Уаа, раида-раида!
Ҵәахҵәаԥшьу џьшьа аџьыка лҿылшьуеит,
Уаа, раида-раида!
Пудра џьшьа ахәа лҿылшьуеит,
Уаа, раида-раида!
Саркьоу џьшьа аӡаҩа дҭаԥшуеит,
Уаа, раида-раида!
156. Алерс ашәа (8)
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Уан лҭаца дзеиԥшроу уасҳәап,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Хыхь – дкакаҷуп, ҵаҟа – длымтуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
В. Кәаӷәаниа
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Уаа, раид, унанаа!
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Дахьубалакгьы иҩашьо лакәӡам,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
«Шәиу» уҳәаргьы, «шәит» лҳәауеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ҳауеи, шьыри, уҩны дыҩнандаз!
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Илеиӷьугьы дуднамгаландаз!
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Џьамшьы ламҵа – ашыш хыҩрыжә,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Напы мыӡәӡәа – ҿахра мҵарсыжә,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Алыӷәра дықәлан – лџьам ықәхеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ӡахра дыцан – лыӡахтә нхеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Шьыбжьаанӡа аҳаша-ҵәаша лфон,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ашьыбжьышьҭахь быжь-гәырк ԥылҵәеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Уи лҩыза дызбахьада!
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Уаа, рада-унанаа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
103
104
Иаса Сагәариа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Кәыт Шьаниа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Камкьиа Лапаӷә,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лацәыш Ҭаҳир,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ашәы Ҭаариф,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Абарҭ зегь ҭацаагацәан,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Шьоууа Џьгәаба рҵыхәа ҭигеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
157. Алаф ашәа (9)
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Уасараида, раида-гәышьа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Иҟоу шәасҳәап, шәаасзыӡырҩишь,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Уан лҭаца дзеиԥшроу уасҳәап?
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Шьыбжьаанӡа аҳаша-ҵәаша лфеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ашьыбжьышьҭахь быжь-гәырк ԥылҵәеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
В. Кәаӷәаниа
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Дықәсны дыԥан дахьылкаԥаз,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лышьхәа аҭыԥан лашак ҭаԥсит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лыбӷа аҭыԥгьы қәҷара-шәк ҭанҵәеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лаҳә аҭыԥгьы – ҳәагәыгәырҭоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ҳаит, амарџьа, инақәшәырӷызишь!
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Кәакьҭа цыԥхьаӡа дыкҿагьежьуеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Леиқәа лнапы ахагьежьуеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лаҳә ықәкуп, лыбӷа – кыдуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Абас дыҟоуп уан лҭаца,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
158. Алаф ашәа (10)
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Абас иҟоуп аусқәа рҳәеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Џьалаҟан-иԥа Пашә цырцыр,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Иан диҭиин, ԥҳәыс дааигеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
105
106
В. Кәаӷәаниа
Иаб диҭиин, ачара иуит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Иан илықәлаз ԥҳәысс дааигеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Иаб иқәлаз камбашьк ишьит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Иабду иқәлаз ҩык рызхитит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
«Чарира» ҳәа ианааинырҟьа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Қьышә кәатала даақәгьежьит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ац хаххала акәац днахеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Абас иҟоуп аусқәа рҳәеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аӡӷаб бзиа дзеиԥшроу уасҳәап?
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Даунгьы – дхаҩацәымкәан,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Даԥшьынгьы – дуарцеимкәан,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Дкьаҿ шәпангьы – дпалтыҟсамкәан,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Деиқәаҵәангьы – дџьангарамкәан,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Дышкәакәангьы – дмарканымкәан,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лышьҭахь ҽеины, лаԥхьа ԥшӡаны,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Илшәуҵогьы илнаалауа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
159. Алаф ашәа (11)
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Уасараида, уарида-гәышьа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ҳаит, амарџьа, инақәшәырӷызишь!
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Уан лҭаца дзеиԥшроу уасҳәап?
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Шьыбжьон дыцәоит, цәышьҭын дгылоит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Сақәлеи ҵәаԥшьлеи лхы-лҿы еибыҭоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лыхәда ҭыхны, лмаӷра хҵәаны,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Туфли шкәакәа, қлаԥад ҟаԥшьы,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лқьациа кәафҭа мариачканы,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лқьафын еиԥка – аԥша алашәшәы,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
107
108
В. Кәаӷәаниа
Урҭ урылԥшыр – «Баҭым» убоит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Дахьубалакгьы иҩашьо лакәӡам,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ҳаит, амарџьа, инақәшәырӷызишь!
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Напы мыӡәӡәа – ҿахра мҵарсыжә,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Шьапы мыӡәӡәа – ерҭақәԥала,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Уҭра ламҵа – џьымшь хырҟәыҿажә,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ҩнымԥсаа – тәарҿаҿа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
[А]ӡахра дыцан – лыӡахтә нхеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
[А]ӡахьы дыцан – лыԥҳал нхеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Уа, ӡаамга – ӡыԥыҩла,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Дахьубалакгьы иҩашьо лакәӡам,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Хара дубар – дҟәара қыжәуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ааигәа дубар – дҳәысҭа ӡысуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Дышкәакәоуп, аха дышкәакәа цәгьоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Хьыруа чуанҵас дышкәакәахуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Дпоуп, аха дпацәгьаӡоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аӷба-шаха рак аԥылшьуеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Дахьубалакгьы иҩашьо лакәӡам,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Шьап хәыҷқәакгьы лыҵакьакьоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Амҩа иамкызт – абна илоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аиҟәыԥԥара ахьыҷ-мыҷ аҟәшәоит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лаԥхьаҟа ицо, ла илзыԥшуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лышьҭахьҟа иааиуа лыхьылыгӡоит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Иаалывало дылҩызалтәуеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Уа, барақьаҭ дырҭыԥҳауп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Цыфадараа дырҭацоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Анхәеи аҭацеи ахыбжа еимаркит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аҳамамҭра илыкҿеибагәеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
109
110
Абас иҟоуп аусқәа рҳәеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лааигәа унеиуа уалагахыр,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ажьаԥшқеиԥш дышьҭаҟәыҟәуеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Изласԥырахагозеи ҳәа еиԥкак лшәуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Сзашьҭозеи ҳәагь еиқәак лышьоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
«Маншәала» ҳәагь разинак аҵдоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
«Хаас» ҳәагьы рахәыцк алоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
«Ирлас» ҳәагьы напык алҭоит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
160. Алаф ашәа (12)
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Дыҟагәышьан нхаҩ бзиак,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Иара диман ԥҳак дчачатшәа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Уи дчачатмызт – дычачанын,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Лара илеиԥшыз аӡә длыԥшаан,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
В. Кәаӷәаниа
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Илулакгьы аҿа илырҳәан,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Еибагот, аҳа, шәеиха,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аҭацаагацәа ҩ-ҽык рыман,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ҩ-ҽык рыман, хҩык ҽыжәын,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ирулакгьы рҭаца даарган,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Рыҩн еицаҟьа дныҩнадыргылт,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Шьаршьаф дукгьы лҿы инақәдыршәит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Адырҩаҽны дгьагьо дрылалт,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ланхәеи лареи кьатла еилоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ланхәеи лареи ахыбжа еимаркуеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Анхәа жәытә маанак ҟалҵан,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аҭаца дыршәны аҳамам дҭалыжьт,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Абас дыҟоуп уан лҭацагь,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
111
112
Уи адагь иҟоуп лыграқәа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Хәыл аамрых – хәыл хырҟәыҿы,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Џьымшьы ламҵа – џьымшь хырҟәҿажә,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ӡаамга-ӡыԥыҩла,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
161. Асамырҟәыл
Аҭаца данааргалак, абас асамырҟәыл
лхырҳәаауеит хаҵеи ԥҳәыси:
Арха Ната, аҿаҩа цицкеиԥш,
Алампа лыршәит.
Аргәын Махьал дазыҭрысит.
Арха Ҭарашь дауҳәҿасит.
Кәыта иршәын, Ҭарашь ииҭеит.
Аанда гәара – шьынкафарҭоуп,
Аҭацацәа – касыдоуп,
Амаҟарацәагь – маҟадоуп,
Иааргогьы – дгәаҵәадоуп,
Даазгогьы – дхаԥыцдоуп.
162. Аҷкәыни аӡӷаби рыхьӡибартәра
Аӡӷаб: – Ҟызк сымоуп, кәатак сымоуп,
Сара сызгаз дышԥакьаҭеи,
Ашәырҭаҭа сыкәа иҭоуп,
Уи еиӷьу сеиқәа иҭоуп,
Сара сызгаз зынӡа дкьаҭеит!
Аҷкәын: – Ҟызкгьы бымам, кәатагь бымам,
Бара бызгаз ишә акит.
Быкәа иҭогь акы иаԥсам,
Беиқәа иҭогь зынӡа еицәоуп,
Бара бызгаз зынӡа дыхҵәеит!
В. Кәаӷәаниа
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
163. Аҭаца лыхьӡыртәра
Нан лҭаца – ҭаца ԥшқа
Дзеиԥшроу уасҳәап?
Дыҩуа-дыԥо дахьынкаԥаз,
Лышьхәа аҭыԥ – шәы-кәҷарк ҭаԥсит.
Ӡаамга – ӡԥыҩла,
Џьымшьы ламҵа __ џьымшь хырҟәыҿы,
Шьапы мыӡәӡәа – ерҭа қәԥала,
Лыхцәы мыжда – ҵара тәарҭоуп,
Лнацәхыԥ мыжда – баҳа бзиоуп,
Лшьацәхыԥ мыжда – ҽага бзиоуп…
164. Аҭаца бзиа илызку ашәа
Уау, уара, уан лҭаца дшыҟоу уасҳәап?
Ааҳа-ҳааира!
Лхәамц аура – Гагра ашыцәра,
Ааҳа-ҳааира!
Агәарԥ аԥынҵа лырмацәысуеит,
Ааҳа-ҳааира!
Уа, Агырҭаҟа илырлашахуеит,
Ааҳа-ҳааира!
Ҽыкәашашәа деихышәашәуоит,
Ааҳа-ҳааира!
Сҭампыл қаруа абла лхахуп,
Ааҳа-ҳааира!
Ашьха каԥкаԥ абжьы лхахуп,
Ааҳа-ҳааира!
Аау, уара, уан лҭаца…
Ааҳа-ҳааира!
Мшынгәыла илырдыдыхуеит,
Ааҳа-ҳааира!
113
114
Лыхцәы илықәу – ҽышьаҳагоуп,
Ааҳа-ҳааира!
Лшьа илылоу – ҽырӡысагоуп,
Ааҳа-ҳааира!
Еимхәыцшәагьы деиҿаԥсахуп,
Ааҳа-ҳааира!
Аау, уара, уан лҭаца…
Ааҳа-ҳааира!
165. Аӷьыч изку ашәа
Уаа, уараидара, ҳаа,
Уараида, ҳе-ҳе,
Уаа, раидароу!
Аӷьыч нҵәа кәымжә кьаҿк ишәуп, еимсык ишьоуп, уаа,
Уараидара, уаа, уараидароу!
Жә-цәак ишьоуп, шак имӷыҵроуп, уаа,
Уараидара, уаа, уараидароу!
Сҭампыл ҟамак, аҵыхә ҿаҳәаны, иаԥхьа иадуп, уаа,
Уараидара, уаа, уараидароу!
Шьарда жәи-цәи рыхәда ԥызххьоу иаҳәызба ду, уаа,
Уараидара, уаа, уараидароу!
Абаҩ иаган агәҭы ҭыфаан иҟәынҳәалоуп, уаа,
Уараидара, уаа, уараидароу!
Мархәаг зқәымшыц ибардан кьаҿ изқәа икыдуп, уаа,
Уараидара, уаа, уараидароу!
Ала азаҳа ибысҭа ҿахра икәымжә калҭ илоуп, уаа,
Уараидара, уаа, уараидароу!
Атрышә дасуа аган давоуп ацәгьа-цәымшәа, уаа,
Уараидара, уаа, уараидароу!
В. Кәаӷәаниа
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Уа, иузынагӡом, сылашара, угәы уажьоит, уаа,
Уараидара, уаа, уараидароу!
Абора ашәқәа рҟны заҟаҩ ргәы кылблаан
Икарыжьхьоу удыруандаз, уаа,
Уараидара, уаа, уараидароу!
Агәашәқәа рҟны руапақәа ирылаҳәаны шаҟаҩ
Рцәышьҭахахьоу удыруандаз, уаа,
Уараидара, уаа, уараидароу!
Зус ӡбны Сибраҟа заҟаҩ дәықәырҵахьада, уаа,
Уараидара, уаа, уараидароу!
Абахҭақәа рҟны иԥсит ҳәа аҭелқәа маауеи, уаа,
Уараидара, уаа, уараидароу!
Иԥҳәыс хәаша данзамыхәа, аӡәы дицымцеи, уаа
Уараидара, уаа, уараидароу!
Лыҷкәын хәыҷқәа раб имшала иеиҭымымхеи, уаа,
Уараидара, уаа, уараидароу!
Ирхам, иршәым, ҿахрак азы аҳәарақәа ирыцуп, уаа,
Уараидара, уаа, уараидароу!
Ран дабаҟоу, раб дабаҟоу, ахәашақәа, уаа,
Уараидара, уаа, уараидароу!
Ажә цәмызкқәа рыҩны иҩноуп, рқәаҵа иҵоуп, уаа,
Уараидара, уаа, уараидароу!
Унан, унан, иԥеиԥшузеи аӷьыч нҵәа, уаа!
166. Наныкьара (1)
Уаа-ҳоу, уо, наныкьара,
Уаа-ҳоу, уо, наныкьара!
115
116
Беслан иџьма иахьыз шәасҳәап?
Уо, наныкьара!
Уаа-ҳоу, уо, наныкьара!
Иџьма заҵәы ӡаны ирымгеи,
Уо, наныкьара!
Уаа-ҳоу, уо, наныкьара!
Изӡаз, имшьит,
Уо, наныкьара!
Уаа-ҳоу, уо, наныкьара!
Изшьыз, ацәа ахыимхит,
Уо, наныкьара!
Уаа-ҳоу, уо, наныкьара!
Ацәа ахызхыз, еиҿыимхит,
Уо, наныкьара!
Уаа-ҳоу, уо, наныкьара!
Еимҿызхыз, иӡааимҵеит,
Уо, наныкьара!
Уаа-ҳоу, уо, наныкьара!
Иӡаазҵаз, иӡааимхит,
Уо, наныкьара!
Уаа-ҳоу, уо, наныкьара!
Иӡаазхыз, ирымҵеимҵеит,
Уо, наныкьара!
Уаа-ҳоу, уо, наныкьара!
Изымҵарҵаз ирхарахеит,
Уо, наныкьара!
Уаа-ҳоу, уо, наныкьара!
167. Наныкьара (2)
Беслан иџьма иахьыз шәасҳәап?
Уаа, наныкьара!
Уоо-ҳоо, уаа, наныкьара!
В. Кәаӷәаниа
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Иахьынҭеикыз иӡаны ирымгеи,
Уаа, наныкьара!
Уоо-ҳеи, уаа, наныкьара!
Изӡаз, иԥимыртлет,
Уаа, наныкьара!
Уоо-ҳоо, уаа, наныкьара!
Иԥзыртлаз, иҭиимгет,
Уаа, наныкьара!
Уоо-ҳоо, уаа, наныкьара!
Иҭызгаз, ишьҭеимҵет,
Уаа, наныкьара,
Уоо-ҳоо, уаа, наныкьара!
Ишьҭазҵаз, ахәда ԥимҟет,
Уаа, наныкьара!
Уоо-ҳоо, уаа, наныкьара!
Ахәда ԥызҟаз, ацәа ахимхит,
Уаа наныкьара!
Уоо-ҳоо, уаа наныкьара!
Ацәа ахызхыз, еиҿиимхит,
Уаа, наныкьара!
Уоо-ҳоо, уаа, наныкьара!
Еиҿызхыз, ақәаб иҭеимҵет,
Уаа, наныкьара!
Уоо-ҳоо, уаа, наныкьара!
Ақәаб иҭазҵаз, иҭиимхит,
Уаа, наныкьара!
Уоо-ҳоо, уаа, наныкьара!
Ақәаб иҭызхыз, ирымҵеимҵет,
Уаа, наныкьара!
Уоо-ҳоо, уаа, наныкьара!
117
118
Ирымҵазҵаз, иара имфет,
Уаа, наныкьара!
Уоо-ҳоо, уаа, наныкьара!
Изфаз зегьы ирхарахеит,
Уаа, наныкьара!
Уоо-ҳоо, уаа, наныкьара!
168. Аҭаҳмада-қабада (1)
Аҭаҳмада-қабада
Ала дырфеит лабада.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳо, уо-рааида, рааида!
Уа, аҭаҳмада-қабада
Иҩны гылоуп шьаҟада.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳо, уо-рааида, рааида!
Уа, аҭаҳмада-қабада
Маҳәра дцеит хҭырԥада.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳо, уо-рааида, рааида!
Уа, аҭаҳмада-қабада
Ашьха дцеит оупада.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳо, уо-рааида, рааида!
Уа, аҭаҳмада-қабада
Ацәҳәыра дықәхеит еимаада.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳо, уо-рааида, рааида!
Уа, аҭаҳмада-қабада
Шәарыцара дцеит шәақьда.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳо, уо-рааида, рааида!
Уа, аҭаҳмада-қабада
Ԥҳәысҳәара дцеит еимаада.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳо, уо-рааида, рааида!
В. Кәаӷәаниа
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
169. Аҭҳмада-қабада (2)
Уа, аҭҳмада-қабада
Ала дырфеит лабада,
Иӡӷаб дыргеит ԥшшәахәыда,
Дызызнаргаз – хахәыда, уаа!
Маҟарацәа – маҟадаа,
Ҭацаҩыза – касыда,
Уоо рада, ҳоу, рада-уарада, уаа!
Аҭҳмада-қабада
Ацәҳәыра дықәхеит оупада,
Уоо, рада, уоу, рада-уарада, уаа!
Уа, аҭҳмада-қабада
Ашьхантә дааргеит еимаада,
Уасарада, уарада,
Сиуарада, уарада, уаа!
Уа, аҭҳмада-қабада
Ица гылоуп шьаҟада,
Уасарада, уарада,
Уоо, рероу, уа-уа-уа, уаа!
Уа, аҭҳмада-қабада
Иҩны гылоуп хыбрада,
Уасарада, уарада,
Уоо, рероу, уарада, уаа!
170. Аҭаҳмада-қабада (3)
Уа, аҭаҳмада-қабада
Ала дырфеит лабада.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳо, уо-рааида, рааида!
Уа, аҭаҳмада-қабада
Ица гылоуп шьаҟада.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳо, уо-рааида, рааида!
119
120
Уа, аҭаҳмада-қабада
Иҩны гылоуп хыбрада.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳо, уо-рааида, рааида!
Уа, аҭаҳмада-қабада
Ашьха дықәхеит оупада.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳо, уо-рааида, рааида!
Уа, аҭаҳмада-қабада
Ахьҭа дагеит ҭынхада.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳо, уо-рааида, рааида!
Уа, аҭаҳмада-қабада
Ицәқәа мцәаӷәеит цәмаҭәада.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳо, уо-рааида, рааида!
Уа, аҭаҳмада-қабада
Имхы ҭеигалт ҽаҩрада.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳо, уо-рааида, рааида!
Уа, аҭаҳмада-қабада,
Абас дрыцҳан дызшада?!
Уоо-ҳо-ҳо-ҳо, уо-рааида, рааида!
Аҭаҳмада-қабада
Имҩа иамам хырхарҭа.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳо, уо-рааида, рааида!
Аҭаҳмада-қабада
Дабацари ҭынхада?
Уоо-ҳо-ҳо-ҳо, уо-рааида, рааида!
171. Ҷлоуаа рлафашәа (1)
Уасарада, уаридара,
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Дәаб аҟәара чабабанда!
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
В. Кәаӷәаниа
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Аӡы илеиуа сыӡбалында!
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аԥсыӡ иҭоу кәтыжьында!
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Дәаб иҭырго аа-ҵла дуқәа!
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Кәац ԥханы уа иҟанда!
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ҷаҷал аҳәынҵәа бысҭа ԥханда!
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Қәмарча аӡы илеиуа ҩы-ҟаԥшьында!
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Шәкәуа ркәара уатканда!
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Луман илра џьынџьыхәанда!
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Мықә арха ду столында!
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ҵәыџь Ҷыҷыкәа дмаҳәында!
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Мери аԥшӡа дҭацанда!
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аҳәы Естат ҽырхәмарҩында,
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Адлеи Таниа дҭамаданда!
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Шьынқәыр Сеидыҟ дцәажәаҩында,
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
121
122
Арҭ еибызҳәо еицгәырӷьаша!
Аа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
172. Ҷлоуаа рлафашәа (2)
Ажәа ансышәҭа, ажәак сҳәарыма?
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Инхык-аахыкны сналагапишь!
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Дәаб аҟәара чабабандаз!
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Аԥсыӡ иҭоу қәтыжьындаз!
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Аӡы иаҵоу сыӡбалындаз!
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Ӡиқәа аӡхыҽҽа ҩ-еиқәаҵәандаз!
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Қәмарча аӡиас ҩы-шкәакәандаз!
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Луман илра џьынџьыхәандаз!
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Шәкәуаа ркәара уаткандаз!
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Саси-дахьи ахьымҩахыҵуа!
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Џьаныхә ашҭа чара урҭан,
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Ҷлоуаа дуқәа ахатәандаз!
Уаа-ҳаа-ҳаа!
В. Кәаӷәаниа
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Ҳаит, амарџьа, еинышәҟь уара!
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Ишәҳәа ачара, аинҟьара ашәа!
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Арҭ еибызҳәо еицгәырӷьаша!
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Наунагӡа еигымхаша!
Уаа-ҳаа-ҳаа!
173. Ақыҭақәа рыхьӡыртәра (1)
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Тамшьаа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Рмаахыр – ҵәаԥшьуп, рыӡмах – саркьоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аҭараа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аӡы рымҵәан Кәыдры ихыԥсалоуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
[А]ӡҩыбжьаа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Зауад ааигәоуп, акамаҭел дыршәуеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ҷлоуаа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Мшәыз џьышьа рышьҭа ихуп,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ҭхьынаа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Ауапа ҟаԥшь зшәу бзиа дырбоит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
123
124
Гәыԥаа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аҳауаз ахәы иқәгылан Кәазанҟа иԥшуеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Тҟәарчалаа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Иахыҵны ицеит, иахьца рыздыруам,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Уачамчыраа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Емпыт кәафҭа, шьыкьлар еиқәа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Џьгьардаа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Шәарах жьымзар кәац рфаӡом,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Кәтолаа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аҵыс-мҩас асахьа ҭырхуеит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
Аҳәыҳә мҩас иахәлацәажәоит,
Уаа-ҳа, ҳаа-ҳаа!
174. Ақыҭақәа рыхьӡыртәра (2)
Ӷәадаа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Лас ирбалакь, иаапку џьыршьоит.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳоо!
Кәачараа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Хара урбар, атрышә иасуеит.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳоо!
Ааигәа урбар, рнапы рҟьауеит,
Иааудгылар, цыгәхыршәҭ ҟарҵоит.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳоо!
В. Кәаӷәаниа
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Ҽырба-ҽырба кәтолаа,
Ҽырба змыхәаз тамшьаа.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳоо!
Уа, аԥсыӡкцәа ҭоумышьаа,
Ҽабӷацәҟьараа џьгьардаа.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳоо!
Аҭараа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Аӡы рцәынҵәан Кәыдры иҭалоит,
Уоо-ҳо-ҳо-ҳоо!
Кындӷаа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Азауад ааигәоуп, акамаҭел ҿарҵоит,
Уоо-ҳо-ҳо-ҳоо!
Тамшьаа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Рмаахыр – ҵәаԥшьуп, рыӡмах – саркьоуп,
Уоо-ҳо-ҳо-ҳоо!
Уачамчыраа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Цқьа икьаҿымкәа ашьынтыкьлар еиԥка.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳоо!
Маркәылаа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Кьантыру џьшьа мачалка зфаз.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳоо!
Ԥақәашьаа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Аҳәынҵәа иакны илагылан.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳоо!
Гәыԥаа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Қәыџьмоу џьшьа ирышьклахысуан.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳоо!
Расаӡыхьаа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Мшәу џьшьа рышьхәа иаԥшуан.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳоо!
125
126
Уатаԥаа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Рцыназ џьшьа арбаӷь хырҵон.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳоо!
Ҭхьынаа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Ауапа ҟаԥшь зшәу рыԥсеиԥш дырбоит.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳоо!
Мықәаа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Аҳауа азыҳәан Џьалҟа ихалеит.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳоо!
Џьалааи дареи кьатла еилоуп,
Еимаркуазеи? – ашәшьыра бзиа.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳоо!
Ҷлоуаа дуқәа рыҳәса хәыҷқәа,
Аҳәыҳә мҩас иахәлацәажәоит.
Уоо-ҳо-ҳо-ҳоо!
175. Ахьӡыртәрашәа
Уа, Гәдоҭаа рыҷкәынцәа амц рҳәом,
Урҭ ҟаимаҭла ҽырбаҩцәоуп,
Уа, рҭыԥҳацәа имаашьакәа,
Цәымш гәараҭа аҩы рнаҳоит.
Уа, акамбашь уардын ныҟәызцоз,
Уа, абга аниба, уи дышшәаз,
Уа, икьарахә иган иадыз,
Абга анбнала, изгәалашәаз.
Бызго ахаҵа – ҽыбӷаҟаза,
Уа, дзықәтәо аҽгьы – ҽыжәла ԥагьа,
Уа, ҟамчыс иику хьча лабазаап,
Иҽыхәа иаҵәа – лаҭашәашәа.
Уа, Ҟәрыуаа раҵкьыс лаф узҳәом,
Қыжәаа рбысҭахь кәацда ирфом,
Уа, аҽада аҟәынџь афаӡом,
Пыпцәаа рыпап кәтыжь ифом.
В. Кәаӷәаниа
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Уа, шәгәыла илхьозаап жәаф жәхьа,
Уи хазымзар ахш лжәуам,
Уа, рыԥҳа-заҵә чашә лфомызт,
Уа, ргәараҭа ашәа рҳәомызт.
Ԥҳәызбак дызбеит Уачамчыра,
Уи илеиҽырбо рацәаҩуп,
Ашәырҭаҭа лара даҩызоуп,
Аԥсуа чара зуа дигоит.
Цәымҳа қыҭа дырҭыԥҳауп,
Уа, Багырыҩҭа дырҭацоуп.
Уа, ачара зуада? – ҵаӷрыԥшьаа,
Ашәа зҳәода? – жәандәрыԥшьаа!
176. Жана Ачба ихьӡыртәрашәа (1)
Уа, шәирыӡаӡ заманоуп,
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Уа, қәирызаӡ заманоуп,
Уаа-ҳа-ҳаа!
Уа, ашәуаа рыҵәҩан Гагра иҭахеит,
Уаа-ҳа-ҳаа!
Шьрын икамбашь абахә иагеит,
Уаа-ҳа-ҳаа!
Уаа, Цәыш-ԥҳа __ хьашьа Машьа,
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Машьа лсахьа хырзамануп,
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Уа, еимыноу ҳадумгалан,
Уа-ҳаа-ҳаа!
Уа, ҽарумка каркацума,
Уаа-ҳаа-ҳаа!
127
128
Уа, аԥсы имыхәо __ абза игага,
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Ауа-иуа __ касыжә маҟа,
Уаа-ҳа-ҳаа!
Асасцәа ирыцыз цыгәхыршәҭ ҟаиҵон,
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Аԥшәма иԥараҭра аҿы еихагыломызт,
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Уа, Хыԥсы иқәын акамбашь лашәы,
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Уа, Ааԥсы иқәын аҽы лашәы,
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Уаа, агәаҟ игәаҟ Жана Ачба,
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Лақмарҳәацәа ицәгьахәыцуан,
Уаа-ҳаа-ҳаа!
Уа, аганвыхцәа иџьабаҭасуан,
Уа-ҳаа-ҳаа!
177. Акьыл-иԥа Қьаламыта
Акьыл-иԥа Қьаламыта,
Аҷыт-иԥа Уаздамыр
Аԥсныҟа маҳәра данцоз,
Ианхәыԥҳацәа данрамхашьуаз…
Рылтәуп сакаса,
Барфынтәуп ҷабырхәа,
Ашәаԥшь даларҵан,
Ацәаҟәа далырхит.
Ҳәыҳәи-ҵыси шәҟәыҩҩцәазар,
Амшын дуӡӡа марқьафзар…
В. Кәаӷәаниа
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
178. Амаҟара – маҟа ҟьаҟьа…
Амаҟара – маҟа ҟьаҟьа,
Аҭацаҩыза – ҽабӷаџь,
Хылԥақәацә – Дадакәыр,
Хаԥыцда – Даҳәынҷа,
Дызлыргаз – «оф» рҳәеит,
Дызызнаргаз – «уф» рҳәеит…
179. Алаф ақьаф аҭахуп…
Алаф ақьаф аҭахуп,
Ақьаф ацыф аҭахуп,
Ацыф аԥара аҭахуп,
Аԥара ахшыҩ аҭахуп…
180. Ажәархәмарра
Кәтол – Гәыџьа Лагәыџьуа,
Ӡыҩбжьа – Даҭа Сабакьиа,
Кындыӷ – Ҭамҷыҷ Лакәатаа,
Аҭара ақыҭа – Амқәаб, Габниа,
Тамшь – Ҭахәыц Занҭариа,
Ага – Иуана Қанҭариа.
181. Қача ахаҵа
Аишәа иқәгыла, шьапԥынҵала икәашауаз,
Сакьан ахра шьаҟьасҭазтәыз,
Абқәа шьны, илбаазышьҭуаз,
Баҩлашала Хабыгә Ачба дзырчауаз –
Қача ахаҵа!
182. Алерс
Уа, мшызҳала изызҳалаша,
Зықьнашықәса игәырӷьалаша!
Наԥхыц ҟьаҟьа ԥҳәыс данааига,
Шьаԥхыц ҟьаҟьа данацкәаша,
129
130
Ачачанцәа ачара аныруаз,
Ачалықьцәа ашәа анырҳәоз…
Уаа, уарадара, уасарада, уарада,
Сиуарада, уарада!
Пиру-пиру парпантиа,
Ҭырқәа Уасман ламазиа,
Шьашькәа лԥацәа шәнаскьа-ааскьа,
Ҩынчара жьак икит,
Шьаҳан хәыҷы дахҟьашеит,
Бад Уабақьыз «шәиу» иҳәеит.
Уаа, уарадара, уасарада, уарада,
Сиуарада, уарада!..
183. Барабзан хәарашьа!
Уаха-тәи-тәи, ариқәаҵәа,
Иаасҭа-аасҭа,
Зыхәы-зыхәы зымфара –
Ихәы-ихәы издыршәит.
Сара «мап-мап» шысымҳәара
Ханышь-иԥа имаҿоуп.
Ханышь-иԥа – хаҩаӡара,
Ҳәыҳә ҭоуп, ҵыс ҭоуп.
Аҳмаҭ-иԥа хык ааишьҭит,
Барабзан лаҳә иҭашәеит.
«Бара-бара» лнарҳәан,
Ашә ахацәқәа дықәнацалт.
Ашәаа «мап» рҳәеит, «ҷыҷ» рҳәеит.
Аҳ итәара Ҳарџьхан,
Цәыбза лакьы-лакьыта,
Барабзан хәарашьа!
184. Ҷыри, ҷах-ҷах!
Уаха тәан-тәан ариқәаҵәа!
Иааизаз зыхәы-зыхәы зымфара,
Мамоу заҳамҳәара,
Хама шьап хаҩаӡара,
Спенӡарах цәҳар хәыҷ.
Ани Кәыни ҳандыршәа,
В. Кәаӷәаниа
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Ашәарахра ҳнықәлеит,
Ҳаҳәҳәеит, ҳҟааит.
Багадоума, ҽыжәума,
Маҳмырда, ҽаҳмырда,
Апеҩра ҳарџьхан.
Уара, уара ужакьа,
Уадыржа, Хабридаҿа.
Бжеиҟәакьагәа, Кьагәаришьмаф,
Ҷыри, ҷах-ҷах!
185. Беслан хы-шьтәак ифеит
Иа-и-и-иу, Ҷыҷын, Ҷыҷын, Ҷыҷын!
Ҷыҷын-иԥа Сасран!
Ашәаа ршәыга Гагра ицеит.
Гагра иахьнеиз игарарчаԥеит,
Жәындараԥшь ингәаригеит, иаагәаригеит.
Ҵәыџь Ҳалҭагьа…
Убырҭ ирҳәо мцымкәа,
Қәабиқәара қәаҟьантаз,
Акылԥҳа кылкәры
Магәшьхәала дныҟәеит.
Шьапеинҟьа, нышә рхәаша,
Беслан хы-шьтәак ифеит.
186. Ажра сахьынҭаԥшыз…
Ажра сахьынҭаԥшыз,
Ҟазахә-иԥа дыхәны дҭажьын,
Алацҟьага ишьҭахь иахарԥан,
Иахызымхра иабажә диԥоуп.
Шьыжьыргыла ҳәынаԥ хыԥа,
Аандахыԥа џышҟаҵала!
131
132
В. Кәаӷәаниа
3. А хәыҷ т әы поезиа
187. Аҳ иԥа Гьаргь игарашәа
Шьышь наани, уа, наани,
Шьышь наани, уа, наани!
Иан лнаргәы знаргәыда,
Иаб инацәы знацәыда?!
Ибна кәытқәа бзары-бзаруа,
Иҩнатә кәытқәа шьқьары-шьқьаруа,
Ибынҽа-ҳәыс калоу иашуа,
Иххьа хылԥа цыӷцәа кәырша,
Раҳ иԥа Гьаргь уоуп, уа, нани!..
188. Агарашәа (1)
Шьышьу-у, наани-и,
Уа, наани-и!
Хәыхәу, наани-и,
Уа, наани-и!
Уан даанӡа, умҵәыуан,
Уаб даанӡа, умҿыхан,
Уа, наани-и!
Раӡыкәыты – ԥсары-ԥсары,
Рабнакәыты – бзары-бзары,
Шьышьу-у, наани-и,
Уа, наани-и!
189. Агарашәа (2)
Шьышь, наани, уанаани,
Хәыхә, наани, уанаани!
Уан даанӡа, умҵәыуан,
Уаб даанӡа, умҿыхан
Уан даар, улшьшьот, улкәабот,
Жәа-еимсык – жәа-қалԥадк,
Ҭыԥҳа-ԥшӡа – хьар-хьар!
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
190. Ахәыҷыхәмарра (1)
– Сара аҳаирплан сымоуп.
– Иабаҟоу?
– Амц усжьеит, амц усжьеит,
Ҽадаҟьыла ускәабеит!
191. Ахәыҷыхәмарра (2)
Ҳанхәыҷыз, Мықәи Дәаби ҳанрыруаз, аӡы ҳамгарц азы абас ҳҳәон:
Ал, аԥа, ан –
Дәаб сагахьан!
Ал, аԥа, ан –
Мықә сарҳәазахьан!
192. Ахәыҷыжьжьага
Ҵи, ҵи,
Гәа, гәа,
Метра-метра,
Шьаҿа-шьаҿа,
Ҭыԥҳа ҷашьа дузысҳәот!
193. Ахәыҷы ирччага (1)
Ҵи, ҵи,
Гәа, гәа,
Маахыр џьаџьа,
Хырҵәи бысҭеи еиҵарҟәаҟәа –
Ам хыџ-хыџ!
194. Ахәыҷы ирччага (2)
Ҵи-ҵи,
Гәа-гәа,
Маахри џьаџьа,
Хырҵәи бысҭеи –
Ҭых-ҭых-ҭых!*
* Абри ҳәаны, ахәыҷы ддырчыхәчыхәуеит
133
134
195. Иҟалазеи?
Анацәкьыс еиҳаб, – «Иҟалазеи?» – аҳәеит,
Анацәкьыс ду, – «Сшәақь», – аҳәеит,
Агәыбжьанацәа, – «Скьарахә», – аҳәеит,
Иашьҭанеиуа, – «Сҟама», – аҳәеит,
Анацәкьыс хәыҷ, – «У-ы-ы-у!», – аҳәеит.
196. Агәыԥжәага (1)
Бесик, Бесик, Бесалон
Хыла дасит абалон,
Чуанк азна амакарон
Дтәаны ихала ифалон,
Имгәагь пахәӡа иҟанаҵон!
197. Агәыԥжәага (2)
Ахра хага,
Хы дамаҟьа,
Иеимаа хәыҷқәа ишьхарҟьаҟьа,
Дахьзымнаӡо иа<…> ҵыркьакьа!
198. Абас иҟоуп аусқәа
Абас иҟоуп аусқәа:
Ахкаара иҭоуп аҳәысқәа,
Аган иавоуп ацәысцәа,
Ашкол иҭоуп абжьысцәа!
199. Леикәыр иана
Леикәыр иана,
Леикәыр иана!
Леикәыр-леикәыр
Гьерзмаа Петра,
Хакәыцә, Леиуа иана!
В. Кәаӷәаниа
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
200. Ҳәаду – ҳәаԥ…
Ҳәаду – ҳәаԥ,
Ҳәада – ҳәаԥ,
Ҳәабаауеи –
Уа-ҳа-ҳа!
201. Маа-мах!
Рапа-чапа,
Хапа-чапа,
Кәы-кәы-кәыри,
Ах-шьах Џьаҳамиа,
Амаџьара маа-мах!
202. Дах-дух!
Баалаџьа, баала кадын,
Ендимиа армых,
Кадын акәар дҭаҳаит,
Ихаԥыцқәа цәыҵыҳәҳәоит,
Дах-дух!
203. Ух-џьых!
Ахамиа, Ендимиа,
Кьахьамиа игага,
Ича, Мура, Махариа,
Ух-џьых, Минадеиа!
204. Ҵис
Ҵис, ҵис,
Мыды лаша,
Шәыб аҭала,
Ҟаз ибысҭа,
Кәасҭаасҭа ҟәыз-ҷыҷы.
Џьомҳара, Базақь,
Хламԥаз Кац!
135
136
205. Арбаӷь ашәа (1)
– Кы-кы-кы-кы!
– Уабалатәоу?
– Абна агәҭа.
– Иушьоузеи?
– Сахҭан еимаа.
– Иузызӡахыда?
– Хараӡа.
– Дыԥсите.
– Уы-ыу, уы-ыу!!!
206. Арбаӷь ашәа (2)
– Кы-кы, кы-кы-ы!
– Уабаҟоо?
– Абна сылоп.
– Иушьозе?
– Сахҭан еимаа.
– Иузызӡахыда?
– Хәыранӡе.
– Дабаҟо?
– Дыԥсит.
– Иԥсхәы анбаруе?
– Уаҵәы.
– Исоумҳәаӡо?
– Иуасымҳәакәа!
– Сабауртәо?
– Зегьы рханы.
– Исҿоуҵозе?
– Зегьы рҟьы.
207. Арбаӷь ашәа (3)
– Кы-кы-кы-кы!
– Сырбаӷь хәыҷ уабаҟоу?
– Абна сылоуп.
– Иушьоузеи?
– Амест ҟаԥшьқәа
– Иузызӡахыда?
В. Кәаӷәаниа
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
– Нана ду.
– Дыԥсхьоу, дыҟоу?
– Дыԥсхьеит.
– Лыԥсхәы уухьоума?
– Изухьеит.
208. Арбаӷь ашәа (4)
– Кы-кы, кы-кы-ы!
– Уабаҟо?
– Абна сылоуп.
– Иушьозеи?
– Аимаа ҟаԥшь.
– Иузызӡахыда?
– Сани саби.
– Иԥсхьеите.
– Рыԥсхәы сымуе.
– Иушьуазеи?
– Ажәи ацәи.
– Сабауртәо?
– Зегь рханы.
– Исымҵоуҵозеи?
– Кәаци бысҭеи.
209. Арбаӷь ашәа (5)
– Кы-кы, кы-кыу!
– Паса, паса!
– Кы-кы, кы-кыу!
– Паса, паса!
– Уабагылоу?
– Абна агәҭаны.
– Иушьозеи?
– Ажәцәеимаа.
– Иузызӡахда?
– Џыр-иԥа Ҟаитан.
– Дымԥси?
– Ааи.
– Иԥсхәы умуӡои?
– Ааи.
137
138
– Иушьозеи?
– Ацәи ажәи.
– Еицаҳфома?
– Ааи.
– Сабауртәо?
– Аханы.
– Исымҵоуҵои?
– Ахәша-мыхәша.
210. Арбаӷь ашәа (6)
– Кы-кы-кы-кы!
– Уабаҟо?
– Абна сылоп.
– Иушьозеи!
– Аимаа ҟаԥшьқәа.
– Иузызӡахыда?
– Хәыраӡа.
– Дабаҟоу?
– Абна дылоп.
– Дмааӡо?
– Дҭахеит.
211. Арбаӷь ашәа (7)
– Кы-кы, кы-кы-ы!
– Уабаҟоу?
– Абна агәҭа.
– Иушьозеи?
– Сахҭан еимаа.
– Иузаазхәада?
– Сабду.
212. Арабаӷь ашәа (8)
– Кы-кы, кы-кы!
– Уабагыло?
– Аӡбаара ахықәан.
– Иушьозеи?
– Аимсы ҟаԥшьқәа.
В. Кәаӷәаниа
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
– Иузызӡахыда?
– Ҭина хәыҷы.
– Дыԥсхьоума?
– Дыԥсхьеит.
– Лыԥсхәы анбоууеи?
– Уаҵәы.
– Илзушьуазеи?
– Ацәи ажәи.
– Сабауртәо?
– Зегь рханы.
– Исымҵоуҵозеи?
– Ашша-мышша.
213. Арбаӷь ашәа (9)
– Кы-кы-кы-кы!
– Уабаҟоу?
– Абаарра агәҭаны.
– Иушьозеи?
– Аимсы ҟаԥшь.
– Иузызӡахыда?
– Аҭеразы.
– Дыԥсхьоу, дыҟоу?
– Дыԥсхьеит.
– Иԥсхәы ууама?
– Изымуеи.
– Иушьуазеи?
– Ацә, ажә.
– Сабауртәо?
– Зегь рханы.
– Исымҵоуҵозеи?
– Акәаци абысҭеи.
214. Арбаӷь ашәа (10)
– Кы-кы-кы-кы-ы!
– Уабаҟоу, Қарбеи?
– Абна агәҭа.
– Иушьозеи?
– Сахҭан еимаа.
139
140
– Иузызӡахыда?
– Уасман.
– Дыԥсите.
– Иԥсхәы зымуеи.
– Иушьуе?
– Ацәи ажәи.
– Исымҵоуҵозе?
– Зегь рҟьы!
215. Арбаӷь ашәа (11)
– Кы-кы, кы-кы!
– Уабаҟоу?
– Абна сылоуп.
– Иушьозеи?
– Сахҭан еимаа.
– Иузызӡахыда?
– Храа-ӡраа.
– Дыԥсхьоу, дыҟоу?
– Дыԥсхьет.
– Иԥсхәы ууама?
– Изует.
– Исоуҳәома?
– Ишԥауасымҳәо.
– Сабауртәо?
– Зегь рыгәҭа.
– Исымҵоуҵозеи?
– Ашша-мышша.
– Сгәы хнарҷар?
– Аҭахызаргьы ихнарҷеит!
216. Арбаӷь ашәа (12)
– Кы-кы-кы-кы!
– Сырбаӷь хәыҷ, уабаҟоу?
– Абна сылоуп.
– Иушьоузеи?
– Ажәцәеимаа.
– Иузызӡахыда?
– Хараза.
В. Кәаӷәаниа
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
– Дыԥсите.
– Уы-ыу, уы-ыу!
217. Ахәыҷқәа рашәа
Уаргьала, џьымшьыргьала,
Гьала-гьала, џьымшьыргьала,
Уаргьала!
Шаха аныԥҵәа, ҳәынҵәалаҳа,
Нетәанба ду ԥаҵаргьала,
Шаха аныԥҵәа, ҳәынҵәалаҳа!
218. Ажәархәмарра (1)
– Акы.
– Уак – сак!
– Ҩба.
– Уҩба – сыҩба,
Уак-сак!
– Хԥа.
– Ухԥа – сыхԥа,
Уҩба – сыҩба,
Уак – сак!
– Ԥшьба.
– Уԥшьба – сыԥшьба,
Ухԥа – сыхԥа,
Уҩба – сыҩба,
Уак- уак!
– Хәба.
– Ухәба – сыхәба,
Уԥшьба – сыԥшьба,
Ухԥа – сыхԥа,
Уҩба – сыҩба,
Уак– сак!
– Фба.
– Уфба– сыфба,
141
142
В. Кәаӷәаниа
Ухәба – сыхәба,
Уԥшьба – сыԥшьба,
Ухԥа – сыхԥа,
Уҩба – сыҩба,
Уак – сак!
– Бжьба
– Убжьба – сыбжьба,
Уфба – сыфба,
Ухәба – сыхәба,
Уԥшьба – сыԥшьба,
Ухԥа – сыхԥа,
Уҩба – сыҩба,
Уак– сак!
– Ааба
– Уааба – сааба,
Убжьба – сыбжьба,
Уфба – сыфба,
Ухәба – сыхәба,
Уԥшьба – сыԥшьба,
Ухԥа – сыхԥа,
Уҩба – сыҩба,
Уак-сак!
– Жәба
– Ужәба – сыжәба,
Уааба – сааба,
Убжьба – сыбжьба,
Уфба – сыфба,
Ухәба – сыхәба,
Уԥшьба – сыԥшьба,
Ухԥа – сыхԥа,
Уҩба – сыҩба,
Уак – сак!
– Жәаба.
– Ужәаба – сыжәаба
Ужәба – сыжәба,
Уааба – сааба,
Убжьба – сыбжьба,
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Уфба – сыфба,
Ухәба – сыхәба,
Уԥшьба – сыԥшьба,
Ухԥа – сыхԥа,
Уҩба – сыҩба,
Уак – сак!
– Жәеиза.
– Жәеиза ԥсала,
Лаҳәажә аԥа,
Жә-ԥынҳәыла,
Аа-ԥынҳәыла,
Фыри фҵыхәа,
Шәыԥсынҵындарах,
Ҧсыри ҵыхәазага!
– Жәаҩа.
– Жәаҩа-ҽцәа,
Жәеиза ԥсала,
Лаҳәажә аԥа,
Жә-ԥынҳәыла,
Аа-ԥынҳәыла,
Фыри фҵыхәа,
Шәыԥсынҵындарах,
Ҧсыри ҵыхәазага!
– Жәаха.
– Жәаха рхала,
Жәаҩа-ҽцәа,
Жәеиза ԥсала,
Лаҳәажә аԥа,
Жә-ԥынҳәыла,
Аа-ԥынҳәала,
Фыри фҵыхәа,
Шәыԥсынҵындарах,
Ԥсыри ҵыхәазага!
– Жәиԥшь.
– Жәиԥшь – уршьит,
Жәаха рхала,
Жәаҩа-ҽцәа,
143
144
Жәеиза ԥсала,
Лаҳәажә аԥа,
Жә-ԥынҳәыла,
Аа-ԥынҳәыла,
Фыри фҵыхәа,
Шәыԥсынҵындарах,
Ԥсыри ҵыхәазага!
– Жәохә
– Жәохә – урхәит,
Жәиԥшь – уршьит,
Жәаха рхала,
Жәаҩа-ҽцәа,
Жәеиза ԥсала,
Лаҳәажә аԥа,
Жә-ԥынҳәыла,
Аа-ԥынҳәыла,
Фыри фҵыхәа,
Шәыԥсынҵындарах,
Ԥсыри ҵыхәазага!
– Жәаф.
– Жәаф – урфеит,
Жәохә – урхәит,
Жәиԥшь – уршьит,
Жәаха рхала,
Жәаҩа-ҽцәа,
Жәеиза ԥсала,
Лаҳәажә аԥа,
Жә-ԥынҳәыла,
Аа-ԥынҳәыла,
Фыри фҵыхәа,
Шәыԥсынҵындарах,
Ԥсыри ҵыхәазага!
– Жәибжь.
– Жәибжь – уржьеит,
Жәаф – урфеит,
Жәохә – урхәит,
Жәиԥшь – уршьит,
Жәаха рхала,
В. Кәаӷәаниа
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Жәаҩа-ҽцәа,
Жәеиза ԥсала,
Лаҳәажә аԥа,
Жә-ԥынҳәыла,
Аа-ԥынҳәыла,
Фыри фҵыхәа,
Шәыԥсынҵындарах,
Ԥсыри ҵыхәазага!
– Жәаа.
– Жәаа – удрааит,
Жәибжь – уржьеит,
Жәаф – урфеит,
Жәохә – урхәит,
Жәиԥшь – уршьит,
Жәаха рхала,
Жәаҩа-ҽцәа,
Жәеиза ԥсала,
Лаҳәажә аԥа,
Жә-ԥынҳәыла,
Аа-ԥынҳәыла,
Фыри фҵыхәа,
Шәыԥсынҵындарах,
Ԥсыри ҵыхәазага!
– Зежә.
– Зежә – урзеит,
Жәаа – удрааит,
Жәибжь – уржьеит,
Жәаф – урфеит,
Жәохә – урхәит,
Жәиԥшь – уршьит,
Жәаха рхала,
Жәаҩа-ҽцәа,
Жәеиза ԥсала,
Лаҳәажә аԥа,
Жә-ԥынҳәыла,
Аа-ԥынҳәыла,
Фыри фҵыхәа,
145
146
Шәыԥсынҵындарах,
Ԥсыри ҵыхәазага!
– Ҩажәа.
– Ҩажәа – урыжәжәеит.
Зежә – урзеит,
Жәаа – удрааит,
Жәибжь – уржьеит,
Жәаф – урфеит,
Жәохә – урхәит,
Жәиԥшь – уршьит,
Жәаха рхала,
Жәаҩа-ҽцәа,
Жәеиза ԥсала,
Лаҳәажә аԥа,
Жә-ԥынҳәыла,
Аа-ԥынҳәыла,
Фыри фҵыхәа,
Шәыԥсынҵындарах,
Ԥсыри ҵыхәазага!
219. Ажәархәмарра (2)
Ҩажәа – ржәит,
Зеижә – дрыжәжәеит,
Жәаа – драаит,
Жәибжь дыржьеит,
Жәаф – дырфеит,
Жәохә – дырхәит,
Жәиԥшь – дыршьит,
Жәаха – ихалеит,
Жәаҩа-ҽцәа,
Жәеиза – ԥсала,
Жәаба – лаҳәажәаԥа,
Жәба – жә-ԥынҳәыла,
Ааба – аа-ԥынҳәыла,
Быжьба – быжь-лымҳарҭа,
Фба – фрыԥшхәынҵә,
Хәба – хәымҿыхәмацәа,
Ԥшьба – Ажәеиԥшьаа,
В. Кәаӷәаниа
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Хԥа – кылҟәшәара,
Ҩба – ԥшьари,
Аки – иакит!
220. Џьит (1)
Ҩына- ҩына,
Ҩаԥа-ҩаԥа,
Ҩаԥарышәшәа,
Дика лхаҵа,
Гьаӷәмаҭ –
«Шәит» кәараҵа!
221. Џьит (2)
Ҩына-ҩына,
Ҩаԥа-ҩаԥа!
Салан,
Дыка,
Дыка лхаҵа,
Џьомлаҭ,
Кәаӷҽаӷ,
Шаҳангьери,
Кауаҷа!
222. Џьит (3)
Ҩына-ҩына,
Ҩаԥа-ҩаԥа,
Ҩаԥарашәа,
Саун, Дыка,
Дыка ԥхӡы,
Џьаумлаҭ,
Ҳәаӷҽаӷ,
Шарубаҭ,
Баҭашыҟәа,
Шаҳангьери,
Кауаҷа!
147
148
В. Кәаӷәаниа
223. Џьит (4)
Ина-ина,
Ҩаԥа-ҩаԥа,
Ҩаԥарышшәа!
Џьынџьал Уака,
Дыка, Сака,
Даӷьынԥара
«Шәит» игеит!
224. Џьит (5)
Ина-ина,
Ҩаԥа-ҩаԥа,
Ҩаԥа-хаԥа,
Шьаԥа-кәаԥа!
Чакариа,
Кәахәариа,
Аџьимити –
Икыкыжьаӡа, ихәҭаҳәҳәы,
Рхаԥыцқәа еивҵыҳәҳәы,
Рылақәа еицаҟьаны,
Рқьышә қәацәӡа –
Абас иааҟалеит!
225. Џьит (6)
Ҩына-ҩына,
Ҩаԥа-ҩаԥа,
Ҩаԥаршәшәа,
Салам,
Дика,
Дика ԥхаҵәа,
Џьоумлаҭ,
Уах, шах,
О, Шҳангьери,
Доурч!
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
226. Џьит (7)
Ина-ина,
Ҩаԥа, ҩаԥа,
Ҩаԥеилыршәшәа.
Саландыка,
Дыка,
Мыка,
Дынаԥхьаӡа,
Кәаӷҽаӷ,
Салуман,
Ашҳангьери,
Ҭауаҷа!
227. Џьит (8)
Ҩына-ҩына,
Ҩаԥа-ҩаԥа,
Ҩаԥарышәшәа.
Салан,
Дикабӷаҷа,
Кәаӷ,
Ҽаӷ,
Ҽарубаҭ,
Баҭыршахә,
Ханапишьа,
Пишьарика,
Заласари,
Ашьҳангьери,
Кауаҷа!
228. Џьит (9)
Ҩына-ҩына,
Ҩаԥа-ҩаԥа,
Ҩаԥарышәшәа,
Саун, Дыка,
Дыка, Рашәа,
Ҷаҳмаҭ, Шабаҭ,
Шаҳангьери, Кауаҷа!
149
150
В. Кәаӷәаниа
229. Џьит (10)
Ина-ина,
Ҩаԥа-ҩаԥа,
Ҩаԥаршәшәа,
Саан, Дика,
Џьаумлаҭ,
Ҳашҳангьери
Тыркь икит!
230. Џьит (11)
Ҩына, ҩына,
Ҩаԥа, ҩаԥа,
Ҩаԥа-ршәшәы.
Соун, Дика,
Кәарагәҿах,
Шарубаҭ,
Хазгьери,
Доҷа,
Коҷа!
231. Џьит (12)
Ина-ина,
Ҩаԥа-ҩаԥа,
Ҩаҳаршәшәа!
Џьынџьал Уака,
Уака, Сака,
Даӷьынԥара, Даӷьымсыс,
Уашәымԥара «џьит» игеит!
232. Џьит (13)*
Ҩына, ҩына,
Ҩаԥа, ҩаԥа,
* Сызҵаара: – Абри анбарҳәоз?
Аҭак: Ахәымбыҽха. Сашьеи сареи «Џьит» ҟаҵаны аҩны ҳанакәшоз
иахьеиԥш исгәалашәоит.
Сызҵаара: – Ианбарҳәоз, ишԥарҳәоз?
Аҭак: Ахәмарра иалахәыз ахәыҷқәа доусы рарбагатә нацәкьарақәа
нықәырҵон. Нас аӡәы рнацәкьарақәа ԥхьаӡо «ҩына, ҩына…» ҳәа далагон.
Аҵыхәтәаны иаанхоз иакәын алахҩара зықәшәоз.
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа
Ҩаԥа рышә,
Џьон, Дика,
Ҟәараӷҽаӷ,
Шарабаҭ,
Ашҳангьери,
Кауаҷа!
233. Џьит (14)
Ҩына-ҩына,
Ҩаԥа-ҩаԥа,
Ҩаԥа-рака,
Џьынџьал Уака,
Уака, Сака,
Ҭаӷьаршәаԥ,
Шәампара,
Чит!
234. Џьит (15)
Ина-ина,
Ҩаԥа-ҩаԥа,
Ҩаԥарышәшәа!
Џьынџьал Уака,
Уака,
Сака,
Даџьынԥара,
Даџьымсыс,
Уашәымԥара «џьит» игеит!
235. Арба, арба… (1)
Арба, арба, синарба,
Сеидыҟ-иԥа – маҟа-маҟа,
Ҭрыс-ҭрыс!
Ҭрыс икәара сахьынҭалаз,
Ҟазахә иҷкәын дышьны дышьҭоуп!
151
152
В. Кәаӷәаниа
236. Арба, арба… (2)
Арба, арба,
Синарба, сикәанча,
Маҟа, маҟа,
Ҭрыс, ҭрыс!
Ҭрыс икәара сахьынҭалаз,
Ахаҳә ҭины, қьасак аасхәеит!
237. Ҟамчхәԥҟара ианцоз ирҳәоз
– Еи, уара, уабацои?
– Ҟамчхәыԥҟара.
Сара сзынгьы ак аага,
Ҽанхьча изынгьы ак аага,
Иааҳанио изынгьы ак аага!
238. Ҩыџьа реицәажәара
– Еи, уара, еи! Сыхҿа-мыхҿа инеиуаз убазар?
– Ухҿа-мыхҿа ҳәа агьсымбеит, аха схы иқәсны амшын иҭашәеит.
– Амшын мшынызма мшын ҟәыҵәане?
– Мшын ҟәыҵәандаз жәохә шықәса зхыҵуаз суарбажә ырԥырны
ихысҵан, абжара инеиаанӡа иԥситеи!
– Ууарбажә уарбажәызма – уарбажәы ԥшқане!
– Уарбажәы ԥшқандаз, сыцәи суардыни еиҵакны снеин, азмахак
ҟьҟьа-иҵәҵәа исзаамгеите!
– Уцәқәа цәқәазма – цәҳәарақәане!
– Абзыԥцәа рыӡыбцәа, азмахак ҟьҟьа-иҵәҵәа ирымҵасҵан,
ирзымфете!
– Абзыԥцәа рыӡыбцәа ӡыбцәазма – ӡыбцәа хәмарцәане!
– Учит, уԥжәеит!
IV. Афырхаҵаратә ашәақәа
1 . Н арҭаа рашәақәа
239. Нарҭ Сасрыҟәа иашәа
Уаа-уаа, уаауау уаауа!
Ааҳа, ҳааҳа, Анарҭа Сосрыҟәа!
– Уаа, сан, исҳәо баҳуо сана?
Ааҳа, ҳааҳаҳ, сара сдәықәлароуп,
Ааҳа, ҳааҳаҳ, исиааиуа дызбароуп,
Ааҳа, ҳааҳаҳ, сызиааиуа дгәасҭароуп!
– Ааҳа-ҳааира, нан, уан уара дукәахшоуп!
Уаа, нан, Анарҭа Сосрыҟәа,
Ааҳа-ҳааира, макьана ухәҷупеи!
Ааҳа-ҳааира, иурԥхашьап уашьцәа!
– Нан, сан, исиааиуа дгәасҭароуп,
Ааҳа-ҳааира, сымҩахәасҭа сызлацуа,
Ааҳа-ҳааира, салаауеит, сана!
– Нан, нан, уан уара дукәахшоуп,
Уаа, нана, нан, Гәында ԥшӡа унлазҵааишь!
Уааҳа-ҳаира!
– Нан, уау, Гәында ԥшӡа, исҳәо баҳуоу?
Уааҳа-ҳааира, сара сызтәом, сдәықәлароуп!
– Аа, нан, уаа, уаҳәшьа, ухәҷупеи уара,
Ааҳа-ҳааҳаҳ, ҳурԥхашьап, уаҳәшьа!
Ааҳа-ҳааира, Анарҭа Сосрыҟәа,
Ааҳа-ҳааира, уаангыл, уаҳәшьа!
154
В. Кәаӷәаниа
– Ааҳа-ҳааира, сан, шәысцәымшәан,
Ааҳа-ҳааира, сызлацуа салаауеит,
Ааҳа-ҳааира!
240. Нарҭаа рашәа
Уаа, ҳаа, ҳаа,
Уаа, ҳаа, ҳаа!
Уараида, Нарҭаа ахацәа!
Уоу! Уараида-раида,
Уаа-ҳа ҳаа!
Уаа, Нарҭаа раҳәшьа-заҵә!
Уоу!
Гәында-ԥшӡа Хәажәарԥыс дизырымҳәеи,
Уаа-ҳа ҳаа!
Уа, ишнеибарҵәоз еивырымгеи,
Уаа-ҳа ҳаа!
Уаа, ҳаа, ҳаа –
Уаа, ҳаа, ҳа-а-а!
Афырхаҵаратә ашәақәа
2 . Аҭоурых т ә - фырхаҵарат ә ашәақәа
241. Ажәытә ашәа (1)
Уаарад, уаридада,
Уоо-раида, уаа!
Ажәытә ҭауад ҷкәынак дыҟагәышьан,
Ԥҳәыс дааигеит иара ахәаша.
Ԥҳәыс данааига хахамш рышьҭахь,
Аизара ҟалеит абжьуаа рахь,
Иқәҿырҭит иҩызцәа аизарахь унеи ҳәа.
Иахьырҳәаз днеит иара мцацәа,
«Иҟои, сзыжәуеи?» ҳәа данразҵаа,
«Умшәан, угәы рыӷәӷәа,
Аибашьра ацара уқәшәеит», – рҳәеит.
Убра игәаҵӷа ԥҵәагәышьеит,
Игәы еиҵахеит, ахәыцра ӷәӷәа иоуит.
Даахынҳәын, аҩныҟа дааит.
Аҩны дахьааиз ихатә ҩыза:
– Иухьызеи, улахь еиқәупеи,
Иуарҳәазеи уахьцаз? – лҳәеит.
– Са стәы агьыҟам,
Бареи сареи ҳус башахеит.
– Ҳаит абааԥс, иухьи,
Иуарҳәаз саҳә! – лҳәеит.
– Аибашьра ацара сықәшәеит, – иҳәеит, –
Ҳхеидкылара нагӡара амоуит, – иҳәеит.
– Ҳаит, иухьзеи, угәы рыӷәӷәа! – лҳәеит. –
Ухаҵами, уца умҩахь!
Игәы лырхаҵеит, игәы лырӷәӷәеит,
– Сара ара сыҟоуп, – лҳәеит.
Ианааша, лара ахәаша
Дааласын, лнапала деилалҳәеит.
Даара диабжьеит, игәы лырӷәӷәеит,
Днаскьалган, амҩа дықәлеит.
Ашҭа абжа ааиҩыршахьан,
– Уа, бааӡырҩы! – ҳәа леиҳәеит иара. –
Сара ак сыхьыр, ԥхыӡ иббот,
Алаҳәеиқәаҵәа сгәы ишықәтәо ббот.
155
156
Уа дахьнеиз деибашьит,
Аҵыхәтәаны иаргьы дыршьит.
Дахьышьҭалаз ихатә ҩыза бзиа
Ԥхыӡла илбеит ииҳәаз ажәа:
Алаҳәеиқәаҵәа игәы ишықәтәаз.
Ашьыжьымҭан ианааша,
Агәылара дыцагәышьеит,
Ԥҳәыс бзиак дынлазҵааит:
– Иаха абри еиԥш аԥхыӡ збеит, – ҳәа. –
Дыҟамзар ҟалап схатә ҩыза, – анылҳәа,
– Ҳаи, нан, бымшәан!.. – ҳәа дналабжьеит.
Аҩны дааин, ашәқәа аартны,
Даныҩнаԥшы, ӡыла иҭәны илымбахи.
Дыҵәшуауа абарҵан дтәеит.
Ашҭа аҵыхәахь данынхьаԥш –
Дылзааргауан иара мцацәа
Ауапеиқәаҵәа дылаҳәаны,
Чабра шкәакәа иҿы иақәыршәын,
Ашҭа аҵыхәан дынҭаргалеит
Иашәақәлацәа иҵеибаҳәа,
«Азар» ҳәацәа ихеибаҳәа.
Дынраԥызан иныҩналеит.
Ҵыси-ҳәыҳәи ишәаџьҳәацәалтәит,
Еҵәаџьаа иҷаԥшьацәалтәит.
Анышә далҭеит лхатә ҩыза.
Лҭаацәа ааит адырҩаҽны,
– Аҩныҟа баала, бымцои? – анырҳәа,
– Ҳаит, абааԥсы, исашәҳәозеи! – лымҳәеи. –
Ашықәс ааип, нас ҳаицәажәап,
Уанӡа џьаргьы сызцом, – лымҳәеи.
Ашықәс ааира ианалага,
Дхәыцит, дгәырҩеит, илуа лыӡбеит,
Ишиаҭәаз еиԥш ашықәс ҟалҵеит.
Лҭаацәагьы ара иааит.
Бымцои аҩныҟа, баала ҳәа ларҳәеит.
Сшәыццоит ҳәаны лҽеибылҭеит,
Амҩабжара ааимырдахьан,
Бзела ҳәа раҳәан, дахьнеиуаз,
Дхынҳәит, сааиуеит, ак схашҭит ҳәа.
Иншьан ахькҿаз даахәаԥшын,
В. Кәаӷәаниа
Афырхаҵаратә ашәақәа
Атапанча аашьҭылхын лҽылшьит.
Лнышәнапы иа иҿы инлырхеит,
Аҩыџьагьы џьарак еицыржит,
Лҭаацәагьы хынҳәны ицеит,
Лыԥсҭазаарагь убра иаанхеит.
242. Аҭауади уи иԥҳәыси (2)
Ҭауад хаҵак дыҟахызаап,
Мҽышак ауха ԥҳәыс дааигазаап.
Ашәахьа, аҩаша, ахашаҽны –
Аибашьра ацара иқәшәахызаап.
Уа дындәылҵит, дыҩналеит,
Ацара́́ мыжда изымгәаӷьит.
Иԥҳәыс мыжда ус лҳәахит:
«Ҳаит абааԥсы, иуқәшәазеи,
Уара моура аҭаҳмадцәагь
Еибашьра ицоите!» – лҳәеит.
Уа, инықәыршәны дыцагәышьеит,
Аԥхьа иҭҟьаз иара дагеит.
Иԥҳәыс мыжда дахьышьҭалаз
Убыс ԥхыӡ илбазаап:
Алаҳәақәа игәы иқәхәмаруа.
Ашьыжьымҭан дыҩагылан,
Ланхәа лышҟа дааҩналеит:
– Сан, шәара шәыҟны
Сара исҳәо азы сминауаҭуп,
Аха иаха шәыҷкәын
Аԥхыӡ бааԥсы идызбалеит.
– Ааи, нан, изакәызеи,
Иан лыԥсы иԥс акәхааит?! –
Лҳәагәышьеит иан мыждагьы.
Уа, дыдәылҵын данынаԥшы –
Лашҭа аԥынҵан дааҭаргалеит.
Аҭауадцәа иҵеибаҳәа,
Аамысҭацәа ишьҭеибаҳәа.
Дыҩуа, дыҩуа дниԥылан,
Хынтә дыникәшан, хынтә дгәыдылкылт.
Хаха-хымыш убра длыман.
Аԥшьаха рзы инышәнап далҭет.
Убысҟан убыс лҳәахит:
157
158
«Ашықәс цәымза аныҟасҵо,
Раԥхьа иааиуа сара ситәуп».
Иуа-игәыцхәы зегь еизылгет,
Ашықәс цәымзагь ҟалҵагәышьет,
Иуаҭах хәыҷы дыныҩналет,
Даара ԥшӡа лҽеилалҳәет,
Иабџьармаҭәа аақәылхын,
Лгәы иныҵалкын, лҽылшьит.
243. Инаԥҳа Кьагәа иашәа (1)
Уаа, ес ииуа ирықәлахуа, Инаԥҳа Кьагәа рыцҳа,
Уарааид, Кьагәа, уарааид, уаа!..
Уаа, зуаԥшыҵә заҳанзагагәышьаз, Кьагәа,
Уарааид, Кьагәа, уарааид, уаа!..
Уаа, зыбз ахықәцәгьы хҵаҵаз, Кьагәа,
Уарааид, Кьагәа, уарааид, уаа!..
Уаа, згәыбжьынацәгьы хҭацалагаз Кьагәа,
Уарааид, Кьагәа, уарааид, уаа!..
Уаа, ҳархалцыԥхьаӡагьы злабашьаҭыԥ аныз, Кьагәа,
Уарааид, Кьагәа, уарааид, уаа!..
Уаа, хәадацыԥхьаӡагьы жьыӡла изырҭәуаз, Кьагәа,
Уарааид, Кьагәа, уарааид, уаа!..
Уаа, алгыҭцыԥхьаӡагьы баҩышла ихызҟьоз, Кьагәа,
Уарааид Кьагәа, уарааид уаа!..
244. Инаԥҳа Кьагәа иашәа (2)
Уаараид, уаараида, уарааид, уа-уа,
Уарааид, уарадо, уауо-уаа!
Ҽаи ҽаҳәыси еибазмырааӡоз, Кьагәа ахаҵа,
Уарааид, уооу, уаау, уаа!
В. Кәаӷәаниа
Афырхаҵаратә ашәақәа
Ҽа шьахәарла аҵәҩан зрыԥхуаз, Кьагәа ахаҵа,
Уарааид, уарааид уоу, уауо-уаа!
Ҽа вакьыцла ихазышшаауаз, [Кьагәа ахаҵа],
Уарааид, уооу, уауо-уаа!
Уарааидара, уарааид, уо-уаа,
Уарааид, уооу, уаау-уаа!
Знаргәыҵгьы зыхәшәзагаз, Кьагәа ахаҵа,
Уарааид, уа-уо, уа-уоу, ҳаа!
Згәыбжьынацәгьы зыхҭацалагаз, Кьагәа ахаҵа,
Уарааид, уо-уаа, уарааид, уаа!
Зкаруал шәақьгьы қәабыжәшәа изыршыз,
Кьагәа ахаҵа, уаа, уаа!
Уарааидара, уарааид, уаа,
Уарааид, роу, уаау, уаа!
Бзыԥ аԥшаҳәа дугьы кәарҷҷак иаҩзымхыз,
Кьагәа ахаҵа, уаау-оу, уаа!
Уараидароу, уарааидаа,
Уарааид, уоу, уаа!
Уаа, ԥшьынҩажәи зежьҩык рхаҵыхә Кьагәа ахаҵа,
Уарааидароу, уарааид уа!
Уарааидароу, уараидаа,
Уарааид уоу, уаау, уаа!
245. Инаԥҳа Кьагәа иашәа (3)
Каруал шәақьгьы қәабшәа изыршуаз,
Уарааид, Кьагәа, уарааид, уаа!
Афрангь аҳәа ӡашәа иршон,
Уарааид, Кьагәа, уарааид, уаа!
159
160
Уаа, хәадацыԥхьаӡа з-Ергь ашәа ақәыз,
Уарааид, Кьагәа, уарааид, уаа!
Уаа, ԥсҭацыԥхьаӡа – еихьыгӡа-еиԥыгӡа,
Уарааид, Кьагәа, уарааид, уаа!
Уаа, шәымкьаҭцыԥхьаӡа – жьаха-ижьаҿа,
Уарааид, Кьагәа, уарааид, уаа!
Уаа, ҽани ҽаҳәыси еибазмырааӡоз,
Уарааид, Кьагәа, уарааид, уаа!
Ҽа шьахәарлагьы аҵәҩан азырсуаз,
Уарааид, Кьагәа, уарааид, уаа!
Ҽа вакьыцлагьы ихазышшаауаз,
Уарааид, Кьагәа, уарааид, уаа!
246. Наԥҳа Кьагәа иашәа (4)
Уаа, раидара, Кьагәа ахаҵа,
Уарааид, рааида, уарааид, уаа!
Уаауа, уаауа, Кьагәа ахаҵа,
Уарааид, уооуа, уаа!
Хаҵа-ихаҵа Кьагәа ахаҵа,
Уарааид, Кьагәа, уарааид, уаа!
Уа, анхаҩыжәлар ирхамшҭуа Кьагәа,
Уарааид, уооу, уаа!
Уа, Асԥа агәаны аҳәымца аҟан,
Кьагәа ахаҵа, уарааид, уаа!
Мамӡ имарда ихымца аҟан,
Уарааид Кьагәа, уарааид уаа!
Наԥҳа Кьагәа, Сымсым Уча,
Уарааид, Кьагәа, уарааид, уаа!
В. Кәаӷәаниа
Афырхаҵаратә ашәақәа
161
Хаҵа-ихаҵа аԥсуа ихаҵа,
Кьагәа ахаҵа, уарааид, уаау, уаа!
247. Аҩазаԥацәа (1)
Аҩазаԥацәа ирықәлит Кәыџ Капыт, Иақәыԥ Ҷыҷа, Арсҭаа Гьадлач.
Ихыршьааит Аҩазаԥацәа, рани раби рхадыркәашет. Ран амыткәма
лҳәон:
«Нан, шәара Аҩазаԥацәа, нана,
Аҳа-а-а, аҳа-ҳа-а, ҳа-а-а!
Нан, шәара Аҩазаԥацәа рыцҳақәа, нана,
Аҳа-а-а, аҳа-ҳа-а, ҳа-а-а!
Иахьа Аҩазаԥацәа ргәараҭа
Дима-ԥшьла ихҟьаны ишьҭоп, нана,
Аҳа-а-а, аҳа-ҳа-а, ҳа-а-а!..»
Ашьҭахь Аҩазаԥацәа реиҵбы Кьаӷәра дрышьҭалет аҟыԥҳа иабџьар
аашьҭыхны. Данрышьҭала, ус иалҳәит иан:
«Нан, Кьаӷәра, нан дукәахшоп,
Аҳа-ҳа-а!
Арсҭаа Гьадлач дахнеиуа, нан,
Ажәла нмыжькәа дцаӡом,
Аҳа-а-а, аҳа-ҳа-а-а, ҳа-а-а!»
Кьаӷәра дышнеиуаз, Гьадлач илаԥш дыҵашәит.
– Ҷкәына қәыԥшк дҳашьҭоп, Аҩазаԥацәа рашьа иакәзар ҟалап, аха
даҳшьыр ҟалуам, рдаракәац ҳрыцқьар ҟалуам, – иҳәит Гьадлач.
Капыт даацәырҟьан, уа дишьит Кьаӷәра.
Аҩазаԥацәа ирааӡаз акашәарах Мышә ихьӡын, убри дрыхьӡет.
«Аҩазаԥацәа рабџьар нашана», – иҳан, иаашьҭихит абџьар. Дышнеиуаз,
Кьаӷәра аԥсра дшаҿыз дихагылт.
– Абааԥсы, Кьаӷәра, умшәан! – иҳәит.
– Акыр улшозар сшьа уы, – иҳәит Кьаӷәра.
Аҟыԥҳа иҿынеихан, инеуаз ар дрыхьӡет.
– Сара уаашәк срыԥсоп, – иҳәит, – схы хышә хы ираԥсоп, – иҳәит, –
иҳақымкәа схысуазар, иуқәымшәаат, иҳақны схысуазар, ухы иҭашәаат!
– иҳан, дхыст.
Капыт ихы иҭашәан, уа дкаҳт. Ар рацәан, агәараҳа иааилагьежьт.
Ианааилагьежьуаз дыҩрылаххын, икалам ааҭыганы, Капыт дахка-
162
В. Кәаӷәаниа
жьыз ишьа ицоз инаҵеикын, азна ирҭәит. Иманы дышҩеиуаз, Кьаӷәра
дахьышьҭаз днеихагылт.
– Абааԥс, Мышә, иҟауҵе? – иҳәит.
– Ушьа зуит.
– Сумжьан, – иҳәит.
– Ари убо ишьа ахаазга, – иҳәит. – Капыт ишьоп абри, – иҳан, акалам
наииркит.
Кьаӷәра ашьагьы ижәит – иара уа дыԥсит. Мышә дааихагылан,
дааирҽеит. Дышьҭыхны дигит, дызлеига Анцәа идырп. Кьаӷәра аҩны
дганы дижит.
248. Самахьхәаа (2)
Аҩазаԥацәа ирықәлит ар рацәаны ирыманы Кәыџа Капыт, Иакәыԥ
Ҷыҷа, Арсҭаа Гьадлач. Иахнеиз, Самахьхәаа рыцҳақәа, Аҩазаԥацәа,
рхы иадмырхәт, иршьит. Иршьын, дара аҟәақҳа идәықәлит. Ар рыман
исҩеиуаз, реиҵб аҷкәын – Самахьхәа Кьаӷәра – аҩны дыҟаӡымзт, дааит.
– Ари закәызеи? – иҳәит игәар данҭаԥшы. Шьала иҭәуп. Иан
агәылацәа-азлацәа зегь еизаны илыдгылоп.
Нан, Кьаӷәра, нанаа,
Нан, абааԥсы, нанаа!
Самахьхәаа рыҩны убас азырҳәоит иахьа:
Дима-ԥшьла идырҭәит ҳа, нан, Кьаӷәра, нанаа!
Аҳа-а-а, аҳа-ҳа-а-а, ҳа-а-ау!
Нан, избазури, Кьаӷәра абааԥсы?!
Кәыџа Капыт дахнеиуа уаҩ дынижьӡом, нанаа!
Аҳа-а-а, аҳа-ҳа-а-а, ҳа-а-ау!
Нан, Иақәыԥ Ҷыҷа уаҩаса кьаҿ хәыҷык иоп,
Аха абжьыцәгьа ихылҵуа уацәымшәаат,
Нан, Кьаӷәра, нанаа!
Аҳа-а-а, аҳа-ҳа-аа, ҳа-а-ау-уау!
Нан, абааԥсы, Арсҭаа Гьадлач дахнеиуа
Ажәла ҭишьааӡом, рҳәит, нан,
Уиԥыхьашәар, уиҵәахуоит, нанаа!
Аҳа-а-ау, аҳа-ҳа-а-а, ҳа-а-ау!
Афырхаҵаратә ашәақәа
163
Нан, ари агәар шәаԥшьла иҭәуп, нан,
Инаԥшуа Самахьхәаа рыҩны адима-ԥшьла
ихҟьоп ҳа шәзырҳәоит, нанаа!
Аҳа-а-а, аҳа-ҳа-а, ҳа-а-ау!
Кьаӷәра хәашабгагь дахнеиуаз дыршьит,
Аҳа-а-а!
Рааӡа Мышә, акашәарах ирааӡаз, аҳратәра имыргакәа, рыжәла иҭан
дрыман дара...
249. Самахьхәаа (3)
Аҩазаԥацәа ирықәлит ар рацәаны ирыманы Кәыџа Капыт, Иакәыԥ
Ҷыҷа, Арсҭаа Гьадлач. Иахнеиз, Самахьхәаа рыцҳақәа, Аҩазаԥацәа,
рхы иадмырхәит, иршьит. Иршьын, дара аҟәақҳа идәықәлит. Ар рыман
исҩеиуаз, реиҵб аҷкәын – Самахьхәа Кьаӷәра – аҩны дыҟаӡымзт, дааит.
– Ари закәызеи! – иҳәит игәар данҭаԥшы. Шьала иҭәуп. Иан
агәылацәа-азлацәа зегь еизаны илыдгылоп.
Нан, Кьаӷәра, нана!
Нан, абааԥсы, нанаа!
Самахьхәаа рыҩны иахьа убас азырҳәоит:
Дима-ԥшьла идырҭәит ҳа, нан,
Кьаӷәра, нанаа!
Аҳаа, аҳаҳаа, ҳаау!
Нан избазури, Кьаӷәра, абааԥсы!
Урышьҭалуоит, аха, нан, Кәыҿ Капыт
дахнеиуа жәла нижьӡом, нанаа!
Аҳаа, аҳаҳаа, ҳаау!
Нан, абааԥс, Арсҭаа Гьадлач дахнеиуа
ажәла ҭишьааӡом, рҳәит.
Нан, уиԥыхьашәар, уиҵәахуоит, нана!
Аҳаа, аҳаҳаа ҳаау!
Нан, ари агәар шьаԥшьла иҭәуп, нан!
Инаԥшуа Самахьхәаа рыҩны дима-ԥшьла
ихҟьоуп ҳа шәзырҳәоит, нана!
Аҳаа, аҳаҳаа, ҳаау!
164
В. Кәаӷәаниа
Кьаӷәра хәаша дахнеиуаз дыршьит иара,
Аҳаа, аҳаҳаа, ҳаау!
Рааӡа Мышә, акашәарах ирааӡаз, аҳратәра имыргакәа, рыжәла иҭан
дрыман дара...
250. Самахьхәаа ран лмыткәма (4)
Нан, Кьаӷәра, нана!
Нан, абааԥсы, нанаа!
Самахьхәаа рыҩны иахьа убас азырҳәоит:
Дима-ԥшьла идырҭәит ҳа, нан,
Кьаӷәра, нанаа!
Аҳаа, аҳаҳаа, ҳаау!
Нан, избазури, Кьаӷәра, абааԥсы?
Урышьҭалуоит, аха, нан, Кәыҿ Капыт
дахнеиуа жәла нижьӡом, нанаа!
Аҳаа, аҳаҳаа, ҳаау!
Нан, абааԥс, Арсҭаа Гьадлач дахнеиуа
ажәла ҭишьааӡом, рҳәит.
Нан, уиԥыхьашәар, уиҵәахуеит, нана!
Аҳаа, аҳаҳаа, ҳаау!
Нан, ари агәар шьаԥшьла иҭәуп, нан!
Инаԥшуа Самахьхәаа рыҩны дима-ԥшьла
ихҟьоуп ҳа шәзырҳәоит, нана!
Аҳаа, аҳаҳаа, ҳаау!
Кьаӷәра хәаша дахнеиуаз дыршьит иара,
Аҳаа, аҳаҳаа, ҳаау!
Рааӡа Мышә, акашәарах ирааӡаз, аҳратәра имыргакәа рыжәла иҭан
дрыман дара...
«Аи, абааԥс, Самахьхәаа рабџьар
Рԥыхьамшәаӡеи?» ҳа Мышә иҳәит.
«Нан, уи дара рзы иҟамлаӡит, Кьаӷәрагь
изымгаӡит, ара иҟоуп», – лҳәит иан!
Аҳаа, аҳаҳаа ҳаау!
Афырхаҵаратә ашәақәа
165
Кьаӷәра дыхәны дахьышьҭаз Мышә днеихаххит ахәаша.
«Абааԥсы, Мышә, абааԥсы,
Иахьауажәраанӡа аҳратәра умырукәа,
ҳажәла уҭаны узҳамаз иахьазоуп,
Егь ҳалымшеит, Мышә!» – аниҳәа...
«Абааԥсы, Кьаӷәра, умшәан уара,
Аҩазаԥацәа рабџьар нашана шьҭыхны сааит!» –
Иҳәеит Мышә ахаҵа.
Аҳаа, аҳаҳаа ҳаау!
Аҟыԥҳа Мышә дынрыхьӡан, иаразнакала длашьамхнышгылан: – Сызага загашәк ираԥсоуп», – иҳәеит Мышә. – Схы шәхык ираԥсоуп, – иҳәеит
Мышә. – Сара уаашәҩык сраҩсуеит. Абри аҩазаԥацәа рабџьар нашаноуп. Ҳақда схысуазар, иқәымшәааит! – иҳәан, дааҵхан, Кәаҿа Капыт нҵәа
дышьны дынрылаижьит. Ар анаалеиҩеилас, аҟыԥҳа икалам ааҭыхны
дынрыласын, иҽырҩашьаны, Капыт ишьа аарылхны, акалам азна ижәит.
Даагьежьын, шьҭахьҟа дықәланы дсааиуаз, Кьаӷәра иԥс аиуа ҭан, дааихагылт.
– Абааԥс, Мышә, иҟоуҵе? – аниҳәа, – Ои, Кьаӷәра, абааԥс, Капыт дысшьит! – иҳәеит. – Сужьот, Мышә, – иҳәеит.
– Узжьозар, ари убоу ишьа иаазгаз, – иҳәан, акалам азна ашьа ианынаииркы, дҩахәа-ҩахәан Кьаӷәра ижәит, дагьынхышәҭын, иара уа дыԥсит.
251. Чала имыхәа Ҷыф иуазашәа (1)
Арсҭаа Чала имыхәа Ҷыф хәашабга,
Иахьа сыцәҟьароуп, скуп, абра скыдуп.
Ҷыҷка бара, уа, бара, уаау!
Абааԥсы, Ҷыҷка, бара бгәы-бгәаҵәа ҭыганы
Сара исфахьеит, Ҷыҷка!
Чала имыхәа Ҷыф хәашабга,
Иахьа игәы-игәаҵәа ҭыганы астол
иқәуп абра,
Агьаурқәа акәшаны итәоуп.
Абааԥсы, Ҷыҷка, бара жәаа-шықәса
сара сзы бџьабеит – ашәы бшәуп.
Уажәшьҭа ҽнак хәлаанӡа бҵарԥыла
хәҷы бышьаҵаны,
Ашәиқәаҵәа бхы иҭарԥаны,
Шьыбжьаанӡа Нан-ԥҳа Ҷыҷка рыцҳа ҳа,
166
В. Кәаӷәаниа
Сара сыхьӡала блеиҩеиуа
быҽдырба, абааԥсы!
Чала имыхәа Ҷыф шьҭа дкуп, Ҷыҷка,
Уа, бара, уа, сарау!
252. Чала имыхәа Ҷыф иуаз (2)
Уаау, уаау, уаау!
Ҷыҷка бара,
Абааԥсы, Анан-ԥҳа Ҷыҷка рыцҳа,
Жәаа-шықәса са сзы быԥшуан бара,
Иахьа ҽнак заҵәык Чала имыхәа
Ҷыф хәашабга ҳа
Ашәиқәаҵәа бхы ҭарԥаны,
Беимаа ҵарԥала хәыҷқәа бышьаҵаны,
Амҩаду бнангыла абааԥсы, Ҷыҷка, уаау!
Уаау, Чала имыхәа Ҷыф хәашабга!
Бара Анан-ԥҳа Ҷыҷка рыцҳа, уаау!
Сара сгәы-сгәаҵәа ҭыганы иахьа
астол иқәуп, Ҷыҷка.
Ҳаи, абааԥсы, Чала имыхәа Ҷыф рыцҳа ҳа
Ҽнак аҟара дырҩегь бысзыџьаба, Ҷыҷка.
Аи, абааԥсы, Ҷыф ахәаша, уаа!
253. Чала имыхәа Ҷыф иуазашәа (3)
Чала имыхәа Ҷыф рыцҳа дабрагьҩын, абна дылан, Нан-ԥҳа Ҷыҷка
дизҳәан. Жәаа-шықәса абна дылан, ахгьы ӷәӷәаны ишьҭиххьан. Аха ахгьы
дыннакыломзт. Дыркит нас Арсҭаа Чала имыхәа Ҷыф хәашабга!
Иахьа-а сыцәҟьароуп, абра скыдуп,
Ҷыҷка бара,
Уа, бара, уа-а-ау!
Абааԥсы, Ҷыҷка, бара бгәы-бгәаҵәа
ҭыганы сара исфахьеит, Ҷыҷка,
Чала имыхәа Ҷыф хәашабга!
Иахьаа игәы-игәаҵәа ҭыганы
астаул иқәуп абра,
Агьааурқәа акәшан итәоп!
Абааԥсы, Ҷыҷка бара, жәаа-шықәса
Афырхаҵаратә ашәақәа
167
сара сыбџьабеит – ашәы бшәуп,
Уажәшьҭа ҽнак хәлаанӡа бҵарԥыла
хәҷы бышьаҵаны, ашәиқәаҵәа
бхы иҭарԥаны,
Шьыбжьаанӡа Нан-ԥҳа Ҷыҷка рыцҳа
сара сыхьӡала блеиҩеиуа...
Чаала имыхәа Ҷыф шьҭа дкуп, Ҷыҷка,
Уа, бара-а, уа, сара-а!
254. Арсҭаа Ҷыф иуазашәа (4)
Ҷыф д-Арсҭаан, иаб Чала ихьӡын. Ҷыф дбааԥсын, дуаҩы цәгьан, жәаахы иқәшәахьан; хы дыннакылаӡомзт, абна дылан. Анан-ԥҳа Ҷыҷка ҳа
дыҟан, дизҳәаны дтәан. Жәаа-шықәса Ҷыҷка дизԥшын. Абна дшылаз Ҷыф
дыркит. Дкыдҵан дыршьот уажәы: инапи ишьапи ааиҵыхны икыдырҵит,
инацәи ишьацәи ааилиԥхьаӡонаҵ ахы зиқәымшәоз идырон. Иааины
идтәалан иеихст-егьит, аха дыннамкылт – иаахаӡом Ҷыф. Инапи ишьапи шеилиԥхьаӡаауаз гәарҭит. (Дахькыдыз дҟәындҟәындуа ак иҳәон.)
Ажәытә адоуҳа ҳа аҟан, убри акәхап иҟазҵаз.
Ҷыҷка ашәа данылҵет.
Уоои, уоои, уаа!
Ҷыҷка, бара, жәаа-шықәса са сзы быԥшын бара.
Иахьа-а, ҽнак заҵәык, Чала имыхәаз
Ҷыф хәашабга ҳа
Ашәиқәаҵәа бхы иҭарԥаны,
Беимаа ҵарԥыла хәыҷқәа бышьаҵаны
Амҩаду бнангыл, абааԥсы, Ҷыҷка-а-а, уа-а-ау!
Уа-а-ау, Чала имыхәа Ҷыф хәашабга,
Бара Анан-ԥҳа Ҷыҷка рыцҳа-а, уа-а-ау!
Сара сгәы, сгәаҵәа ҭыганы
Иахьа астаул иқәуп, Ҷыҷка,
Абар, агьааурқәа сыкәшаны итәоп, бара-а!
Бара бгәы, бгәаҵәа ҭыганы
Сара исфахьан, Анан-ԥҳа Ҷыҷка.
Ҳаи, абааԥсы, «Чала имыхәа Ҷыф рыцҳа ҳа...»
Ҽнак аҟара дырҩегь бысзыџьаба, Ҷыҷка.
Ҳаи, абааԥсы, Ҷыф ахәаша, уа-а-ау!
168
255. Арсҭаа Шарадын иашәа (1)
Абааԥсы, Шарадын Аԥсҳә агәала дымҩасуеит,
Уаауи, гәышьа, радараа,
Ҳаит, абаақәа, ҳаа!
Ауаҩы цәгьа изхьамцаӡо, хы цәгьа инннамкыло, уаа,
Арсҭаа-хаҵа дымҩасуеит.
Хәышәҩык ар ицуп, рак-рак дырхаҳәҳәуоит,
Ааит, абаақәа, ҳаа!
Ҳаҳаи, ҳаҳаи, абаақәа, Ԥсҳәы иҭанхуа,
Издыргәышьода иаҳәа шьҭымхкәа
дыншәылсхуазар, ҳаа!
Имҩахәасҭа нашәырҭбааи,
Гәышԥыла дыччауа дыншәылсып, уаа!
Ҳаҳаи, гәышьа, ҳаҳаи, амарџьақәа,
Ҳаа, абаақәа, ҳаа!
Ихы-ихәда ахьеихагылоу даара иԥшӡаны ихагылоуп,
Шәанигәамԥхагәышьа илакыҵ иргьежьуоит –
Наҟ-ааҟ шәканаԥсуоит.
Ҳаи, абаақәа, Ԥсҳәы иҭанхуа,
Шәымҩахәасҭа нашәырҭбаа!
Хҭырԥаш наӡала ибӷа ҿаҳәоуп,
Уи ахаҵа дҩашьаӡуам.
Уаауи, гәышьа, ҳаҳаи, абаақәа, ҳаа!
Ҳаит, абаақәа, ҳаа!
256. Арсҭаа Шарадын иашәа (2)
Абааԥсы, Шарадын иахьа дҭыҵуеит ир иманы,
аи, абаақәа, ҳаа!
Ҳаҳаи, абаақәа, Шарадын ахы цәгьа
иннамкылуа, абжьы цәгьа ихьанамцуа
Арсҭаа-хаҵа, ҳаа!
Хәышәҩык ар ицуп, рак-рак дырхаҳәҳәуоит,
Хҭырԥаш наӡала ибӷа ҿаҳәоуп,
Уаауи, гәышьа, ҳаа, амарџьақәа!
Аааит, абаақәа, ҳаа!
Аԥсҳәы иҭанхуа, шәнаскьа-ааскьеишь,
Ир иман дыншәылсуеит –
В. Кәаӷәаниа
Афырхаҵаратә ашәақәа
169
Хәышәҩык ар ицуп.
Аԥсҳәы агәала дымҩасуоит иара,
Ҳаҳаи, абаақәа, Аԥсҳәы иҭанхуа,
Имҩахәасҭа нашәырҭбааишь,
Издыруада шәазрыцҳаишьагәышьар –
Аҳәа мҟьакәа дыншәылсыр уи,
Ҳаҳаи, абаақәа, ҳаа!
Ҳаҳаи, абаақәа, агәаԥхара шәыҭ,
Илакыҵ хаақәа игәы шәкыднарԥсылап,
Ҳаи, абаақәа, шәнаскьа уара
Аԥсҳәы иҭанхуа,
Ҳаҳаи, абаақәа, ҳаа!
257. Арсҭаа Шарадын иашәа (3)
Абааԥсы, Шарадын Аԥсҳәы агәала дымҩасуеит,
Рад-уарада, ҳааит, абаақәа, ҳаа!
Ари ахаҵа ишәылсуа, ихы-ихәда ахьеихагыло
акалашәа дкаԥхоит.
Ихажәҩабжь дуқәа џаџаӡа, иӡара нхҵәашашәа,
Ҳаҳаи, абаақәа, ҳаа!
Ааит, абааԥсы, Шарадын!
Хәышәҩык ар ицуп, рак-рак дырхаҳәҳәуоит,
Ҳааит, абаақәа, ҳаа!
Хҭырԥаш наӡала ибӷа ҿаҳәоуп,
Ааит, абаақәа, Аԥсҳәы иҭанхуа,
шәнаскьа-ааскьа, ҳааиҳ!
Ҳаҳаи, абааԥсы!
Шарадын имҩахәасҭа нашәырҭбаа,
Аԥсҳәы иҭанхуа, шәнаскьа-ааскьеишь,
Ааит, абаақәа, ҳаа!
258. Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иашәа (1)
Гьадлач иашәа ажәа иацуп. Арсҭаа Шабаҭыҟәа ҳа дыҟан. Шабаҭыҟәа
быжьҩык аԥацәа иман, агәыбжьанытә Гьадлач ихьӡын, иаҳәшьа-заҵәык
дрыман, Кәымпырхан лыхьӡын.
170
В. Кәаӷәаниа
Нхыҵи-аахыҵи еизаны архан ампыл иасуан. Ампыл иахасуаз, а́́зиа*
ҭыҵны ирыхәаԥшуан (азиа ҳа иҟан). Иахрыхәаԥшуаз, азиа реиҳаба
аҭаҳмада диазҵааит:
– Абра ҷкәына қәыԥшк дрылоп, илҵран иҟозеи: дызвысуа зегь цәыҵаххуоит, дызкьысуагьы каҳауоит. Абри дазусҭада? – ҳа дҵааит.
– Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иоп, – иҳәит.
– Ҟоҳ! Ишәҳәо закәызеи, Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач ҽнак шьыбжьаанӡа
ныҟәара ахыбжьаз, аҽура зыхәда иқәкны, сааҭк ала ицан иааз Шабаҭыҟәа
иԥа иҵегь деиӷьхаргьы ҟалон, – иҳәит.
Гьадлач убысҟан жәышқәса дырҭагылан. Ашьҭахь аҩызцәа шьҭихт,
дыӷәӷәахит иқыҭаз, рааигәара уаҩ дааимышьҭуа ауаҩыцәгьара
шьҭихит. Уаха лашбыжьк гар, измааноу еилымкаакәа дмыцәо – абас
дыҟан, иқыҭа ихьчон. Убас дҟалит.
Ашьҭахь аӡә дицны ҽыла дшааиуаз акәымкәа, рыцҳак дырҷыжьуа аҳ, –
Аԥара сыҭ, акыр сыҭ! – ҳа диҿуп.
– Ари арыцҳа иуиҭо закәи?! – иҳәит Гьадлач.
Аҳи иареи ажәа ааимаркит. Иалухи, аҳ ицәа аӡы аанамгуа дҟаиҵит.
Аҳ ауаа имамзи, ашәақь еиларҵт. Иршьыз, ирхәыз рацәахит. Быжь-хык
иқәшәит Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач.
Аӡә ибжьы иргит:
– Ахы сузаҿакӡом, умҳәахьази, Гьадлач, ашьа иулҵуа ахнеиуа умбои! –
ҳа изҿиҭит.
Гьадлач, ҳаскьынқәак ҟәаҟәаны ихәра инадиҵан, аҩныҟа дцеит.
Ақыҭауаа ашәа ихырҳәааит Гьадлач.
Уаа, уара, цәгьа ҳаушьит Гьадлач рыцҳа,
Уарарироу, рарирари, уаа!
Вракала ҳгәы рҭынчны ҳзырцәоз,
Иахьа ари абаа чаԥах ду иҳакәыршаз
Ҳхыхны уабацо, Гьадлач!
Уарарироу, уарарироу, рарирари, уаа!
Ари уара, иахьа Гьадлач рыцҳа уара,
Урыма Ирша аӡыхь ду ихықәгылоуп.
Чамҳа кәапеи лаӷырӡыла ирҭәны
иузхырҵоит уара,
Уарарироу, рарирари, уара!
Уа, Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач,
* Азахәқәа ракәхап? – (Анҵаҩы иазгәаҭа).
Афырхаҵаратә ашәақәа
Ари ахаҵа – баша хаҵамызт,
Уарарироу, уаау!
259. Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иашәа (2)
Уаа, абааԥсы, Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач,
ҳаушьит, уара,
Уарарироу, оу, рарираари!
Вракала ҳҭынчны ҳарцәо ҳазмаз
Гьадлач,
Уо, уарироу, уаау!
Абааԥсы, Гьадлач, ҳазлаучҳарызеи,
Уара, Гьадлача,
Уарарироу, рарираари, уаа!
Абааԥс, ари ахаҵа баша хаҵам, иара –
Анцәеи ауааи дрыбжьаҟазуоит, рарираа!
Иара аҳәырҭыԥҳацәагьы дынрылаҳәуоит,
Уа, Гьадлач, уоу, рарирари, уаа!
Иахьа еизаны ууаажәлар
Ирша аӡыхь ихықәгылоуп,
Чамҳа кәапеи лаӷырӡыла ирҭәны иузхырҵуоит,
Уоу, рарираа, рарираа!
Уоу, бара рыцҳа, брыцҳаҳшьуоит,
Арсҭаа-ԥҳа Кәымпырхан рыцҳа,
Уарарираа, рарираа, рарираа, уоу-уаа!
Бжьҩеишьцәа уаскьаԥымзар ак зҿарымҵаӡуа,
Уара, бара ахәаша, уаа!
Ҳазлабчҳарызеи бқыҭа, бара,
Кәымпырхан рыцҳа?!
Уарарироу, уоу, рарирараа!
Ари ақыҭан бахьцаз беимырҵәап
бара ахәаша,
Бзакәугьы рыздыршам, рарирари!
Уаа, Арсҭаа Гьадлач, уара иахьа
уқәҵит,
Аха уара ушьҭахҟа уҿы умырҳәӡакәа
Уцома, уара?
Рарира, рарираари!
171
172
260. Арсҭаа Шьабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иашәа (3)
Рарира, уоу, рарираари, уоу, уара!
Уаа, Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач рыцҳа,
Уа-уоу, ҳара-а, рарира-а!
Ари абаа чаԥах иҳакәыршаны имаз Гьадлач,
Иахьа рахәыц шлала ҳҭакны...
Уаа, уау, уои, Гьадлач рыцҳа!
Рарира, рарираа-раа, уоу, рарираа!
Ари гәыкала ҳзырцәоз Гьадлач,
Шьҭа ишԥаҳаури уара, уоу?!
Уаа, Арсҭаа Гьадлач иаб имыхәаз
Гьадлач рыцҳа, уа ҳара!
Уоу, уоу, рарираа!
Ари ахаҵа – баша хаҵамызт – Гьадлач,
Анцәеи ауааи дрыбжьаҟазагәышьуан иара,
Аҳәырҭыԥҳацәа иа дынрылаҳәуан,
Рарираа, рироу, рарираа, уои, уаа!
Иахьа ула еизаны абра игылоуп, Гьадлач,
Ирша аӡыхь илеиуа аҟны,
Уарарироу, уоу, рарираа!
Чамҳа кәапеи лаӷырӡыла ирҭәны иузхырҵуоит, Гьадлач,
Уара ула зегь абра еизаны игылоуп шьыбжьаанӡа.
Ҳзушьи, Гьадлач, иаҳзууз ҳхашҭуам, абааԥс.
Уаа, Гьадлач, уаауоу, рарираа!
Уаа, Арсҭаа-ԥҳа Кәымпырхан рыцҳа бара,
Уарарироу, рироу-рарираа,
Уоу, уоу, рарираа!
Бжьҩеишьцәа раҳәшьа-заҵәы,
Уаскьаԥымзар крызҿарымҵоз, уаа, бара!
Уоу, бара Кәымпырхан, бзакәугьы
рыздыршам бара ахәаша,
Уарарироу, рарираа, уоу-уоу, рарираа!
Ари абзыԥуаа бзызцаз бзакәугьы рыздыршам,
Бааимырҵәап, Кәымпырхан рыцҳа,
Уа, бара, уоу, рарираа, уоу-уоу!
В. Кәаӷәаниа
Афырхаҵаратә ашәақәа
173
261. Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иашәа (4)
Азиа ҳа иҟан, Азиа иҭыҵны иааит ауаа, абанҭ иҟарҵо аабот ҳа. Иахааиз, аҵлаҳәысҭа ду даарылҵын, убас иҳәот:
– Ҳаи, дад, абра ҷкәына қәыԥшк дрылоуп, дызвысуагьы цәыҵаххуоит,
дызкьысуагьы каҳуоит. Дызтәыда? – ҳа дҵааит.
– Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иоп, – рҳәит.
– Ҟоҳ! Шабаҭыҟәа-иԥа иҵегь деӷьхар ҟалон, – иҳәит.
Нас исааиуаз Гьадлач ауаҩдура, ахаҵара дашьҭалит – иқыҭа
иааимырҵәар ҟамлуа, аӡә дрылакьысыр ҟамлуа [иҟаиҵит]. Иқыҭа
ҭынчны ицәо убыс иҟалит.
Убыс исыҟаз, Гьадлач иҩызцәеи иареи ҽыжәлан исааиуаз акәымкәа,
аҳ нхаҩык дықәырҵәиуа дикит «акыр сыҭ» ҳа. Анҭ еицны исааиуаз ари
анырба, Гьадлач арҵәааҳа дыҳәҳәан, – Ари арыцҳа имухуа закәызеи?! –
иҳәит.
Аисра иалагт. Аҳ дкаҳаит. Данкаҳа, – Агьааурхша! – иҳәазаап.
Уарарироу, рарира, уоу, уоу, уаа!
Абааԥсы, Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач,
ҳаушьит, уара!
Уарарироу, рарира, уоу, уоу, рарира!
Ҳара абаа чаԥах ду ҳакәыршаны,
Уи иахьа иаҳхыхны, рахәыц шлала ҳҭакны...
Ҳара ула ҳаизаны абра ҳақәгылоуп,
Гьадлач, абааԥсы.
Уарарироу, рарира, уоу, уоу, ҳара!
Уаау, уара Гьадлач, Ирша аӡыхь аҟны
Ула еизаны ихықәгылоуп иахьа!
Чамҳа кәапеи лаӷырӡыла ирҭәны
Иузхаҳҵоит ҳара.
Уарарироу, рарира, уоу, уоу рарира!
Абааԥсы, бара Арсҭаа-ԥҳа Кәымпырхан,
Ҳазлабчҳари – бқыҭа?!
Бара бжьҩеиҳәшьцәа раҳәшьа-заҵәы,
Кәымпырхан, уаскьаԥымзар ак заԥхьа иқәӡамыз бара,
Ара бахынхыҵыз бара, бзакәу рыздыршам, бара ахәаша,
Уарарироу, рарира, уоу, уоу, уаа!
Ари ахаҵа баша хаҵамзт,
Анцәеи ауааи дрыбжьаҟазуан,
Аергь ирымазкуаз иакәын иара,
174
Аҳәырҭыԥҳацәагь дынрылаҳәуан,
Ҳаҳаи, абааԥсы,
Уарарироу, рарира, уоу-уоу, уаа!
262. Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иашәа (5)
Уарарироу, рарира, уоу, уоу, уаа!
Абааԥсы, Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач, ҳаушьит, уара!
Уарарироу, рарира, уоу, уоу, рарира!
Ҳара абаа чаԥах ду ҳакәыршаны,
Уи иахьа иаҳхыхны, рахәыц шлала ҳҭакны…
Ҳара ула ҳаизаны абра ҳақәгылоуп, Гьадлач, абааԥсы,
Уарарироу, рарира, уоу, уоу, ҳара!
Уаау, уара Гьадлач, Ирша аӡыхь аҟны
Ула еизаны ихықәгылоуп иахьа!
Чамҳа кәапеи лаӷырӡыла ирҭәны иузхаҳҵуоит ҳара,
Уарарироу, рарира, уоу, уоу, рарира!
Абааԥсы, бара Арсҭаа-ԥҳа Кәымпырхан,
Ҳазлабчҳари – бқыҭа?!
Бара, быжьҩеиҳәшьцәа раҳәшьа-заҵәы,
Кәымпырхан, уаскьаԥымзар ак заԥхьа иқәӡамыз бара,
Ара бахынхыҵыз бара, бзакәу рыздыршам, бара ахәаша,
Уарарироу, рарира, уоу, уоу, уаа!
Ари ахаҵа баша хаҵамзт,
Анцәеи ауааи дрыбжьаҟазуан,
Аергь ирымазкуаз иакәын иара,
Аҳәырҭыԥҳацәагь дынрылаҳәуан,
Ҳаҳаи, абааԥсы,
Уарарироу, рарира, уоу-уоу, уаа!
263. Кьарантыхә-иԥа Сааҭқьери иашәа
Уарадоу-уа, уа-уарадоу, уарааид, уаа!
Раидара, раидара,
Уараида, рааид, уаа!
Раидара, уаараидара-уаа, ҳаа!
Уаа, ажәытә хацәа рашәа рҳәуоит,
Уаа, уааҳау!
Уаа, Кьарантыхә-иԥа Сааҭқьери ахаҵа
дзықәшәаз шәасҳәап, ақәлацәа, ҳее!
В. Кәаӷәаниа
Афырхаҵаратә ашәақәа
Уаа, радара, радара, раида,
Уараида, раидара, уаа!
Раидара-уаа, раидара-уаа, ҳаа!
Лымҳаш дақәтәан Егри Бзыԥи
рыбжьара дыбжьалт ҳа анраҳа...
Рааид-уаа, ҳа-ҳаа!
Иара дызцәымӷыз уаашәҩык ахацәа
рҽеиқәыршәаны
Амҩа ркит даныгьежьуа ҳа.
Радара, радара, раида,
Уаа, раида, уараида, уарааид, уаа!
Раидара-уаа, раидара-уаа, ҳаа!
Ауха, асааҭ жәаҩарз, Лымҳаш дақәтәан
ахьхьа-хьхьаҳа дышлеиуаз,
Уаа, ҳа-ҳаа!
Ауаашәҩык амҩа ахьыркыз рыгәҭа
данлалала...
Радара, радара, раида,
Уаа, раида, уараидара, уаа!
Раидара-уаа, уараидара-уаа, ҳаа!
Ауаашәҩык ршәақь аҟәҟәаҳа иааиларҵит,
Уаа, ҳа-ҳаа!
Ҩажәижәаба штуцер Лымҳаш алымҳа иақәшәан,
Ихнаҵәеит иара.
Радара, радара, раида,
Уаа, раида, уаридара-уаа!
Раидара-ҳаа, уараидара-уаа, ҳаа!
«Лымҳаш алымҳа хҵәаны сызбацо!» –
иҳан, Кьарантыхә ахаҵа,
Ҳе-ҳе-ҳе!
Лымҳаш дыҩҽыжәԥан даарылагылан,
Аҟәҟәаҳа ирыжәҵо иҿааимхеи.
Радара, уарада, раида,
Уараида, ҳааи, уараидара-уаа!
Раидара-ҳаа, уараидара-уаа, ҳаа!
175
176
В. Кәаӷәаниа
Уаа, ҩажәихәҩык рхы иамыхәо
иҩышьҭаирхеит,
Ҳе-ҳе-ҳе!
Уаа, хынҩажәи жәыхәҩык инхаз ахацәа, уаа!
Радара, уарада, раида,
Уараида, раидара, уаа!
Раидара-ҳаа, уараидара-уаа, ҳаа!
Ршәақьи рџьаԥҳани рхыхны,
Егри Бзыԥи рыбжьара ибжьаҵаны дгьежьит,
Ҳе-ҳе-ҳе!
Ахаҵа ихаҵа Кьарантыхә-иԥа
Сааҭқьери ахаҵа иоуми, уаа!
Радара, уараидара-уаа,
Уараида, раидара-уаа!
Раидара-ҳааи, уараидара-уаа, ҳаа!
264. Данаҟаи Ашәба иашәа (1)
Уаа, Данаҟаи Ашәба ахаҵа,
Уааҳау, уараидара,
Уаау, раида, уасараида!
Уаау, уаау, Данаҟаи ахаҵа, уаа!
Уаа, гагәыла изырмацәысуаз,
Уаауаау, уаридара,
Уаау-уаа, уасараида!
Уаа-уаау, Данаҟаи ахаҵа, уаа!
Уаа, знапсыргәыҵа зыхәшәзагаз,
Уааҳау уаридара,
Уаа-уаау, уасараида!
Уаа-уаау, Данаҟаи ахаҵа, уаа!
Уаа, аҟарачқәа еилазырӡыӡоз,
Уаа-уаау, уаридара,
Уаа-уаау, уасараида!
Уаа-уаау, Данаҟаи ахаҵа, уаа!
Афырхаҵаратә ашәақәа
265. Данаҟаи Ашәба иашәа (2)
Уаа, Данаҟаи Ашәба ахаҵа,
Уаа-уау, уаридара,
Уаа-уаҳау, уасараида,
Уаа-ҳау, Данаҟаи ахаҵа, уаа!
Аԥсны аӷацәа ианрабашьуаз,
Уаа-уау, уаридара,
Уаа-уаҳау, уасараида,
Уаа-ҳау, Данаҟаи ахаҵа, уаа!
Уаа, шьхагәыла изырмацәысуаз,
Уаа-уау, уаридара,
Уаа-уаҳау, уасараида,
Уаа-ҳау, Данаҟаи ахаҵа, уаа!
Уаа, Ахьыӡбаҭаа ианеибашьуаз,
Уаа-уау, уаридара,
Уаа-уаҳау, уасараида,
Уаа-ҳау, Данаҟаи ахаҵа, уаа!
Уаа, аҟарачқәа еилазырӡыӡоз,
Уаа-уоу, уаридара,
Уаа-уаҳау, уасараида,
Уаа-ҳау, Данаҟаи ахаҵа, уаа!
266. Данаҟаи Ашәба иашәа (3)
Уаа, Данаҟаи Ашәба ахаҵа!
Уаа-ҳоу, уаридара,
Уаа-ҳоу, уасараида,
Уаа-уоу, Данаҟаи ахаҵа, уаа!
Уаа, аҟарачқәа еилазырӡыӡоз!
Уаа-ҳоу, уаридара,
Уаа-ҳоу, уасарида,
Уаа-уоу, Данаҟаи ахаҵа, уаа!
Уаа, знапсыргәыҵа зыхәшәзагаз!
Уаа-ҳоу, уаридара,
177
178
Уаа-ҳоу, уасараида,
Уаа-уоу, Данаҟаи ахаҵа, уаа!
Уаа, згәыбжьымацәа ззымаҭразыз!
Уаа-ҳоу, уаридара,
Уаа-ҳоу, уасараидара,
Уаа-уоу, Данаҟаи ахаҵа, уаа!
267. Аиба Хәаҭхәаҭ иашәа
Уаа-уаа, Хәаҭхәаҭ ахаҵа,
Уршьуеит ҳәагьы уасымҳәази!..
Иҽҩышьҭыхны Аиба ахаҵа
Игәы данынкыдԥшыла, идырт иара
Жәыжә-иԥа ихҭыԥ шашаӡа игәы ишкыдыз.
Уаау-уаа, ҳаа!
Уаа, аҳәынҭқараа хылԥеицаҟьараа
Гәаџьа Ҵышәба дрылагылан
Аиба иашҭа иҭалан иааиуан!
Аиба иԥҳәыс лахь ибжьы наиргеит:
«Ҵышә-ԥҳа, башьа сишьырц дашьҭоуп,
Даауеит биргәырӷьарц уи башьа».
Уаа уараида, ҳаа!
Инавакны ибжьы наиргеит:
«Шәааи шәхацәазар, ара сыҟоуп,
Аха шәзааиуам хылцаҟьараа!»
Жәыжә-иԥа дишьырц ддәықәлеит...
Уаа, уруауа, раидара,
Уаа, раидара, уаа!
268. Гыџь Абыхәба иашәа (1)
– Сыршьит, сыршьит, Ҵәыџьба Ҭакәи!
– Узшьыдагьы с-Абыхәба Гыџь?
Ҳаи, абаақәа!
– Сыршьит, аха сагьырзымхеит
Аҟрачыжәқәа! – имҳәагәышьеи,
Ҳаи, абаақәа!
В. Кәаӷәаниа
Афырхаҵаратә ашәақәа
– Исҳәо шәаҳуо, сашәақәлацәа? –
Имҳәагәышьеи иара ахәаша,
Ҳаи, абаақәа!
– Суапа еиқәаҵәа инкаршәны
Снықәышәҵа, – имҳәагәышьеи,
Ҳаи, абаақәа!
– Сбырфын чабра сҿы инақәшәыршә...
Уоу, гәаҟ, уарирақәа,
Уоу-уоу, абаақәа!
– Сыхьтәы сааҭ сгәы инықәышәҵа,
Сышжәытәуаҩу салардырып...
Ҳаи, абаақәа!
– Сҽи скәадыри саншьа ҷкәынгьы
Исызишәҭ, – имҳәеи иара ахәаша,
Ҳаи, абаақәа!
– Сабџьармаҭәа сарӷьажәҩагьы
Иавашәҵ, – имҳәеи иара ахәаша,
Ҳаи, абаақәа!
– Сан ажәрацәгьа сыхьтәы мацәаз
Сызлышәҭ, – имҳәеи иара ахәаша,
Уоу-уоу, абаақәа!
– Сашәақәлацәа иалалыдшшылап, –
Имҳәагәышьеи иара ахәаша,
Ҳаи, абаақәа!
– Сан ашәаркы лышҟанӡагьы
Уаҩ дысзышәышьҭ, – имҳәагәышьеи,
Ҳаи, абаақәа!
Афырҳәагьы иуасиаҭ хәыҷқәа
Иагьынаргӡеит иашәақәлацәа,
Ҳаи, абаақәа!
179
180
Иан ажәрацәгьа лышҟагьы
Уаҩ дырмышьҭи, иара ахәаша,
Уоу-уоу, абаақәа!
Иан ашәаркы лыҷкәын-заҵәы
Деиҩаҳаҳа дахьықәыз дҩеихамгылеи,
Ҳаи, абаақәа!
Лыбжьы ҿаца наиқәлыргеит:
– Уоу гәаҟ, уара ашәаркы!
Ҳаи, абаақәа!
– Сан, саан, саан агәаҟ,
Баагәышьама? – имҳәагәышьеи,
Ҳаи, абаақәа!
– Бгәы бмышьҭын, акы бацәымшәан, –
Имҳәагәышьеи иара ахәаша,
Ҳаи, абаақәа!
– Ахаҵа дызқәымшәац акгьы сақәымшәт, –
Имҳәагәышьеи иара ашәаркы,
Ҳаи, абаақәа!
Аӷьараҳа хаҵаҵасгьы
Иҽылеиҵимхи иара ахәаша,
Ҳаи, абаақәа!
– Уаа, уан, уан,
Уан ашәаркы, илурызеи,
Сыҷкәын-заҵәы, уаа?!
Ас акәызма сызуқәгәыӷуаз!.. –
Лымҳәагәышьеи лара ахәаша,
Ҳаи, абаақәа!
– Дал аԥсҭа уанҭагәышьаз,
Наҳарынӡа ианурлашоз...
Ҳаи, абаақәа!
В. Кәаӷәаниа
Афырхаҵаратә ашәақәа
Раԥхьа иааиуаз ахы-заҵәы
Уара узома изыҭҟьаз! – лымҳәеи,
Ҳаи, абаақәа, уаа!
– Уоо, уан, уан,
Уан ашәаркы илурызеи,
Сыҷкәын-заҵәы, уаа!.
269. Гыџь Абыхәба иашәа (2)
Уаа, уасараида,
Уаа-рад, сиуарада,
Уоо-раидараа!
– Сыршьит, сыршьит, Ҵәыџьба Ҭакәи,
Сагьырзымхеит аҟрачыжәқәа!
Уоо-раидараа!
– Умшәан, умшәан уанаџьалбеит,
Ууеи уқәлеи уҵеибаҳәа
Удсыргапеи, уаа!
Уаа-рад, сиуараида,
Уаа-рад, уасарада,
Уоо-раидараа!
– Уаагыл, уаагыл, Ҭакәи ахаҵа,
Суасиаҭажәа наухьызыгӡап!
Уоо-раидараа!
Уаа-рад, сиуараида,
Уаа-рад, уасарада,
Уоо-раидараа!
Суапа еиқәаҵәа снылаҳәаны,
Счабра шкәакәа сҿы инақәыршәны
Снышьҭаҵа, уаа!
Сыхьтәы сааҭ сгәы инықәуҵар,
Сышжәытә ҷкәыноу алардыруеит,
Гыџь ашәаркы, уаа!
181
182
Уаа-рад, уасараида,
Уаа-рад, сиуараида,
Уоо-раидараа!
Сыхьтәы мацәаз сан илуҭар,
Саҳәшьцәа еиҵбацәа идлырбалап,
Гыџь ашәаркы, уаа!
Уаа-рад, уасараида,
Уаа-рад, сиуараида,
Уоо-раидараа!
Сҽи скәадыри сашьа иуҭар,
Сашәақәлацәа нақәиртәалап,
Гыџь ашәаркы, уаа!
Уаа-рад, уасараида,
Уаа-рад, сиуараида,
Уоо-раидараа!
Сабџьармаҭәа сымаҳә иуҭар,
«Уах, рыцҳа, сабхәында!» иҳәоит,
Сигәалашәоит, сиханаршҭуам, уаа!
Уаа-рад, уасараида,
Уаа-рад, сиуараида,
Уоо-раидараа!
Дал аԥсҭа санҭагылаз
Наҳаранӡа шәақьмцала изырлашоз
Гыџь ашәаркы, уаа!
Уаа-рад, уасараида,
Уаа-рад, сиуараида,
Уоо-раидараа!
Ашьхеи асакарақәеи асы рыгу аҳа,
Сани саҳәшьцәеи сара сзаҳа
Лаӷырӡи ҿи еиқәырхуамызт,
Гыџь ашәаркы, уаа!
В. Кәаӷәаниа
Афырхаҵаратә ашәақәа
Уаа-рад, уасараида,
Уаа-рад, сиуараида,
Уоо-раидараа!
Уа, амшын дуӡӡа чернилазаргьы,
Уа, ашәаԥыџьаԥ каламзаргьы,
Ҭәыци-бӷьыци шәҟәыбӷьыцзаргьы –
Сара суасиаҭ знымӡаало,
Гыџь ашәаркы, уаа?
Уаа-рад, уасараида,
Уаа-рад, сиуараида,
Уоо-раидараа!
Ҵыси ҳәыҳәи шәаџьҳәаҩыс измоу,
Дгьыли-жәҩани зқәышаҳаҭу –
Гыџь ашәаркы, уа-а-а!
270. Гыџь Абыхәба иашәа (3)
Уаа, Гыџь Абыхәбеи,
Уаа, Ҵәыџь Ҭақәии,
Уоо, ҳо-ҳо-ҳоо!
Арҭ аҩыџьа хацәа бзиан,
Нхыҵ-аахыҵи еицырдыруан,
Уоо, уа-ҳо-ҳаа!
Уахык зны ргәы иҭаркит
Рыцәгьарақәа нарыгӡарцы,
Ҳоо, уа-ҳ-ҳоо!
Уа иахьнеиз «ҳаи-чеи» ҟалеит,
Раԥхьа иҭҟьаз Гыџь дагеит,
Ҳоо, уа-ҳо-ҳоо!
Ашьҭахь иҭҟьаз иахьигарҭаз...
«Уа, сашьа Ҭакәи!» – иҳәеит,
Уоо, уа-ҳо-ҳоо!
183
184
В. Кәаӷәаниа
«Сҽи скәадыри сашьа исызиҭ,
Схьы мацәаз саҳәшьа исызлыҭ,
Сашьа Ҭакәи!
Сыхьтәы сааҭ сгәы инықәҵа,
Сбарфын чабра сҿы инақәыршә,
Сашьа Ҭакәи!»
Уарада, уарада,
Уаа, уа-ҳа-ҳауауа,
Уо, ҳо-ҳо-ҳоо!
Ҵыси ҳәыҳәи зшәаџьҳәацәоу,
Ашәаԥыџьаԥ зџьабацәоу
Сашьа Ҭакәи!
Уаарада, уарада,
Уоу, уаҳо-ҳоуа-уа,
Уо-уаҳоу-уоо!
271. Ани ҷкәыни руазашәа
– Сан, сан, сара Уачамчыраҟа сдәықәырҵоит, сана!
– Уаа, уан, уан, уан, уара Уачамчыраҟа
удәықәырҵоит, аха ҳара иҳамада,
Уан, агәаҟцәгьа, уаан?!
– Уаа, сан, сан, сҽи скәадыри сашьеиҳаб имазааит, сана!
– Уаа, уан, уан, уҽи укәадыри уашьеиҳаб иалихузеи,
Уара аҩны уанҳамам, уан ақәашьда?!
– Уаа-уау, уау, сан, сан, схылаԥарч сашьеиҵбы имазааит, сана, уаа!
– Уаа, уан, уан, ухылаԥарч уашьеиҵбы иазиуазеи,
Уара аҩны уанҳамам, уан агәаҟцәгьа?!
– Уаа, сан, абзера шәзыҟалааит, сана!
– Уаа, уҩызцәа уреицәамхан, уан дукәахшоуп!
Уаа, уауарада, ҳаа!
Уаа, уауарада, ҳаа
Уаа, уауарада, ҳаа!..
Афырхаҵаратә ашәақәа
272. Кьахьба Ҳаџьараҭ иашәа (1)
Кьахь Ҳаџьараҭ иан ажәрацәгьа дабацари?
Уа, Ашәтәыла арха ҭазырлашоз Кьахь Ҳаџьараҭ,
Уаарада, уарираи-раи-раи, раи-раи-раи-раи-раа!
Уа, храцԥхьаӡа з-Ергь ашәа кыдыз Кьахь Ҳаџьараҭ,
Уаарада, уарираи-раи-раи, раи-раи, раи-раи-раа!
Зшьагрын еимсы шьаԥшьла иҩычаз Кьахь Ҳаџьараҭ,
Уаарада, уарираи-раи-раи, раи-раи-раи-раи-раа!
Уа, зшәақь абжьы ҩашьара ақәымыз Кьахь Ҳаџьараҭ,
Уаарада, уарираи-раи-раи, раи-раи-раи-раи-раа!
Уа, зшәақь абжьы абжь-шьхак еимыздоз Кьахь Ҳаџьараҭ,
Уаарада, уарираи-раи-раи, раи-раи-раи-раи-раа!
Уа, аԥслаҳә мҩас абӷа ԥызҵәоз Кьахь Ҳаџьараҭ,
Уаарада, уарираи-раи-раи, раи-раи-раи-раи раа!
Уа, аҵыс мҩас абла ҭызхуаз Кьахь Ҳаџьараҭ,
Уаарада, уарираи-раи-раи, раи-раи-раи-раи-раа!
273. Кьахь Ҳаџьараҭ иаҳәшьа луазашәа
Уаа, уаҳәшьа, избазури?
Кьахь Ҳаџьараҭ ашәынкыдҵа,
Адунеиаҿ зыхьӡи зыжәлеи анымҵӡо,
Уаҳәшьа ашәаркы, иҟасҵари?
Аҽуаҩцәа, ашьаҟауаҩцәа
Ухьӡошәа ануба, уаҳәшьа мыжда,
Умацара уҽумгәаӷьи, ашәынкыдҵа,
Уаҳәшьа мыжда, сара исхароуп!
Уԥсот ҳагьы сыҟаӡамызт.
Ахы иуқәшәаз – хыԥшаз џьушьон,
Ашьа иулҵуаз – ԥхӡыз џьушьон,
Ашәынкыдҵа, уаҳәшьа мыжда!
185
186
В. Кәаӷәаниа
Зҽышьҭыбжьы иардыдуаз,
Зҟамчышьҭыбжьы иармацәысуаз, –
Ашәынкыдҵа, Кьахь Ҳаџьараҭ,
Уаҳәшьа ашәаркы, исԥасыԥсыхәо?
Егри Бзыԥи рыбжьара
Гәыла ӷьычрас изыԥхьаӡоз,
Лӡааи Ԥсҳәи рыбжьара
Гәыла сасрас изыԥхьаӡоз, –
Ашәынкыдҵа, Кьахь Ҳаџьараҭ,
Исԥазури, уаҳәшьа ашәаркы?
274. Дикран Гагәылиа иуазашәа (1)
Дикран Гагәылиа ақырҭуа меншевикцәа Аԥсны анрымпыҵархала, дабрагьит – абна дылалт. Дабрагьны дшыҟаз, ӡӷабк дымҵарсны дигит. Акгьы мҵыкәа, иаалықәшәан дыԥсит лара, абна дшылаз. Уажәшьҭа Дикран
ауазашәа иҳәот, ихы иҵәуот. Иԥҳәыс аҩныҟа днеигаанӡа дыԥсит. Нас
иҟаиҵои, избеиуа? Ауазашәа иҳәот.
Уан избалуа с-Дикрана-а?
Уаа-ҳаа-ҳа-а!
Лабраа рышҟа дкылугар, уақәдырӡоит,
Уаа-ҳаа-ҳа-а!
Аҩныҟа дназгот ҳа уалагаргьы,
Уаа-ҳаа-ҳа-а!
Аԥс лома ҭацас иаҳзаауга ҳагьы уркоит с-Дикрана-а!,
Уаау-уау! Уаа-ҳаа-ҳа-а!
Амҩан дкылган дышьҭоуҵар,
Уаа-ҳаа-ҳа-ҳа!
Дикран иԥсы дизымжт ҳа ақәлацәа ухыччоит с-Дикрана-а,
Уаау-уаау! Уаа-ҳаа-ҳа-ҳа!
Уа, с-Дикрана, уа-а!
Уаа-раидара, уаа-ҳа-а!
Афырхаҵаратә ашәақәа
Аҵла дқәуҵар, алаҳә дырфоит,
Уаа-ҳаа-а!
Уа, уцәа дадуҵар, дыхьшәашәацәоп, с-Дикрана-а,
Уаау-уау! Уаа-ҳаа-ҳа-а!
Уаа-раидара,
Уаа-раида-раида!..
275. Дикран Гагәылиа иуазашәа (2)
Уараида, раидара,
Ее, ҳаа, ҳаа!
Уа, с-Дикрана, уаа, ее,
Уараида, ее, ҳаа!
Шьҭа ишԥаууеи с-Дикрана?
Уаа, ҳаа, ҳаа!
Лабраа рышҟа дкылугар, уақәдырӡоит,
Ее, ҳее, ҳаа!
Аҩныҟа дназгот ҳа уалагаргьы,
Ее, ҳаа, ҳаа!
Аԥс лома иаҳзаауга ҳа унарышьҭуам, с-Дикрана,
Уаау-уау, ее, ҳее, ҳаа!
Амҩан дкылган дышьҭоуҵар,
Ее, ҳее, ҳаа!
Дикран иԥҳәыс дизымжт ҳа ақәлацәа ухыччот, с-Дикрана,
Уаау-уау, ее, ҳее, ҳаа!
Уа, с-Дикрана, уаа!
Ее, раидара, уаа, уаа!
Аҵла дқәуҵар, алаҳә дыргоит,
Ее, ҳее, ҳаа!
187
188
В. Кәаӷәаниа
Уа, уцәа дадуҵар, дыхьшәашәацәоуп, с-Дикрана,
Уаау, уаау, уаа!
Уараида, уаа, ҳа-ҳаа!
Уарадараа, ее, ҳеи,
Уараида-раидара!..
276. Шьаҟрыл Шьыгә иуазашәа
Ари ақырҭуа данааиуаз, 1918 шықәсазы, аԥсуаа иҿагылеит дааҳашьҭом
ҳа. Анс ҟарҵит, ас ҟарҵит, аха дырзаанымкылт. Убри аҵыхәала иабрагьыз
аԥсуаа аҟоуп. Убра дрылоуп Шьыгәгьы. Ақырҭуа иакәхт амчраҿ иааиз. Анҭ
абна илалаз ирышьҭоуп, иаҳкот ҳа. Бзыԥ уриадникс иҟаз дагыруан, аԥсуа
ԥҳа диман. Пила ихьӡын ауриадник. Абна илаз ԥыҭҩык еицын. Абра иҟоуп
ҳа ацәгьа зҳәозгьы ыҟамзи, рыцәгьа рҳәан, ирыкәшт. Уа ашәақь еиларҵт.
Дара иԥсыз сыздыром, аха Ашьаҟрыл дызгоз ахы иқәшәт. Днырмыжьт,
дышьҭыхны дрыман идәықәылт. Ашьҭахь дыԥсит. Убри иуазашәоуп абри.
Иара иҳәазшәа иҭаарых здыруаз иашәа рҳәит.
Уаараидоу, рааида, ҳее!
Уаараида, ҳее!
Уаа, дад Расҭа*, дадаа! Ҳее!
Аауауауаа-уаа! Ҳее!
Уаа, сшәақьи сџьаԥҳани ахьыҟо уасҳәап,
Дад Расҭаа, ҳее!
Чкәагә Есыф* иҿ иҟоп,
Дад Расҭаа, ҳее!
Уи уара ак алоууот ҳа акәым аха,
Дад Расҭа, ҳее!
Уаа, ашықәсан, ԥсаатәк анаауа, иалаушьлап,
Дад Расҭа, ҳее!
Уаа, сысалам с-Кьатиа* ҷкәын изуҭиир,
Дад Расҭаа, ҳее!
Афырхаҵаратә ашәақәа
189
Уи аамҭала дақәшәар, даҩсуам,
Дад Расҭаа, ҳее!
Адгьадила Пила* иифаз Ашьаҟрыл Шьыгә,
Дад Расҭаа, ҳее!
Уаа-уа, уаа-уа, дадаа, ҳее!..
277. Зыхә Раџьаб иуазашәа (1)
Зыхә Раџьаб Жәындәрыԥшьтәын, дабрагьын, ақырҭуа меншевикцәа
рхаан дыршьит. Ашәа ихырҳәааит.
– Уаау-уау-уау, санаа!
Сан рыцҳа, санаа!
Уыыу-уыыу сара ахәаша, санаа!
Сан рыцҳа, сан, сан, уаау!
– Сан, «Раџьаб рыцҳа» бымҳәаӡои, санаа?
– Ныын-ныын, иуҳәо закәи, уанаа, уаау?!
Уан, уан ддырԥхашьеит џьырхәаа, уан, уаан!
– Сан ахәаша, сана-а-а, уа-а-ау!
Са-а-ан, сан, мчыбжьы-заҵәык ибзычҳар,
Бареи сареи ҳаицымзаауози, санаа!
– Уы-ы-ыу, уыу, исаҳуа закәи, уаан, уаан, уаан!
Уаан, џьырхәаа уан лкалҭ рхы иҭадырԥеит, уан, уаан!
Уан, усзычҳуа уҽыҟаумҵит, уан, сузгәааӡом, нанаа!
– Са-а-ан, сан, «неироп» ахырҳәуа
Раԥхьа игылуаз Шамы Камыгә иахьа дсықәшәет, са-а-ан!
Са-а-ан, сан, шьыбжьаанӡа ссакасанҵан сбызлеигоит, саан, сан, сан!
Џьырхәа ақыҭ саналаргалалак, са-а-ан,
Бхашьҭыбжь жәындәрыԥшьаа ықәнаргыларым, сан, сан, са-а-ан!
– Уа-а-ан, уан хәаша, уан,
Учҳарагьы цәгьахуоит, уан,
Аха, уан абааԥсы, сангәааҵәҟа
Усзымчҳаит, нан, уаан, уа-а-ан!
На-а-ан, нан Раџьаб, исауҳәо закәи, уан, уа-а-ан?
– Са-а-ан, сан, шьыбжьаанӡа Камыгә слеигоит, уа-а-а!
190
В. Кәаӷәаниа
278. Зыхә Раџьаб иуазашәа (2)
– Уаа, избазури, санаа?
Сан, уа сан, санаа,
Уаа-уаау, сара ахәаша, сана!
Сан рыцҳа, сан, сана,
Сан, уа, сан, «Раџьаб рыцҳа» бымҳәаӡои сана?
– Нан, нан, иуҳәо закәи, уана, уаау?!
Уаан, уан ддырԥхашьеит џьырхәаа,
Иудыруеит, уан, уан!
Сан ахәаша, сана, уаау!
Сан, сан, мчыбжьы-заҵәык ибзычҳар,
Бареи сареи ҳаицымзаауози, санаа,
– Уаау, уаау, с-Раџьаб уан, уан, уан!
Уан, џьырхәаа уан лкалҭ рхы иҭадырԥеит, уан, уан!
Уан, усзычҳауа уҟамлеит,
Уан, сузгәааӡом, нана!
– Сан, сан, «неироп» ахырҳәуа ар раԥхьа игылуаз
Шамы Камыгә иахьа дсықәшәеит, сан!
Сан, сан, шьыбжьаанӡа скаруаҭ рхианы ибызлеигот, сан, сан!
Џьырхәа аԥшьына саналаргалалак, сан,
Бых ашьҭыбжь жьындәрыԥшьаа ақәнаргыларым,
Уи бзиа избап, сан, сан, сан!
– Уан, уан, уан анҵәа, уан, учҳарагь цәгьахоит, уана!
Уан, абааԥсы, сангәааҵәҟа усзымчҳаит, нан, уан, уан!
Нан, нан, Раџьаб, исоуҳәо закәи, уан, уан?!
– Бӡырҩла, сан, шьыбжьаанӡа Камыгә слеигоит, уаа!
279. Зыхә Раџьаб иашәа (3)
– Сан, сан, сан, избазури, санаа?
Уыыу, уыыу, санаа!
– Уан, уан, иҟасҵари с-Раџьаб рыцҳа?
Уан, уан, исԥазури, уана, уаау?
– Сан, уа, сан, срыцҳауп, сана,
Сан, сан, бареи сареи ҳаицымзаауаз, сана!
Афырхаҵаратә ашәақәа
– Уан, уан, уан ддыргәааит, уан,
Лкалҭ џьырхәаа рхы иҭадырԥеит,
уан, уан, уан!
Уан, уан, с-Раџьаб рыцҳа, уан, уан!
– Сан, сан, бара шьҭа избабҳәо, сана?
«Неироп» ахырҳәуа раԥхьа игылаз
Шамы Камыгә сара дсықәшәеит, санаа!
Уаау, уаау, сан, «Раџьаб рыцҳа» бзымҳәаӡеит,
Сан, сан, уаау!
– Уан, уан, с-Раџьаб, уан агәаҟ!
– Сан, сан, шьыбжьаанӡа скаруаҭ рхиа, сбызнеигоит, санаа!
– Уан, уан, уан, исаҳуа закәи, уан?!
Раџьаб рыцҳа, уан, уан!
– Сан, «неироп» ахырҳәуа раԥхьа игылоу
Шамы Камыгә сара дсықәшәеит, сан, сан!
Сан, Џьырхәа ақыҭа саналаргалалак,
Жәындәрыԥшьаа бхашьҭыбжь иқәнаргыларым.
Сан, сан, санрыбҭоз, «Раџьаб рыцҳа» бзымҳәеит, сан, сан!
Иага бгәаҟыргьы мчыбжьы-заҵәык акәын, санаа!
– Уаау, уаау, уан ашәарк, уан, уан!
Уан, исаҳуа закәи, Раџьаб, уан, уан, уан?!
– Сан, сан, сан, сара шьҭа слеигоит, сан, сан!
Бареи сареи шьҭа ҳабеиқәшәо, сан агәаҟ, сан, уаау?!
280. Аԥҳәысеиба лыҷкәын-заҵәы (1)
Уаан, уан, уан, ари уазашәоуп, уан!
Уо-уаау, дыҟагәышьан аԥҳәысеиба,
Уо-уаау, нхамҩалагьы хар лымамызт!
Лара длыман лыԥсхылҵ-заҵәы –
Лыҷкәын-заҵәы, уаау-уаау!
Лыҷкәын шәарыцара бзиа ибон,
Уааҳ-уоои!
Ҽнак зны аҩызцәа дрыԥхьеит,
Шәарацара иақәикит.
Рҽеиқәыршәаны идәықәымлеи, уаау!
191
192
Уаа-уаау, рарира,
Уаау-уаау, уаауа!
Ахра-ҿҟьара инаҿалеит, уах-уаау!
Шьап-ԥынҵала даҿысуа днеиуан,
Уах, наан, уоу, наан,
Уаах-уоу, уаа!
Иҩызцәа ааҭгылан ус рымҳәахи:
«Уаҳа ҳазцом угәы иалумырсын».
«Сара сцоит, шәысцәымшәан» имҳәеи.
Илабашьа аанкыланы дышнеигәышьоз,
Уаау-уаау-уауа, рарира,
Уаауа, уаауа, уаа!
Дышнеи-шнеиуаз ӡыжьк днахагылеит,
Уах-уаау!
Даҿҟьеит ахра, аӡыжь ҵаула дамгеи,
Иан агәаҟ-цәгьа, уаа!
Уаа, наӡаӡа дагит, уах-уаау!
Уаа, иҩызцәа ԥшуп, даауа џьыршьоит!
281. Аԥҳәысеиба лыҷкәын-заҵәы (2)
Ахәашаҽны ашьыжьымҭан
Аԥҳәысеиба лыҷкәын-заҵәы
Иқәла ҷкәына ауаҩы дааишьҭит,
– Араанӡа уааи, – ҳа, ашәынкыдҵа.
– Исоуҳәозеи? – ҳа дахнеигәышьаз,
– Шәарыцара ҳаиццап, – иҳәеит.
– Бзиоуп, – иҳәан, аҩны дааин,
Амҩаныф мыжда ааҟаиҵахын,
Ашьыбжьышьҭахь бџьармаҭәала
Рҽеиқәыршәаны иахнеигәышьаз,
Машәыршақәла раԥхьа иааиуаз
Ахызаҵә игәы иҭамшәахи.
Иқәла ҷкәына машәыршақәла
Димпыҵаԥсит, ашәынкыдҵа.
Иан лышҟагьы ауаҩы даарышьҭит.
Иан лахь имырзакәа ашәақәла ҷкәынцәа
Рҽеиқәыршәаны рҿыҩархахит.
В. Кәаӷәаниа
Афырхаҵаратә ашәақәа
Иахҩеигәышьаз, – Амыжда,
Иҟоуҵазеи шәаркы?! – анырҳа,
– Ус сашәымҳәан, хаҵа дызқәымшәац
Акы сақәымшәт, срыцҳауп,
Сан ажәрацәгьа сыда длымаӡам,
Сыԥсахәага лзыжәгарацы
Сшәыҳәоит, – иҳәеит.
Ауапа мыжда дылаҳәаны.
Асакаса днанырҵахын,
Дрыманы амҩа иқәлеит.
Иашҭа-игәара данаақәыргала,
Иан ажәрацәгьа, – Абри асакаса
Имҩаԥырго зтәыда? – ҳа дҵааит.
Данынаԥшы, лыҷкәын-заҵәы
Деимырҟьа-еимырсуа ашәақәла ҷкәынцәа
Иҵеибаҵа дрыманы иааиуан.
– Уо, уан, сызшьыда? – ҳа
Иан ажәрацәгьа данынеиԥыла,
– Сан ажәрацәгьа, ибықәнамгароуп,
Жәак бымҳәароуп, срыцҳауп, – иҳәеит.
Аҩны даарган, акаруаҭ мыжда,
Амца зхысыз днықәырҵахын.
– Уаа, сан, саԥхьа бааины
Бықәтәа! – имҳәеи ашәынкыдҵа.
– Исылухуазеи, уан дукәахшоп,
Сахушьуа сыҟоуп, – лҳәагьышьеит.
Дниасыхын иаԥхьа днықәтәеит.
– Сан ажәрацәгьа, ибасҳәо баҳуо,
Ари ӷашақә симшьит,
Машәырла симпыҵаԥсит.
Иҟасҵари, срыцҳауп, сана,
Иахьарнахыс сара сцынхәрас
Сықәла ҷкәына дбала, – имҳәеи.
– Убри анаҩсан, ибасҳәо баҳуо,
Сан ажәрацәгьа, оу, санаа?
Сҽи скәадыри саншьа иҭа,
Сабџьармаҭәа саҳәшьаԥа имаз,
Амҳара мыжда бҽалабымблыкәа,
Амца ацраҵа, срыцҳауп, – иҳәеит, –
Аҭацаагацәа идәықәыбҵашаз
193
194
Ашәаџьҳәацәа рышьҭаҵ, – иҳәеит.
Уи анаҩсан, – Сан лҿынӡа
Сыԥсахәага аазгаз, – иҳәеит, –
Шәааины сгәыдышәкыла –
Сымҩа сақәиҭышәтә, срыцҳауп, – иҳәеит.
Хаҵаҵасгьы, ак змыхьӡаз иеиԥш,
Дҩаҩықәтәаны иқәла ҷкәынцәа
Аагәыдикылт, ашәынкыдҵа.
Имацара иҽылеиҵихын,
Амҩа дықәлеит, ашәынкыдҵа.
282. Аԥҳәысеиба лыҷкәын-заҵә иашәа (3)
Аԥҳәысеиба лыҷкәын-заҵәы
Ихьыз шәасҳәап, иан?
Ахра-ҿҟьара днаҿамлеи,
Иан ашәаркы, иан!
Иҩыза гәакьа иааҭирҟьаз
Ихы иааҭамшәеи, иан!
Уан, уан, лыҷкәын-заҵәы
Уан ушԥалзыргои?!
– Аит, абаақәа, сушьит! – иҳәеит,
Ибжьы ниқәиргеит, иан!
Иҩыза гәакьа дыҩны дааизар,
Иԥсы еизигоит, иан!
Уан, уан ушԥалзыргои,
Уан, лыҷкәын-заҵә, уан?!
– Сыԥсахәа шҭоу сан сылзыжәга,
Суазқәа ласҳәоит, уа!..
Иан, иан, алаба-заҵәы
Данҵа дрыма, иан!
Амҩа инықәылт иҩызцәа
Иара мыжда, иан!
Ашҭа мыжда ианааҭала,
Иан дынихәаԥшт, иан!
– Унан, дида, исзаажәгада
Сара ашәаркы? – лҳәеит.
– Сан, сан, сара соуп,
Сара исхароуп, сан!
– Уан, уан уда дхәарҭам,
В. Кәаӷәаниа
Афырхаҵаратә ашәақәа
Уан ашәаркы, уан!
Акаруаҭ мыжда днықәырҵеит
Иан лыҷкәын заҵә, иан!
– Саԥхьа бықәтәа суазқәа басҳәап,
Сан агәаҟ, – иҳәеит.
– Абар сахьыҟоу, уан дукәыхшоуп,
Иуҳәо саҳауеит.
– Сан, сан, сара амыжда,
Сҩыза инапы баныз,
Сара сеиҳа иара бибап –
Сҩыза гәакьа, сан!
– Уан, уан, уан ашәаркы,
Уан избалуеи, уан?!
Афырҳәа хаҵаҵас
Иҽынеиҵихит, иан!
Иҩызцәа-иԥызцәа адруҳәа
Ихагьежьуа ихагылан, иан!
Аԥҳәысеиба лыҷкәын-заҵә
Лышә наиркит, иан!
195
V. Ҳаамҭазтәи апоезиа
283. Апартизанра ашәа
Шәнеибаац, шәнеибаац,
Аԥсуаа рыҷкәынцәа!
Шәнеибаац, шәнеибаац,
Аԥсны азаҳа ашьа казҭәаз!
284. Баша уҽырбоит…
Ташьи-тушьи, Бат Ачба,
Иузалозеи Аҷандара?
Ташьи-тушьи, Марзаҟан,
Иузалозеи Лыхнашҭа?
Ташьи-тушьи, Бат Ачба,
Баша уҽырбоит Аҷандара!
Ташьи-тушьи, Марзаҟан,
Баша уҽырбоит Лыхнашҭа!
285. Аколхоз иазку ашәа
Арҭ рколхоз даара ибеиоуп,
Рхьыбҿар гәырӷьан ашәа рҳәоит.
Рашәаҳәабжьгьы гәыҟаҵаган
Арахь аԥша иаанагоит, уаа!
Чари-чари-чарирама,
Аԥша иаанагоит, жәдыруама, уаа!
Ҷкәынла, ӡӷабла еивагылан,
Раб иџьынџьаҿ аус руеит,
Уа ахьы еҵәа тонла иҿырхуеит,
Игәырӷьа-гәырӷьо ашәа рҳәоит, уаа!
Ҳаамҭазтәи апоезиа
Чари-чари-чарирама,
Еибаргәырӷьо ашәа рҳәоит, уаа!
Абригадир ҿыц даарылагылан,
Арҭ иргәырӷьарц ус иҳәеит:
«Шәа шәхантәаҩы дзышәҭахузеи,
Са сышшәыхәо жәдыруама, уаа!
Чари-чари-чарирама,
Иара дышшәыхәо жәдыруама, уаа!»
Уа, ахьы еҵәа тонла иҿырхыз
Актәи сортхеит, жәдыруама!
Тонла иҿырхыз наҟ ианрырҭа,
Аплан ишацлаз жәдыруама, уаа!
«Ура, ура, ура» азырҳәеит,
Еибаргәырӷьан «ура!» рҳәеит, уаа!
Абригадирцәа ааидибагалан,
Аԥара рырҭарц: – Шәааишь, -- рҳәеит.
Рбираҟ ҟаԥшь инаҵагылан,
Аԥара анрырҭагь «ура» рҳәеит, уаа!
Ура, ура, ура, ура!
Ҵәыца дулагь «ура» рҳәеит, уаа!
286. Аҭараа рколхоз иазку ашәа
Аҭараа рколхоз – «Самсон Ҷанба»,
Уаа-рада, радара!
Рхьыбҿар гәырӷьан аус еицыруеит,
Уаа-рада, радара!
Арҭ рыҷкәынцәа хандеиҩцәоуп,
Уасарада, радара!
Рбыргцәагьы иазыҟарҵоит,
Уаа-рада, радара!
197
198
В. Кәаӷәаниа
Аҭараа дуқәа барақьаҭуп,
Уасарада, радара!
Рнапы еикәыршаны аус еицыруеит,
Уаа-рада, радара!
Русурҭа __ раб иџьынџьоуп,
Уасарада, радара!
Уа, ахьы еҵәа иалагылоуп,
Уаа-рада, радара!
Аԥша хьшәашәа иартыр-тыруеит,
Уаа-рада, радара!
Иахьа иҿырхыр, уаха иҿалоит,
Уаа-рада, радара!
Абӷьы иҿоу зегь ԥара ҟаԥшьуп,
Уасарада, радара!
Абираҟ ҟаԥшьгьы шыркыц иркуп,
Уасарада, радара!
Рыгәҭа иргылан иавакәашоит,
Уаа-рада, радара!
Уаха иахьышьҭоу рыԥхыӡ иалоуп,
Уасарада, радара!
Ашьыжь игылан игәырӷьо идәықәлоит,
Уаа-рада, радара!
Рышәаҳәабжьгьы аҳабла арҿыхоит,
Уасарада, радара!
Рыбжь ахаара рбыргцәа архәыцуеит,
Уаа-рада, радара!
Ржәытә нхашьақәа ргәаладыршәоит,
Уасарада, радара!.
Ҳаамҭазтәи апоезиа
Арҭ рхьыбҿар ҵарауаауп,
Уаа-рада, радара!
Рмашьынақәа еихыҟьа-еивыҟьоит,
Уасарада, радара!
Ранацәа гәырӷьоит иахьрыватәоу,
Уаа-рада, радара!
Реибабашьа џьашәшьартә иҟоуп,
Уаа-рада, радара!
Хәыҷи-дуи еизыӡыҩруеит,
Уасарада, радара!
Са среигәырӷьан ашәа рзысҳәоит,
Уаа-рада, радара!
Арҭ ахьыбҿар иназыгӡаша,
Уаа-рада, радара!
Уаа, уарада-рада
Ҳаит, амарџьа, уарадара!
287. Ажәытә аамҭа иазку ашәа
Ажәытә аамҭа зеиԥшраз шәасҳәап?
Уарада, уаа!
Ҭауади-аамсҭеи рнапы ианԥшылон,
Уарада, раидара, уаа!
Абзарбзанқәа гәарԥ-чарԥ дыргон,
Уарада, раидара, уаа!
Бзарбзан-хыла идырдыдыхуан,
Уарада, радара, уаа!
Шәақь-ԥынҵала идырмацәысуан,
Уарада, раидара, уаа!
199
200
В. Кәаӷәаниа
Ҭауади-аамсҭеи рнапы ианԥшылон,
Уарада раидара, уаа!
Рыҳәсахәыҷқәа казеныртәуан,
Уарада, раидара, уаа!
Рыҳәса-быргцәагь маҵуцәас ирыман,
Уарада, раидара, уаа!
Ихахон, исуан, рҽеиларҳәон,
Уарада, раидара, уаа!
Аҳкәажә мыжда лкалҭ ркыхын,
Уарада, раидара, уаа!
Анхацәа рыҷкәынцәагь даара икруцәан,
Уарада, раидара, уаа!
Аусурҭа рызҭахуадаз,
Уарада, раидара, уаа!
Аҳ иашҭа ду иҭахандеиуан,
Уараида, раидара, уаа!
Мазарак ҭыргон, маҿак рырҭон,
Уарада, раидара, уаа!
Инарылҟьозгьы ибӷа ԥырҵәон,
Уараида, раидара, уаа!
Аҳ иашҭа ду дырҭәыр акәын,
Уараида, раидара, уаа!
Аҳ ица ду дырҭәыр акәын,
Уараида, раидара, уаа!
Багада ашьапы ҳарџьла ихҟьахын,
Уараида, раидара, уаа!
Ерцахә ахықәцәа гәылшьаԥк ықәтәан,
Уарада раидара, уаа!
Ҳаамҭазтәи апоезиа
Ҭауади-аамсҭеи ргәаӷ амахын,
Уарада, раидара, уаа!
Иахьықәтәазгьы инаԥшы-ааԥшуан,
Уарада, раидара, уаа!
Илацәҟәысцыԥхьаӡа ҭауадк дыԥсуан,
Уарада, раидара, уаа!
Рыжәла зынӡак иаамаҷӡахеит,
Уарада, раидара, уаа!
Унан, унан, ирыԥсыхәозеи?!
Уарада, раидара, уаа!
Апартиа гәырӷьо ихысуа иааиуан,
Уарада, раидара, уаа!
Ахақәиҭра жәлар ирнаҭарц,
Уарада, раидара, уаа!
Агәылшьаԥ гәырӷьан иҩышьҭыԥраахит,
Уарада, раидара, уаа!
Уа, аҳ ихан ду ахыцәқәа инықәтәеит,
Уарада, раидара, уаа!
Аҳ ихан ду амцабз алҟьеит,
Уарада, раидара, уаа!
Ахақәиҭра жәлар ирнаҭеит,
Уараида, раидара, уаа!
Аҳ иашҭа ду хәмарырҭахеит,
Уарада, раидара, уаа!
Ахьы еҵәа нықәеиҭарҳаит,
Уарада, раидара, уаа!
Ахьыбҿар гәырӷьан аус еицыруеит,
Уарада, раидара, уаа!
201
202
В. Кәаӷәаниа
Ахьы еҵәа тонла иҿырхуеит,
Уарада, раидара, уаа?
Иахьа иҿырхыр – уаха иҿалоит,
Уараида, раидара, уаа!
Абӷьы иҿоу зегь ԥара ҟаԥшьуп,
Уарада, раидара, уаа!
Арҭ ахьыбҿар еигымхаша!
Уарада, раидара, уаа!
288. Аргәын Џьаҭ иашәа (1)
Уа-уа-уау, Аргәын Џьаҭ, иан,
Ишьҭихит абомба, нан!
Аӷа хәымга иҭархаразы
Дазцеит ажәҩан, иан!
Уа-уа-уау, Џьаҭ рыцҳа, иан,
Зуаажәлар рзы зхы ҭазырхаз!
Зыԥсадгьыл ахьчаразы
Зхы иамеигӡаз Џьаҭ рыцҳа, иан!
Имҩабжа днеиуан еиԥш, иан,
Аматор шын, амца акит, иан!
Ииура изымдыруа Џьаҭ,
Дхагьежьуа дыххалеит, иан!
Уа-уа-уау, Аргәын Џьаҭ, иан,
Зыԥсадгьыл зхы нақәызҵаз!
Ишьҭахьҟа дықәгьежьааит, иан,
Деихеит амшын ахь, иан!
Уа-уа-уау, Џьаҭ рыцҳа, иан,
Иҩызцәа иҵаԥшуан, иан!
Абар дазнеиуоит, иан!
Иԥсадгьыл гәакьа, иан!
Иҩызцәа ааиҵасны, иан,
Даашьҭхны дрыманы иааит!
Ҳаамҭазтәи апоезиа
Дазҩаргеит ахәшәтәырҭа, иан!
Иԥсахәага ҭамзи, иан!
Уа-уа-уау, Џьаҭ рыцҳа, иан,
Зыԥсадгьыл зхы нақәызҵаз!
Иҩызцәа аҳақьымцәа, иан,
Ихагьежьуа ихагылан, иан!
Ихахьы ицон, ишьапахьы ицон, иан,
Хәарҭа иоуаз џьыршьеит, иан!
Хәарҭа шимоуаз еилыркааит, иан,
Џьаҭ рыцҳа, иан!
Илақәа ҭархаха, иан,
Днарҿаԥшын, ус иҳәеит, иан:
«Сҩызцәа-сықәлацәа, уаа,
Лымкаала __ Лолуа…» __ иҳәеит.
Иҩызцәа даарыԥхьеит Џьаҭ,
Аҵыхәтәантәи аамҭаҿы, иан!
Ажәас абас инижьт Џьаҭ
Иуаажәлари иԥсадгьыли рзы:
«Сҩызцәа-сықәлацәа, уаа,
Лассаамҭа сышәхашәмыршҭын, уаа!
Аамҭала сыхьӡ шәҳәала», __ иҳәеит,
Џьаҭ рыцҳа, иан!
Илацәқәа неиқәиԥсеит, иан,
Наӡаӡа хтра ақәымкәа, иан!
Уа-уа-уау, Џьаҭ рыцҳа, иан,
Зыԥсадгьыл зхы нақәызҵаз!
289. Аргәын Џьаҭ иашәа (2)
Уо-уа-уау, Аргәын Џьаҭ, иан,
Ишьҭихит абомба, иан!
Аӷа хәымга иҭархаразы
Дазцеит ажәҩан, иан!
203
204
В. Кәаӷәаниа
Уа-уа-уау, Џьаҭ рыцҳа, иан!
Зуаажәлар рзы зхы ҭазырхаз!
Уо-уа-уоу, Џьаҭ рыцҳа, иан,
Зыԥсадгьыл зхы нақәызҵаз!
Дазнеихьан имҩабжара
Аматор шын, амца акит, иан!
Ииура изымдыруа, иан,
Дхагьежьуа дыххалеит, иан!
Ишьҭахьҟа дықәгьежьааит, иан!
Деихеит амшын ахь, иан!
Абар, дазнеиоит, Џьаҭ
Иԥсадгьыл гәакьа, иан!
Уо-уа-уау, Џьаҭ рыцҳа, иан,
Зуаажәлар рзы зхы ҭазырхаз!
Уо-уа-уоу, Џьаҭ рыцҳа, иан,
Зыԥсадгьыл зхы нақәызҵаз!
Даашьҭыхны дрыманы иааит,
Дазҩаргеит ахәышәтәырҭа, иан!
Иԥсахәага ҭамзи, иан!
Џьаҭ рыцҳа, иан!
Аҳақьымцәа __ иҩызцәа, иан,
Ихагьежьуа ихагылан, иан!
Ихахьы, ишьапахьы ицеит, иан,
Хәарҭа шимоуаз еилыркааит, иан!
Уо-уа-уау, Џьаҭ рыцҳа, иан,
Зуаажәлар рзы зхы иамеигӡаз, иан!
Уо-уа-уоу, Џьаҭ рыцҳа, иан,
Зыԥсадгьыл зхы нақәызҵаз!
Иҩызцәа дынрыԥхьеит, иан,
Иԥсахәага ихыҵаанӡа, иан!
Лымкаала Лолуа, иҳәеит,
Џьаҭ рыцҳа, иан!
Ҳаамҭазтәи апоезиа
Уо-уа-уау, Џьаҭ рыцҳа, иан,
Зыԥсадгьыл зхы нақәызҵаз!
290. Қәыџьмахан
Уа, Қәыџьмахан, Қәыџьмахан,
Аколнхара ужьахьан,
Бригадирс уҟарҵахьан,
Крумуӡакәангь круфахьан.
Уусуцәа угәра рган,
Русумҭа уфахьан,
Аашьаразын «хәба» угахьан,
Уеиҳабырагь ргәы уфахьан.
Арахь уабацои, Қәыџьмахан?
Амҩа ушықәыз уааԥсахьан,
Ужәцәеимаақәагь урхахьан,
Аҵыҭәа иҭазгьы каԥсахьан.
Уани уаби урыцәцахьан,
Аҩыжәра удыруан, Қәыџьмахан,
Ижәны русумҭа уфахьан,
Ажра ушҭажьыз урбахьан.
Уҽы абаҟоу, Қәыџьмахан?
Уақәтәан ушыцәаз урбахьан,
Аҵыгьра адыруан, Қәыџьмахан,
Умгәа ишҭасуазгьы збахьан.
Ацәа уашьит, Қәыџьмахан,
Уҩызцәа абаҟоу, Қәыџьмахан?
Аколнхарахь ицахьан,
«Убӷа ԥҵәоуп» ҳәагьы рҳәахьан.
Ун угәыгәуан, Қәыџьмахан,
Фан, уҩыҵыззан, круфауан.
«Ари ианбанӡа, Қәыџьмахан?» –
Уҩызцәа ухыччан ицахьан.
205
206
В. Кәаӷәаниа
Абахҭахь иуԥхьеит, Қәыџьмахан,
Жәа-шықәса дуӡӡа урҳахьан.
Шьҭа уцәа, Қәыџьмахан,
Убӷа ианаслак, круфалап.
Уа, Қәыџьмахан, Қәыџьмахан,
Даара ухәыцуа умтәалан!
Шьҭа иудырма, Қәыџьмахан,
Ахақәиҭра зыԥсахаз?
291. Аҵлаҳәысҭа ԥсыцәгьа (1)
Сара данызбаз ишьапы хтын,
Дзыргәаҟуааз иахьазын,
Ҳабырзакьла игәы ҭәын.
Цәгьала дшеимҳәоз илеиҵет,
Амра ақәшәан, ицәканӡет.
Аселитра еиҭацәазаап,
Маҷк иандуха, еиҟәнажәжәет.
Иаанхаз иман дцеит Кәазан,
Ажәлар икәшеит уа еизан,
Жәохә мааҭ рыхә иҭихьан,
Иԥсы рцәигеит, дҳәазан.
Еимҵакьачаны ицәыргазаап,
Насгьы ддәықәлеит еимаҭәо,
Аҵхыбжьонҵәҟьа иҩны дгәарлет,
Ибыз метрак инаӡо.
292. Гәыџьуа Разан (2)
Гәыџьуа Разан ҳәа гәылак дҳаман. Аҳабырзакь ҟаиҵалон. Чеиҿыхра
ҳанцоз – «иауа, иаҳҿоуҵарауазеи ихьшәашәаӡа ашьжьымҭан» – ҳәа
аниаҳҳәалакь, изыгәаӷьуамызт. Ачаирҭаҿ ҳахьнеиз, снатәан, абри
ажәеинраала самхаҩит.
Гәыџьуа Разан рбаӷьҿыҭын
Ҳара данаабоз ишьапы хтын,
Дзыргәаҟуааз уажәазын –
Ҳабырзакьла игәы ҭәын.
Ҳаамҭазтәи апоезиа
Цәгьала дшеимҳәоз илеиҵет,
Амра ақәшын, ицәканӡеит.
Аселитра аиҭацәазаап,
Маҷк иандуха, еиҟәыжәжәеит.
Иаанхаз иман дцеит Кәазан,
Ажәлар икәшеит уа еизан.
Жәохә мааҭ рыхә иҭихьан,
Иԥсы рцәигеит дҳәазан.
Еимҵакьачаны ицәыргазаап,
Нас ддәықәлеит еимаҭәо.
Аҵхыбжьонеиԥш иҩны даазаап,
Ибыз метрак инаӡо.
293. Бзана аӡыхь
Ажәытә дыҟан ҳабдук,
Иҳәамҭан ажәабжь саҳахьеит.
Бзана ахықәан игылан л-дук,
Қәыҭ ил ҳәа ахьӡ гахьеит.
Ҳабду иаԥхьа хә-абиԥара
Дынхон аԥсуа Қәыҭ захьӡыз.
Уи данааиз раԥхьа анхара
Қәыҭ иоуп Бзана аазырԥшыз.
Сара схаангьы араш дуқәа
Иџьоушьартә игылан иҩбаны.
Иазыҟарҵон уаҟа аҽыҩқәа,
Аҽышьапхыц иарганы.
Кәтол агәы ҳәа иахьа иашьҭоуп,
Иахьыҵыҵуа Бзана аӡыхь.
Сара ишсаҳаз сабду иҳәамҭоуп,
Ишыҟац иҟоуп ак амыхь.
294. Амашьына ныҟәцаҩы
Сгәылак дыҟан ҳара ҳҿы
Амашьына ныҟәцаҩы.
207
208
В. Кәаӷәаниа
Асахьа анын игәаҿы
Иҭаҭәошәа аччаҳәа аҩы.
Дақәтәан амашьына џьа збахьаз,
Трос, буқсирда аус зымуаз.
Иҩны, игәара ибом,
Машьынамзар ӡбахә иҳәом.
Икәымлиатор зны итәалап,
Ипакрышка зны иԥжәалап,
«Аа, сашьит!» ҳәа дыҳәҳәалап,
Жракы дҭажьны дубалап.
Амасла, амазут даганы,
Аус цәгьала иаруны,
Данылан амҩа агәҭаны
Дахьцо ибома иԥсы ҭины.
Аҩы аниба, ила хклон,
Аинспекторцәагь дыргалон,
Ргәы ԥиҵәеит, дқьақьалон,
Акылҵәарҭа амам италон.
295. Аԥсхәра
Гач иԥсхәы иахьа ируеит,
Иуа-иҭынха иддырҳауеит.
Ашьтәқәа заа иршьхьеит,
Ашҭа иазымкуа ауаа ҭәхьеит.
Инидтәалан акәац азҟаза:
«Цқьа шәеиқәшәома шәҩызцәа-шәԥызцәа?»
Ухы умырԥхашьан, ауаа рацәоуп,
Арҭ ак иаҵамхо ҭаацәоуп,
«Аԥшәма ииҳәо нагӡатәуп,
Ашьаԥа бзиан ирхиатәуп,
Ушьҭа абысҭақәа хәатәуп,
Акәац ԥымҵәакәа ишатәуп».
Ҳаамҭазтәи апоезиа
Уахык иҟан Гач иԥс иарҭаз,
Ажәлар еимпит ашамҭаз.
«Даҳзырҽеушь ишихәҭаз,
Инаҳагӡама ҳа ҳгәы иҭаз?»
Дышдырҽеиз атәы ҳәоуп:
Ибжьы паӡа аӡә дыҳәҳәо,
Ахәараҳәа џьоук еимҳәо,
Амҩа иқәын ишәаҳәо.
Сыԥсыр, ашәагь сыхҳәаауа,
Исымоу сҷангьы еимҵәауа,
Сыуа-сҭынха еизгауа,
Ркәымжәы-ркаба быӷьаауа.
Дарбан ибзиоуп ҳәа зҳәаз –
Аԥсхәра аҵыхәа уаҟа иԥҵәаз,
Ихарҵароуп изаҳаз!
Сара сашәагь уа иҿаҟәаз,
Ҳара аиҭакра иаҳнарбаз,
Ԥсыхәак шамоу ҳәа иӡбаз!
296. Аҩыжәҩы ихҳәаау ашәа
Ари аҩыжәҩы дхаҵа ӷәӷәоуп,
Ҵәыца дула ауаҭка ижәуеит,
Ирҳәо зынӡаск иаҳаӡом,
Иаҵәца дуқәа драцәажәоит, уаа!
Чари-чари-чарирама,
Чароу џьишьоит, аҩы дашьуп, уаа!
Аҳәса анибо, дыҽхәауеит,
Дхаҵоу џьыршьоит, ижьауеит.
Иламысгьы далгахьеит –
Ауатка хыжәлас иҟаиҵахьеит, уаа!
Чари-чари-чарирама,
Чароу џьишьоит, аҩы дашьуп, уаа!
209
210
В. Кәаӷәаниа
Ари ахаҵа дхаҵа ӷәӷәоуп,
Иԥсыхәозеи, уа-ди-ди?
Ҵәыца дула ауатка ижәуеит,
Ихәыҷқәа ндәылцан, иԥҳәыс диԥҟоит, уаа!
Илхарозеи, иқәынҵәаша,
Лыԥшӡара далгахьеит, уаа!
«Аусура унеи» анырҳәа,
Изҳәаз дсыԥҟоит ҳәа дишьҭалеит.
Ԥыҭк анижәлак, иқьышә калкало,
Иибаз дреисуа далагоит, уаа!
Чари-чари-чарирама,
Чароу џьишьоит, аҩы дашьуп, уаа!
Аиҳабырагь «уаҟәыҵ» анырҳәа,
«Уԥсшьа ԥыҭк» ҳәа ламхаҳәеит.
Иԥҳәыс лажәа аҭак ҟамҵакәа,
Аԥаҭлыка лхы иагәыдиҵеит, уаа!
Ари ахаҵа деилагоуп,
Аус абеиуеи, аҩы дашьуп, уаа!
Иаҵәца дуқәа дреиҳабуп,
Иԥаҭликақәа иашьцәа роуп,
Иԥсыхәозеи иқәынҵәаша,
Иԥсыхәозеи, аҩы дашьуп, уаа!
Чари-чари-чарирама,
Чароу џьишьоит, аҩы дашьуп, уаа!
Ашьыжь дгылан ауатка ижәуеит,
Иҽырҟаԥшьны иԥҳәыс дипҟот.
Илхароузеи, иқәынҵәаша –
Ацәажәара дақәиҭӡам, уаа!
Чари-чари-чарирама,
Чароу џьишьоит, аҩы дашьуп, уаа!
Ҳаамҭазтәи апоезиа
Нас дгыр-гыруа иҿынеихот,
Иуалыр ду днадгылот,
Иԥаҵақәа ак рыхьтата,
Ихала дцәажәо, уа дгылоуп, уаа!
Иуалыр ду иан леиԥш ибот –
Инап акәыршан дадгылоуп,
Ԥыҭк анижәлак, иқьышә калкало,
Ихала дцәажәо уа днатәот, уаа!
Чари-чари-чарирама,
Чароу џьишьоит, аҩы дашьуп, уаа!
Аҳәса анибо, дыҽхәауеит,
Дхаҵоу џьыршьоит, ижьауеит.
Иламысгьы далгахьеит –
Ауатка хыжәлас иҟаиҵахьеит, уаа!
Чари-чари-чарирама,
Чароу џьишьоит, аҩы дашьуп, уаа!
Инапы иакуп ибакал,
Ихәда иахшьуп ихәырџьан.
Ирҳәаз зынӡаск иаҳаӡом,
Ҵәыца дула ауатка ижәуеит, уаа!
Чари-чари-чарирама,
Чароу џьишьоит, аҩы дашьуп, уаа!
297. Ишәзымгеит Аԥсынра!
«Чеми миҵа, чеми миҵа», –
Баша ишәҳәомызт шәара рыцҳа.
Шәааз шәмиҵаҿы абра,
Шәжырҭа алышәхырц шәара.
Шәабду ииҳәоз убри акәын,
Шәаб шәара ишәирҵахьан.
Аԥсны шәтәызшәа шәгәы иабон,
Аԥсны шәгозшәа шәгәы иабон.
Аха ишәзымгеит Аԥсынра,
Баша шәжырҭа аажәгеит абра.
211
212
В. Кәаӷәаниа
Нас ишәмиҵахеит ара –
Ҳадгьыл шәамадоуп шәара!
298. Алеи аҳаирплани
Ианааҳхала аҳаирплан,
Ала иадырит аплан:
Ала аҭабиахь еихеит,
Ала аҽыхьчара аҭаххеит.
Исҭоубоп сара,
Иақәтәаз аҳаирплан
Дшеиӷьымыз ала.
Ала ҭынчӡа иаатәеит,
Аҭабиа ахаршҭ.
Ацуҭа иахыԥрааз аҳаирплан
Иццышәха ицеит.
299. Иузымгеит Аԥсынра!
Дабатәииз уара уабду,
Ма уара уанду?
Ирбахьазма Цихәаш захьӡу,
Ма Наӷбоу захьӡу?
Лабра лабарҭас ибахьазма уаб?
Уааины уҳаԥгылан иҳауҭомызт аԥан.
Уҩашьеит, ақырҭуа, иузымгеит Аԥсынра,
Баша ужырҭа ааугеит абра.
Уан дыгәжәажәо уара дузыԥшуп,
Усҟан аԥсуа идгьылаҿ ужуп.
300. Ҳахәра анбаӷьо?
Аԥсуа иадгьыл Аԥсны
Ақырҭуа дақәлеит игәаӷьны,
Игәы иҭеикит ҳахшьааны
Ҳагьигарц ҳаҭҟәаны.
«Милаҭ маҷуп, дгыла дрымам» __
Гәҭакыс имаз уиоуп.
Ахеигӡара аԥсуа ишимам
Ианеиликааз уи уашьҭоуп.
Ҳаамҭазтәи апоезиа
Асыс ԥшқа абыз хаазар,
Иаинымгьы ианарцәот.
Милаҭ еилых еиԥшны иубозар,
Ушьҭызхуагь рацәахот.
Нхыҵтәи ҳашьцәа ҳарҭ иахьҳамо
Гәкажьра ҳамам Аԥсынра.
Жәытәнатәаахыс ахьӡ ду шамоу
Ишаԥу ицароуп нагӡара.
Акыр шықәса ҳахәра ӷьома?
Аҿар ԥыҭҩык ҭахеит.
Аибашьра машәырда еилгома –
Рыԥсадгьыл урҭ аԥхеит.
Игәыҭшьаагоуп ԥыҭҩык рашҭа,
Лаӷырӡыла икәабоуп.
Мизан, Оҭар, Заур, Адгәыр,
Шәанацәа лаӷырӡыла ишәмыртәеи.
«Зыԥсадгьыл зхақәызҵаз
Ҵәыуара иҭахым» –
Аԥсуа иажәа ажәытә иаԥиҵаз
Инашәыгӡароуп, иҳәатәым.
Лацыркьк лашәк ирабашьыроуп,
Ма ҳаԥсыроуп, ма ҳанхароуп,
Аиааирахь ҳхы ҳархароуп,
Аԥсуа иадгьыл дықәӷьацароуп,
Аԥсны ԥшӡа ҳа иаҳзынхароуп!
301. Ан луаз
Ишәыхәҭоу сзымҳәакәа сыԥсуеит,
Шәан жәымҭацәгьа сара.
Схы нышьҭаскыр, ԥхыӡ шәызбот,
Изысмоузеи аԥсра?!
Са сгәыӷырҭа сыҩҷкәынцәа,
Наӡаӡа шәсыԥхеит.
213
214
В. Кәаӷәаниа
Ирацәаҩуп шәара шәҩызцәа,
Шәыԥсадгьылаҿ шәыхьӡ нхеит.
Шәан анышә лықәзыԥсода,
Лаӷырӡ ԥхала дызҵәыуода!
Ишәыхәҭоу ала ишәыхцәажәода,
Шәыҩн-ду ашә аазыртуада?
Шәани шәаби рыла анхҩа,
Рнышәынҭра кәзыршода?
Иқәгылами урҭ рыԥсымҩа –
Рҭоурых хәыҷы зҳәода?
Шәара шәгәы иҭаз шәзахьымӡакәа,
Шәдунеи лашьцеит.
Шәыҿ иаҳәоз шәыла иамбакәа,
Ҳаӷа шәҭаирхеит.
Зқьи жәшәи ԥшьынҩажәи жәаха
Март мза жәохә аҽны
Аӷа шәиԥылт, ишәыман агәҭыха –
Еиқәшәырхарц Аԥсны.
Шәажәа иалан: «Аԥсны еиқәханда,
Ҳара ҳҭахар егьаурым,
Аԥсуа иԥсадгьыл ицәымӡуанда,
Ҳҩызцәа ҳахьыӡ рҵәахрым,
Ҳани ҳаби згәы иҭаҵәыуаз,
Уажәшьҭа шәаҟәыҵ, иазшәырха,
Ҳахьӡ змырӡуа уи даԥсыуаз,
Аҩызцәа, Аԥсны еиқәшәырха!
Сыҷкәын, сыӡӷаб, ижәдыруазааит
Ҳаԥсадгьылаз ҳаибашьит;
Ахра, Асҭанда, сышәмырԥхашьааит,
Шәымтәан шәылахь еиқәышьшьы.
Заур шәшибоз усгьы ижәдыруеит,
Шәан лгәы иахәо ҟашәҵала,
Ҳаамҭазтәи апоезиа
Шәара ҳшыжәбоз усгьы иаадыруеит
Ҳаҳаҭыраз аҵара шәҵала».
302. Ҳашьцәа Гәыдауҭаа
Абзиара аӡы иазгом,
Убриаҟара ихьанҭоуп.
Шәгәамҵшьҭыбжь ҳаҳаӡом –
Ҳарҭ ҳауаажәлар шәарҭ ишәҭоуп.
Апату аиқәҵара аԥсуа ишимаз
Акыр милаҭқәа ирымбахьаз,
Аламыс мырӡкәа иахьҳамаз
Уи ами ақырҭуа ҳзыхирҟьаз.
Раион еилых ҳарҭ иҳамам,
Ҳхәышҭаарақәа акоуп.
Иззеилымкааз уи даԥсыуам,
Уажәазы ҳҭакуп.
Жәлар ззыԥшу ахақәиҭра
Ҳамшәо-ҳмырҳауа иҟалартәы,
Аԥсны имаҷны аԥсҭбара,
Ашьа икаҳҭәаз азхартәы.
Аладауааи аҩадауааи
Ҳазынтәык ҳаишьцәоуп.
Нхыҵтәи кавказаагь –
Урҭ ҭынхацәоуп.
Ҳаешьара здызкылаз,
Урҭ сырхаҵкуп.
Ҳаӷацәа ирҿагылаз,
Урҭ ҳа ҳзы игәыцхәуп.
Нхыҵгьы аахыҵгьы ҳагә иахәара –
Аԥсны алахьынҵоуп.
Аԥсуа иоуртә ахақәиҭра
Ҳзыҳәо Анцәа иоуп!
215
VI. АФОРИЗМТӘ ПОЕЗИА
1. Ажәаԥҟақәа
Ааигәа ихәыцыз, хьымӡӷык иҭоуп.
Аамҭа бзиа аан крызлоуфоз ачанах, аамҭа цәгьа аан ибжьумхын
(иумҟьашьын).
Абаа нацәкьысла иагәаз ҳәа…
Аб аҽанаршәшәо, цаҟьак бгоит.
Абаӷыр аҟьы хәшәуп анырҳәа, ицан амшын иалачхәыруан ҳәа…
Абаҩ злаз, баҩ ифеит.
Абга ахьҭоу ауп ала ахьҭашуа.
Абгахәыҷы аҵыхәа шаҳаҭс иҟанаҵон ҳәа…
Абгахәыҷы, «сыԥсыр, акәытҵарахь схы рханы сышәжы» аҳәеит.
Абгахәыҷы (абга) ауаса амардон ҳәа…
Абеиа иеиҳа аӷар уиқәгәыӷ.
Абжьаҟәаа ирықәгәыӷны зԥаҵа зсаз ҳәа…
Абжьаҟәаа (гәынаа, самахариаа) рысакаса Акаԥатәык иҽанижьлон
ҳәа…
Абза аԥсы ибла хиҩоит, аԥсы абза ибла хитуеит.
Абз – ахшыҩ иаҭырџьмануп.
Абзацәа ԥсит, аԥсцәа бзахеит.
Абзамыҟә аҳра анирҭа, абызкаҭаҳа(ра) алымҳа ԥшааны, иҿихуан.
Абзиа узымҳәозар, умцәажәан.
Абзиа уны, ушьҭахь икаршә (аӡы иаҭ), ацәгьа уны, уџьыба иҭаҵа.
Абзиара – ҩадароуп.
Абна иара алымҳа амоуп, амшын иара ахшыҩ амоуп.
Абнатә рбаӷь аан, аҩнатә рбаӷь дәылнацеит ҳәа…
Абызеилакьыцә бжь-абиԥарак дрызхоит.
Абыз змоу (ацәгьа-мыцәгьа зҳәо) ацуҭа итәуп.
Абылра – мышроуп (амшра ацуп).
Абыдаҵкыс – абхабжьк.
Ага бӷьыци ашьха бӷьыци еиқәшәоит.
Афоризмтә поезиа
217
Ага(ӡа) инапала амаҭ ркуеит // Ага инапы хәацԥыԥыгоуп // Агаӡа
инапала ахәышԥырӷы ҽҳәыргоит.
Агаӡа имҩаныфа заанаҵ ифоит ҳәа…
Агаӡа ихәы еиҟәшаны ирҭон ҳәа…
Ага ирпҟаз, ашьха данаа игәалашәеит ҳәа…// Абжьуа ага данырпҟа,
ашьха дҵәуон ҳәа…
Ага ицо лак рыцуп ҳәа…
Агәаҟ – дажәаҳәаҩуп.
Агәы ажәа хаала ианҭәу, абыз ҿаҳауп.
Агәыӷра – аԥсҭазаара иабжоуп.
Агәыжьи аҽи ахьеидҵыгьлоз, ҽадак рыбжьыԥсааит ҳәа…
Агәы иҭоу аҿы иаԥшынхалоит // Ахаҿы агәы иасаркьоуп.
Агәыла агәы даҩызоуп, аешьа ашьа даҩызоуп.
Агәыла бзиа аешьа диеиӷьуп.
Аӷа ирҳара мариоуп, аха иныҟәгара цәгьоуп.
Аӷари аӷари еибарчычиоит (ихибарҵәоит).
Аӷар реимак дууп // Аӷарра аимак ду ацуп.
Аӷьа-цәгьа ахахьы ицоит (иҩуеит).
Адагәа изы ҩынтә аҵәҵәа иасӡом.
Адаӷь аӡы иаго ианалага, «усгьы амшын ахь цатәыс исымоуп»,
аҳәеит // Адаӷь аӡы иаман амшынаҿ ианаанага, «уара сааумгаргьы
схала саауан», аҳәеит.
Адаӷьгьы «сызҭоу аӡы зегьы иреиҳандаз», аҳәоит.
Адунеи уакәшаргьы, дузыԥшаауам ан дзыԥсахуа.
Аеҭым имгьал мцада иӡит // Аеҭым (аиба, ауаҩ қьиа) имгьал былуам.
Аеҳәшьа – дҭацоуп, аҭаца – деҳәшьоуп.
Аеҳәшьа лылаӷырӡ ахькаҭәаз, ашьац гылаӡом // Аешьа ак ихьыр,
аеҳәшьа дзықәгылоу ашьац былуеит.
Ажьа абахә (акәакәа) иацәгәышуан, абахә (акәакәа) иаздырӡомызт.
Ажьа ахьыҵҟьаз иаауеит ҳәа…
Ажьра́́ ахала аҽадыруеит.
Ажьра́́ шәыжьра́́ ицоит.
Ажә анԥсыша нымҩак афоит ҳәа…
Ажә ашьапы аҳәыс ашьуам.
218
В. Кәаӷәаниа
Ажә (аб) дмақарыҩхар, аҿа (аԥа) дыҵҟьаҩхоит.
Ажә иреицәоу (аџьма гыды) абора азынхоит…
Ажә-қша атыша иҭаҳаргьы, убраагьы иқшоит // Ажә-қша атыша
ианҭаҳагь атәыҩа аҟьон ҳәа…
Ажәра хаҵеи ԥҳәыси еиднакылоит.
Ажәытә ҽага – ҳаԥшьа хтыгоуп.
Азна ажәшьа ззымдыруаз, аҩына идыржәуан ҳәа…
Азҩа зӡаз, иан (иԥа) дагеит.
Аӡлагара лагалар, ашыла аҿымҵыр ауам.
Аӡлагарахьча – дуаҩ дууп.
Аӡҭынч амацәыс ҭоуп ҳәа…
Аӡы ахьышьҭрахь ицоит (игьежьуеит).
Аӡы иаанаго, аԥша иагоит // Алҭи иаанаго, Џьалҭи иагоит.
Аӡы иаго ала аҵыхәа дамҵасуан ҳәа…
Аӡы иагоз «Анцәа, Анцәа!» иҳәеит, Анцәа «унапы ҟьа», иҳәеит.
Аӡы иашьыз аӡы ихәладырхәхәон (иҿадырхәхәон) ҳәа…
Аӡыжь еихала уасны ашәахсҭа узанҵом.
Аӡыкәыт ахаҳә агәыдҵа, иаахар бзиоуп, иамаахар, ахаҳәқәа даҽа
хаҳәк нарыцлоит.
Аӡыршы иаблыз, ахьшәашәагьы даҭәҳәауан.
Аӡы(ршы) иацәшәаз, аӡыблара дҭаҳаит // Аӡы хьшәашәа иацәшәаз,
аӡыршы дҭаҳаит // Алҩа иацәшәаз амца далаҳаит // Ахш-ца (аца)
иаблыз, ахырҵәы (ахьшәашәагьы) даҭәҳәон.
Аӡыхь бзиа иахьааиц иааиуеит.
Аӡә иаб и<…>ала дыҽхәон ҳәа…
Аӡә иабхәараа игәы рыхшәеит ҳәа…
Аӡәгьы иаџьал узимхӡом.
Аӡә изхара анифа, иԥсцәа игәалашәеит ҳәа…
Аӡә иԥсра аӡә дациуеит.
Аӡә иԥсра ҽаӡәы изеиӷьуп.
Аӡә ица дакәыршан дҭаргалон ҳәа…
Аӡә иџьма ац<…>ра иахԥсааит ҳәа…
Аӡә лыҟьрадагь (лгаӡарадагь) ажә лхьон ҳәа…
Аӡәы «ар» иҳәон, аӡәы «амажәқәа» иҳәон ҳәа... // Ар еибашьуан,
Ҳабыџь дцәаӷәон ҳәа...
Аиарҭа улахар, аԥҳәыс лоуп узбо.
Афоризмтә поезиа
219
Аиаша уҳәар, аԥсы даргылоит (дгылоит).
Аиба (ауаҩ қьиа, аеҭым) имгьал былуам // Аеҭым имгьал мцада иӡит.
Аибашьраҿы – аҳәа, аизараҿы – ажәа.
Аимаҳәылацәа ачарҭа ажьа рзылымцеит ҳәа…
Аира ахьыҟоу, аԥсра ҟамлар ҟалаӡом // Аира зшаз, аԥсрагьы ишеит.
Аиха ахьҭаҳаз, аигәышә(гьы) ҭаҳаит ҳәа…// Кәпалаа (Шьариаа,
Гәарамиаа) реиха ахьҭаҳаз, реигәышәгьы ҭарыжьуан (ҭаҳаит) ҳәа…
Аиха зымкыц аиха икыр, аҵлақәа аӡыӡара иалагоит.
Аихаҷамаҷақәа рыбжьы андырга, агәыргьы, «ара сыҟоуп» аҳәеит.
Аиҳабы даӷьыҩхар, аиҵбы дыҵҟьаҩхоит.
Аиҳабы – дышәшьыроуп.
Аиҳабы иҳәатәы нагӡа, аиҵбы итәы ыф.
Акаамеҭ ҟалоит анырҳәа, аӷәерҵкь (ахәац) ала(қәа) ҭнахит.
Акамбашь ахәыл абон, аанда (ашыш) абомызт ҳәа…
Акгьы згым акгьы ҟазымҵо иоуп.
Акгьы ззымдыруа – Анцәа дирыцҳауп.
Акгьы змамыз иарбаӷь цәаӷәара игон ҳәа… // Аҽы змамыз арҟәыдтәы
иқәиҵон ҳәа…
Акгьы зқәым аҽадахьарҭа дақәшәоит ҳәа… // Акгьы зқәым
иабхәараа рҿы даннеилак, ахьурӡы кнырхуеит // Акгьы зқәымыз
иреиҳау амахҽ дшақәтәаз, аҳәынаԥқәа дырфеит.
Акы згыз игыз идыруан, ҩба згыз игыз издыруамызт.
Акы зқәым – ҩбагьы иқәым.
Акыр зычҳаз – акыр ибеит.
Акәалаа агара (аимаа аҟаҟара) иашьцылаз аласба заҟәыҵӡом.
Акәты ашьыга ашьапхыц иҵнахуеит.
Акәты (кәтык) џьара иҵоит (иҵон), џьара икакоит (икакон) ҳәа…
Акәҷарақәа ҭагалан ауп ианырԥхьаӡо.
Акәҷышь, сызгәылҵыз сыԥшаауеит ҳәа ишашьҭаз, акәиц иаблит
ҳәа…
Акьахьи абалышьи еишьҭоуп ҳәа…
Ақьаӷьариа (абжьацәажәаҩ, аусҟаҵаҩ) ицәыԥхашьан хаҵа ицаз
ҳәа…
Ақьиа ишьа Анцәа иуеит.
Ақәа аанукылоит, аха хаҵацара згәы иҭазкыз аӡӷаб, дузаанкылом.
Ақәаб (ачуан) ду аӷьӷьара дууп.
220
В. Кәаӷәаниа
Аҟьи анасыԥи еицуп.
Аҟьы уршьышьыр, афҩы гоит.
Аҟәа абаагьы ахьы ҭоуп.
Аҟәара (аӡиас) иаԥну аԥан идыруеит.
Аҟәарҭ иагәыдҵоу (иагәыдуҵаз) ахаҳә, акәҷышь (акәҷар) иаахоит
(ираахоит).
Аҟәџьал иҭоу амҳаҵә иадыруеит.
Аҟәџьал шбылгьо ахҩа ахашәоит.
Ала аӡбахә ануҳәо, алаба укызароуп.
Ала, акгьы зымфаз, ахы шьала иҭәуп.
Ала анажә, Џьаама ицеит ҳәа… // Ала анажә, имитаҟәуан ҳәа…
Ала анынҵәа, абга шәара (шәарыцара) иргеит ҳәа... // Уаҩ дызмам
иарбаӷь цәаӷәара игон.
Ала ахьҭәыз инхоит.
А́́ла ацәеи ажьи рыбжьара аваныза цҳаражәҳәара ицон ҳәа…
Ала аҵыхәа аԥандур (ачамгәыр) алҵуам.
Ала зшьыз идыргон ҳәа… // Ала зшьыз «атыша» (итыша), иҳәеит.
Алаба ҟьашь ахы укыргьы уаҟьашьуеит, аҵыхәа укыргьы
уаҟьашьуеит.
Ала бзиа аԥҳәыс илеишӡом.
Ала́́ иа́́ҳәаз – длоуп, мап зкызгьы – длоуп.
Ала идырҽхәаз ашәхымс ила<...>ит // Ала идырҽхәаз ачашә амфеит.
Ала имтәаз ҟьыԥхак ианиеит (абеит).
Алақәа еилыхны ахыз (атәан) рырҭон ҳәа…
Алақәа зегь «ала» рыхьӡуп, аха зегь ача рызкуам.
Ала́́ла зфаз – амфатә ифеит.
Ала-маҟа жьак акит ҳәа // Лажә аашьышь акит ҳәа…
Алаԥс лаԥхьа «алаԥс» узҳәом // Хабжь иаԥхьа «хабжь» узҳәом.
Ала хага ачашә еигәыӷуан.
Алашәа́́ – дыӡхәуп (ӡхәуп).
Алашәи алашәи рыла ихибарԥшылон ҳәа…
Алашә мзала дҵалаԥшуан ҳәа…
Ала цәгьа атәарҭа амоуит ҳәа…
Ала цәгьа иагьафом иагьаҭиуам ҳәа…
Алеи алеи еицәыԥхашьоит.
Алҭи иаанаго, Џьалҭи иагоит // Аӡы иаанаго, аԥша иагоит.
Алу иаҵазгьы дықьуан, алыхәҭа иаҵазгьы дықьуан.
Алу, Қьааба ианнаргагьы, лагара агымхеит ҳәа… // Алу, Ҷаԥаҭ иугаргьы, лагара агхом.
Афоризмтә поезиа
221
Алымқәа еидгылан еисуан, аҳәынҵәраԥшь иаҟажон ҳәа…
Алҩа иацәшәаз, амца далаҳаит // Аӡы хьшәашәа иацәшәаз, аӡыршы
дҭаҳаит // Аӡы(ршы) иацәшәаз, аӡыблара дҭаҳаит//Ахш-ца (аца) иаблыз, ахырҵәы (ахьшәашәагьы) даҭәҳәон.
Амаан дахьыԥаз, алаз [дыԥан], итәӷәы ылыҩрит ҳәа… // Маанаа Ҷыв
дрывасуан ҳәа…
Амаӡа аҟара ихьанҭоу акгьы ыҟам.
Амаамын асаркьа ианахәаԥш, сара соума ҳәа иџьанашьон.
Амаҳагьа ихәыцха ала́́ иарҭаӡом.
Амаҳә ҩышә шықәса ихыҵуеит, анхәа дызлацәажәар.
Амашәыр аҳампал иалоуп.
Амаҵуҩы имаҵуҩы – шәеи кәымтыт.
Амгәа зыӡәӡәоз (еилызхуаз) цгәык (лак) рыдыԥсылеит ҳәа…
Амдыр Анцәа дирыцҳауп.
А́меида ақәыџьма иафом (иадыруеит).
Амлакра ацыфа аҭахым.
Амра иаго, ақәа иаанагоит.
Амҳара аныччо, аҩнду кәашоит.
Амц аԥара иаԥсоуп.
Амц ауаҩы дҭанархоит // Амц шьаҿак узаланеиуам // Амц ауаҩы
дааӡауам, дныҟәнагауам // Амц нарха амам.
Амц аус арҽеиуеит.
Амц – мцоуроуп, аиаша – ҵоуроуп.
Амцҳәаҩ иԥа агәырӷьара дагеит.
Амҵәышә ақәырсыб амца анакы, аӷәарӷәал ахыччон.
Амҵәышә амца акын, аӷәырӷәыл «иҟалазеи?» аҳәон ҳәа… // Аҽада
алымҳа ԥырҟон, иҟарҵо закәи ҳәа иҵаауан.
Амчымхара – нышәароуп.
Амҷаа рыԥсы аныршьо аџьыка рхуеит (ахаҳә рыҟәшәоит) // Аҽага
зкыз, иԥсы анишьоз, ахаҳә иҟәшәоит ҳәа…
Амшын заҳәҭы<...>шьыз, «Аллаҳ иныс» иҳәон ҳәа…
Амш цәгьа шеилгарыз, ауаҩыцәгьа дыбзиахонда.
Амшын қашьхан амҳаҵә змауз иеиԥш…
Амшә абыбыц анақәшәа, ибыбит.
Амшә аҽада афон, аҽада ҭацара ауан ҳәа…
Амшә ашьҭа ихымҵыз, аҭыҩра дҭанагалт.
Амшә иакыз, «баба, баба» иҳәеит.
Амшә иҭәыз, расацк ацәынхеит ҳәа…
Амыжда (арыцҳа, аиба) аҟәараҿы иқәхәлоит ҳәа…
222
В. Кәаӷәаниа
Ан алаӷәра дықәлар, аԥҳагьы дықәлоит // Ан лкалҭ аԥҳагьы
илкалҭхоит // Ан лкалҭ аԥҳа илҿацәуп.
Ан (аеҳәшьа) – аԥҳа лзын (лашьа изын), аԥҳа (аеҳәшьа) – лхазын
(ихазын).
Анап иамгаз, ыӡӡом.
Анаԥшҩы – дыхкаршәуп (дхыршәтәҩуп // дхысҩуп).
Анаша аҳаҭыраз а́́ха иагәӡуеит.
Ан лыԥсцәаҳа данааи, лԥеиҳаб далырбон ҳәа…
Ан лышәиԥхьыӡ ахәыҷы иқәшәаӡом.
Анхамҩа ҩ-маҟак аҭахуп.
Анхәа илоуҳәошәа, аца[ла] илырҳа ҳәа…
Анхәа лыҩны амаҳә данааиуа, аԥшь-ҭӡамцк ччоит.
Анцәа дхазымҵо, аҩсҭаа дитәуп.
Анцәа иишаз ихәгьы ицишеит // Ауаҩы даниуа, иҿаҵахәгьы ициуеит.
Аныха иашьцылаз, алапҟьа агәыдиҵон.
Анышә ужыр, анышә аауеит.
Анышә зжуа, анышә дагоит // Ацәгьара зуа, цәгьала дымҩасуеит //
Ацәгьара зуа, абжа изацуп.
Апап дцәажәон, адикәан иуамызт ҳәа…
Апап иибаз иԥшьеит ҳәа…
Апап илабашьа шхиркәшоз, импыҵанҵәеит ҳәа…
Апап иԥаҵа (иԥа) имардон (димардон) ҳәа…
Апап иԥҳәыс длеигӡон, арахь адикәан длыцышьҭалон.
Апап уисуазар – уис.
Апап (агыруа) уԥаҵа еицаҟьоуп ҳәа дрыпҟон (дандырӡуаз еиԥш…).
Аԥҟаҩы – драаҩуп, аӡахҩы – дҟазоуп.
Аԥсаатә бзиа ашьҭахь иԥыруеит.
Аԥс зеила дыкҿахеит // Аԥс зеила дырзымжит ҳәа…
Аԥс зеила ишиқәнаго дырзыжуам.
Аԥси аԥси еихәоит // Аԥсцәа зеиварҵо еихәап ҳәа ауп.
Аԥсны еиқәзырхаз, Аԥсны дабжоуп.
Аԥсра ахы ҟәыннашьаӡом.
Аԥсра ахәшә ааҵраҿ иҟоуп.
Аԥсра бзиа аԥсҭазаара бзиа иаҩсуеит (акыр иаԥсоуп).
Аԥсра – гаӡоуп, аразҟы – ҽадоуп.
Аԥсра иацәшәаз, абзацәа ахьыржуаз днанагеит.
Аԥсуа имца ахьеиқәу – Аԥсноуп.
Афоризмтә поезиа
223
Аԥсуара – ладагьы ҩадагьы ицәаӷәоит.
Аԥсцәа зеиварҵо еихәап ҳәа ауп // Аԥси аԥсит еихәоит.
Аԥсы дзырҵәуо абза изыноуп.
Аԥсыӡ хыла иркуеит.
Аԥсы уихагылан уцәажәар, дак улԥсаауеит.
Аԥсыцәгьара ауаҩра ҵнашәаауеит // Аԥсыцәгьара – патубжьыхгоуп.
Аԥҳәызба лықәраҿ даннеи, ма ахаҵа диҭ, ма анышә даҭ.
Аԥҳәыс бзиа дызмоу, амҩаныфа иҭахӡам.
Аԥҳәысеиба арбаӷьгьы леиҽырбоит.
Аԥҳәыси адгьыли ирхылымҿиаауа акгьы ыҟаӡам.
Аԥҳәыс иҟәнылшьаз арбаӷь абгахәыҷы иагеит.
Аԥҳәыс лыуа аҩны дыҟоуп (дыҩноуп), ахаҵа иуа адәахьы дыҟоуп.
Аԥҳәыс ԥсыцәгьа лысас ихәы ламхафаанӡа лыԥсы лзырҭәуам.
Аԥҳәыс хшыҩ алаҟьы шкәакәа еиԥшуп.
Аԥшӡара шә-грак аҵәахуеит.
Аԥш ԥаса ахәы арӡӡом.
Аԥшәма бааԥс дажәаҳәаҩуп (днаскьагаҩуп).
Аԥшәма иеинҟьашьа сыкәашашьоуп ҳәа… // Уеинҟьашьа –
сыкәашашьоуп.
А́раҭ (арҭы) шҿо, акәамԥа кашәоит.
Арахә (аџьма) анынҵәаша, тәыҩала еисуеит.
Арахә алаӷәра ихагалан аџьыка рҿарҵон ҳәа…
Ар ирцәынхаз Бакәра ифеит (игеит) ҳәа…
Ар маҷ (хәыҷ) хьӡы ргеит.
Асас аԥхьатәи аухаз – дхьуп, аҩбатәи аухаз – драӡнуп, ахԥатәи аухаз
– дыбҩоуп.
Асас асас дицәымӷын, аԥшәма – аҩыџьагьы // Асаси асаси ихеибабаауан (еибапатууан), аҩыџьагь аԥшәма иҭахӡамызт.
Асас дыцәгьархәыцҩуп.
Асас ибзала дыԥшӡоуп.
Аты ала аноу, «а́́џьымшьгьы сыманда» аҳәеит.
Атәыҭара – гаӡароуп, алхра – ҟәышроуп // Ауаллаҵара – хыдароуп,
алгароуп ахы зҭаху.
Аҭакәажә амца ашыра лышҟа ихьалҳәҳәоит ҳәа…
Аҭаца дурҳар, улырҳауеит, дурырҳар, улрырҳауеит.
224
В. Кәаӷәаниа
Аҭынхадараз амба шьаҟа гәыдызкылоз ҳәа…
Аҭырқәа иҳаидеиқәа маҷхо ианалага, иқьҭаԥ шьҭыхны дахәаԥшуан
ҳәа…
Ауа иагьа дхаразаргь, агәыла диеиӷьзароуп.
Ауаллаҵара – хыдароуп, алгароуп ахы зҭаху // Атәыҭара – гаӡароуп,
алхра – ҟәышроуп.
Ауардын анхышәҭлакоуп амҩа анырбо // Ауардын хышәҭаанӡа,
амҩа ԥшаатәуп.
Ауардын иахьақәыӷәӷәоуп иахьҿыжуа.
Ауаса абгахәыҷы иамардон ҳәа…
Ауаса акьаԥа (акьамашәышә) аҷыдоуп ҳәа…
Ауаса (асыс) мариала изауз, ламзааит ҳәа дауыҳәҭаԥшуан ҳәа...
Ауаса ахьымтәаша иантәалак, абга иафоит.
Ауаҩ аашьа амца ицгылаӡом.
Ауаҩага инаршә хиоуп.
Ауаҩага ихьымӡӷ дууп.
Ауаҩ ҟәыш дагьууанда, дагьуаӷанда.
Ауаҩы даниуа, иҿаҵахәгьы ицииуеит // Анцәа иишаз ихәгьы ицишеит.
Ауаҩы ибеиара – иламыс ауп.
Ауаҩы данажәлак, ихшыҩ Ҟәбанҟа ицоит.
Ауаҩы дахьиз, дахьааӡаз – адунеи агәоуп.
Ауаҩы дызшьыз – ихы ишьит.
Ауаҩы иӡра анааиуа, ила аш хылоит.
Ауаҩы иԥсы ахьҭоу игәгьы еисуеит.
Ауаҩы иҿара иҭигаз иажәрагь иҭеигалоит.
Ауаҩытәыҩса иӷрара, иҩныҵҟа иҟоуп, аҳаиуан аӷрара, адәахьы
иҟоуп.
Ауаҩы-цқьа – дуаҩ дууп.
Ауаҩы-ццак иус иццаӡом, ауаҩаашьа иццоит.
Ауаҩыраз џьанаҭ дцоит.
Ауа ҿыц думырҳан, ажәытә уа дырҿыц.
Аума иақәшәаз – аума ичҳаит.
Аус зыршаз абазк иқәшәеит.
Аус – ԥсуп, ауаҩы – дыбзоуп.
Ауаҳәа (ақьамса, аԥхьанӡарах) иагьа иуӡәӡәаргьы, афҩы гоит.
Ахаа ран лыԥсхәреиԥш иахыргеит.
Ахага аџыш дачычоит ҳәа…
Афоризмтә поезиа
225
Ахага дҿазҳәо бзиа дибоит ҳәа…
Ахаҭа збази, ашьҭа збази ҳәа…
Ахаҳә шыкәымпылуа аҵыҭәа ақәлом // Ахаҳә шбылгьо ихәтәуам.
Ахаҳә ахьышьҭоу иӷәӷәоуп (ихьанҭоуп).
Ахаҳә угәыдызҵо, ашәаӡа иҿажь.
Ахаҿы – агәы иасаркьоуп // Агәы иҭоу аҿы иаԥшынхалоит.
Ах ду ахыхь ду ҭоуп.
Ахҭыгәлаҩ – дымшуп, ахыбааҩ – дмыждоуп // Ахҭыгәлаҩ ихыццакыз – ихы дахыццакуеит.
Ахҭыԥ ӷьоит, ажәаҭыԥ ӷьом.
Ахш-ца (аца) иаблыз, ахырҵәы (ахьшәашәагьы) даҭәҳәон // Аӡы
(ршы) иацәшәаз, аӡыблара дҭаҳаит //Аӡы хьшәашәа иацәшәаз,
аӡыршы дҭаҳаит //Алҩа иацәшәаз, амца далаҳаит.
Ахшыҩ зҭоу – амгәоуп.
Ахы анувҟьа, ахәшәыблы уазгом.
Ахыз, уабацо ҳәа ианазҵаа, «хаҳада-џьшьада (хымҳа-џьымшьа)
мгьалрхаара сцоит», аҳәеит.
Ахы змардаз, абла ифеит.
Ахымхәа (зхазы акгьы иаԥсам) агәылацәа рзы дқәатәарӡәӡәаҩуп.
Ахырџьара ахырҽхәара иамааноуп.
Ахьаа змоу ахаԥыц, абз ахагьежьуеит.
Ахьаԥарч зхылҵыз иахәлаччон (иахәлаџьџьон, иахәлаӷыӷуан) ҳәа…
Ахәанаа ԥа дроун гара рмоуит ҳәа…
Ахәаџьа данажә, аџьаама дыҩнацц<...>ан ҳәа…
Ахәлаччаҩ дышуоурыз, ахәлаҵәуаҩ дуоуандаз.
Ахәра аԥшьра ацуп.
Ахәыҷы дзыҩнам аҩнаҭа зыччом.
Ахәыҷы ушьамхы дықәуртәар, уԥаҵа(гьы) дахьынҳалоит (икуеит).
Аҳарам џьаҳаным иҭыԥуп.
Аҳаҭыреиқәҵара ахьыҟоу ачарагьы маншәалахоит.
Аҳәаду, ахы ишақәгәыӷуаз, иҭахеит ҳәа…
А́́ҳәа зтәыз аҳәа амгәа даҳәон ҳәа…
А́́ҳәара – аҽи акәадыри аанагоит.
Аҳәынаԥ акылҳара изкылсуамызт, амҟәыба ахьыннарҳалон ҳәа…
Аҳәынаԥ хҵәан, алаӷәра иқәлеит ҳәа…
Аҳәыс аҽыргаӡаны ҩ-инк ацәон ҳәа…
226
В. Кәаӷәаниа
Ацгәы икьиуа аиҳа имкьиуа еицәоуп.
Ац (ацлымҳәа) аҭыԥ ыӡӡом.
Ацҳа ақәсра иацәшәаз (аашьаҩ), ацҳа даҵнагеит ҳәа…
Ацха знапы алаку, инацәа алишьуеит // Ацха зтәу (зыԥшуа, зҭиуа),
ишиҭаху инапы алишьуеит.
Ацыблыкь гәаан ацәҟьа иахомызт ҳәа…
Ацыӷ (аԥслы) зҭиуа дыччаанӡа ахә иоуеит.
Ацыркь изхара ныҟәара ҟалом ҳәа…
Ацәажәаҩ бзиа аӡырҩ бзиа диҭахуп.
Ацә ахьыҟоу ауп аҳәызба ахьнарго.
Ацәгьара зуа, цәгьала дымҩасуеит // Ацәгьара зуа, абжа изацуп //
Анышә зжуа, анышә дагоит.
Ацә иахәаԥшыз, ила ҭнахит ҳәа… // Ацә зхәаԥшыз, ала ҭихит ҳәа…
Ацәҳар (алаԥан) ацәа анахыҵуа, иахухроуп.
Ацә ҳшьуеит ҳәа, аанда иахырҩрны иахьынкарыжьыз, аҭәарҭа
илаҳаит ҳәа…
Аҵабырг џьара укылнагоит.
Аҵла анкаҳалак, аура ашәара мариоуп.
Аҵла анкаҳалак, зегь уа иақәҳауеит.
Аҵларкәыкә абажә ианамысуа ахы ахьуеит.
Аҵыбра зцәымӷу иԥынҵа иҭиаауеит ҳәа…
Аҵыс амч ахьыҟоу амҵәыжәҩаҿ ауп.
Аҵарақәа «ҷит» анырҳәа, аҷынҷагь «ҷит» аҳәеит ҳәа…
Аҵәца абжьы мгакәа иԥҽуам.
Аҵәҩан иахыиааз (иахаиаз) аҵәҩан дахаԥсуеит // Аҵәы иахоу, аҵәы
дахаԥсуеит.
Аҵәуашьа ззымдыруаз ихы ԥиҽуан ҳәа…
Ачуан иҭоу ззымфаша аца иҭоу дахыбаауеит.
Ачычиа изыбзиамхо еимаа ыҟаӡам.
Аҷан ҷанҳәара ицоит.
Аҽага ахьааурхалакгьы аԥсуа дгьыл ашьа алҵуеит.
Аҽага бааԥс – ҳаԥшьа хтыгоуп.
Аҽага зкыз, иԥсы анишьоз, ахаҳә иҟәшәон ҳәа… // Амҷаа рыԥсы
аныршьо, аџьыка рхуеит (ахаҳә рыҟәшәоит) ҳәа…
Афоризмтә поезиа
227
Аҽага иаҿаԥалаз, ахәы иҿақшоит.
Аҽада абгақәа (алақәа) ианырк, илахҿыххеит ҳәа…
Аҽада абга ианафо, алақәа хнаҩоит ҳәа…
Аҽада аин акуан ҳәа…
Аҽада алымҳа ԥханашьон ҳәа…
Аҽада алымҳа ԥырҟон, иҟарҵо закәи ҳәа иҵаауан // Амҵәышә амца
акын, аӷәырӷәыл «иҟалазеи?» аҳәон ҳәа…
Аҽада ашьха пату ақәуп ҳәа…
Аҽада бааԥс аԥырцә духоит.
Аҽан (аҽада) анажә акәарра ҵнагеит ҳәа…
Аҽан ахьчхәыз ақьақәа неины ианчхәрылон ҳәа…
Аҽгылагь уаҩы дазԥшуеит ҳәа…
Аҽқәа зегь акәарра рҭахуп, аха рхы рзырҵысуам.
Аҽура шахабаала иркуеит.
Аҽхага – ӡы́́рҩуп.
Аҽы аныҷкәыноу ахәмарра здыруа, иажәыргьы агәчама арҵысуеит.
Аҽы аӷәрала ихьадырԥшуам ҳәа…
Аҽы (ашыла) ҭины, аҽы (ашыла) аазхәаз ҳәа…
Аҽы ашьақар ауҭар, амардуан ихалоит ҳәа…
Аҽы змамыз, арҟәыдтәы иқәиҵон ҳәа… // Акгьы змамыз, иарбаӷь
цәаӷәара игон ҳәа…
Аҽ(гь)ы жәлала иҩуеит.
Аҿаҳа ашәа аниҳәо, иҿы акӡом ҳәа…
Аҿаҵа умҟаҟар, ухәда илбааӡом.
Ашыш (аанда) ахьылаҟәу ауп иахьахыҵуа.
Ашышкамс анԥсыша амҵәыжәҩа аауеит // Аџьма анынҵәаша,
аԥырра иалагоит.
Ашышкамс зымҵәыжәҩа ааз, аҭра ацәыӡуеит.
Ашьа ицаша, ада иалагылом (иалахом).
Ашьара зҵоу аҳәан ӡы-цқьа азыжәуам.
Ашьауардын амҵ акуам.
Ашьауардынқәа реисара абаӷырқәа алачоит.
Ашәарҭа аныҟоу, уҽацәыхьча, иузааигәахар, уаҿагыл.
Ашәи зҭаху амҩаду даны<...>ылоит.
Ашәуаа (ар, аҭаацәа) реиҳабы д(ры)маҵуҩуп.
228
В. Кәаӷәаниа
Ашәхымс ахь инармышьҭуаз, аҩныргәы даҳәон ҳәа…
Ашәындыҟәра дҭоуҵаргьы ауаҩы, илахь иану дзацәцом // Уаџьал
ахьыҟоу, умԥсыр ауӡом.
Ашәыр зҿам аҵла алапҟьа агәыдырҵаӡом.
Аҩсҭаа аҭәа рхны амца ацреиҵон ҳәа…
Аҩсҭаа уеилеигар, ахәаџьа уалиргоит, аԥҳәыс уеилалгар, хәарҭа
амаӡам // Уԥҳәыс дуаӷахар аиҳа, абжьуаа зегь уаӷахар иаҳа еиӷьуп.
Аҩы зжәыз, ах дхыркылон ҳәа…
Аҩыза аԥхьа инеиуа, ашьҭахь инеиуа изы дыцҳауп.
Аџыш азы – аџыш ацәа ҳәа...
Аџьам каҳаит (каҳан), амҳаҵә гылеит.
Аџьма анынҵәаша аԥырра иалагоит // Ашышкамс анԥсыша
амҵәыжәҩа ауеит.
Аџьма атәыҩа мааргьы, иӡысу џьнашьоит.
Аџьма аҵыхәа амырҵысыкәа, абаӷь аҵыхәа арҵысуам.
Аџьма ԥхҭы аџьмагәараҭа иҭагылаӡом.
Баак хжәаны (рбганы), баак дыргылоит ҳәа…
Баз (Баӷ) иқыҭа – ҽадеизарҭоуп (ҽадакырҭоуп).
Бга ахьҭам – ла ҭашуам.
Бзиара ашьҭахь бзиара ыҟаӡам.
Ӷьыч (Гыч) Мҟаз аӷьычцәа дрылаҟазон (дрылабжьон) ҳәа…
Гьанаа рыҽҵыс иеигәырӷьан иршьит ҳәа…
Гьанаба (Лаҟь-ԥҳа) Ҟьантаба дџьеишьон ҳәа… // Еиқәа зшьамыз,
зеиқәа кылҵәаз дихыччон ҳәа… // Ӡак згыз игыз идыруан, ҩыӡа
(ҩ-ӡак) згыз игыз издырамызт // Ҟьантаз Қәыршә дихыччон ҳәа…
Гәи гәи зеибадыруам.
Гәыжьк ахьыҟоу ҽадак ацзароуп.
Дгьыли дгьыли еимадоуп, ауаҩ ҟьала дҟалаӡом.
Дгьылс иҟоу – жәҩануп, жәлас иҟоу – ҵеироуп.
Доусы илаҭабаа (иблаҭыгга, иламарӷь) – дибла-ҭыџьџьоуп.
Доусы игәыӷырҭа – иԥсырҭа.
Доусы илеи иҳәеи иара иеиԥшхоит.
Доусы иԥсадгьыл шьам дгьылны иԥхьаӡоит.
Афоризмтә поезиа
229
Доусы ихарԥ иара изҷыдоуп.
Доусы ицаа<...>жь ҿырпынбжьушәа иаҳауеит.
Доусы ицәа дахьафаз иара ибӷыроуп // Уара уахьафо ишубыӷуа
еиԥш, ҽаӡәы изыбыӷуам.
Доусы ишьапыргылашьа иеимаа рхашьоуп.
Егьызмамыз реимак ӷәӷәахеит (рацәахеит).
Еиқәа зшьамыз зеиқәа кылҵәаз дихыччон // Гьанаба (Лаҟь-ԥҳа)
Ҟьантаба дџьеишьон ҳәа… // Ӡак згыз, игыз идыруан, ҩыӡа (ҩ-ӡак)
згыз, игыз издырамызт // Ҟьантаз Қәыршә дихыччон ҳәа…
Еицәоу убаанӡа, еиӷьу уздырӡом.
Жәлар иреиӷьу уаҩ дҟалаӡом.
Жәҵыск ала ааԥынра зыҟалом.
Жәҩала иааганы, мгәала изгаз ҳәа…
Зажәа рацәоу иус маҷуп.
Зан илыхнаҳәааз, ажәа иуҭар, ахырқьиара далагоит.
Збызшәа иақәиҭым – ахақәиҭрагь дақәиҭым.
Зеиқәа иазгәаан, зҿацә зырбааз ҳәа…
Знык ишәаз аҟәараан, ақәыц иацәшәоит.
Зхазы акгьы иаԥсам (ахымхәа), ауаа рзы дқәатәыршаҩуп
(дқәатәарӡәӡәаҩуп, дуаҳәычаԥаҩуп) // Зхазы ихәшәым, ауаа рзы
дыхәшәуп // Зхазы иҽадоу, ауаа рзы агәыжь иааӡоит.
Зха ҟамларгьы – хьымӡа ҟамлааит ҳәа…
Зхы зҭаху, агәылагьы диҭаххоит, ақәлагьы диҭаххоит.
Зҭыӡшәа узымдыруа аӷьбжьы, уазымӡырҩын // Уус ахьалам, уԥынҵа
алоумҵан // Уџьам злам, умҳаҵә алоумҵан.
Зҽызҵәахуа аӷак, зықьҩыуаак реиҳа дшәарҭоуп.
Зыбыз хааз асыс (аҳәыс), иаинызгьы ацәеит, иаинмызгьы ацәеит.
Зыбзера узымдыруа, ицәгьара уагәылаҳаит ҳәа…
Зызхара зымфац, уца дҭоумырԥшын.
Зыкәты зцәыӡыз, исаӡбал(гьы) ауҳәҿеиҟьеит ҳәа... // Аиха ахьҭаҳаз,
аигәышә(гьы) ҭаҳаит ҳәа… // Кәпалаа (Шьариаа, Гәарамиаа) реиха
ахьҭаҳаз, реигәышәгьы ҭарыжьуан (ҭаҳаит) ҳәа…
Зымгәа иазхәыцыз, иҟьы иҿанаҵоит, заҳә иазхәыцыз, иан «динаркуеит».
Зыԥҳал ргылан кәашара ицаз ҳәа… // Зыџьмақәа ҭакны гәылара
ицаз ҳәа…
Зхы иахәо, Анцәа(гьы) дихәоит.
230
В. Кәаӷәаниа
Зых пату ақәызҵаз – зегь пату рықәиҵеит.
Зыцәгьа (зыӡбахә) уҳәо, ушә (ушәхымс) дылагылоуп ҳәа…
Ӡак згыз, игыз идыруан, ҩыӡа (ҩ-ӡак) згыз, игыз издырамызт // Гьанаба (Лаҟь-ԥҳа) Ҟьантаба дџьеишьон ҳәа… // Еиқәа зшьамыз, зеиқәа
кылҵәаз дихыччон // Ҟьантаз Қәыршә дихыччон ҳәа…
Ианыдыдуа, дасу иара ица дасуеит.
Иаҳа скәашап анылҳәа, зшьапы хжәаз леиԥш…
Иахьатәи акәтаӷь иаҳа еиӷьуп, уаҵәтәи акәтаӷь аасҭа.
Иахьуаҳәоу – уагымхан, иахьуаҳәам – уацымлан.
Избо зегьы зфои, изаҳауа зегьы хазҵои ҳәа…
Изнымхо, и́́ла џьбарахоит.
Изымфо ихәы, изфо Анцәа иҭ.
Иӡыз – дыӡӡом, иԥсыз – дыԥсит.
Иӡыхьым сырӡыхьуеит ҳәа уалагар, иҭабар ҟалоит.
Имшәарыцо ала, шәарыцара иумган.
Иԥхашьаз (иаашьаз) ихәы ҭахеит.
Иубаз еицәа убеит ҳәа…
Иугаз(гьы) ааумгеит ҳәа…
Иумам зегьы – хьы-лабоуп.
Итәан ирымбаз, дгылан ихы дирбон ҳәа…
Иуӷьычуа – ласуп.
Иумоу ҳаҭыр узақәҵар, иумамгьы уоуеит.
Иуҳәо змаҳауа, изҭоуҭәо зкылсуа ҳәа…
Иуцәымӷу, иҿаҵа дууп.
Иууам, уас дҟоумҵан.
Иҵҟьаша ауаҩы, алаба имԥыхьашәоит.
Ицәымҟьакәа ацәҟьа иеихсӡом.
Ишәан ицаз, дызцаз изеилымкаакәа дааит ҳәа…
Ичо алаӷәра ибаӡом.
Иҩны – дфырџьануп, уҩны – дбакалуп.
Каҳа изхара каҳа ҟалом.
Кыр змаз иабгьы иԥсхәы иуит, иабдугьы иԥсхәы иуит.
Кәпалаа (Шьариаа, Гәарамиаа) реиха ахьҭаҳаз, реигәышәгьы
ҭарыжьуан (ҭаҳаит) ҳәа… // Зыкәты зцәыӡыз, исаӡбалгьы
ауҳәҿеиҟьеит ҳәа…
Кәтол, алабашьа ахьаурслак, аӡыхь ыҵыҵуеит.
Кәымпыл, ача анынҵәа, аишәа дықәсуан ҳәа…
Афоризмтә поезиа
231
Қәауншьҭахь аӡыхь хәашьыр, изоит ҳәа…
Ҟьантаз ауаа дызрылалом, Гызмал ауаа дрылалоит.
Ҟьантаз Қәыршә дихыччон ҳәа // Гьанаба (Лаҟь-ԥҳа) Ҟьантаба дџьеишьон ҳәа… // Еиқәа зшьамыз, зеиқәа кылҵәаз дихыччон ҳәа… //
Ӡак згыз, игыз идыруан, ҩыӡа (ҩ-ӡак) згыз, игыз издырамызт .
Лажә аашьышь акит ҳәа… // Ала-маҟа жьак акит ҳәа…
Лажә дахныҳәон, Елызбар ижәуан ҳәа…
Лак иҟанаҵо, лак иԥнаргоит ҳәа…
Лакыр Камыгә иаҳаҭыраз, Маан Кадырбеи (Камыгә) дабрагьт ҳа…
Ламба – лачҳауп.
Лак ахьыршьуа, ҽакгьы ацыршьуеит ҳәа… // Шьтәак аныршьуа,
рбаӷьк ацыршьуеит ҳәа…
Лаци лаци (ҳәаци) ԥибаҽуеит.
Лацыркьк лашәк ирабашьуеит ҳәа…
Лӡаа инеиз, акәыбырқәа дырфеит ҳәа…
Лӡаа инеиз, Мӡаагьы инеит ҳәа…
Маанаа Ҷыв дрывасуан ҳәа… // Амаан дахьыԥаз, алаз [дыԥан],
итәӷәы ылыҩрит ҳәа…
Мала-тәа аиҳа, мала-ныҟәа еиӷьуп.
Мам – гәду, ҽырба – ҟьантаз.
Маҳмед иласбеиԥш далшәеит.
Мац ицәқәа анцәмызкы, дрывагылан дыҩуан ҳәа…
Мгәа мыцәакәа, бла ыцәаӡом.
Мчымхара – кәашароуп.
Мшаԥ Ҟьаҟьа анаԥырахаз еиԥш…
Мшы змоу, хәажәҵәы иоуеит.
Мыжда – ччаҩуп, Мыжә – дырҳаҩуп.
Мышкы аҳра зырҭаз шәҩыуаак рхы хисеит ҳәа… // Мышкы аҳра
зырҭаз, абызкаҭаҳа алымҳа ԥшааны, иҿахиҵәеит ҳәа…
Мыш-цәгьа хьажь алацхәот ҳәа…
Напеилаԥса – уаҩ дааӡоит, лабеилаԥса – уаҩ дашьуеит.
Напи напи еибаӡәӡәоит, аҩ-напыкгьы аҿы рыӡәӡәоит.
Нырцә ҳәаран, «ура» ыҟамызт ҳәа… // Нырцә чаран, жәра ыҟамызт
ҳәа…
Ныхак (у<...>ҳәык) кылҵәарак ада акгьы аздырамызт ҳәа…
Охәреи аӷьатама змауз иеиԥш…
232
В. Кәаӷәаниа
Ԥарала иуаҩхаз – дуаҩӡам, ԥарада иуаҩхаз – дуаҩуп.
Патуда – ччара хаа.
«Ԥссика» ахьырҳәо – Гесс хыԥ-хыԥ ҳәа…
Ԥсҳәы (Шәаны) амала ицан иааз ҳәа…
Ԥҳәысҳәан аԥҳәыс дшысҳәарыз, чмашәан ачма сызшәондаз.
Ԥшак амыскәа, абӷьқәа ҵысӡом.
Раԥ дызҭам ӷба ыҟам ҳәа…
Таҟь имҳаҵә еиԥш ҳалаӡуеит // Фаф иабаз еиԥш дныбжьахәаша дцеит // Ҳашаа рбат еиԥш иныбжьахәаша ицаз.
Ҭакәажәык дыштәаз ажьа лкит ҳәа…
Ҭакәажәык быжь-цуҭак лхьаан, лара аӡәгьы дихьаамызт ҳәа…
Тәҩа кын – доус итәы.
Ҭәа збаз – ҭәа иҳәҳәеит.
Ҭәи млашьи зеибадырӡом.
Уаб игәы умазааит, уан лыгәаӷьра уцзааит.
Уала ихҵәаз, дыхҵәаӡеит, ӷала ихҵәаз, деиҭанхеит.
Уара иуӡбуа, Анцәа иуциӡбозароуп.
Уара уахьафо ишубыӷуа еиԥш, ҽаӡәы изыбыӷуам // Доусы ицәа иара
ибӷыроуп.
Уара усахьоуп асаркьа иунарбо.
Уахьадыруа – ухаҭа, уахьазымдыруа – умаҭәа.
Уашьа игхаз, ила ихыумықшалан.
Уаҩ дызмамыз иарбаӷь цәаӷәара игон ҳәа... // Ала анынҵәа, абга
шәара (шәарыцара) иргеит ҳәа...
Уаџьал ахьыҟоу, умԥсыр ауӡом // Ашәындыҟәра дҭоуҵаргьы ауаҩы,
илахь иану дзацәцом.
Угәыла дыԥсыр аҵкыс, ужә ԥсыр иаҳа еиӷьуп.
Уеиҳа зымчу, аанда уалаишышуеит (амагә ашьхәа уҭеицалоит) //
Уеиҳа зымчу – дуаҳуп.
Узқәымгәыӷуа (изаҭәоумшьо, иатәоумбо) – аҳәак иҟәнуп.
Узынҟьаз аҵкыс, узынԥаз еицәахеит ҳәа…
Укалҭ зкуа, ихәы умфан.
Укәтыжь аиҳа, аӡә икәтыжь иаҳа ихаауп.
Уқәҵа баны, уеидара шьҭых.
Афоризмтә поезиа
233
Умҩа зроууа – ауаҩроуп (ацәажәароуп).
Умч ахьазымхо, уҽануумшәан.
Уԥҳәыс дуаӷахар аиҳа, абжьыуаа зегь уаӷахар иаҳа еиӷьуп // Аҩсҭаа
уеилеигар, ахәаџьа уалиргоит, аԥҳәыс уеилалгар, хәарҭа амаӡам.
Уԥҳәыс лҿаҵа заҟароу, уанԥса лаҟара аӡәгьы издырӡом.
Ууа бзиа иумҭо, ухаҳауам // Уҭынха иҿоумҵо, кәуахоит.
Ууара зҭахым, укәадыр амаха дахоит.
Уус ахьалам, уԥынҵа алоумҵан // Зҭыӡшәа узымдыруа аӷьбжьы
уазымӡырҩын // Уџьам ахьықәгылам, умҳаҵә дәықәумҵан // Уџьам
злам умҳаҵә алоумҵан.
Уҭынха иҿоумҵо, кәуахоит // Ууа бзиа иумҭо, ухаҳауам.
Ууҭра цәгьа иҭуго, ууа бзиа иуиҭаӡом.
Ухыза гәаҭан (ухыза шаҟароу аҟара), ушьапы еиҵых.
Уҿы иҭоуҵаз аасҭа, ухы иахуршәҭыз еиӷьуп // Хәлажь аҵкыс, хыршәҭ
еиӷьуп.
Уџьам ахьықәгылам, умҳаҵә дәықәумҵан // Уџьам злам, умҳаҵә
алоумҵан // Уус ахьалам, уԥынҵа алоумҵан // Зҭыӡшәа узымдыруа
аӷьбжьы уазымӡырҩын.
Фаф и́́абаз еиԥш, дныбжьахәаша дцеит // Таҟь имҳаҵә еиԥш,
ҳалаӡуеит // Ҳашаа рбат еиԥш, иныбжьахәаша ицаз.
Хабжь иаԥхьа «хабжь» узҳәом // Алаԥс лаԥхьа «алаԥс» узҳәом.
Хазынхара – уаҳәҭаргәыгәроуп.
Хдырра ыҟазар, ҽеи ԥсра ҟалон.
Хшыҩда аҵара – уаҩ ҭархагоуп, ҵарада ахшыҩ – уаҩ нырхагоуп
(уасхыруп).
Хык уаԥшны, шә-хык шаҭа.
Хырқьиара ицаз, ҽадаиала дааргеит.
Хычча хахьы ицоит.
«Ҳара ҳтәы» аасҭа «сара стәы» иаҳа еиӷьуп.
Ҳашаа рбат еиԥш, иныбжьахәаша ицаз // Фаф иабаз еиԥш,
дныбжьахәаша дцеит // Таҟь имҳаҵә еиԥш, ҳалаӡуеит.
Хьаа змамыз, ижьы (иан л<...>ҳә) ԥҟаны, хьаас иҟаиҵон (ихы хьаас
иаиҭон) ҳәа… // Хәра имаӡамкәа ахәырбӷьыц иқәиҵоит.
Хьачан ахьча деимаадахеит.
Хәлажь аҵкыс, хыршәҭ еиӷьуп // Уҿы иҭоуҵаз аасҭа, ухы иахуршәҭыз
еиӷьуп.
234
В. Кәаӷәаниа
Хәра имаӡамкәа ахәырбӷьыц иқәиҵоит // Хьаа змамыз ижьы (иан
л<...>ҳә) ԥҟаны, хьаас иҟаиҵон (ихы хьаас иаиҭон) ҳәа…
Хәсен агыруа аԥҳал дадыргылан ашьха данцаз еиԥш…
Хәымприа икамбашь (итәы) дақәӡит ҳәа…
Ҳәажә иамхны, Џьажә (Ҵажә) иаҭ ҳәа…
Ҳәак ҩ-каканк аҿыҵаӡом.
Цира, алаба ҟьаны, дҵәыуон ҳәа…
Цира атама баар ҳәа дшәаны, лҽалыршьит ҳәа…
Ци-цышәи еиқәлыртәом, дгьыли-жәҩани еибалырбом.
Цәгьамзар бзиа уаҩ дахыччом.
Цәи мҵи зеилагылом.
Цәыгьман ҽырбарҭа имоуит ҳәа…
Цәыхь ҩба ихьт ҳәа…
Ҵарада ахшыҩ – уасхыруп // Хшыҩда аҵара – уаҩ ҭархагоуп, ҵарада
ахшыҩ – уаҩ нырхагоуп.
Ҵәҩан заҵәык арсны, абыца узахаҵом.
Шықәсык иныҟәаз, шьыбжьныҟәа игхеит ҳәа…
Шәҩык ирцәымӷу – шәҩык драԥсоуп.
Шьханыҟәа дыҟамкәа, Шьха-ныҳәа ҟарҵом (ҟарҵон ҳәа…)
Шьтәак аныршьуа, рбаӷьк ацыршьуеит ҳәа… // Лак ахьыршьуа,
ҽакгьы ацыршьуеит ҳәа…
Ҩ-кьанҿаак амшын ихибакӡалом ҳәа… // Ҩ-гынҿак адунеи
еиқәирбагӡомызт ҳәа… // Ҩ-рбаӷьк шҭакаҿ иааибуам.
Ҩыџьа аҭакәажәцәа «нан» ҳәа еибырҳәон ҳәа…
Ҩыџьа еисуаз руаӡәк «ахәдацәакра алам» иҳәон ҳәа…
Џьа мбаӡакәа, џьмахш узыжәӡом.
2. Ацуфарақәа
Абна агәҭа амцабз ылҟьоит. (Агәмыркатыл)
Адгьыл аҵа ҟамчхәык ыҵоуп. (Амаҭ)
Афоризмтә поезиа
235
Адунеиаҿ зегь реиҳа иласузеи? (Ахшыҩ)
Адунеиаҿ зегь реиҳа иԥсылоузеи? (Адгьыл)
Адунеиаҿ зегь реиҳа ихааузеи? (Ацәа)
Аӡыла еимхәыц амҿлых Анцәа иҟаиҵеит, ауаҩы ирбгеит. (Ажь)
Амаҭ алмас аҿыҵакуп. (Акәаҷаб)
Ах иахуеит, аҩ иаҩуеит, аҳ игәара иҭанаԥсоит // Аҩ иаҩит, ах иахит,
аԥшь агәаҩа иҭанаԥсоит. (Аӡлагара)
Аҳ иаҵкыс еиҳабу. (Аӡҟы)
Аҳ иаҭәоу, лиаа иаҭәоу, ҳәызбамыркы, еишәақәымҵа. (Агәыԥҳәы)
Аҳ иашҭа цахеиқәаҵәак ҭаршәуп. (Ардәына)
Аҳ иеимсы шьҭихуеит – иҭаацәа иеигәырӷьоит. (Ашьтәа ацәа
ахыхра)
Ахәышҭаара аԥслаҳә. (Ацгәы)
Аҵеџь аӡы ҭоуп, аӡы амаҭ ҭоуп, амаҭ алмас аҿыҵакуп. (Акәаҷаб)
Ашә нхыҵ-аахыҵ ҩ-ҟәбарк шьҭоуп // Ҩыџьа аишьцәа ашьха рыбжьоуп. (Алақәа)
Абнахь (адәахьы) ианцо, аҩныҟа иԥшуеит, аҩныҟа ианцо, абнахь
(адәахьы) иԥшуеит. (Аџьма атәыҩа)
Баак аҟны ҳәыс ԥшқақ ҭакуп. (Абыз)
Баӷьӡыс – кыдԥала. (Аҟәыд калиа)
Зан дхьаԥарчу, зыԥҳа дҷаԥшьу. (Ахьа)
Зжьы рымфо, зтәан ржәуа. (Адаӷьи аӡи)
Зцәа шкәакәоу, згәы хьшәашәоу. (Ахолодильник)
Еихас-еихас џьамлаҭ,
Џьмаҭымаа, бла-ҭҟыҟ. (Аҽаҩрадаӷь)
Нықәԥала-аақәԥала, ӡагәадар иԥа ҵыхәаршәшәа. (Ахьажь)
Ԥшьҩык аишьцәа шҭак еицҭахысуеит. (Ажә акыкақәа)
Сыдгьыл шкәакәа, сыжәла еиқәаҵәа. (Агазеҭ)
Сырҩаш хәыҷы инымҵәаӡо. (Алаӷырӡ)
Сычуан хәыҷы ҩ-ҿахрак ҭыҵуеит. (Акакан)
Уахынламзар ҽынла иумбо. (Ахәылԥҵыс)
Урахә иреиӷьу, атәымџьара иубар иузымдыруа. (Ашьхыц)
Хаҭамаҷ – тәыҩа ду. (Аҟаб)
Хәаа-заа – нылабга. (Абџьар)
Ҳәыри, ҳәымпыри, ҳәашшари, ҳәацәқәас. (Асеи аԥшыци)
Цан – кьата, аан – кьата,
Кьыбыз, кьыбыз. (Аџьма)
Цырцыр ҩеин, хәымсиҭ ланашьҭит. (Ашәақьи ардәынеи)
Ҵыԥх ихаҵаз, сынтәа иԥҳәысхаз, зхатә хшара змам, атәым хшара
зааӡауа. (Аҟәрыл)
236
В. Кәаӷәаниа
Ҵыри-ҵыры – қәаҵа еимҟьа. (Арыԥхь)
Шьыри – шьацәхыс,
Кыри – кампышә. (Асеи аԥшыци)
3. Ажәарццакқәа
Алаӷәраҿы ҩ-ӷәык ықәуп.
Аԥш хыжә-ҿышә, ашә ҟьантаз, а́́хәыӡ мҵәышә.
Арланаа (Ернаа) ран лылтарра аарла илыртаруеит.
Аџьба Џьарма иџьма аџьра илоуп, иара аџьџьаҳәа аџьар дрылоуп.
Аҳатә-ца аҵәатәышә ҿоуп, аҵәатә-ца аҳатәышә ҿоуп.
Ҕәыки, ҩ-ӷәыки, х-ӷәыки рыла аӷәра узхыӷәуа́́м.
Кьачар-иԥа Хәиҭ уара умацара ду-Кьачар-иԥа Хәиҭума, зегьы даҳКьачар-иԥа Хәиҭуп.
Сан лпырпылырҭа, сан лыхәасхәаҭра.
Сшәақь аа-цәа (алацәа) аӡы сцәаҿаҭәацәеит.
Ҭәыц икәыцҳа, Царгәыш ҭаскәач.
Азгәаҭақәа
I. Аџьа ашәақәа (1-2)*
1. Алу ашәа. Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 19/VII –
1984 шықәсазы. Изныкымкәа акьыԥхь абахьеит: АЖӘРР, 1992, № 7, ад.
62; АЖӘРР, 2008, № 7, ад. 58-59.
Ашәа злалаго аҩ-цәаҳәак – итрадициатәуп, шамахамзар,
авариантқәа зегьы рҿы иаҳԥылоит маҷ-саҷк аиҩгарақәа рыманы.
Анаҩстәи ацәаҳәақәа аҿыц цәа рыҟәнуп, иагьырныԥшуеит арыц
аргәӡареи арџьаџьареи ирыдҳәалоу амотив. Арҿиамҭа аритми амелодиеи зеиԥшроу ала, уи уамашәа иақәҿнаҭуеит аарҩарақәа раан аԥсуаа
ақәа аурцаз ирҳәоз ашәа «Ӡиуауа».
2. Акәмызцәа хәацәа рашәа. Алмасхан Аиба инагӡамҭоуп ашәа.
Ианҵоуп 12/VII – 1985 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит .
II. Ақьабзтә поезиа (3-131)
1. Амифологиатә-қьабзтә поезиа (3-24)
3. Ажәеиԥшьаа рашәа (1). Луба Кәарҷиа-Џьапуа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 13/VIII –1984 шықәсазы. Изныкымкәа акьыԥхь абахьеит:
АЖӘРР, 1992, № 32, ад. 72-73; АЖӘРР, 2008, № 36, ад. 71-72. Анкьа
«Ажәеиԥшьаа рашәа» ахацәа – ашәарыцацәа инарҷыданы аҳәса ирҳәар
ҟаломызт, аха шьҭа арҿиамҭа аԥхьаӡатәи ахықәкы анацәыӡ, изгәаԥхо
зегьы ирҳәо иалагеит. Ашәа атекст акьыԥхь ахь аиагараан иахьынӡауаз
ахаҿы еиқәырхан, иаҳҳәозар, зааӡатәи анҵамҭақәа шамахамзар ирыдаабалом ари акьыԥхьымҭа иазныжьу аиҭаҳәа (рефрен) «Уа, рааид, уа,
рааид, ҳаа». «Ажәеиԥшьаа рашәа» атекстқәак урысшәалагь акьыԥхь
рбахьеит: ААП,1958, ад. 74-75; АНП, 1983, ад. 16-18.
4. Ажәеиԥшьаа рашәа (2). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 13/VII – 1985 шықәсазы. Акырынтә акьыԥхь абахьеит: Ал,
Араҟа ицо апоезиатә материалқәа зегьы магнитофонла ма диктофонла ианҵоуп. Урҭ зну аудиокассетақәа ҵәахуп Аҧсуаҭҵааратә институт иатәу
Афольклортә лабораториаҿы.
*
238
В. Кәаӷәаниа
1988, №1, ад. 109; АЖӘРР, 1992, № 33, ад. 73-74. АЖӘРР, 2008, № 37, ад.
72-73. Дад Иуана ҳәа зыӡбахә ҳәоу ашәарахқәа рынцәахәы Ажәеиԥшьаа
иԥа иоуп. Ари амифологиатә хаҿсахьа егьырҭ ашәарыцацәа рашәақәа
рҟынгьы даҳԥылоит [АЖӘРР, 2008, № 28, ад. 68; № 37, ад. 72; № 48,
ад. 83; № 49-50, ад. 83-84 уб. егь.]. Ашәа атекстаҿ, егьырҭ авариантқәа
жәпакы рҟны еиԥш, иаҳԥылоит зеилкаара уадаҩу, аритуалтә магиа шьаҭас измоу, «абна бызшәа» алексика иатәышьҭроу ажәақәеи
ажәеицааирақәеи (царшәымгәаҟьак, жьаха-жьаҿа, ҵыс ҭыҩра зхоу
уб. егь.). Ажәа адоуҳатә (амагиатә) мчхара агәрагара иазҳәоу «абна
бызшәа» ҳәаақәҵоуп иҷыдоу алексикеи, аҵасқәеи, ақьабзқәеи рыла.
«У абхазов, – иазгәеиҭон академик Хә.С. Бӷажәба, – охота сопровождалась сложным ритуалом. По их представлениям, звери, особенно
мясо которых съедобно, могут понимать человеческую речь, поэтому
во время охоты охотники переставали говорить на обычном абхазском языке. Они придумали свой специальный «лесной язык» (абна
бызшәа), в котором звери, предметы и некоторые действия называются словами, употребляемыми во время охоты… Считалось, что тот,
кто владеет «лесным языком», якобы обретает власть над лесными
обитателями» [Бӷажәба, 1988, ад. 165]. «Ажәеиԥшьаа рашәа» атекстқәа
рҿы «бна бызшәала» – иҭаҳәҳәаны ицәыргоу еиҳарак ашәарахқәеи
агыгшәыгқәеи рыхьӡқәа роуп. (Шәахәаԥш азгәаҭақәа рнаҩсан ицо зеилкаара уадаҩу ажәақәа ржәар.)
5. Ажәеиԥшьаа рашәа (3). Мақьҭаҭ Ламиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 23/
VIII –1985 шықәсазы. Изныкымкәа акьыԥхь абахьеит: Ал, 1988, № 1, ад.
109; АЖӘРР, 1992, № 34, ад. 74; АЖӘРР, 2008, № 38, ад. 73-74.
Ашәа атекст аҿы Ергь ҳәа зыхьӡ ҳәоу ахаҵареи, агәымшәареи,
иара убасгьы ашәарыцареи рынцәахә иоуп. Иҳәатәуп, ашәарыцацәа
рашәақәа рыхкқәак «Аиргь ашәа» ҳәа хьӡыс ишрымоу. Уи машәырны
иҟалаз акакәым. Аергьи (Аиргь, Ергь) Ажәеиԥшьааи ажәлар зны-зынла еидкыланы ирыхәаԥшуеит, руснагӡатәқәа акны ирбоит. Аха иага
ус акәзаргьы, Аергь (иаҿшәырԥш: абиблиатә хаҿсахьа ацқьа Гьаргь)
нцәахәык иаҳасабала Ажәеиԥшьаа дизааигәазаргьы, урҭ аӡә роуп ҳәа
ҳазҳәом. Д.И. Гәлиа Ажәеиԥшьааи Аергьи еиҟәыҭханы дрыхәаԥшуан
[Гәлиа,1926, ад. 6]. Аергь, ҳәарада, иаҳа дыхьшәаны дшьақәгылт,
Ажәеиԥшьаа иаасҭа. Аԥхьаӡа Аергь ахаҵареи аибашьреи рынцәахәы
ҳәа дрыдыркылон ажәлар, аҵыхәтәаны уи иуснагӡатәқәа ҩбахеит
умҳәозар. Иагьџьашьатәым «Аергь ашәа» атекстқәак агәымшәареи
ахаҵареи рмотивқәа ахьырныԥшуа. Иага умҳәан, жәытәла аԥсуа хаҵа
дагьшәарыцаҩын, дагьеибашьҩын (шәахәаԥш: [АЖӘРР, 2008, № 61,
ад. 89]).
Азгәаҭақәа
239
6. Ажәеиԥшьаа рашәа (4). Ҷыҷыкәа Ҵәыџьбеи (ахапаҳәаҩы) Ақсент
Џьапуеи (арӷызҩы) ирҳәамҭоуп. Ианҵоуп 23/IX – 1984 шықәсазы.
Акырынтә акьыԥхь абахьеит: Ал, 1988, № 1,ад. 110; АЖӘРР, 1992, № 35,
ад. 74-75. АЖӘРР, 2008, № 39, ад. 74-75.
7. Ажәеиԥшьаа рашәа (5). Алмасхан Аиба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 19/
VIII –1984 шықәсазы. Изныкымкәа акьыԥхь абахьеит: Ал, 1988, № 1,
ад. 109-110; АЖӘРР, 1992, № 36, ад. 75-76; АЖӘРР, 2008, № 40, ад. 75-76.
8. Ажәеиԥшьаа рашәа (6). Џьамфер Царгәыш иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
16/VII –1985 шықәсазы. Акырынтә акьыԥхь абахьеит: Ал, 1988, №1, ад.
108-109; АЖӘРР, 1992, № 37, ад. 76-77; АЖӘРР, 2008, № 41, ад. 77-78.
9. Ажәеиԥшьаа рашәа (7). Џьоџьа Ферзба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 17/
VIII – 1984 шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо.
10. Ажәеиԥшьаа рашәа (8). Шьарбеи Қәҭалиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
5/II – 1991 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит.
11. Ажәеиԥшьаа рашәа (9). Мақьҭаҭ Барцыц иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
29/VI –1991 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
12. Ажәеиԥшьаа рашәа (10). Кәыта Агәмаа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 11/
VIII –1985 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
13. Ажәеиԥшьаа рашәа (11). Ҳалиҭ Ҟалӷьы иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 30/
VII –1987 шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо.
14. Ажәеиԥшьаа рашәа (12). Платон Ҵәыџьба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
20/VII –1985 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
15. Ажәеиԥшьаа рашәа (13). Дан Ҳаҭхәа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 21/
VIII – 1984 шықәсазы. Изныкымкәа акьыԥхь абахьеит: АЖӘРР, 1992, №
49, ад. 82; АЖӘРР, 2008, № 60, ад. 88-89.
16. Ажәеиԥшьаа рашәа (14). Шоҭа Анқәаб иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 10/
VIII – 1985 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит.
17. Ӡиуау (1). Кәыта Агәмаа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1984 шықәсазы.
Уажәада акьыԥхь амбац.
18. Ӡиуауа (2). Ԥука Берулаа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 28/VI-1990
шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо.
19. Џаџы (1). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 13/VIII1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 59, ад. 84-85; АЖӘРР,
2008, № 71, ад. 91-92.
Аҽаҩреи абарақьаҭреи рынцәахәы Џаџы (Џаџа) илызку ари ашәа
аԥсуаа ркалендартә-рыдгьылқәаарыхратә ҵасқәа ҳаргәыладырԥшуеит.
«Џаџы лашәа» иамоу аҭоурыхтә-етнографиатә шьаҭа (изҳәоз,
ианырҳәоз, ашәа ззынархаз, насгьы ақьабз ахаҭа амҩаԥгараз
иадыргалоз амарҭхәқәа) уамашәа иақәҿнаҭуеит Салуман Ажәанба
XIX ашәышықәсазтәи иетнографиатә нҵамҭақәа (шәахәаԥш: [Званба,
240
В. Кәаӷәаниа
1982, ад. 39-40]). Џаџы илызку ақьабз амҩаԥгашьа, лара Анцәахәы
илзынархоу ақәныҳәарақәа инарҭбаан ианыԥшит «Ахаҳә еиҩса» захьӡу
Б. Шьынқәба иромангьы [Шьынқәба, 1984, ад. 93].
20. Џаџы (2). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 10/VIII1985 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 2008, № 72, ад. 92-93. Уажәтәи
акьыԥхьымҭа иаҳа ихаҭәаауп.
21. Аршышра ашәа (1). Қыча Ҷалакәуа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 21/VII
– 1985 шықәсазы. Изныкымкәа икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 72, ад. 90;
АЖӘРР, 2008, № 84, ад. 97-99. Уажәтәи акьыԥхьымҭа иаҳа ихаҭәаауп.
22. Аршышра ашәа (2). Ақсент Џьапуа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 16/VII1984 шықәсазы. Акырынтә акьыԥхь абахьеит: Ал, 1989, № 6, ад. 103104; АЖӘРР, 1992, № 71, ад. 89; АЖӘРР, 2008, № 83, ад. 96-97. Уажәтәи
акьыԥхьымҭа иаҳа ихаҭәаауп.
23. Аршышра ашәа (3). Џьоџьа Ферзба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 17/
VIII – 1984 шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо. Ашәаҳәаҩ
излазгәеиҭо ала, ари ашәа аҳцәа зыхьыз рыхьӡала ирҳәон.
24. Аӡы иашьыз «иԥсыҭгага» ашәа. Ҳазараҭ Смыр иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 4/VII -1984 шықәсазы. Акырынтә акьыԥхь абахьеит: Ал,1988,
№1, ад. 111; АЖӘРР, 1992, № 77, ад. 93; АЖӘРР, 2008, № 90, ад. 102.
Анкьа ауаҩы ахра дагар, ма аӡы дашьыр, аԥсуаа уи иԥсы «амырхуан».
Уи шыҟарҵоз абас акәын: аӡы иашьыз дахьҭыргаз аҭыԥ аҟны иуаиҭахыра еизон маҭәа шкәакәала рҽеилаҳәаны, акгьы рмыхьызшәа
агәырӷьара рҿықәыҳәҳә. Уа дрылазар акәын аԥхьарцарҳәаҩы, насгьы
«аԥсыҭгара» иазҟазаз уаҩ быргк. Аӡиас нырцә-аарцә абырфын рахәыц
еиҵырхуан, агәҭаншәа аҳаҭа ацраҳәаны. Аҳаҭа аҿышәҭа аартны аӡы
иашьыз дахьҭыргазҵәҟа инахаркуан. Убри аамҭаз абырг «аԥсыҭгага»
ашәа аҳәара далагон, аԥхьарцарҳәаҩы аԥхьарца аирҳәон.
Аԥсуаа агәра злахарҵоз ала, ауаҩ иԥсы ашәа аҳауанаҵы аҳаҭа
иҭалоит. Аҳаҭа анчлак, иԥсы ҭалеит ҳәа аҿышәҭа ҿарҳәон, нас
зыԥсҭазаара иалҵыз дахьыкҿаз (ма дахьжыз), ахы ааԥыртланы, «иԥсы»
аурыжьуан.
Раԥхьаӡа акәны ари ақьабз далацәажәеит Аҟәатәи Ашьхаруаа
рышкол арҵаҩы А. Иокимов «Предрассудки моих учеников» захьӡу
иусумҭаҟны (шәахәаԥш: агазеҭ «Кавказ», 1873, № 54, ад. 3-11).
1979 шықәсазы иҭыҵыз ажәабжьҳәаҩ ҟаза Кәыҷа Лакрба ишәҟәы
«Иҭамбаӡо аӡыхь» аҿы аԥхьаҩ иԥылоит зыӡбахә ҳамоу ақьабз иазку
аетнографиатә нҵамҭа «Аӡы иашьыз иԥсы шааргоз» [Лакрба, 1979, ад.
125-126]. Аԥсыҭгара иадҳәалоу ақьабз инарҭбаан иаарԥшуп иара убас
Д.И. Гәлиа ироман «Камаҷыҷ» аҿгьы (шәахәаԥш: [Гәлиа, 1982, ад. 7982]).
241
Азгәаҭақәа
2. Аҭаацәаратә-бзазаратә қьабзтә поезиа (25-52)
25. Ауаҩы даниуа ирҳәо ашәа. Наҭела Делба-Адлеиба илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 20/VII -1998 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
26. Уаридада (1). Ҷыҷыкәа Ҵәыџьбеи (ахапаҳәаҩы) Ақсент
Џьапуеи (арӷызҩы) ирҳәамҭоуп. Ианҵоуп 8/VII-1984 шықәсазы.
Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо.
27. Аҭацаагарашәа «Уаридада» (2). Кәыҷа Аџьба иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 6/VI-1985 шықәсазы. Изныкымкәа акьыԥхь абахьеит: АЖӘРР,
1992, № 378, ад. 228-229; АЖӘРР, 2008, № 455, ад. 231. Ашәа аԥхьарца
иацҳәоуп.
28. Уаридада (3). Африкан Амҷба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 2/V – 1998
шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 2008, № 104, ад. 231.
29. Радеда. Алықьса Қчач иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 10/VII-1985 шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо. Ашәа анҵәамҭаҿы акәашара
ацуп.
30. Агәи агәаҵәеи кны аныҳәара. Луба Кархалаа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
6/VI-1989 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
Амырҭаҭра иадҳәалоу еиуеиԥшым ақьабзқәеи аҵасқәеи рымҩаԥгара иахәҭакуп агәи агәаҵәеи (еиҳа ааскьа – агәи агәаҵәеи
зхоу арасаҵәи, аҩы зҭоу аҵәцеи) кны аныҳәара. Уи иԥшьоу усны
иԥхьаӡан, иныҟәызгозгьы еиҳарак ахацәа ракәын. Аныҳәаҩ истатус
дарбанзаалак иауиаҭәаршьахуаз ажәлар – доуҳала ицқьоу, зажәеи зуси
рыла иҿырԥшыгоу, Анцәеи ауааи «ирыбжьаҟазо» ауаа нагақәа ракәын.
Аныҳәаҩ иц-ишә икылихуаз ажәа алҵшәа бзиа ԥхылыздо, амагиатә
ҵакы ныҟәызго ак акәны иԥхьаӡан. Ҵоуп, анаҩсан, еиҳарак ҳазҭагылоу
аамҭазы, аныҳәара аҵакы бжеиҳан аестетикатә хырхарҭа аанахәеит,
аныҳәаҿақәа ртекстқәа ракәзаргь – апоезиатә рҿиамҭа асахьаркыратә
лшарақәа ирылаҟоуп (ирыҿшәырԥш ара иану анаҩстәи атекстқәа:
№№ 33, 42, 46 уб. егь.).
31. Ажәлар рныҳәаҿа. Ҳалиҭ Ҟалӷьы иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 30/VII –
1987 шықәсазы. Изныкымкәа акьыԥхь абахьеит: АЖӘРР, 1992, № 101,
ад. 102; АЖӘРР, 2008, № 107, ад. 108-109.
Ари аныҳәаҿа ихьшәаны иҿиаз, аимпровизациатә ҟазшьа змоу
арҿиамҭақәа иреиуоуп. Егьырҭ атекстқәа жәпак реиԥш (№№ 32,
34-36 уб. егь.), ари аныҳәаҿа асахьаркыра-естетикатә хырхарҭоуп
иамоу, иагьынарыгӡоит агәырӷьаратә (ачара, аишәа лахҿых уҳәа) ма
алахьеиқәратә еишәақәа (аиныхра, мыш-ҩынҩажәа, ашықәс-цәымза
уҳәа) рҟны.
32. Аԥсынра иазку аныҳәаҿа. Валикәа Кациа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
13/IX – 1991 шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо.
242
В. Кәаӷәаниа
33. Аҵәца кны аныҳәара. Қарбеи Касланӡиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 5/
VII – 1988 шықәсазы. Изныкымкәа акьыԥхь абахьеит: АЖӘРР, 1992, №
104, ад. 103-104; АЖӘРР, 2008, № 112, ад. 111-112.
Ари арҿиамҭа атрадициатә ҟазшьа змоу аныҳәаҿақәа иреиуоуп,
иаҳа ажәытәра цәа аҟәнуп, акомпозициатә еиҿкаашьа астереотип
ҟазшьа амоуп – ҩ-хәҭакны ишьақәгылоуп: актәи ахәҭаҿы аныҳәара
ззынархоу ауаҩы ҵҩа змам аныҳәаԥхьыӡқәа (абзабаабара, абарақьаҭра,
насыԥла адунеи ақәзаара уб. егь.) иаҭәашьоуп, аҩбатәи ахәҭа уеизгьыуеизгьы еибаркуп шәиԥхьыӡтә жәеиқәыршәарала; урҭ ашәиԥхьыӡқәа
изынархоуп аныҳәаҩ ииныҳәо ауаҩы дызҭахым, аҽеи иаҭәазымшьо
дарбанзаалак. Иазгәаҭоу акомпозициатә еиҿкаашьа рыдаабалоит
аԥсуаа рҿаԥыцтә поезиа еиуоу заатәи анҵамҭақәагьы (шәахәаԥш:
[Зыхәба, 1967, ад. 142 ; Салаҟаиа, 1975, ад. 5, уб. егь.]), иара убас адыга
жәлар рныҳәҿақәагьы [Бгажноков, 2010, ад. 79-110].
34. Аҭаца лыхьӡала аныҳәаҿа (1). Ҳалиҭ Ҟалӷьы иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 30/VII-1987 шықәсазы. Уажәадагь акьыԥхь абахьеит: АЖӘРР,
1992, № 99, ад. 101; АЖӘРР, 2008, № 115, ад. 114.
35. Аҭаца лыхьӡала аныҳәаҿа (2). Ӡыкәыр Џьапуа иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 10/VI-1989 шықәсазы. Изныкымкәа акьыԥхь абахьеит:
АЖӘРР, 1992, № 105, ад. 104-105; АЖӘРР, 2008, № 116, ад. 114-115.
36. Зыԥсҭазаара еилазҵаз рыхьӡала аныҳәаҿа (1). Валикәа Кациа
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 13/IX – 1991 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
37. Зыԥсҭазаара еилазҵаз рыхьӡала аныҳәаҿа (2). Луба Кархалаа
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 6/VI – 1989 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
38. Абырг ихьӡала аныҳәаҿа (1). Ҳалиҭ Ҟалӷьы иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
30/VII -1987 шықәсазы. Уажәадагь акьыԥхь абахьеит: АЖӘРР, 1992,
№№ 98, 100, ад. 101-102; АЖӘРР, 2008, № 119-120, ад. 116-117.
39. Абырг ихьӡала аныҳәаҿа (2). Ҳалиҭ Ҟалӷьы иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
30/VII -1987 шықәсазы. Уажәадагь акьыԥхь абахьеит: АЖӘРР, 1992,
№№ 98, 100, ад. 101-102; АЖӘРР, 2008, № 119-120, ад. 116-117.
40. Аԥҳәыс бырг лыхьӡала аныҳәаҿа. Валикәа Кациа иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 13/IX – 1991 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
41. Асас ихьӡала аныҳәаҿа (1). Ақсент Џьапуа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
9/VII -1984 шықәсазы. Иаагоуп: АЖӘРР, 1992, ад. 99.
42. Асас ихьӡала аныҳәаҿа (2). Платон Ҵәыџьба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
16/VII – 1985 шықәсазы. Изныкымкәа акьыԥхь абахьеит: АЖӘРР, 1992,
№ 96, ад. 100; АЖӘРР, 2008, № 123, ад. 119..
43. Асас ихьӡала аныҳәаҿа (3). Ҷыҷыкәа Ҵәыџьба иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 9/VII – 1984 шықәсазы. Уажәадагь акьыԥхь абахьеит: АЖӘРР,
1992, № 95, ад. 100; АЖӘРР, 2008, № 124, ад. 119-120.
243
Азгәаҭақәа
44. Аҿар рыхьӡала аныҳәаҿа (1). Мелтон Ашәба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
10/XII – 1985 шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо.
45. Аҿар рыхьӡала аныҳәаҿа (2). Ҳалиҭ Ҟалӷьы иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
30/VII -1987 шықәсазы. Уажәадагь акьыԥхь абахьеит: АЖӘРР, 1992, №
97, ад.101; АЖӘРР, 2008, № 126, ад. 120.
46. Аҵеи иныҳәаҿа. Спирдон Лашәриа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 27/VIII
– 1988 шықәсазы. Изныкымкәа акьыԥхь абахьеит: АЖӘРР, 1992, № 103,
ад. 103; АЖӘРР, 2008, № 127, ад. 120-121.
47. Зыԥшәма дзыԥхаз илызку аныҳәаҿа. Ҳалиҭ Ҟалӷьы иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 30/VII – 1987 шықәсазы. Уажәадагь акьыԥхь абахьеит: АЖӘРР,
1992, № 102, ад. 102; АЖӘРР, 2008, № 128, ад. 121.
48. Аб изы аԥҳа лҵәыуара (1). Сончка Лагәлаа-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 18/VIII – 1984 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
49. Аб изы аԥҳа лҵәыуара (2). Надиа Санӡаа-Матуа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 1977 шықәсазы. Акырынтә акьыԥхь абахьеит: Ал., 1988, № 1,
ад. 111-112; АЖӘРР, 1992, ад. 108; АЖӘРР, 2008, ад. 117-118.
50. Аешьа изку аҵәыуара. Қрисна Сангәлиа-Ҭырқьба илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 17/VIII-1996 шықәсазы. Уажәадагь акьыԥхь абахьеит: Ал,
2007, № 3, ад. 183-185; АЖӘРР, 2008, ад. 138-141; Кәаӷәаниа, 2008, ад.
169-171. Қ. Сангәлиа-Ҭырқьба – аԥсуара иалааӡоу, «уи лҵәыуара аӡә
даԥсоуп» ҳәа ззырҳәо информантуп; лрепертуар аҟны еиуеиԥшым
афольклортә жанрқәа рхы цәырыргоит (алирикатә ашәақәа,
аҭоурыхтә-фырхаҵаратә рҿиамҭақәа), аха зегь акоуп аԥыжәара
рымоуп ақьабзтә поезиа иатәышьҭроу арҿиамҭақәа. Аԥсуа кьыԥхь
азҿлымҳацәа ирдыруеит лара илҳәамҭаны еиуеиԥшым аҭыжьымҭақәа
ирну ашәақәеи аҭәҳәақәеи.
51. Аеҳәшьа илызку аҵәыуара. Қрисна Сангәлиа-Ҭырқьба илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 17/VIII-1996 шықәсазы. Уажәадагь акьыԥхь
абахьеит: Ал, 2007, № 3, ад. 183-185; АЖӘРР, 2008, ад. 143-145;
Кәаӷәаниа, 2008, ад. 171-173.
52. Аԥа изку аҵәыуара. Шьаниа Ахьиба-Кокосқьериа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 30/IV-1990 шықәсазы. Ашәа агитара иацҳәоуп. Уажәадагь
акьыԥхь абахьеит: АЖӘРР,1992, № 120, ад. 113-114; АЖӘРР, 2008, №
156, ад. 1149.
3. Аҭәҳәақәа (53-131)
53. Алаԥш ҭәҳәа (1). Қәеиза Кәыҵниа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
17/X – 1986 шықәсазы. Уажәадагь акьыԥхь абахьеит: АЖӘРР, 1992, №
155, ад. 137; АЖӘРР, 2008, № 190, ад. 170.
244
В. Кәаӷәаниа
54. Алаԥш ҭәҳәа (2). Олиа Ҳашба-Шьоууа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 7/
VII-1990 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
55. Алаԥш ҭәҳәа (3). Аниа Смыр-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 4/VII –
1988 шықәсазы. Изныкымкәа акьыԥхь абахьеит: АЖӘРР, 1992, № 156,
ад. 137; АЖӘРР, 2008, № 191, ад. 170-171.
56. Алаԥш ҭәҳәа (4). Ҳаџьараҭ Ҭырқьба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 6/VII
– 1985 шықәсазы. Изныкымкәа акьыԥхь абахьеит: АЖӘРР, 1992, № 157,
ад. 137-138; АЖӘРР, 2008, № 192, ад. 171.
57. Алаԥш ҭәҳәа (5). Қрисна Сангәлиа-Ҭырқьба илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 6/VII -1985 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 158, ад.
138; АЖӘРР, 2008, № 193, ад. 171.
58. Алаԥш ҭәҳәа (6). Алмасхан Аиба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 17/VII –
1985 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 159, ад. 138; АЖӘРР, 2008,
№ 194, ад. 171.
59. Алаԥш ҭәҳәа (7). Буца Аџьынџьал-Кәаӷәаниа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 25/VII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 161, ад.
138-139; АЖӘРР, 2008, № 195, ад. 171.
60. Алаԥш ҭәҳәа (8). Сончка Лагәлаа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 18/
VIII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 162, ад. 139; АЖӘРР,
2008, № 196, ад. 171-172.
61. Алаԥш ҭәҳәа (9). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
13/VII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 164, ад. 139;
АЖӘРР, 2008, № 197, ад. 172.
62. Алаԥш ҭәҳәа (10). Анчка Хагәышь-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
19/VIII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 165, ад. 139-140;
АЖӘРР, 2008, № 1948, ад. 172.
63. Алаԥш ҭәҳәа (11). Аграфина Чегьиа-Шәырдлаа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 24/III – 1987 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 166, ад.
140; АЖӘРР, 2008, № 199, ад. 172-173.
64. Алаԥш ҭәҳәа (12). Пашьа Зарқәуа-Ҷкадуа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
6/VI – 1988 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 167, ад. 140; АЖӘРР,
2008, № 200, ад. 172-173.
65. Алаԥш ҭәҳәа (13). Емма Ҷыҭанаа-Лашәриа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 15/VIII – 1989 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 168,
ад. 140; АЖӘРР, 2008, № 201, ад. 172.
66. Алаԥш ҭәҳәа (14). Ӡыкәыр Џьапуа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 10/VI
-1989 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 170, ад. 141; АЖӘРР,
2008, № 203, ад. 173-174.
67. Алаԥш ҭәҳәа (15). Шьаниа Ахьиба-Кокосқьериа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 30/IV – 1990 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 186, ад.
145; АЖӘРР, 2008, № 219, ад. 178.
Азгәаҭақәа
245
68. Алаԥш ҭәҳәа (16). Зина Џьапуа-Ҵәыӡба илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
30/VI – 1997 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
69. Алаԥш ҭәҳәа (17). Зина Џьапуа-Ҵәыӡба илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
30/VI – 1997 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
70. Алаԥш ҭәҳәа (18). Олиа Аџь-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 5/V -1993
шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
71. Алаԥш ҭәҳәа (19). Зита Аиба-Хагәышь илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
8/V – 1993 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
72. Алаԥш ҭәҳәа (20). Зиза Инаԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 9/V -1993
шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
73. Алаԥш ҭәҳәа (21). Евдокиа Ҭар-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 12/
VII – 1997 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
74. Алаԥш ҭәҳәа (22). Циба Қарчаа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 20/V
– 1996 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац. «Абри ҳәаны, ачымазаҩ –
алаԥш заахаз – хынтә уиҭәҳәароуп. Аџьыкхыш хынтә ихы иакәыхшаны,
амца ахьеиқәу инақәуԥсоит. «Лаԥшык ихьыԥшны иҟазар, илақәа
зблит», – уҳәоит. Ирахәызаргьы убыс ауп ишыҟарҵо. Алаԥш зааханы
иҟоу уаниҭәҳәалак, уаргьы иуԥырхагахоит: уҿарҳасуа уалагоит,
улаӷырӡқәа ҭыҩрны рҿынархоит». (Аҭәҳәаҩ лазгәаҭа).
75. Алаԥш ҭәҳәа (23). Наҭела Делба-Адлеиба илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
20/VII – 1998 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
76. Алаԥш ҭәҳәа (24). Вера (Шьыката) Амҷба-Ҵәыџьба
илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 20/VII – 1998 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
77. Аԥсылаԥш ҭәҳәа (1). Нели Маан-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 30/
VI – 1997 шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо.
78. Аԥсылаԥш ҭәҳәа (2). Шьаниа Ахьиба-Кокосқьериа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 30/IV – 1990 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 194, ад.
147; АЖӘРР, 2008, № 247, ад. 186.
79. Ажьамра ҭәҳәа (1). Наҭела Делба-Адлеиба илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 20/VII – 1998 шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо.
Аҭәҳәаҩ излазгәалҭо ала, атекст уҳәоит, ахәышҭаараҟны ахәа ааҽҳәыган,
унапала ираҵәан икны. Атекст шаауҳәалак, ахәа иуку ушьҭахьала ашә
иадуԥсалоит. Ахәыҷы джьамкны дыҟазар, ахәа ашәаҟны иадҷаблоит.
80. Ажьамра ҭәҳәа (2). Дариа Ҳараниа-Кәаӷәаниа илҳәамҭоуп.
Ианиҵоуп 3/VII – 1994 шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо.
Абри аҭәҳәа ҳәо, аҳаскьын хәшәы рҟәыҷуа, ахәыҷы инаргәыҵа,
ишьаргәыҵа иахьылшьуеит аҭәҳәаҩ.
81. Ажьамра ҭәҳәа (3). Џьоџьа Ферзба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 19/VIII
– 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 163, ад. 139; АЖӘРР,
2008, № 257, ад. 189.
246
В. Кәаӷәаниа
82. Ажьамра ҭәҳәа (3). Ӡыкәыр Лашәриа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 15/
VII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 160, ад. 138; АЖӘРР,
2008, № 258, ад. 190.
83. Ажьамра ҭәҳәа (4). Ӡыкәыр Лашәриа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 15/
VII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 221, ад. 154; АЖӘРР,
2008, № 260, ад. 190-191.
84. Арахә абна ианылахалак ирҳәоз аҭәҳәа (1). Ҳаџьараҭ Ҭырқьба
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 6/VIII – 1985 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР,
1992, № 206. ад. 150- 151; АЖӘРР, 2008, № 267, ад. 193.
85. Арахә абна ианылахалак ирҳәоз аҭәҳәа (2). Буца АџьынџьалКәаӷәаниа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 25/VII – 1981 шықәсазы. Икьыԥхьын:
АЖӘРР, 1992, № 207, ад. 151; АЖӘРР, 2008, № 268, ад. 193.
86. Арахә абна ианылахалак ирҳәоз аҭәҳәа (3). Сончка Лагәлаа-ԥҳа
илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 18/VIII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР,
1992, № 208, ад. 151; АЖӘРР, 2008, № 269, ад. 193.
87. Арахә абна ианылахалак ирҳәоз аҭәҳәа (4). Шьаниа АхьибаКокосқьериа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 30/IV – 1990 шықәсазы. Икьыԥхьын:
АЖӘРР, 1992, ад. 153; АЖӘРР, 2008, № 267, ад. 193. Аҭәҳәаҩ излазгәалҭо
ала, узшьапык уқәгылан, амаркатыл кноуп ишҳәатәу ари аҭәҳәа.
88. Арахә абна ианылахалак ирҳәоз аҭәҳәа (5). Ԥуц КәарҷиаЛашәриа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 21/VI – 1997 шықәсазы. Уажәоуп
раԥхьаӡа акьыԥхь анабо.
89. Абга иахәыз аҭәҳәа (1). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 10/VIII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 225,
ад. 155; АЖӘРР, 2008, № 285, ад. 197.
90. Ақәыџьмацҳара аҭәҳәа (2). Анчка Хагәышь-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 18/VII – 1985 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 227, ад.
156; АЖӘРР, 2008, № 288, ад. 198.
91. Ахәра ҭәҳәа (3). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
10/VIII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 235, ад. 157;
АЖӘРР, 2008, № 296, ад. 199.
92. Аҽгәал ҭәҳәа (1). Қрисна Сангәлиа-Ҭырқьба илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 6/VIII – 1985 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 239, ад.
158; АЖӘРР, 2008, № 300, ад. 200.
93. Аҽгәал ҭәҳәа (2). Ардашь Аҩӡба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 7/IX – 1994
шықәсазы. Икьыԥхьын: Кәаӷәаниа, 2008, ад. 183. Абри аҭәҳәа хынтә
иҳәаны аҽы алымҳа уҭаҭәҳәоит, нас хынтә укажьцәоит арыӷьарахь ҳәа
азгәеиҭоит аҭәҳәаҩ.
94. Амаҭцҳара аҭәҳәа (1). Аниа Смыр-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
4/VII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 252, ад. 160-161;
АЖӘРР, 2008, № 314, ад. 203.
Азгәаҭақәа
247
95. Амаҭцҳара аҭәҳәа (2). Ҳаџьараҭ Ҭырқьба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
6/VIII-1985 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 253, ад. 161;
АЖӘРР, 2008, № 315, ад. 203.
96. Амаҭцҳара аҭәҳәа (3). Буца Аџьынџьал-Кәаӷәаниа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 25/VII-1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992,
№№ 254-255, ад. 161; АЖӘРР, 2008, № 316-317, ад. 203-204.
97. Амаҭцҳара аҭәҳәа (4). Буца Аџьынџьал-Кәаӷәаниа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 25/VII-1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992,
№№ 254-255, ад. 161; АЖӘРР, 2008, № 316-317, ад. 203-204.
98. Амаҭцҳара аҭәҳәа (5). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 15/VII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 256, ад.
161-162; АЖӘРР, 2008, № 318, ад. 204.
99. Амаҭцҳара аҭәҳәа (6). Ӡыкәыр Џьапуа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
10/VI – 1989 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 257-258, ад. 162;
АЖӘРР, 2008, № 319-320, ад. 205.
100. Амаҭцҳара аҭәҳәа (7). Ӡыкәыр Џьапуа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
10/VI – 1989 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 257-258, ад. 162;
АЖӘРР, 2008, № 319-320, ад. 205.
101. Амаҭцҳара аҭәҳәа (8). Шьаниа Ахьиба-Кокосқьериа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 30/IV-1990 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992,
№ 266, ад. 163; АЖӘРР, 2008, № 327, ад. 206.
102. Амаҭцҳара аҭәҳәа (9). Марго Дапуа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
18/VI -1997 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
103. Амаҭцҳара аҭәҳәа (10). Наҭела Делба-Адлеиба илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 20/VII – 1998 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
104. Амаҭцҳара аҭәҳәа (11). Ҷыҷыкәа Сабуа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
3/VIII – 1992 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
105. Ашҳам ҭәҳәа (12). Олиа Аџь-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 5/V –
1993 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит.
106. Абыз аҭәҳәа (13). Уарлам Қәҭарба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 3/VIII
– 1992 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит.
107. Аԥшьра ҭәҳәа (1). Аниа Смыр-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 4/VII
– 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 277, ад. 166; АЖӘРР,
2008, № 346, ад. 210-211.
108. Аԥшьра ҭәҳәа (2). Хьына Аҳә-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианиҵоуп 19/
VIII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 278, ад. 166-167;
АЖӘРР, 2008, № 347, ад. 211.
109. Аԥшьра ҭәҳәа (3). Машьыка Тәанба-Гәынба илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 8/II – 1991 шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо.
248
В. Кәаӷәаниа
110. Аԥшьра ҭәҳәа (4). Емма Ҷыҭанаа-Лашәриа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 15/VIII – 1989 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 283,
ад. 167-168; АЖӘРР, 2008, № 352, ад. 212.
111. Арԥхатәы ҭәҳәа (1). Алмасхан Аиба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 17/
VII – 1985 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 287, ад. 168; АЖӘРР,
2008, № 356, ад. 213.
112. Арԥхатәы ҭәҳәа (2). Ӡабулиа Гыруаԥшь-Амԥар илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 18/VII – 1996 шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо.
Аҭәҳәаҩ излалԥхьаӡо ала, ауаҩы дбылны ихәра мӷьар, аҽарцәгьар –
убасҟан акәын арԥхатәыҭәҳәа аныҟарҵоз.
113. Арԥхатәы ҭәҳәа (3). Ӡабулиа Гыруаԥшь-Амԥар илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 18/VII – 1996 шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо.
114. Арԥхатәы ҭәҳәа (4). Қрисна Сангәлиа-Ҭырқьба илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 6/VIII – 1993 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит.
115. Арԥхатәы ҭәҳәа (5). Олиа Аџь-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 5/V –
1993 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит.
116. Азҩа ҭәҳәа. Буца Аџьынџьал-Кәаӷәаниа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 25/V -1996 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит.
117. Абылра ҭәҳәа (1). Евдокиа Ҭар-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 12/
VI – 1997 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит.
118. Абылра ҭәҳәа (2). Анчка Хагәышь-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
6/VIII -1984 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит.
119. Абылра ҭәҳәа (3). Рамазиа Ҟалӷь-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
30/VII -1987 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит.
120. Абылра ҭәҳәа (4). Валиа Ҟәыруа-Ҳалуашь илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 11/VII -1991 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит.
121. Анацәхыкәырша ҭәҳәа (1). Ӡабулиа Гыруаԥшь-Амԥар
илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 18/VII – 1996 шықәсазы. Анацәхыԥ аншәлак
иҟарҵо ҭәҳәоуп. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит.
Қәынҳәыхла – ацәа ырӡыҭны аанагоит ҳәа азгәалҭоит аҭәҳәаҩ.
122. Анацәхыкәырша ҭәҳәа (2). Емма Ҷыҭанаа-Лашәриа
илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 27/VIII – 1988 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР,
1992, № 309, ад. 172; АЖӘРР, 2008, № 387, ад. 219.
123. Акәырҵыкь ҭәҳәа (1). Шура Ҳамыҭ-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
1998 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит.
124. Акәырҵыкь ҭәҳәа (2). Ардашь Аҩӡба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 7/IX1994 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит. Аҭәҳәаҩ излазгәеиҭо
ала, абри атекст ҳәаны, ачымазаҩ и́́ла унацәа хыушьылароуп.
125. Акәырҵыкь ҭәҳәа (3). Машьыка Тәанба-Гәынба илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 8/II – 1991 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит.
249
Азгәаҭақәа
126. Агәыԥҳәы аншәуа аҭәҳәа. Марго Дапуа-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 18/VI – 1997 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит.
Аҭәҳәаҩ излазгәалҭо ала, арахә ачыргә аншәуагьы ирҳәоит ари аҭәҳәа.
127. Ахьаа ҭәҳәа. Ардашь Аҩӡба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 7/IX – 1994
шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит. Аҭәҳәаҩ излеиҳәо ала,
хынтә уаҭәҳәароуп ахьаа ахьамоу.
128. Адажә ажә акык ианацҳалакь аҭәҳәа. Шьаниа АхьибаКокосқьериа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 30/IV – 1990 шықәсазы. Раԥхьаӡа
акәны акьыԥхь абоит.
129. Арысра ахәшә. Владимир Ахьиба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 29/VI –
1989 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР,1992, № 323, ад. 175; АЖӘРР, 2008,
№ 410, ад. 223-224.
130. Ашьаптахь ҭәҳәа. Шура Ҳамыҭ-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
1998 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит.
131. Абарбац ҭәҳәа. Мақьҭаҭ Ламиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 17/ VIII –
1984 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит.
III. Иқьабзтәым абзазаратә поезиа (132-238)
1. Алирикатә ашәақәа (132-148)
132. Арԥызбеи аԥҳәызбеи рашәа (1). Ҷыҷыкәа Ҵәыџьба иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 8/VIII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 330, ад.
187-188; АЖӘРР, 2008, № 417, ад. 231-232. Ашәа ачамгәыр иацҳәоуп.
133. Арԥызбеи аԥҳәызбеи рашәа (2). Венера Аџьынџьал-Бигәаа
илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 11/VI – 1990 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь
абоит.
134. Гәаџьаа-ԥҳа Какашьеи Чамагәуа Маҳмуди рашәа. Шьаниа
Ахьиба-Кокосқьериа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 30/IV – 1990 шықәсазы.
Ашәа агитара иацҳәоуп. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 338, ад. 192-194;
АЖӘРР, 2008, № 423, ад. 237-239.
135. Абзиабара ашәа. Дан Ҳаҭхәа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 15/VII – 1985
шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 357, ад. 205; АЖӘРР, 2008, №
435, ад. 246-247.
136. Ҳаи, шьыри!.. Сергеи Адлеиба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 7/VIII -1984
шықәсазы. Икьыԥхьын: Ал., 1988, №1, ад. 112-113; АЖӘРР, 1992, № 358,
ад. 206; АЖӘРР, 2008, № 436, ад. 247.
137. Былабара саргәаҟуеит… Шьаниа Ахьиба-Кокосқьериа
илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 30/IV-1990 шықәсазы. Ашәа агитара иацҳәоуп.
250
В. Кәаӷәаниа
Изныкымкәа икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 359, ад. 206; АЖӘРР, 2008,
№ 437, ад. 248.
138. Кәарыҷ-ԥҳа лашәа. Ҷыҷыкәа Џьынџьиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
17/VIII – 1984 шықәсазы. Изныкымкәа икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, №
360, ад. 207; АЖӘРР, 2008, № 438, ад. 248.
139. Мадина лашәа. Алықьса Қчач иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 10/VII –
1985 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 361, ад. 207; АЖӘРР, 2008,
№ 439, ад. 249.
140. Агәалашәара. Хьымца Хынҭәба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 13/VII
-1984 шықәсазы. Ашәа аԥхьарца иацҳәоуп. Изныкымкәа икьыԥхьын:
АЖӘРР, 1992, № 363, ад. 208; АЖӘРР, 2008, № 441, ад. 250.
141. Арыд-ԥҳа Гәашьанас лашәа. Алықьса Қчач иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
21/VIII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 365, ад. 209-210;
АЖӘРР, 2008, № 443, ад. 250-252.
142. Аибаркра ашәа (1). Ҳалиҭ Ҟалӷьы иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 30/VII
– 1987 шықәсазы. Изныкымкәа икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 373, ад.
224-225; АЖӘРР, 2008, № 449, ад. 264-265.
143. Аибаркра ашәа (2). Золотинск Барцыц иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
6/VIII – 1984 шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо. Ашәаҳәаҩ
излаиԥхьаӡо ала, атекст аҿы «уадрахсоп», «уадабаауп» ҳәа иаҳԥыло
ажәақәа – ҳаскьын хьыӡқәоуп.
144. Аибаркра ашәа (3). Алықьса Қчач иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 21/VIII
– 1984 шықәсазы. Изныкымкәа икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 375, ад.
226; АЖӘРР, 2008, № 451, ад. 266-267.
145. Аибаркра ашәа (4). Алҵыкә Бжьаниа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 19/
VII – 1984 шықәсазы. Изныкымкәа икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 376,
ад. 227; АЖӘРР, 2008, № 452, ад. 267.
146. Аибаркра ашәа (5). Алмасхан Аиба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 13/
VII – 1985 шықәсазы. Изныкымкәа икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 377, ад.
227-228; АЖӘРР, 2008, № 454, ад. 269270.
147. Аибаркра ашәа (6). Кәыҷа Аџьба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 6/VIII –
1985 шықәсазы. Ашәа аԥхьарца иацҳәоуп. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992,
№ 378, ад. 228-229; АЖӘРР, 2008, № 455, ад. 270.
148. Аураашьа. Ҷыҷыкәа Ҵәыџьба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 8/VIII –
1984 шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо.
2. Ахьӡыртәрақәа (149-186)
149. Ахьӡыртәрақәа (1). Платон Ҵәыџьба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 24/
XII – 1985 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 395, ад. 239-240;
АЖӘРР, 2008, № 491, ад. 294-296.
Азгәаҭақәа
251
150. Алаф ашәа (2). Бабахь Аргба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 17/VII – 1984
шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 439, ад. 267-268; АЖӘРР, 2008,
№ 497, ад. 300-301.
151. Алаф ашәа (3). Қәеиза Кәыҵниа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
17/X – 1985 шықәсазы. Икьыԥхьын АЖӘРР, 1992, № 441, ад. 269-270;
АЖӘРР, 2008, № 498, ад. 301-303.
152. Алаф ашәа (4). Қәеиза Кәыҵниа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
17/X – 1986 шықәсазы. Қә. Кәыҵниа-ԥҳа илынагӡамҭаны шықәсык аԥхьа
ианаҳҵаз атекст (№ 151) иавариантуп ари «Алаф ашәа». Аиҭанҵараан
атекст аҿы иааԥшыз аиҭакрақәа ҳхаҿы иааганы, арҿиамҭа авариант
ҿыц акьыԥхь арбара алшоны иҳаԥхьаӡеит.
153. Алаф ашәа (5). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
10/VII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 442, ад. 270;
АЖӘРР, 2008, № 499, ад. 303-304.
154. Алаф ашәа (6). Џьоџьа Ферзба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 2/VII –
1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 443, ад. 270-272; АЖӘРР,
2008, № 500, ад. 304-306.
155. Алаф ашәа (7). Наазыр Матуа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 13/VII –
1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 444, ад. 272-273; АЖӘРР,
2008, № 501, ад. 275-276.
156. Алерс ашәа (8). Ҷыҷыкәа Шьоууа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 7/VII –
1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 445, ад. 273-274; АЖӘРР,
2008, № 502, ад. 307-308.
157-159. Алаф ашәа (9, 10, 11). Дан Ҳаҭхәа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 7/
VII – 1984 шықәсазы. Иаагоуп: АЖӘРР, 1992, № 446-448, ад. 275-279;
АЖӘРР, 2008, № 503-505, ад. 307-308.
160. Алаф ашәа (12). Платон Ҵәыџьба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 20/VII
– 1985 шықәсазы. Иаагоуп: АЖӘРР, 1992, № 374, ад. 225-226; АЖӘРР,
2008, № 506, ад. 314-315.
161. Асамырҟәыл. Қарбеи Касланӡиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 25/VII1992 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
162. Аҷкәыни аӡӷаби рыхьӡибартәра. Уанчка Ашәба иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 11/VIII- 1977 шықәсазы.
163. Аҭаца лыхьӡыртәра. Венера Аџьынџьал-Бигәаа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 15/VII – 1990 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит. Ашәа
ачамгәыр иацҳәоуп.
164. Аҭаца бзиа илызку ашәа. Машьыка Арсҭаа-ԥҳа иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 10/VIII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 438,
ад. 267; АЖӘРР, 2008, № 518, ад. 323-324.
252
В. Кәаӷәаниа
165. Аӷьыч изку ашәа. Алықьса Қчач иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 21/VIII
– 1984 шықәсазы. Изныкымкәа икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 418, ад.
253-254; АЖӘРР, 2008, № 527, ад. 328-330.
166. Наныкьара (1). Џьоџьа Ферзба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 2/VII –
1984 шықәсазы. Акырынтә икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 422, ад. 257258; АЖӘРР, 2008, № 531, ад. 333-334.
167. Наныкьара (2). Африкан Амҷба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 2/V –
1998 шықәсазы. Икьыԥхьын: Кәаӷәаниа, 1999, ад. 353-354. Ашәаҳәаҩ
излазгәеиҭо ала, ашәа анҵәамҭахь ианнеилак, анапеинҟьареи
акәашареи ацлоит.
168. Аҭаҳмада-Қабада (1). Дан Ҳаҭхәа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 15/VII
– 1985 шықәсазы. Иаагоуп: АЖӘРР, 1992, № 427, ад. 260-261; АЖӘРР,
2008, № 536, ад. 336-337.
169. Аҭаҳмада-қабада (2). Сарапион Џьапуа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
14/VII – 1985 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит. Ашәа агитара
иацҳәоуп.
170. Аҭаҳмада-Қабада (3). Мелтон Ашәба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 15/
VII – 1985 шықәсазы. Акырынтә акьыԥхь абахьеит: АЖӘРР, 1992, №
428, ад. 261; Кәаӷәаниа, 1999, ад. 354-356; АЖӘРР, 2008, № 537, ад. 337338.
171. Ҷлоуаа рлафашәа (1). Ақсент Џьапуа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 16/
VII – 1984 шықәсазы. Изныкымкәа икьыԥхьын: Ал, 1988, № 1, ад. 113114, АЖӘРР, 1992, № 460, ад. 284-285; АЖӘРР, 2008, № 540, ад. 338-340.
172. Ҷлоуаа рлафашәа (2). Сарапион Џьапуа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
14/VI – 1985 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 461, ад. 285-286;
АЖӘРР, 2008, № 541, ад. 340-341. Ашәа агитара иацҳәоуп.
173. Ақыҭақәа рыхьӡыртәра (1). Бабахь Агрба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
17/VIII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 462, ад. 286-287;
АЖӘРР, 2008, № 542, ад. 341-342.
174. Ақыҭақәа рыхьӡыртәра (2). Сарапион Џьапуа иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 14/VI – 1985 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 463, ад.
287-289; АЖӘРР, 2008, № 543, ад. 342-344. Ашәа агитара иацҳәоуп.
175. Ахьӡыртәрашәа. Хьымца Хынҭәба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 13/VII
– 1984 шықәсазы. Ашәа аԥхьарца иацҳәоуп. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992,
№ 465, ад. 289-290; АЖӘРР, 2008, № 547, ад. 346.
176. Жана Ачба ихьӡыртәрашәа. Хьымца Хынҭәба иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 13/VII -1984 шықәсазы. Ашәа аԥхьарца иацҳәоуп. Икьыԥхьын:
АЖӘРР, 1992, № 489, ад. 298-299; АЖӘРР, 2008, № 568, ад. 355-356.
177. Акьыл-иԥа Қьаламыта. Ҳаџьараҭ Ҭырқьба иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 6/VII -1985 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 472, ад.
292; АЖӘРР, 2008, № 553, ад. 349.
253
Азгәаҭақәа
178. Амаҟара – маҟа ҟьаҟьа… Ақсент Џьапуа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
16/VII-1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 482, ад. 296;
АЖӘРР, 2008, № 562, ад. 352.
179. Алаф ақьаф аҭахуп… Қрисна Сангәлиа-Ҭырқьба илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 6/VII – 1985 шықәсазы. Ашәа агитара иацҳәоуп. Раԥхьаӡа
акәны акьыԥхь абоит.
180. Ажәархәмарра. Қарбеи Касланӡиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 25/VII
– 1992 шықәсазы. Раԥхьаӡа акәны акьыԥхь абоит.
181. Қача ахаҵа. Махаз Ҵәыӡба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 30/V1997 шықәсазы. Ари арҿиамҭа еиҿартәышьала цәгьа ирзааигәоуп
Кавказтәи аибашьра иахылҟьа-ҿылҟьоу аҭоурыхтә-фырхаҵаратә
ашәақәак [АЖӘР, 1972, ад. 29-31]. Зышәагаа дуум (фба-быжьба цәаҳәа
иреиҳам) урҭ ашәақәа рҟны еилацаланы ицәыргоуп зфырхаҵарала
зҽалызкааз аибашьцәа рхаҿсахьақәа, ма зшәаргәындара иахҟьаны
ажәлар зқәыӡбаз џьоукы-џьоук «аҳәса рхацәақәа». Цәаҩала дара
ирышьашәалоу арҿиамҭақәа ҳԥылоит адыгаа рфырхаҵаратә фольклор
аҿгьы [АП, 2005, ад. 127-130].
182. Алерс. Сарапион Џьапуа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 3/VII – 1984
шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 440, ад. 269; АЖӘРР, 2008, №
571, ад. 356-357. Ашәа ачамгәыр иацҳәоуп.
183. Барабзан хәарашьа. Шьаабан Сангәлиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
1977 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 497, ад. 307; АЖӘРР, 2008,
№ 576, ад. 364.
184. Ҷыри, ҷах-ҷах! Қарбеи Касланӡиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 25/VII
– 1992 шықәсазы.
185. Беслан хы-шьтәак ифеит. Шьаабан Сангәлиа иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 1977 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 503, ад. 313;
АЖӘРР, 2008, № 582, ад. 371-372.
186. Ажра сахьынҭаԥшыз. Мақьҭаҭ Ламиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 17/
VIII -1984 шықәсазы.
3. Ахәыҷтәы поезиа (187-238)
187. Аҳ иԥа Гьаргь игарашәа. Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 14/VII – 1984 шықәсазы. Иаагоуп: АЖӘРР, № 524, 1992, ад.
320; АЖӘРР, 2008, № 606, ад. 381.
188. Агарашәа (1). Мақьҭаҭ Барцыц иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 9/V- 1993
шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо.
189. Агарашәа (2). Бабусиа Бебиа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 6/VII1992 шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо.
254
В. Кәаӷәаниа
190. Ахәыҷыхәмарра (1). Инал Кәаӷәаниа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 13/
VII – 1999 шықәсазы. Уажәада акьыԥхь амбац.
191. Ахәыҷыхәмарра (2). Иасон Ҭыжәба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1988
шықәсазы.
192. Ахәыҷы ижьжьага. Вера Амҷба-Ҵәыџьба илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
20/VII – 1992 шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо.
193. Ахәыҷы ирччага (1). Мақьҭаҭ Барцыц иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 9/V1993 шықәсазы.
194. Ахәыҷы ирччага (2). Циба Қарчаа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
20/V – 1996 шықәсазы. Аинформант излазылԥԥхьаӡо ала, абарҭ ажәақәа
ҳәаны ахәыҷы ддырчыхәчыхәуан.
195. Иҟалазеи? Буца Аџьынџьал-Кәаӷәаниа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
12/V- 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 536, ад. 322; АЖӘРР,
2008, № 618, ад. 384.
196-197. Агәыԥжәага (1, 2). Инал Кәаӷәаниа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
13/VII – 1997 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 2008, № 633, ад. 388.
198. Абас иҟоуп аусқәа. Инал Кәаӷәаниа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 13/VII
– 1997 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 2008, № 636, ад. 388.
199. Леикәыр иана. Владимир Ахьиба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 29/VI –
1989 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 354, ад. 326; АЖӘРР, 2008,
№ 639, ад. 389.
200. Ҳәаду – ҳәаԥ!.. Ҳаџьараҭ Ҭырқьба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 17/VIII
– 1996 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 355, ад. 326; АЖӘРР,
2008, № 640, ад. 389.
201. Маа-мах! Алҵыкә Бжьаниа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 19/VII – 1984
шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 558, ад. 327; АЖӘРР, 2008, №
641, ад. 389.
202. Дах-дух! Алҵыкә Бжьаниа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 19/VII – 1984
шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 559, ад. 327; АЖӘРР, 2008, №
642, ад. 389.
203. Ух-џьых! Алҵыкә Бжьаниа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 19/VII – 1984
шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 560, ад. 327; АЖӘРР, 2008, №
643, ад. 389.
204. Ҵис. Бабца Гармелиа-Ҵнариа илҳзәамҭоуп. Ианҵоуп 22/V1995 шықәсазы.
205. Арбаӷь ашәа (1). Ԥука Берулаа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 28/
VI – 1990 шықәсазы.
206. Арбаӷь ашәа (2). Шьарбеи Қәҭалиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 5/II –
1991 шықәсазы.
207. Арбаӷь ашәа (3). Венера Аџьынџьал-Бигәаа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 15/VII – 1990 шықәсазы.
Азгәаҭақәа
255
208. Арбаӷь ашәа (4). Бабила Дарсалиа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
14/VII – 1988 шықәсазы.
209. Арбаӷь ашәа (5). Шура Ҳамыҭ-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 10/
VII – 1987 шықәсазы.
210. Арбаӷь ашәа (6). Мариа Кәартаа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 11/
VII – 1988 шықәсазы.
211. Арбаӷь ашәа (7). Циба Карчаа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 20/V
– 1996 шықәсазы.
212. Арбаӷь ашәа (8). Мадонна Гогиа-Папасқьыр илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 10/VI – 1992 шықәс азы.
213. Арбаӷь ашәа (9). Қарбеи Касланӡиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 25/
VII – 1992 шықәсазы.
214. Арбаӷь ашәа (10). Ҷыкәа Ануа-Амҷба илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
22/I – 1995 шықәсазы.
215. Арбаӷь ашәа (11). Мадина Адлеи-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
20/VII – 1998 шықәсазы.
216. Арбаӷь ашәа (12). Буца Аџьынџьал-Кәаӷәаниа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 25/VII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 536, ад.
328.
217. Ахәыҷқәа рашәа. Буца Аџьынџьал-Кәаӷәаниа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 25/VII – 1984 шықәсазы.
218. Ажәархәмарра (1). Венера Аџьынџьал-Бигәаа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 14/V – 1990 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 576,
ад. 334-338; АЖӘРР, 2008, № 658, ад. 395-401. Адуцәа ирыҿҵаау
ари ахәыҷтәы хәмарра ҩыџьа инарыгӡоит диалог ҳасабла.
Руаӡәк дыԥхьаӡоит акы, ҩба, хԥа… ҳәа, егьи, уи инаишьҭарххны,
ахыԥхьаӡарақәа (акы инаркны ҩажәа рҟынӡа) ихьӡиртәуеит. Иҟалоит
ахәыҷқәа рҽеиҭнырыԥсахыр, еиӷьны, насгьы иаҳа иццакны изҳәо
ҳәа еиндаҭлар. Ахәмарраҿы хадара злоу алитерациала еибыҭоу
ажәархәмарреи ажәарццакреи роуп; даҿамхаӡакәа, аффа-ффаҳәа ак
бжьамыжькәа изҳәаз иоуп аԥыжәара зго.
219. Ажәархәмарра (1). Қарбеи Касланӡиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 5/
VII – 1988 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 496, ад. 307; АЖӘРР,
2008, № 659, ад. 401-402.
220. Џьит (1). Махаз Ҵәыӡба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 30/V – 1997
шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо.
221. Џьит (2). Ӡыкәыр Џьапуа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 10/VI – 1989
шықәсазы.
222. Џьит (3). Машьыка Тәанба-Гәынба илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 8/
II – 1991шықәсазы.
256
В. Кәаӷәаниа
223. Џьит (4). Ԥука Берулаа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 28/VI – 1990
шықәсазы.
224. Џьит (5). Мыџьа Кикориа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 28/VI – 1990
шықәсазы.
225. Џьит (6). Шоҭа Басариа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 2/VIII – 1992
шықәсазы.
226. Џьит (7). Уарлам Кәҭарба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 3/VIII – 1992
шықәсазы.
227. Џьит (8). Қарбеи Касланӡиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 25/VII – 1992
шықәсазы.
228. Џьит (9). Бабусиа Бебиа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 6/V – 1993
шықәсазы.
229. Џьит (10). Џьумка Ануа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 22/I – 1995
шықәсазы.
230. Џьит (11). Авдениа Ашәба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 19/VII – 1995
шықәсазы.
231. Џьит (12). Наҭела Делба-Адлеиба илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 20/
VII – 1998 шықәсазы.
232. Џьит (13). Циба Қарчаа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 20/V – 1996
шықәсазы.
233. Џьит (14). Буца Аџьынџьал-Кәаӷәаниа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
18/VI – 1987 шықәсазы. Аинформант излазгәалҭо ала, абри атекст
ахәыҷқәа «Џьит» ҳәа иахьыхәмаруа ирҳәоит, аӡәи-аӡәи еицкласуа.
234. Џьит (15). Цицка Амҷба-Ашәба илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 2/III –
1991 шықәсазы.
235. Арба, арба…(1). Мадона Гогиа-Папасқьыр илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 10/VI – 1992 шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо.
236. Арба, арба…(2). Шура Папасқьыр иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 10/VI
-1992 шықәсазы. Уажәоуп раԥхьаӡа акьыԥхь анабо.
237. Ҟамчԥҟара ианцоз ирҳәоз. Буца Аџьынџьал-Кәаӷәаниа
илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 25/VII – 1984 шықәсазы. Иаагоуп: АЖӘРР,1992,
ад. 344.
238. Ҩыџьа реицәажәара. Ҷыкәа Ануа-Амҷба илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
22/I – 1995 шықәсазы. «Саб рыцҳа, аԥш анцәҳарҳәуаз, ацәа ҳамкырц
абри ҳаиҳәон» ҳә азгәалҭоит ажәабжьҳәаҩ.
257
Азгәаҭақәа
IV. Афырхаҵаратә ашәақәа (239-282)
1. Нарҭаа рашәақәа (239-240)
239. Нарҭ Сасрыҟәа иашәа. Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 10/VIII-1984 шықәсазы. Ари ашәа М. Арсҭаа-ԥҳа илынагӡамҭаны акырынтә ианаҳҵахьеит еиуеиԥшым аамҭақәа рыбжьаҵаны.
Урҭ анҵамҭақәа акьыԥхь рбахьеит: Кәаӷәаниа, 1985, ад. 10-12;
Кәаӷәаниа, 1999, ад. 332.
240. Нарҭаа рашәа. Мақьҭаҭ Ламиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 17/VIII –
1984 шықәсазы.
2. Аҭоурыхтә-фырхаҵаратә ашәақәа (241-282)
241. Ажәытәтәи ашәа (1). Татиана (Вера) Арҷелиа-Ԥачлиа
илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 29/VI – 1990 шықәсазы. Ашәа ачамгәыр иацҳәоуп.
242. Аҭауади уи иԥҳәыси (2). Венера Аџьынџьал-Бигәаа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 11/VI – 1990 шықәсазы. Ашәа ачамгәыр иацҳәоуп.
243. Инаԥҳа Кьагәа иашәа (1). Алықьса Қчач иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
21/VIII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: Кәаӷәаниа, 1999, ад.. 336-337.
Ашәаҳәаҩ излазгәеиҭо ала, ашәа анҵәамҭахь ианықәло, акәашара
ацлоит.
244. Инаԥҳа Кьагәа иашәа (2). Алмасхан Аиба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
12/VII – 1985 шықәсазы.
245. Инаԥҳа Кьагәа иашәа (3). Мақьҭаҭ Барцыц иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 29/VI – 1991 шықәсазы.
246. Инаԥҳа Кьагәа иашәа (4). Џьота Хьециа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
12/VII – 1985 шықәсазы. Ашәа аԥхьарца иацҳәоуп.
247. Аҩазаԥацәа (1). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
10/VIII – 1984 шықәсазы. Ари ашәеи уи иашьҭанеиуа атекстқәа
рыхԥагьы (№№ 248, 249, 250) рҿиамҭак авариантқәа роуп, ианҵоуп
ҽнак, сааҭк, ҩ-сааҭк рыбжьаҵаны. Рых-вариантгьы зҳәамҭоу аӡә
шлакәугьы, урҭ хеибарҭәаауа, еиваҟәыло иҟоуп аҟнытә, реицкьыԥхьра
ақәнаҳаргеит.
248. Самахьхәаа (2). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
10/VIII – 1984 шықәсазы.
249. Самахьхәаа (3). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
10/VIII – 1984 шықәсазы.
250. Самахьхәаа ран лмыткәма (4). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа
илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 10/VIII – 1984 шықәсазы.
258
В. Кәаӷәаниа
251. Чала имыхәа Ҷыф иуазашәа (1). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа
илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 15/VIII – 1983 шықәсазы. Ари ашәеи уи
иашьҭанеиуа авариантқәа хԥеи (252, 253, 254) анҵоуп ҽнак, сааҭк-ҩсааҭк рыбжьаҵаны. Арҿиамҭа авариантқәа рыхԥагь наӡааӡамзаргьы,
аки-аки хеибарҭәаауеит аҟнытә, реицкьыԥхьра ахәҭаны иҳаԥхьаӡеит.
252. Чала имыхәа Ҷыф иуаз (2). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 15/VIII – 1983 шықәсазы.
253. Чала имыхәа Ҷыф иуазашәа (3). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа
илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 15/VIII – 1983 шықәсазы.
254. Арсҭаа Ҷыф иуазашәа. Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 15/VIII – 1983 шықәсазы.
255. Арсҭаа Шарадын иашәа (1). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 15/VIII – 1983 шықәсазы. Ари ашәеи уи иашьҭанеиуа атекстқәа
ҩбеи (№№ 256, 257) рҿиамҭак иавариантқәоуп, ианҵоуп ҽнак, ҩбахԥа сааҭ рыбжьаҵаны. Арҿиамҭа авариантқәа рыхԥагь наӡааӡоуп,
ихеибарҭәаауеит аҟнытә, реицкьыԥхьра ахәҭаны иҳаԥхьаӡеит.
256. Арсҭаа Шарадын иашәа (2). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 15/VIII – 1983 шықәсазы.
257. Арсҭаа Шарадын иашәа (3). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 15/VIII – 1983 шықәсазы. Ари ашәеи уи авариантқәеи (№№
255, 256) анҵоуп ҽнак, ҩба-хԥа сааҭ рыбжьаҵаны.
258. Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иашәа (1). Машьыка Арсҭааԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 10/VII – 1984 шықәсазы. Ари ашәеи иара
иашьҭанеиуа атекстқәа ԥшьбеи (№№ 259, 260, 261, 262) рҿиамҭак
иавариантқәоуп; аӡә лҟынтәи ианҵоуп ҽнак иалагӡан, ҩба-ҩбаҟа сааҭ
рыбжьаҵаны.
259. Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иашәа (2). Машьыка Арсҭааԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 10/VII – 1984 шықәсазы.
260. Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иашәа (3). Машьыка Арсҭааԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 10/VII – 1984 шықәсазы.
261. Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иашәа (4). Машьыка Арсҭааԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 10/VII – 1984 шықәсазы.
262. Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иашәа (5). Машьыка Арсҭааԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 10/VII – 1984 шықәсазы.
263. Кьарантыхә-иԥа Сааҭқьери иашәа. Алықьса Қчач иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 22/VIII – 1985 шықәсазы. Икьыԥхьын: Кәаӷәаниа, 1999, ад.
337-338.
264. Данаҟаи Ашәба иашәа (1). Џьоџьа Ферзба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
2/VIII – 1984 шықәсазы.
265. Данаҟаи Ашәба иашәа (2). Сарапион Џьапуа иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 3/VIII – 1984 шықәсазы.
Азгәаҭақәа
259
266. Данаҟаи Ашәба иашәа (3). Ақсент Џьапуеи (ахапаҳәаҩы)
Ҷыҷыкәа Ҵәыџьбеи (арӷызҩы) ирҳәамҭоуп. Ианҵоуп 8/XII – 1984
шықәсазы.
267. Аиба Хәаҭхәаҭ иашәа. Ақсент Џьапуеи (ахапаҳәаҩы) Ҷыҷыкәа
Ҵәыџьбеи (арӷызҩы) ирҳәамҭоуп. Ианҵоуп 8/XII – 1984 шықәсазы.
268. Гыџь Абыхәба иашәа (1). Қрисна Сангәлиа-Ҭырқьба
илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 6/VIII – 1985 шықәсазы. Икьыԥхьын: Кәаӷәаниа,
1999, ад. 345-347. Ашәа агитара иацҳәоуп.
269. Гыџь Абыхәба иашәа (2). Ҳалиҭ Ҟалӷьы иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
30/VII – 1987 шықәсазы. Икьыԥхьын: Кәаӷәаниа, 1999, ад. 342-344.
270. Гыџь Абыхәба иашәа (3). Сарапион Џьапуа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
14/VII – 1985 шықәсазы. Ашәа агитара иацҳәоуп.
271. Ани ҷкәыни рашәа. Хьымца Хынҭәба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 19/
IV – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: Кәаӷәаниа, 1999, ад. 341-342. Ашәа
аԥхьарца иацҳәоуп.
272. Кьахьба Ҳаџьараҭ иашәа. Қрисна Сангәлиа-Ҭырқьба
илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 6/VIII – 1985 шықәсазы. Икьыԥхьын: Кәаӷәаниа,
1999, ад. 340. Ашәа агитара иацҳәоуп.
273. Кьахьба Ҳаџьараҭ иаҳәшьа луазашәа. Шьаниа АхьибаКокосқьериа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 30/IV – 1990 шықәсазы.
Икьыԥхьын: Кәаӷәаниа, 1999, ад. 340-341. Ашәа агитара иацҳәоуп.
274. Дикран Гагәылиа иуазашәа (1). Алықьса Қчач иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 10/VIII – 1985 шықәсазы. Икьыԥхьын: Кәаӷәаниа, 1999,
ад. 350-351. Ашәаҳәаҩ излазгәеиҭо ала, ашәа анҵәамҭаҿ акәашара
аԥшьгахоит.
275 Дикран Гагәылиа иуазашәа (2). Алықьса Қчач иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 21/VIII – 1984 шықәсазы. Ашәа авариантқәа рыҩбагь анҵоуп
ҽнак, ҩбаҟа сааҭ рыбжьаҵаны. Ашәа анҵәамҭаҿы акәашара аԥшьуп.
276. Шьаҟрыл Шьыгә иуазашәа. Алықьса Қчач иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
21/VIII – 1984 шықәсазы. Ашәа авариантқәа рыҩбагь анҵоуп ҽнак,
ҩҩба-хԥа сааҭ рыбжьаҵаны.
Расҭа – Шьыгә иашьа иоуп. Чкәагә Есыф – Шьыгә иҩыза иакәын,
Жәындрыԥшьтәын. Кьатиа Дамеи – Шьыгә иҩыза иакәын, ишьа
иуит. Адгьадила Пила – Бзыԥ уриадникс дыҟан аменьшевикцәа рхаан.
(Ашәаҳәаҩ иазгәаҭақәа). Ашәа анҵәамҭаҿы акәашара аԥшьуп.
277. Зыхә Раџьаб иуазашәа (1). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 10/VIII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: Кәаӷәаниа, 1999, ад. 348.
Ари ашәеи уи иашьҭанеиуа атекстқәа ҩбеи (№№ 278, 279) рҿиамҭак
иавариантқәоуп, иагьанҵоуп ҽнак, ҩба-хԥа сааҭ рыбжьаҵаны.
Авариантқәа рыхԥагьы ргәыцә, рҵакы акыр ишеизааигәогьы,
260
В. Кәаӷәаниа
хшыҩзышьҭра зҭатәу аивгарақәагьы рыдаабалоит аҟнытә, урҭ зегь
ркьыԥхьра ахәҭаны иҳаԥхьаӡеит.
278. Зыхә Раџьаб иуаз (2). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 10/VIII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: Кәаӷәаниа, 1999, ад.
348.
279. Зыхә Раџьаб иашәа (3). Машьыка Арсҭаа-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 10/VIII – 1984 шықәсазы. Икьыԥхьын: Кәаӷәаниа, 1999, ад. 348.
280. Аԥҳәысеиба лыҷкәын заҵәы (1). Аниа Смыр-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 14/XII – 1985 шықәсазы. Ашәа агитара иацҳәоуп. Уажәада
акьыԥхь амбац.
281. Аԥҳәысеиба лыҷкәын заҵәы (2). Шьаниа Ахьиба-Кокосқьериа
илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 30/IV – 1990 шықәсазы. Ашәа агитара иацҳәоуп.
Уажәада акьыԥхь амбац.
282. Аԥҳәысеиба лыҷкәын заҵә иашәа (3). Арда Жьи-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 6/VIII – 1984 шықәсазы. Ашәа агитара иацҳәоуп. Уажәада
акьыԥхь амбац.
V. Ҳаамҭазтәи апоезиа (283-302)
283. Апартизанра ашәа. Алықьса Қчач иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 21/VII
– 1984 шықәсазы.
284. Баша уҽырбоит… Қрисна Сангәлиа-Ҭырқьба илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 6/VII – 1985 шықәсазы. Икьыԥхьын: АЖӘРР, 1992, № 490, ад.
299; АЖӘРР, 2008, № 565, ад. 353-354. Ашәа агитара иацҳәоуп.
285. Аколхоз иазку ашәа. Қәеиза Кәыҵниа-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 17/X – 1986 шықәсазы. Ашәа ачамгәыр иацҳәоуп.
286. Аҭараа рколхоз иазку ашәа. Қәеиза Кәыҵниа-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 17/X – 1986 шықәсазы. Ашәа ачамгәыр иацҳәоуп.
287. Ажәытә аамҭа иазку ашәа. Қәеиза Кәыҵниа-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 17/X – 1986 шықәсазы. Ашәа ачамгәыр иацҳәоуп.
288. Аргәын Џьаҭ иашәа (1). Арда Жьи-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 29/VII-1984 шықәсазы. Агитара иацҳәоу ари ашәа
зызку Аџьынџьтәылатә Еибашьра Ду (1941-1945 шш.) иалахәыз
аԥырҩы Аргәын Џьаҭ иоуп. Уажәада акьыԥхь амбац. А. Жьи-ԥҳа
илынагӡамҭаны араҟа икьыԥхьу ашәа атекстқәа рыҩбагьы (№№
288, 289) рҿиамҭак авариантқәа роуп. Иага ус акәзаргьы, атекстқәа
ирымоу акык-ҩбак аиҩгарақәа ҳхаҿы иааганы, урҭ рыҩ-вариантгьы
ркьыԥхьра алшоны иҳаԥхьаӡеит.
289. Аргәын Џьаҭ иашәа (2). Арда Жьи-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 6/
VIII – 1985 шықәсазы. Ашәа агитара иацҳәоуп. Уажәада акьыԥхь амбац.
Азгәаҭақәа
261
290. Қәыџьмахан. Қәеиза Кәыҵниа-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
17/X – 1986 шықәсазы. Икьыԥхьын: Кәаӷәаниа, 1999, ад. 351-353. Ашәа
ачамгәыр иацҳәоуп.
291. Аҵлаҳәысҭа ԥсыцәгьа (1). Даҭикәа Гәыџьуа иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 16/VIII – 1996 шықәсазы. Жәеинраала ҳасабла иҳәоу текступ.
292. Гәыџьуа Разан (2). Қарбеи Касланӡиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
19/VI – 1997 шықәсазы. Агәра злаҳгаз ала, ари ажәеинраала аԥызҵаз
Қ. Касланӡиа иоуп, ҵоуп, нас кәтолаа ирылаҵәеит. Иара иҳәамҭаны
(мамзаргьы иаԥҵамҭаны) аизга иануп акымкәа-ҩбамкәа аныҳәаҿақәеи
ажәеинраалақәеи (№№ 184, 219, 227, 293 уб. егь.)
293. Бзана аӡыхь. Қарбеи Касланӡиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1/V –
1995 шықәсазы.
294. Амашьына ныҟәцаҩы. Қарбеи Касланӡиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
1/V – 1995 шықәсазы.
295. Аԥсхәра. Қарбеи Касланӡиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1/V – 1995
шықәсазы.
296. Аҩыжәҩы ихҳәаау ашәа. Қәеиза Кәыҵниа-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 17/X – 1986 шықәсазы. Ашәа ачамгәыр иацҳәоуп.
297. Ишәзымгеит Аԥсынра! Нели Маан-ԥҳа илҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 30/VI – 1997 шықәсазы. 1992-1993 шықәсазы Аԥсны иҟалаз
Аџьынџьтәылатә еибашьра иазкуп ажәеинраала. Иаԥызҵаз – изҳәаз
лоуп. Н. Маан-ԥҳа илаԥҵамҭаны аизга иагәылоуп егьырҭ атекстқәагьы
(№№ 298-299), изызкугьы аԥсуаа ирхыргаз аибашьра ауп.
298. Алеи аҳаирплани. Нели Маан-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 23/V
– 1995 шықәсазы.
299. Иузымгеит Аԥсынра! Нели Маан-ԥҳа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп
23/V – 1995 шықәсазы.
300. Ҳахәра анбаӷьо? Қарбеи Касланӡиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 19/
VI – 1997 шықәсазы. Ақырҭуа-аԥсуа еибашьраҿы иҭахеит ажәабжьҳәаҩ
иҷкәынцәа ҩыџьа. Ажәеинралақәа ирныԥшуеит ӷьара зқәым аб
игәырҩа, ихьаа, иара убри аамҭазгьы иҳаҳауеит аоптимизмра
згәылжжуа автор-ажәабжьҳәаҩ игәҭыхажәагьы:
Нхыҵгьы аахыҵгьы ҳагә иахәара –
Аԥсны алахьынҵоуп.
Аԥсуа иоуртә ахақәиҭра
Ҳзыҳәо Анцәа иоуп.
301. Ан луаз. Қарбеи Касланӡиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 19/VI – 1997
шықәсазы.
302. Ҳашьцәа Гәыдауҭаа. Қарбеи Касланӡиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
19/VI – 1997 шықәсазы.
262
В. Кәаӷәаниа
VI. Афоризмтә поезиа
Афоризмтә поезиа иаҵанакуа афольклортә жанрқәа – ажәаԥҟақәа,
ацуфарақәа, ажәарццакқәа – рԥыхьашәара, ранҵара ахатә кәамаҵамақәеи ауадаҩрақәеи рыцуп. Урҭ аԥсҭазаараҿы ауаҩы еснагь
ихы иаирхәом, уимоу еснагь ихаҿгьы иааиуам, ҭагылазаашьак
иҵанамҳәозар. Амҩа уанықәу, ацәгьеи абзиеи рҵыхәала аџьар
уанрылагылоу, ма аишәа уанахатәоу, мамзаргьы ҩыџьа-хҩы
ахьеицәажәо урыхҭыгәлама – иахьыумаҳауа абыкәу ажәаԥҟақәа!
Иахьа – жәаԥҟак, уаҵәы – даҽа жәаԥҟак, абас цкы-цкы мацарала
еизгоуп абраҟа еидкылоу ажәаԥҟақәеи, ацуфарақәеи, ажәарццакқәеи.
Урҭ анҵоуп Аԥсны еиуеиԥшым акәакьқәа рҟны, аха еиҳарак – Кәтол
ақыҭан (ҷыдала иаҳҳәозар, ирацәоуп иналукааша ажәабжьҳәаҩ Қарбеи
Касланӡиа иҳәамҭоу).
Атекстқәа еихшоуп алфавитла. Авариант змоу ажәаԥҟақәа ирыцуп
урҭ авариантқәа ахыцқәа ирҭакны (ажәак, ма ажәеидҳәала акәзар), ма
ҩ-цәаҳәак (//) рыбжьаҵаны (атеқст нагӡазар).
263
Азгәаҭақәа
Аркьаҿрақәеи алитературеи
Атекстқәа
ААП, 1958 – Антология абхазской поэзии. – М., 1958.
АЖӘР, 1941 – Аԥсуа жәлар рпоезиа / Еиқәдыршәеит Д.И. Гәлиа,
Хә.С. Бӷажәба. – Аҟәа, 1941.
АЖӘР, 1959 – Аԥсуа жәлар рпоезиа / Еиқәиршәеит Б.В. Шьынқәба.
– Аҟәа, 1959.
АЖӘР, 1972 – Аԥсуа жәлар рпоезиа / Еиқәдыршәеит Д.И. Гәлиа,
Хә.С. Бӷажәба. Аҩбатәи аҭыжьра материал ҿыцла ихарҭәааны акьыԥхь
иазирхеит Хә. С. Бӷажәба. – Аҟәа, 1972.
АЖӘРР, 1956 – Аԥсуа жәлар рашәақәеи ражәабжьқәеи /
Еиқәиршәеит И. Кортуа. – Аҟәа, 1956.
АЖӘРР, 1970 – Аԥсуа жәлар ражәабжьқәа, рашәақәа / Еиқәдыршәеит
А.А. Аншба, С.Л. Зыхәба, Ш.Хь. Салаҟаиа. – Аҟәа, 1970.
АЖӘРР, 1992 – Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа. – I атом. (Аџьа
ашәақәа, ақьабзтә поезиа, аҭәҳәақәа, абзазаратә поезиа) / Еиқәиршәеит,
акьыԥхь иазирхиеит, аԥхьажәеи азгәаҭақәеи иҩит В.А. Кәаӷәаниа. –
Аҟәа, 1992.
АЖӘРР, 2008 – Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа. – I атом. (Аџьа ашәақәа,
ақьабзтә поезиа, аҭәҳәақәа, абзазаратә поезиа) / Еиқәиршәеит, акьыԥхь
иазирхиеит, аԥхьажәеи азгәаҭақәеи иҩит В.А. Кәаӷәаниа. – Аҟәа, 2008.
АНП, 1983 – Абхазская народная поэзия. Перевел Н. Гребнев /
Составление и комментарии А.А. Аншбы, С.Л. Зухбы. – Сухум, 1983.
АП, 2005 – Адыгские песни времён Кавказской войны / Ответственный редактор В.Х. Кажаров. – Нальчик, 2005.
АР, 1995 – Аԥсуаа рфольклор (А. Аншба ианҵамҭақәа) / Еиқәиршәеит,
аԥхьажәеи, атекстқәа разгәаҭақәеи рарбагақәеи иҩит З.Џь. Џьапуа. –
Аҟәа, 1995.
АРЗА, 1995 – Аԥсуаа рфольклор заатәи анҵамҭақәа (А.Н. Генко
инапылаҩырақәа рахьтә) / Еиқәиршәеит, аԥхьажәеи акомментариақәеи
иҩит З.Џь. Џьапуа. – Аҟәа, 2001.
АШӘ, 1957 – Аԥсуа шәақәа / Еиқәдыршәеит В. Ахобаӡе, И. Кортуа. –
Москва, 1957.
Гәлиа, 1985 – Гәлиа Д. Иҩымҭақәа реизга. Ахәбатәи атом / Еиқәдыршәеит, азгәаҭақәа рҩит Л.П. Ҷкадуа, Ш.Хь. Салаҟаиа. – Аҟәа, 1985.
Зыхәба, 1967 – Аԥсуа фольклор аматериалқәа (Академик Н.И. Марр
иархив аҟнытә) / Акьыԥхь иазирхиеит, алагалажәеи азгәаҭақәеи иҩит
С.Л. Зыхәба. – Аҟәа, 1967.
264
В. Кәаӷәаниа
Зыхәба, 1976 – Аԥсуа лакәқәа / Ианиҵеит, акьыԥхь иазирхиеит,
аԥхьажәеи азгәаҭақәеи иҩит С.Л. Зыхәба. – Аҟәа, 1976.
Зыхәба, 1978 – Аԥсуа жәлар рҭоурыхтә-фырхаҵаратә ҳәамҭақәа
/ Ианиҵеит, акьыԥхь иазирхиеит, аԥхьажәеи азгәаҭақәеи иҩит С.Л.
Зыхәба. – Аҟәа, 1978.
Зыхәба, 2007 – Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа 12 томкны. – V атом.
– Актәи ашәҟәы. Аԥсуа лакәқәа / Еиқәиршәеит, акьыԥхь иазирхиеит,
азгәаҭақәа иҩит С.Л. Зыхәба. – Аҟәа, 2007.
ИЖӘР, 1989 – Иҭамбаӡо жәлар рӡыхь. Жәлар рҿаԥыцтә ҳәамҭақәа /
Ианиҵеит, аус адиулеит, еиқәиршәеит К.С. Шьаҟрыл. – Аҟәа, 1989.
Ковач, 1929 – Ковач К.В. 101 абхазская народная песня.
(Этнографическая запись с историческими справками). – Сухум, 1929.
Ковач, 1930 – Ковач К.В. Песни кодорских абхазцев (Сборник
этнографических материалов с нотными записями). – Сухум, 1930.
Кәаӷәаниа, 2008 – Кәаӷәаниа Валентин. Хьӡи-ԥшеи змоу амҩа.
Астатиақәеи афольклортә нҵамҭақәеи. – Аҟәа, 2008.
Кәаӷәаниа, 2009 – Асаӡқәа ирызку аҭоурыхтә жәабжь / Ианиҵеит,
аԥхьажәагь иҩит В.А. Кәаӷәаниа // Аԥсуаҭҵаара. – 3-тәи аҭыжьымҭа. –
Аҟәа, 2009. – Ад. 178-186.
Лакрба, 1979 – Лакрба Кәыҷа. Иҭамбаӡо аӡыхь. Жәлар рырҿиамҭа.
Ажәаԥҟақәа. Аетнографиатә нҵамҭақәа. – Аҟәа, 1979.
Салаҟаиа, 1975 – Аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭа (Ахрестоматиа).
Еиҳау аҵараиурҭақәа рзы арҵагатә хархәага / Еиқәиршәеит, аԥхьажәеи
азгәаҭақәеи иҩит Ш.Хь. Салаҟаиа. – Қарҭ – Аҟәа, 1975.
Салаҟаиа, 2003 – Аԥсуа фольклор / Еиқәиршәеит, аԥхьажәеи
азгәаҭақәеи ациҵеит Ш.Хь. Салаҟаиа. – Аҟәа, 2003.
СМОМПК – Сборник материалов для описания местностей и
племен Кавказа.
Хокерба, 1981 – Хокерба Шамил. Иҩымҭақәа реизга / Еиқәлыршәеит,
аԥхьажәеи азгәаҭақәеи лҩит В.Ҳ. Конџьариа. – Аҟәа, 1981.
Ҳашба, 1972 – Хашба А.К. Избранные работы / Составление,
редакция, предисловие Х.С. Бгажбы. – Сухум, 1972.
Ҷанба, 1986 – Ҷанба С. Иҩымҭақәа / Еиқәдыршәеит Хә. Бӷажәбеи С.
Зыхәбеи. – Аҟәа, 1986.
Шьаҟрыл, 1970 – Маадан Сақаниа иҳәамҭақәа / Еиқәиршәеит К.
Шьаҟрыл. – Аҟәа, 1970.
Шьынқәба, 1990 – Шьынқәба Баграт. Ахьырҵәаҵәа (Аԥсуа
жәлар рҿаԥыцтә ҳәамҭақәеи ретнографиатә бзазара иадҳәалоу
аматериалқәеи). – Аҟәа,1990.
265
Азгәаҭақәа
Апериодикатә ҭыжьымҭақәа
А А – ажурнал «Аԥсны аҟазара».
Ал – ажурнал «Алашара».
А – агазеҭ «Аԥсны» («Аԥсны ҟаԥшь»).
Аҭҵаамҭақәа
Ажәанба, 1855 – Званба С.Т. Абхазская мифология и религиозные
поверья и обряды между жителями Абхазии // Кавказ. – 1855. – №№
81-85.
Ажәанба, 1982 – Званба С.Т. Абхазские этнографические этюды
/Составитель, автор биографо-библиографического очерка Г.А.
Дзидзария. – Сухум, 1982.
Альбов, 1893 – Альбов Н.М. Этнографические наблюдения в
Абхазии // Живая старина. – 1893. – Вып. 3. – С. 297-329.
Бӷажәба, 1988 – Бгажба Х.С. Труды. Книга вторая. Исследования и
очерки. – Сухум, 1988.
Бгажноков, 2010 – Бгажноков Б.Х. Отрицание зла в адыгских
тостах. – Нальчик, 2010.
Введенски, 1871 – Введенский А. Религиозные верования абхазов
// ССКГ. – 1871.
Гәлиа, 1926 – Гулиа Д. Божество охоты и охотничий язык у абхазов.
– Сухум, 1926.
Гәлиа, 1939 – Гәлиа Д. Аԥсуа жәаԥҟақәеи, ацуфарақәеи, ажәарццакқәеи, аомонимқәеи, аомографқәеи, жәлар амшцәгьа еилкаашьас
ирымоуи, амцхаҵарақәеи аҭәҳәақәеи реизга. – Аҟәа, 1939.
Гәлиа, 1982 – Гәлиа Дырмит. Камаҷыҷ. Ароман. – Аҟәа, 1982.
Дирр, 1915 – Дирр А. Божество охоты и охотничий язык у абхазов //
СМОМПК. – 1915. – С. 1-24.
Дубровин, 1871 – Дубровин Н. История войны и владычества
русских на Кавказе. – Спб, 1871.
Ӡиӡариа, 1995 – Дзидзария Г.А. Восстание 1866 года в Абхазии. –
Сухум, 1995.
Ӡиӡариа, 1982 – Дзидзария Г.А. Махаджирство и проблемы истории
Абхазии ХIХ столетия. Второе, дополненное издание. – Сухум, 1982.
Инал-иԥа, 1965 – Инал-ипа Ш.Д. Абхазы. Историкоэтнографические очерки. – Сухум, 1965.
Инал-иԥа, 1995 – Инал-ипа Ш.Д. Садзы. Историко-этнографические
очерки. – М., 1995.
266
В. Кәаӷәаниа
Кәаӷәаниа, 1985 – Коӷониа Валентин. Аԥсуа жәлар рашәаҳәацәа
рҟазара // Аԥсны аҟазара. – 1982. – № 2 – Ад. 10-12.
Кәаӷәаниа, 1999 – Коӷониа В. Аԥсуаа рдоуҳатә культура адаҟьақәа.
Аҭҵаамҭақәеи, алитературатә-критикатә статиақәеи, аҿцәажәарақәеи.
– Аҟәа, 1999.
Марр, 1915 – Марр Н. Я. О записывании абхазских текстов // Марр
Н.Я. О языке и истории абхазов. М. – Л. – С. 151-159.
Марр, 1930 – Марр Н. Я. О религиозных верованиях абхазов //
Христианский Восток. – 1915. – Т. 4. – Вып. 1. – С. 113-140.
Маҷавариани, 1884 – Мачавариани К.Д. Некоторые черты из
жизни абхазцев. Положение женщины в Абхазии // СМОМПК. – 1884. –
Вып 4. – Отд. 3. – С. 40-76.
Маҷавариани, 1889 – Мачавариани К.Д. Религиозное состояние
Абхазии // Кутаисские губерниские ведомости. – 1889. – №№ 11-14, 16,
20-22, 24, 26-29.
Мижаев, 1973 – Мижаев М.И. Мифологическая и обрядавая поэзия
адыгов. – Черкесск, 1973.
Салаҟаиа, 1974 – Салакая Ш.Х. Обрядовый фольклор абхазов //
Фольклор и этнография. – Ленинград, 1974. – С. 19-26.
ССКГ – Сборник сведений о кавказских горцах.
ТАИЯЛИ – Труды Абхазского института языка, литературы и
истории им. Д.И. Гулиа.
Хан-Гирей, 1989 – Хан-Гирей. Черкесские предания. Избранные
произведения / Вступительная статья, составление и общая редакция
Р.Х. Хашхожевой. – Нальчик, 1989.
Хашба, 1977 – Хашба М.М. Трудовые и обрядовые песни абхазов. –
Сухум, 1977.
Хашба, 1983 – Хашба М.М. Жанры абхазской народной песни. –
Сухум, 1983.
Хашба, 1980 – Хашба Р.А. Абхазский детский фольклор. – Сухум,
1980.
Ҷараиа, 1888 – Гиоргиӡе (П. Ҷараиа). Аԥсни аԥсуааи // Ивериа, 1888.
– № 165, 169, 175, 176, 179, 180, 183-186 (урысшәала).
Шьынқәба, 1984 – Шьынқәба Баграт. Ахаҳә еиҩса. Ароман. –
Аҟәа,1984.
Шьынқәба, 1985 – Шьынқәба Б.У. Аԥсуа кәашарақәа рзы абаҟа ажәа
// Алашара. – 1985. – № 3. – Ад. 99 – 107.
Џьапуа, 2001 – Џьапуа З.Џь. А.Н. Генко 1928 шықәсазтәи иаԥсуа
фольклортә напылаҩырақәа ранҵацәеи рхаҭашьеи // Аԥсуа фольклор
заатәи анҵамҭақәа (А.Н. Генко инапылаҩырақәа рахьтә) / Еиқәиршәеит,
аԥхьажәеи акомментариақәеи иҩит З.Џь Џьапуа. – Аҟәа, 2001. – Ад. 4-24.
267
Азгәаҭақәа
Ажәабжьҳәацәа рарбага
Араҟа иарбоуп арҿиамҭақәа зҳәамҭоу рхы-рҵыхәа: рыхьӡ, рыжәла, ианиз, иахьиз (мамзаргьы ианырҳәоз аамҭаз иахьынхоз). Доусы ртекстқәа
номерс ирымоу азгәаҭоуп, иара убриалагь аԥхьаҩ ииҭаху аинформант
итекстқәа алиԥшаар илшоит.
Агрба Бабахь Мақсма-иԥа (д. 1907 ш.) – Очамчыра ар-н, Кәтол ақ.:
150, 173.
Агәмаа Кәыта Лаз-иԥа (д. 1893 ш.) – Гагра ар-н, Лӡаа ақ.: 12, 17.
Адлеиба Сергеи Ԥианца-иԥа (д. 1930 ш.) – Очамчыра ар-н, Отаԥ
ақ.: 136.
Адлеиба Мадина Беслан-иԥҳа (д. 1973 ш.) – Очамчыра ар-н, Ҷлоу
ақ.: 215, 732.
Аиба Алмасхан Кәтиа-иԥа (д. 1900 ш.) – Гәдоуҭа ар. Оҭҳара ақ.: 2,
7, 58, 111, 146, 244.
Амҷба Африкан Асҭана-иԥа (д. 1920 ш.) – Очамчыра ар-н, Џьгьарда ақ.: 28, 167.
Амҷба-Ашәба Цицка Иуана-иԥҳа (д. 1923 ш.) – Очамчыра ар-н,
Џьгьарда ақ.: 234.
Амҷба-Ҵәыџьба Вера (Шьыката) Кәасҭа-иԥҳа (д. 1916 ш.) –
Очамчыра ар-н, Џьгьарда ақ.: 76, 192.
Анқәаб Шоҭа Никәа-иԥа ( д. 1929 ш.) – Гәдоуҭа ар-н, Хәаԥ ақ.: 16.
Ануа-Амҷба Ҷыкәа Ҳаџьараҭ-иԥҳа (д. 1905 ш.) – Очамчыра ар-н,
Тамшь ақ.: 214, 238.
Ануа Џьумка Кәасҭа-иԥа (д.1905 ш.) – Очамчыра ар-н, Тамшь ақ.:
229.
Арсҭаа Машьыка Дшьан-иԥҳа (д. 1900 ш.) – Гәдоуҭа ар-н, Хәаԥ
ақ.: 1, 4, 19-20, 61, 89, 91, 98, 152, 164, 187, 239, 247-262, 277-279.
Арҷелиа-Ԥачлиа Татиана Гыд-иԥҳа (д. 1920 ш.) – Очамчыра ар-н,
Ԥақәашь ақ.: 241.
Ахьиба Владимир (д. 1938 ш.) – Гәдоуҭа ар-н, Жәандәрыԥшь ақ.:
129, 199.
Ахьиба-Кокосқьериа Шьаниа Камшьышь-иԥҳа (д. 1914 ш.) –
Гәдоуҭа ар-н, Џьырхәа ақ.: 52, 67, 78, 87, 101, 128, 134, 137, 273, 281.
Аҳәба Хьына Ԥшьҟан-иԥҳа (д. 1902 ш.) – Очамчыра ар-н, Ҷлоу ақ.:
108.
Ашәба Авдениа Тыкәа-иԥа (д. 1930 ш.) – Очамчыра ар-н, Џьгьарда ақ.: 230.
Ашәба Мелтон Луман-иԥа (д. 1912 ш.) – Очамчыра ар-н, Ӷәада ақ.:
44, 170.
268
В. Кәаӷәаниа
Ашәба Уанчка Раџьаб-иԥа (д. 1900 ш.) – Очамчыра ар-н, Џьгьарда
ақ.: 162.
Аҩӡба Ардашь Кадыр-иԥа (д. 1911 ш.) – Аҟәа ар-н, Ешыра ақ.: 93,
124, 127.
Аџьба Кәыҷа Ҭамшьыгә-иԥа (д. 1905 ш.) – Гәдоуҭа ар-н, Дәрыԥшь
ақ.: 27, 147.
Аџь-ԥҳа Олиа (д. 1933 ш.) – Гәдоуҭа ақ.: 70, 115.
Аџьынџьал-Бигәаа Венера Зыҟәа-иԥҳа (д. 1917 ш.) – Очамчыра
ар-н, Ԥақәашь ақ.: 133, 163, 207, 218, 242.
Аџьынџьал-Кәаӷәаниа Буца Ахлоу-иԥҳа (д. 1905 ш.) – Очамчыра
ар-н, Кәтол ақ.: 59, 85, 96, 97, 116, 195, 216-217, 233, 237.
Барцыц Золотинск Ҭабақь-иԥа (д. 1920 ш.) – Гәдоуҭа ар-н,
Блабырхәа ақ.: 143.
Барцыц Мақьҭаҭ Шаҷ-иԥа (д. 1902 ш.) – Гагра ар-н, Бзыԥҭа ақ.: 11,
188, 193, 245.
Басариа Шоҭа Қача-иԥа (д. 1926 ш.) – Очамчыра ар-н, Кәтол ақ.:
225.
Бебиа Бабусиа Ҷыҷын-иԥҳа (д. 1925 ш.) – Гәдоуҭа ақ.: 189, 228.
Берулаа Ԥука Егнати-иԥҳа (д. 1920 ш.) – Очамчыра ар-н, Баслахә
ақ.: 18, 205, 223.
Бжьаниа Алҵыкә Қәаҭ-иԥа (д. 1890 ш.) – Очамчыра ар-н, Тамшь
ақ.: 145, 201-203.
Гармелиа-Ҵнариа Бабца (д. 1914 ш.) – Очамчыра ар-н. Кәтол ақ.:
204.
Гогиа-Папасқьыр-ԥҳа Мадона (д. 1950 ш.) – Очамчыра ар-н, Кәтол
ақ.: 212, 235.
Гыруаԥшь-Амԥар Ӡабулиа Шьрыф-иԥҳа (1930 ш.) – Гәдоуҭа ар-н,
Калдахәара ақ.: 112-113, 121.
Гәыџьуа Даҭикәа Разан-иԥа (д. 1930 ш.) – Очамчыра ар-н, Кәтол
ақ.: 291.
Дапуа-ԥҳа Марго (д. 1930 ш.) – Очамчыра ар-н, Аӡҩыбжьа ақ.: 102,
126.
Дарсалиа Бабила Жәыжә-иԥҳа (д. 1913 ш.) – Очамчыра ар-н,
Арасаӡыхь ақ.: 208.
Делба-Адлеиба Наҭела (д. 1930 ш.) – Очамчыра ар-н, Ҷлоу ақ.: 25,
75, 79, 103, 231.
Жьи-ԥҳа Арда Ҳаиҭ-иԥҳа (д. 1927ш.) – Гәдоуҭа ар-н, Блабырхәа
ақ.: 282, 288, 289.
Инаԥҳа Зиза Алиошьа-иԥҳа (д. 1970 ш.) – Гагра ар-н, Бзыԥҭа ақ.:
72.
Азгәаҭақәа
269
Зарқәуа-Ҷкадуа Пашьа (д. 1900 ш.) – Тҟәарчал ар-н, Чхәарҭал ақ.:
64.
Кархалаа Луба (д. 1904 ш.) – Тҟәарчал ақ.: 30, 37.
Касланӡиа Қарбеи Ҭарасхан-иԥа (д. 1922 ш.) – Очамчыра ар-н,
Кәтол ақ.: 33, 161, 180, 184, 213, 219, 227, 292-295, 300-302.
Кациа Валикәа Нестор-иԥа (д. 1923 ш.) – Очамчыра ар-н, Аӡҩыбжьа
ақ.: 32, 36, 40.
Кикориа Мыџьа (д. 1911 ш.) – Очамчыра ар-н, Баслахә ақ.: 224.
Кәаӷәаниа Инал Валентин-иԥа (д. 1992 ш.) – Очамчыра ар-н,
Кәтол ақ.: 190, 196-198.
Кәартаа-ԥҳа Мариа (д. 1918 ш.) – Очамчыра ар-н, Мықә ақ.: 210.
Кәарҷиа-Лашәриа Ԥуц Сардиан-иԥҳа (д. 1933 ш.) – Очамчыра арн, Кәтол ақ.: 88.
Кәарҷиа-Џьапуа Луба Дагәлеи-иԥҳа (д. 1926 ш.) – Очамчыра ар-н,
Ҷлоу ақ.: 3.
Кәыҵниа-ԥҳа Қәеиза Ҭамшьыгә-иԥҳа (д. 1910 ш.) – Очамчыра
ар-н, Аҭара ақ.: 53, 151, 156, 285-287, 290.
Қарчаа Циба Гьаргь-иԥҳа (д. 1918 ш.) – Очамчыра ар-н, Аӡҩыбжьа
ақ.: 194, 211, 232.
Қчач Алықьса Ҳабахә-иԥа (д. 1904 ш.) – Гәдоуҭа ар-н, Бармышь
ақ.: 29, 139, 141, 144, 165, 243, 263, 274-276, 283, 296.
Қәҭалиа Шьарбеи Паҷ-иԥа (д. 1929 ш.) – Тҟәарчал ақ.: 10, 206.
Қәҭарба Уарлам Тигәа-иԥа (д. 1919 ш.) – Очамчыра ар-н, Кәтол
(Ҭоумышь) ақ.: 226.
Ҟалӷьы Ҳалиҭ Мсураҭ-иԥа (д. 1900 ш.) – Гәдоуҭа ар-н, Абгархықә
ақ.: 13, 31, 34, 38-39, 45, 47, 142, 269.
Ҟалӷь-ԥҳа Рамазиа Мсураҭ-иԥҳа (д. 1910 ш.) – Гәдоуҭа ар-н,
Абӷархықә ақ.: 119.
Ҟәыруа-Ҳалуашь Валиа (д. 1930 ш.) – Гәдоуҭа ар-н, Блабырхәа ақ.:
120, 361.
Лагәлаа-ԥҳа Сончка Бинагә-иԥҳа (д. 1916 ш.) – Очамчыра ар-н,
Ҷлоу ақ.: 48, 60, 86.
Ламиа Мақьҭаҭ Есыф-иԥа (д. 1912 ш.) – Очамчыра ар-н, Арасаӡыхь
ақ.: 5, 131, 186, 240.
Лашәриа Ӡыкәыр Рашьыҭ-иԥа (д. 1902 ш.) – Очамчыра ар-н,
Кәтол ақ.: 82, 83.
Лашәриа Спирдон Шьыкәа-иԥа (д. 1930 ш.) – Очамчыра ар-н,
Кәтол ақ.: 46.
Маан Нели Пармен-иԥҳа (д. 1934 ш.) – Очамчыра ар-н, Кәтол ақ.:
77, 297-299.
270
В. Кәаӷәаниа
Матуа Назыр Мамед-иԥа (д. 1940 ш.) – Гәдоуҭа ар-н, Жәандәрыԥшь
ақ.: 154.
Папасқьыр Шура Луман-иԥа (д. 1923 ш.) – Очамчыра ар-н, Кәтол
ақ.: 236.
Сабуа Ҷыҷыкәа Расҭа-иԥа (д. 1935 ш.) – Очамчыра ар-н, Кәтол
(Ҭоумышь) ақ.: 104.
Сангәлиа-Ҭырқьба Қрисна (д. 1920 ш.) – Гәдоуҭа ар-н, Ҟәланырхәа
ақ.: 50, 51, 57, 92, 114, 179, 268, 272, 284.
Сангәлиа Шьаабан Ҷыҷу-иԥа (д. 1885 ш.) – Очамчыра ар-н, Џьгьарда ақ.: 183, 185.
Санӡаа-Матуа Надиа Мама-иԥҳа (д. 1952 ш.) – Очамчыра ар-н,
Кәтол ақ.: 49.
Смыр-ԥҳа Аниа Хәшьыҭ-иԥҳа (д. 1927 ш.) – Гәдоуҭа ар-н, Аацы
ақ.: 55, 94, 280.
Смыр-ԥҳа Минашь (д. 1917 ш.) – Гәдоуҭа ар-н, Дәрыԥшь ақ.: 478.
Смыр Ҳазараҭ Шәарах-иԥа (д. 1925 ш.) – Гәдоуҭа ар-н, Аацы ақ.:
24.
Тәанба-Гәынба Машьыка Хәсин-иԥҳа (д. 1914 ш.) – Гәдоуҭа ар-н.
Дәрыԥшь ақ.: 109, 125, 222.
Ҭарба Евдокиа Мураҭ-иԥҳа (д. 1934 ш.) – Гәдоуҭа ар-н, Дәрыԥшь
ақ.: 73, 117.
Ҭыжәба Иасон Баҭа-иԥа (д. 1924 ш.) – Очамчыра ар-н, Џьал ақ.
: 191.
Ҭырқьба Ҳаџьараҭ Сиҭ-иԥа (д. 1900 ш.) – Гәдоуҭа ар-н, Ҟәланырхәа
ақ.: 56, 84, 95, 177, 200.
Ферзба Џьоџьа Қьысқьынџь-иԥа (д. 1928 ш.) – Очамчыра ар-н,
Кәтол ақ.: 9, 23, 81, 153, 166, 264.
Хагәышь-ԥҳа Анчка (д. 1912 ш.) – Гәдоуҭа ар-н, Бармышь ақ.: 62,
90, 118.
Хынҭәба Хьымца Платон-иԥа (д. 1940 ш.) – Гәдоуҭа ар-н,
Жәандәрыԥшь ақ.: 140, 175-176, 271.
Хьециа Џьота Кьаӷәса-иԥа (д. 1911 ш.) – Гәдоуҭа ар-н, Калдахәара
ақ.: 246.
Ҳамыҭ-ԥҳа Шура Ҳазахә-иԥҳа (д. 1919 ш.) – Гәдоуҭа ар-н,
Калдахәара ақ.: 123, 130, 209.
Ҳараниа-Кәаӷәаниа Дариа Кьарантыхә-иԥҳа (д. 1919 ш.) – Очамчыра ар-н, Кәтол ақ.: 80.
Ҳаҭхәа Дан Ҳарун-иԥа (д. 1917 ш.) – Очамчыра ар-н, Ӷәада ақ.: 15,
135, 157-159, 168.
Ҳашба-Шьоууа Олиа (Наха) Бырдыӷә-иԥҳа (д.1910 ш.) – Очамчыра ар-н, Мыркәыла ақ.: 54.
Азгәаҭақәа
271
Царгәыш Џьамфер Мсураҭ-иԥа (д. 1918 ш.) – Гәдоуҭа ар-н,
Аҷандара ақ.: 8.
Ҵәыӡба Махаз Кьарантыхә-иԥа (д. 1912 ш.) – Очамчыра ар-н, Џьгьарда ақ.: 181, 220.
Ҵәыџьба Платон (Пила) Миха-иԥа (д. 1911 ш.) – Очамчыра ар-н,
Џьгьарда ақ.: 14, 42, 149, 160.
Ҵәыџьба Ҷыҷыкәа Ҳаџьыгә-иԥа (д. 1904 ш.) – Очамчыра ар-н,
Ҷлоу ақ.: 6, 26, 43, 132, 148, 266, 267.
Чегиа-Шәырдлаа Аграфина Шәарах-иԥҳа (д. 1920 ш.) – Очамчыра ар-н, Кәтол ақ.: 63.
Чынчиа Грышьа Иуана-иԥа (д. 1906 ш.) – Гәдоуҭа ар-н, Бла- бырхәа
ақ.: 742.
Ҷалакәуа Қыча Сиҭ-иԥа (д. 1892 ш.) – Очамчыра ар-н, Ҷлоу ақ.: 21.
Ҷкадуа Мон Сарапион-иԥа (д. 1938 ш.) – Очамчыра ар-н, Кәтол
ақ.: 614.
Ҷыҭанаа-Лашәриа Емма (д. 1933 ш.) – Аҟәа ар-н, Ешыра ақ.: 65,
110, 122.
Шьоууа Ҷыҷыкәа Гәдым-иԥа (д. 1918 ш.) – Очамчыра ар-н, Ҕәада
ақ.: 155
Џьапуа Ақсент Ламшьаҵә-иԥа (д. 1917 ш.) – Очамчыра ақ.: 6, 22,
26, 41, 171, 178, 266, 267.
Џьапуа Ӡыкәыр (д. 1895 ш.) – Тҟәарчал ақ.: 35, 66, 99-100, 221.
Џьапуа Сарапион Пола-иԥа (д. 1925 ш.) – Очамчыра ар-н, Ҷлоу
ақ.: 169, 172, 174, 182, 265, 270.
Џьынџьиа Ҷыҷыкәа Ҭамшьыгә-иԥа (д. 1915 ш.) – Очамчыра ар-н,
Ԥақәашь ақ.: 138.
272
В. Кәаӷәаниа
Атекстқәа ахьанҵоу аҭыԥқәа рарбага
Аҟәа араион:
Ешыра ақ.: 93, 124, 127.
Гагра араион:
Бзыԥҭа ақ.: 11, 71, 72, 193, 245.
Лӡаа ақ.: 12, 17.
Гәдоуҭа араион:
Аацы ақ.: 24, 55, 94, 107, 280.
Абгархықә ақ.: 13, 31, 34, 38-39, 45, 47, 119, 142, 269.
Аҷандара ақ.: 8.
Бармышь ақ.: 29, 62, 90, 118, 139, 141, 144, 165, 243, 263, 274-276, 283.
Блабырхәа ақ.: 120, 143, 282, 288, 289.
Гәдоуҭа ақал.: 70, 105, 115, 189, 228.
Дәрыԥшь ақ.: 27, 73, 109, 117, 125, 147, 222.
Жәандәрыԥшь ақ.: 129, 140, 154, 175-176, 199, 271.
Калдахәара ақ.: 112-113, 121, 123,130, 209, 246.
Ҟәланырхәа ақ.: 50-51, 56-57, 84, 92, 95, 114, 177, 179, 200, 268, 272,
284.
Оҭҳара ақ.: 2, 7, 58, 111, 146, 244.
Хәаԥ ақ.: 1, 4, 16, 19, 20, 61, 89, 91, 98, 152, 164, 187, 239, 247-262, 277279.
Џьырхәа ақ.: 52, 67, 78, 87, 101, 128, 134, 137, 273, 281.
Очамчыра араион:
Аӡҩыбжьа ақ.: 32, 36, 40, 74, 102, 126, 194, 211, 232.
Аҭара ақ.: 53, 151, 156, 285-287, 290, 296.
Баслахә ақ.: 18, 205, 223, 205, 223, 224.
Ҕәада ақ.: 15, 44, 135, 155, 157-159, 168, 168, 170.
Кәтол ақ.: 9, 23, 33, 46, 49, 59, 65, 77, 82-83, 85, 88, 96-97, 104, 106, 110,
116, 122, 150, 153, 161, 166, 173, 180, 184, 190, 195-198, 204, 212,
213, 216, 217, 219, 225-227, 233, 235-237, 264, 291-295, 297-302.
Мықә ақ.: 133, 163, 191, 207, 210, 218, 242.
Мыркәыла ақ.: 54.
Отап ақ.: 136.
Очамчыра ақал.: 63, 208.
Ԥақәашь ақ.: 138, 241.
Тамшь ақ.: 145, 201-203, 214, 229, 238.
Азгәаҭақәа
273
Ҭхьына ақ.: 5, 131, 186, 240.
Ҷлоу ақ.: 3, 6, 21, 22, 25, 26, 41, 43, 48, 60, 75, 76, 79, 86, 103, 108, 132,
148, 169, 171, 172, 174, 178, 182, 192, 215, 231, 265-267, 270.
Џьгьарда ақ.: 14, 28, 42, 68, 69, 149, 160, 162, 167, 181, 183, 185, 220,
230, 234.
Тҟәарчал араион:
Тҟәарчал ақал: 10, 30, 35, 37, 66, 99, 100, 206, 221.
Чхәарҭал ақ.: 64, 206, 221.
Атекстқәа ананҵоу ашықәсқәа рарбага
1977: 49, 162, 183, 185.
1981: 85.
1983: 251-257.
1984: 1, 3, 6, 7, 9, 15, 17, 19, 22-24, 26, 41, 43, 48, 59-62, 81-83, 86, 89, 94,
96-98, 107, 108, 118, 131, 132, 136, 138, 140, 141, 143-145, 148, 150,
152-155, 157-159, 164-166, 171, 173, 175, 176, 178, 182, 186, 187, 195.
201-203, 216, 217, 237, 239, 240, 243, 247-250, 258-262, 264-267, 271,
275-279, 282, 283, 288.
1985: 2, 4, 5, 8, 12, 14, 16, 20, 21, 27, 29, 42,44, 56-58, 84, 90, 92, 95, 111,
135, 139, 146, 147, 149, 151, 160, 168-170, 172, 174, 177, 179, 204, 244,
246, 263, 268, 270, 272, 274, 280, 284, 289.
1986: 53, 64, 156, 211, 285-287, 290, 296.
1987: 13, 31, 34, 38, 39, 45, 47, 63, 119, 142, 209, 233, 269.
1988: 33, 46, 55, 122, 191, 192, 208, 210, 219.
1989: 30, 35, 37, 65, 66, 99, 100, 110, 129, 199, 221.
1990: 18, 52, 54, 67, 78, 87, 101, 128, 133, 134, 137, 163, 205, 207, 218, 223,
224, 241, 242, 273, 281.
1991: 10, 11, 32, 36, 40, 109, 120, 125, 206, 222, 234, 245.
1992: 104, 106, 161, 180, 184, 212-213, 225-227, 235, 236.
1993: 70-72, 105, 114, 115, 188, 189, 193, 228.
1994: 80, 93, 124, 127.
1995: 214, 229, 230, 238, 293-295, 298, 299
1996: 5-51, 74, 112, 113, 116, 121, 194, 200, 232, 291.
1997: 68, 69, 73, 77, 88, 102, 117, 126, 181, 190, 196-198, 220, 292, 297,
300-302.
1998: 130, 167, 215, 231.
274
В. Кәаӷәаниа
Зеилкаара уадаҩу ажәақәа ржәар
Абарда́́н кьаҿ – бџьар жәлоуп (аԥилҭа).
Аб(а)чы́́ҟә – арыц жәлақәеи (ахәыӡ, ашы, ачакакал уҳәа) еилышәшәо
афатәқәеи (ашьақар, ашыла, ахрыӷ уҳәа) иршәагазагоуп.
Або́́ра – ажәҭра.
Абӷапа́́ – ашышкамс (абна бызшәала*).
Абелы́́қь кьара́́хә – ажәытә иныҟәыргоз атапанча жәла (иҟалап,
Бельгиатәыла иҭрыжьуазҭгьы).
Абзы́́цәаҳәшьа – аҭыԥҳа илхырааӡало атәым ӡӷаб.
Абикәа́́з – ахәшә еиқәаҵәа.
Абҟәы́́л – ашә, ахырҵәы зҭарҵо амҿлых маҭәахә.
Абҵара́́ – аҭагалара, архра (ахәаӡ, ашырӡ, ача рзы).
Абчара́́ҳ – ашәарыцацәа реиҳабы (аб. быз.).
Абы́́рса – иреиӷьу абырфын жәла.
Абы́́сҭа – абысҭа злырхуаз ачарыцжәлақәа иреиуоуп (просо).
Агарӡга́́н – ахьшьцәа, ашәарыцацәа аԥстәқәа рцәа иалхны
аидарашьҭыхраз иныҟәыргоз аақәа.
Агды́́ – атәыҩа змам аԥстәы, ашьабысҭа (аб. быз.).
Агәу́́аа//агәахо́́уаа – аубыхқәа ирыхәҭаку ажәлар.
Агәырҷа́́ҷга – ашәарах (аб. быз.).
Аӷәра́́ – адашьма (пол).
Адима́́ – аба хкы.
Адырдӷәы́́ – арахәыц злархахо амҿтәы мыруга.
Адырдха́́ – адырдӷәы иахарҵо ахаҳә кылҵәа.
Ае́́ргь//Аи́́ргь//Ергь – ахаҵареи, агәымшәареи, ашәарыцареи
рынцәахәы.
Ажәе́́иԥшьаа//Ажәа́́ԥшь//Жәеиԥшьырҟа́́н – абнеи, ашәарахи,
ашәарыцареи рынцәахәы.
Аза́́ԥ – ашәақь (аб. быз.).
Азы́́хыркра («Асыс имиц лзыхдыркуеит») – аӡатәра (ичмазаҩу
лыхьӡала арахә рӡатәра).
Аибаркы́́ра – жәпаҩык ауаа злахәу, рнапы еибаркны еицынарыгӡо
жәытәтәи кәашара хкуп.
Аи́́масаба//амаса́́ба – ашәарыцаҩ (аб. быз.).
Аимсы́́ – акәмызцәа ма асахҭан иалху, қлаԥадҵас ашьаргәацә
иашьарҵо.
Аи́́ҭар – арахә-ашәахә рынцәахәы.
*
Аринахыс иааҩуеит иркьаҿны: аб. быз.
Азгәаҭақәа
275
Аи́́ҭарџьгәыгәын – Аиҭар иҩны, иԥхьарҭа.
Акәа́́нтра – ажәытә иныҟәыргоз ашьаҵа жәла.
Акәымра́́ – ауада хәыҷ.
Акәмы́́зцәа – ашәҵатәы, ашьаҵатәы алҵразы ирапаны иҟаҵоу
аласалых (войлок).
Акәы́́мыӷ// аҟәы́́мыӷ – ацқәа злыҳәҳәа иҟоу ҵиаа жәлоуп.
Ақа́́руаса – ақаруа иалху ахан, аҩны еихагыла.
Ақәны́́ – зыхәҵәы жәжәаны арахәыц злырхуаз аҵиаа жәла.
Акьа́́т – алаба ду.
Ақьа́́рырҭа – арахә-ашәахә рыфатә (ақьар) ахьылоу.
Ақьаса́́ – аԥараҭра.
Ақьафы́́н – аба жәла.
Ақьаци́́а кәафҭа («Лқьациа кәафҭа мариашьканы») – иҵаӷоу
акәафҭа («Её кесейная кофта под морячку»).
Аҟаита́́н – еилаԥаны, ирҳәны иҟаҵоу ашашәа па (еиҳарак
ҿыкәыршас ма шьацҳәас рхы иадырхәон).
Аҟаԥҟа́́ԥ – амҿтәы ҵыршьы зманы, аа иалху аҳәса рыҩншьаҵа.
Алакыруа́́н – ашьаҵа жәла бзиа злырхуаз асахҭан (лакированный).
Алақма́́рҳәацәа – абыз асцәа, амшгацәа.
Ал а́́мба//а́́лымба – махәҭа змам ал-шьап (амбас, шьаҟас рхы
иадырхәо ал).
Алаҳәара́́ («Шә-ԥуҭк ахәыӡ ҽнак иллаҳәоит») – ахәыӡ, ашыӡ ахаҳә
ҭыцәаа иҭаԥсаны агәылхра.
Алгы́́ҭ («Алгыҭ инҭеибагәеит») – адгьыл ҭаҳара, агәаҩара.
Амарка́́н – абамба иалху ижәпоу аба.
Амачхәа́́л – бџьар жәлоуп.
Аме́́ст – ашьаҳәырӡыӡ инаркны ашьамхаҟынӡа рцәа иадшәало
ирышьарҵо аҭарԥа (ноговица).
Амсы́́р қьа́́адыш – Мысратәи (Египеттәи) ақьаад (папирус).
Анабзы́́ҭ – аихраҵага (приданое).
Ана́́н//Ана́́на-Гәында//Нан(а) – ашьхақәеи ашьхааӡареи рынцәахәы.
А́наҟә(а) – еиқәҵаа иҟоу асы.
А́нхьахь – ԥҳәыс даазгаз ачара аниуа иҭынхацәа изнарго арахә ма
даҽа ҳамҭак.
Аны́́цә – ҵиаа хкуп (конопля).
А́ԥача – ашәарахқәа рԥыза (аб. быз.).
Аԥса́́рд («Ԥсард шьхәала илырдыдуеит») – ауасақәа зладырҟәыдуа
амыркатыл ду.
Аԥшьырҳа́́ – аӡы, ахш зҭарҭәо (ауедра иашьашәалоу) амҿлых маҭәахә.
276
В. Кәаӷәаниа
Аԥылгды́́ – ашьтәа ахәҭа: агәчама алахыс ашьамхаҟынӡа.
Арҟацара́́ – арахә рцәа аиҵыхразы, арҩаразы ирхханы алабақәа
рынҵара.
Армы́́ӡ//ары́́мӡ – зшьапқәа кьаҿу, абӷакыдҵарҭа змам аҟәардә
хәхәа.
А́рлан-Гәашьа – аԥсуаа рқьабзтә поезиеи рнашанатә лакәқәеи
дырперсонажуп (дыԥҳәысуп); арбаӷь дақәтәаны длеиҩеиуеит
лымаҭ ҟамчы кны.
Аршы́́шра – «нцәа мусхәла» иҿио чмазара хкуп (болезнь св. Витта).
Аршьы́́н – аура шәагоуп (атиурк ажәа «аршын» аҟынтә иаауеит).
Асура́́ҭ («Исураҭха иныҟалаша») – асахьа, апатреҭ (аҭырқәшәахьтә
иаауеит).
Асы́́рма – амаҭәа дырԥшӡарц азы иаҿыкәдыршоз ихьӡырку, ма
иразнырку аххьа (аҭырқәшәахьтә иаауеит).
Асырҭы́́ – изласуа амыруга (станок для ткачества).
Аҭа́́мҳа – ашәарах-жьы арԥшшаразы иахьыкнарҳауаз амаҭәахә.
Аҭры́́нџь – амҵәышә иацрарҳәоз ашаха.
Ауа́́дабаа – зыбӷьы ҟьаҟьоу аҳәиратә ҵиаа (лопух).
Ауа́́драхса («Илыҵоугьы уадрахсыуп») – зыбӷьқәа ҟьаҟьоу аҵиаа.
Ауаԥшҵәы́́//ауаԥсҵәы́́ – анапы ааргәаҩаны акы ануԥсалартә ма
иалашьҭухыртә ианыҟоу.
Ауа́́пҳәага – ауапа зладрыцқьо аҳәҳәага хәыҷы.
Ауаргьи́́а – аура шәагоуп (уҩ-напык наҟ-ааҟ иааиҵыхны ирыбжьанакуа).
Ау́́пцәа//ауа́́пцәа – ихәаны еиларҟацоу аласалых.
Афица́́рцка («Ихашьауга ифицарцка») – атапанча (ажәа «офицерский» аҟынтә иаауеит).
Афра́́нгь аҳәа – афранцыз аҳәа.
Аха́́бжь – зхы цәҳәыҟьантазу (плешивый).
Аха́́ц («Аӷба шаха хацс илкыуп») – знык агәыр иаҵырхуа арахәыц.
Аха́́ҽра – рак аҟынӡа зоура наӡо арахәыц нҵа (моток).
Ахбақьы́́л – ахҷаҭ.
Ахра́́ («Џаџы, ашәахә маҷны, ахра дуны..») – ахы ҟазҵо аҵиаақәа
рхы ашәпара, адура.
Ахраба́́жә – абӷаб (аб. быз.).
Аххьа́́ – ахьтәы ма араӡны рахәыц иалху аҿыкәырша (асырма,
аҟаитан).
Ахы́́бжа – ашьтәа ахы абжа.
Ахылҵы́́с («Ахылҵыс дцан, ԥҳәыс далаиҳәеит») – аԥсуаа
ирхылҵшьҭраз ахылҵыс жәлар ахьынхоз аҭыԥхьыӡ (Гагреи
Шәачеи рыбжьара).
Ахә а́́ҵхра («Аҳәа иушьыз ахә ҵиххьан») – иҭины ахә аиура.
Азгәаҭақәа
277
Ахәҵырха́́га – аӷьатамақәа злеибадыркуа аӡарҵәи, аҷапырхәа.
Ахәџьа́́џьа//ахраӡа́́глымҳа – абынҳәа (аб. быз.).
А́хәыӡ – абысҭа злырхуаз ачарыц-жәлақәа иреиуоуп (пшено).
Ахәы́́лда («Хәыдлыш бырса, қымфафыл») – зхәы ауу (ауапа азы –
ауапхәылда).
Аҳазы́́рҭра – ахи ахәшәи рҭаҵарҭа (газырь).
Аҳама́́м(ҭра) – аҽыкәабарҭа.
Аҳа́́рџь – ису ма иԥоу, ихахаӡа иҟоу аҿыкәырша.
А́ҳаҭа – аҩы, ахаҷа, ахарҵәы зҭарҵәахуа, арахә рцәа иалху амаҭәхә.
А́ҳцәа – «нцәа мусхәла» иҿио чмазара хкуп.
Аҳәы́́рҭыԥҳацәа – Анцәақәа рҭыԥҳацәа (девы гурии).
Ахьы-Зосҳа́́н//Зосҳан – ацәырԥшӡа (аҳцәа) чымазара Анцәахәы.
А́ҵан – амифтә уаа ссақәа.
Аҵи́́л – аԥа, аҩнаҭа аҵеи, аб иҵәҩаншьапмырӡҩы (ақырҭшәахьтә
иаауеит).
А́цәлаа – ҵиаа жәлоуп.
Ацәымсырпы́́л//ацәышлампы́́р – хәаҷала ичо, адгьыл иҵоу
аԥстәы хәыҷы.
Аҵәыхҵәа́́ԥшь – аҵәаԥшь.
Ачады́́р – аласа зладрапоз мыругоуп.
Ача́́з – хыбрас рхы иадырхәоз аҭәа ҩа.
Ачамсҟәы́́л – амҿтәы мҳаҵә ду.
Ача́́хәажә – ачашыла иалху, ашә згәылоу ачааҿа, аҳампал.
Ачау́́қьцәа//ачалықьцәа – арҳәцәа, ахырҵәацәа, аимҵәацәа.
Ачача́́т («Иара диман ԥҳак дчачатшәа») – ирқьынцыцны иааӡоу.
Ачеџьекьи́́а – аиқәаҵәа, ашәы.
А́чма («Ԥҳа дзауз лычма ҵихит») – ажәытәан амаҳә анхәеи абхәеи
ириҭоз аҳамҭа (калым).
Аҷа́́н – ҭынха дызмамкәа иԥсыз ауаҩы имал.
Аҷапы́́рхәа – ашаха па.
Аҽа́́мажәа – абнацә ԥсыла (аб. быз.).
Аҿа́́хәа – аԥслаҳә (аб. быз.).
Ашы́́ – абысҭа злырхуаз ачарыцжәлақәа иреиуоуп.
А́шыш («Ашыш мкы – гәара хыԥа») – абыцеи аҵәҩани рыла иҟаҵоу
аанда-шшы.
Ашьа́́лҭа – ацәарҭа бзиа.
Ашьыкьла́́р//ашьынтыкьла́́р – аба хкы.
Ашәа́́қәлацәа – аиҩызцәа, аиқәлацәа.
Ашәы́́//Ашәтәы́́ла – ашәуаа (абазақәа) ртәыла ахьӡ.
Аџьа́́м – мыцхәы идуцәам амҿтәы саан.
Аџьанга́́ра – аиқәаҵәҳаҳара, алҩақ иаганы иҟоу.
278
В. Кәаӷәаниа
Гье́́рман («Гьерман тапанчаны судҳәаландаз») – Гьерманиатәи.
Еимара́́ҭаа («Еимараҭаа ирабашьуаз…») – ақырҭқәа ирыхәҭаку
ажәлар (имеретинцы).
Еимы́́ноу – иҽеим, ауама, азҩа (аҭырқәшәахьтә иаауеит).
Емпы́́т («Емпыт кәафҭа») – ажәа «импорт» иахаршалазар ҟалап.
Жьа́́ха-жьа́́ҿа – ааҭамҳа (аб. быз.).
За́́хәуа ҟамчшәа – аедыгьаа ирыжьрацәароу азыхә жәлар рҟамчы.
Ӡиуа́́у(а)//Ӡиуо́́у – ақәа анцәахәы лыхьӡ акәзар ҟалап.
Иары́́ш//Еры́́ш – аԥареи ақәҵареи рынцәахәы.
Иуа́́на – Ажәеиԥшьаа иԥа иоуп.
Мқамгари́́а – арахә-ашәахә, еиҳарак акамбашьқәа рынцәахәы.
Мра́́мба – Кәыдры ахахьы иҟоу ҭыԥ хьӡуп.
Мтҟьал//Амтҟьа́́л – Кәыдры арыӷьарахь ала иалало аӡымахә
иахьӡуп (уи ауп изызҳәоу аԥсуа жәаԥҟагьы: «Кәыдры зырмақаруа
Мтҟьал ауп»).
Рак («Аӷба шаха рак аԥылшьуеит») – амышьхәылҵи анацәкьарақәеи
ирыбжьанакыз аура шәага.
Рашәтәы́́//рашәатәы́́ («Рашәтәы ламҵа – џьымшь хырҟәыҿы») –
иурашәар зылшо ауҭраҭых неидкыланы.
Сау́́на//Са́́унау– алу анцәахә лакәзар ҟалап.
Тахато́́жна – аурыс ажәа «трёхэтажный» иахаршалазар ҟалап.
Торо́́нта («Торонта кәымжәны сушәында») – Канада тәыла
ааглыхра-хәҳахәҭратә қалақь Торонто. (Иҟалап, уантәи иаагоу
аба иалырхуаз акәымжәы акәзар зыӡбахә ҳәоу.).
Ҭоумы́́шь – Очамчыра араион аҿы иҟоу ӡиасуп, аҳаблагьы иахьӡуп.
Цыршәымгәа́́ҟьа – ашша змоу ашәарах (аб. быз.).
Ҵысҭы́́ҩра зхоу – ашьабысҭа (аб. быз.).
Чо́́па//Чо́́уԥар – Афы инаиҷыданы адыди амацәыси рынцәахә
иакәзар ҟалап.
Чҳа́́лҭа – Кәыдры иалало ӡиасуп, ақыҭагьы иахьӡуп.
Ша («Шак имӷыҵроуп») – ашаха.
Шевио́́т («Шевиотмзар цәҩыча бшәысҵуам») – англыз ажәоуп,
ашәҵатәқәа (апалта, акостиум) злырхуа аба жәла бзиа иахьӡуп.
Шьаӷәо́́у – абынҽа (аб. быз.).
Шьапа́́жә – амшә (аб. быз.).
Шьараҭы́́н – жәпаҩык ауаа злахәу, рнапы еибаркны еицынарыгӡо
жәытәтәи кәашара хкуп.
Шьашәы́́ – ажьира анцәахәы.
Џаџы́́//Џаџа́́ – аҽаҩреи ауҭрааӡареи рынцәахәы (дыԥҳәысуп).
279
Азгәаҭақәа
Арҿиамҭақәа ралфавиттә рбага
Абас иҟоуп аусқәа 198
Абарбац ҭәҳәа 131
Абга иахәыз аҭәҳәа(1) 89
Абзиабара ашәа 135
Аб изы аԥҳа лҵәыуара(1) 48
Аб изы аԥҳа лҵәыуара(2) 49
Абыз аҭәҳәа(13) 106
Абылра ҭәҳәа(1) 117
Абылра ҭәҳәа(2) 118
Абылра ҭәҳәа(3) 119
Абылра ҭәҳәа(4) 120
Абырг ихьӡала аныҳәаҿа(1) 38
Абырг ихьӡала аныҳәаҿа(2) 39
Агарашәа(1) 188
Агарашәа(2) 189
Агәалашәара 140
Агәи агәаҵәеи кны аныҳәара 30
Агәыԥжәага(1) 196
Агәыԥжәага(2) 197
Агәыԥҳәы аншәуа аҭәҳәа 126
Аӷьыч изку ашәа 165
Адажә ажә акык ианацҳалакь аҭәҳәа 128
Аешьа изку аҵәыуара 50
Аеҳәшьа илызку аҵәыуара 51
Ажра сахьынҭаԥшыз 186
Ажьамра ҭәҳәа(1) 79
Ажьамра ҭәҳәа(2) 80
Ажьамра ҭәҳәа(3) 81
Ажьамра ҭәҳәа(3) 82
Ажьамра ҭәҳәа(4) 83
Ажәархәмарра 180
Ажәархәмарра(1) 218
Ажәархәмарра(2) 219
Ажәеиԥшьаа рашәа(1) 3
Ажәеиԥшьаа рашәа(2) 4
280
Ажәеиԥшьаа рашәа(3) 5
Ажәеиԥшьаа рашәа(4) 6
Ажәеиԥшьаа рашәа(5) 7
Ажәеиԥшьаа рашәа(6) 8
Ажәеиԥшьаа рашәа(7) 9
Ажәеиԥшьаа рашәа(8) 10
Ажәеиԥшьаа рашәа(9) 11
Ажәеиԥшьаа рашәа(10) 12
Ажәеиԥшьаа рашәа(11) 13
Ажәеиԥшьаа рашәа(12) 14
Ажәеиԥшьаа рашәа(13) 15
Ажәеиԥшьаа рашәа(14) 16
Ажәлар рныҳәаҿа 31
Ажәытә аамҭа иазку ашәа 287
Ажәытәтәи ашәа(1) 241
Азҩа ҭәҳәа 116
Аӡы иашьыз «иԥсыҭгага» ашәа 24
Аибаркра ашәа(1) 142
Аибаркра ашәа(2) 143
Аибаркра ашәа(3) 144
Аибаркра ашәа(4) 145
Аибаркра ашәа(5) 146
Аибаркра ашәа(6) 147
Аиба Хәаҭхәаҭ иашәа 267
Аколхоз иазку ашәа 285
Акьыл-иԥа Қьаламыта 177
Акәмызцәа хәацәа рашәа 2
Акәырҵыкь ҭәҳәа(1) 123
Акәырҵыкь ҭәҳәа(2) 124
Акәырҵыкь ҭәҳәа(3) 125
Ақыҭақәа рыхьӡыртәра(1) 173
Ақыҭақәа рыхьӡыртәра(2) 174
Ақәыџьмацҳара аҭәҳәа(2) 90
Алаԥш ҭәҳәа(1) 53
Алаԥш ҭәҳәа(2) 54
Алаԥш ҭәҳәа(3) 55
Алаԥш ҭәҳәа(4) 56
В. Кәаӷәаниа
Азгәаҭақәа
Алаԥш ҭәҳәа(5) 57
Алаԥш ҭәҳәа(6) 58
Алаԥш ҭәҳәа(7) 59
Алаԥш ҭәҳәа(8) 60
Алаԥш ҭәҳәа(9) 61
Алаԥш ҭәҳәа(10) 62
Алаԥш ҭәҳәа(11) 63
Алаԥш ҭәҳәа(12) 64
Алаԥш ҭәҳәа(13) 65
Алаԥш ҭәҳәа(14) 66
Алаԥш ҭәҳәа(15) 67
Алаԥш ҭәҳәа(16) 68
Алаԥш ҭәҳәа(17) 69
Алаԥш ҭәҳәа(18) 70
Алаԥш ҭәҳәа(19) 71
Алаԥш ҭәҳәа(20) 72
Алаԥш ҭәҳәа(21) 73
Алаԥш ҭәҳәа(22) 74
Алаԥш ҭәҳәа(23) 75
Алаԥш ҭәҳәа(24) 76
Алаф ашәа(2) 150
Алаф ашәа(3) 151
Алаф ашәа(4) 152
Алаф ашәа(5) 153
Алаф ашәа(6) 154
Алаф ашәа(8) 156
Алаф ашәа(9) 157
Алаф ашәа(10) 158
Алаф ашәа(11) 159
Алаф ашәа(12) 160
Алеи аҳаирплани 298
Алерс ашәа(7) 155
Алерс 182
Алаф ақьаф аҭахуп 179
Алу ашәа 1
Амаҟара – маҟа ҟьаҟьа 178
Амаҭцҳара аҭәҳәа(1) 94
Амаҭцҳара аҭәҳәа(2) 95
Амаҭцҳара аҭәҳәа(3) 96
Амаҭцҳара аҭәҳәа(4) 97
Амаҭцҳара аҭәҳәа(5) 98
Амаҭцҳара аҭәҳәа(6) 99
Амаҭцҳара аҭәҳәа(7) 100
Амаҭцҳара аҭәҳәа(8) 101
281
282
В. Кәаӷәаниа
Амаҭцҳара аҭәҳәа(9) 102
Амаҭцҳара аҭәҳәа(10) 103
Амаҭцҳара аҭәҳәа(11) 104
Амашьына ныҟәцаҩы 294
Анацәхыкәырша ҭәҳәа(1) 121
Анацәхыкәырша ҭәҳәа(2) 122
Ани ҷкәыни рашәа 271
Ан луаз 301
Апартизанра ашәа 283
Аԥа изку аҵәыуара 52
Аԥсхәра 295
Аԥсылаԥш ҭәҳәа(1) 77
Аԥсылаԥш ҭәҳәа(2) 78
Аԥсынра иазку аныҳәаҿа 32
Аԥҳәыс бырг лыхьӡала аныҳәаҿа 40
Аԥҳәысеиба лыҷкәын заҵә иашәа(3) 282
Аԥҳәысеиба лыҷкәын заҵәы(1) 280
Аԥҳәысеиба лыҷкәын заҵәы(2) 281
Аԥшьра ҭәҳәа(1) 107
Аԥшьра ҭәҳәа(2) 108
Аԥшьра ҭәҳәа(3) 109
Аԥшьра ҭәҳәа(4) 110
Арахә абна ианылахалак ирҳәоз аҭәҳәа(1) 84
Арахә абна ианылахалак ирҳәоз аҭәҳәа(2) 85
Арахә абна ианылахалак ирҳәоз аҭәҳәа(3) 86
Арахә абна ианылахалак ирҳәоз аҭәҳәа(4) 87
Арахә абна ианылахалак ирҳәоз аҭәҳәа(5) 88
Арба, арба…(1) 235
Арба, арба…(2) 236
Арбаӷь ашәа(1) 205
Арбаӷь ашәа(2) 206
Арбаӷь ашәа(3) 207
Арбаӷь ашәа(4) 208
Арбаӷь ашәа(5) 209
Арбаӷь ашәа(6) 210
Арбаӷь ашәа(7) 211
Арбаӷь ашәа(8) 212
Арбаӷь ашәа(9) 213
Арбаӷь ашәа(10) 214
Арбаӷь ашәа(11) 215
Арбаӷь ашәа(12) 216
Азгәаҭақәа
Аргәын Џьаҭ иашәа(1) 288
Аргәын Џьаҭ иашәа(2) 289
Арԥхатәы ҭәҳәа(1) 111
Арԥхатәы ҭәҳәа(2) 112
Арԥхатәы ҭәҳәа(3) 113
Арԥхатәы ҭәҳәа(4) 114
Арԥхатәы ҭәҳәа(5) 115
Арԥызбеи аԥҳәызбеи рашәа(1) 132
Арԥызбеи аԥҳәызбеи рашәа(2) 133
Арсҭаа Ҷыф иуазашәа 254
Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иашәа(1) 258
Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иашәа(2) 259
Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иашәа(3) 260
Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иашәа(4) 261
Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иашәа(5) 262
Арсҭаа Шарадын иашәа(1) 255
Арсҭаа Шарадын иашәа(2) 256
Арсҭаа Шарадын иашәа(3) 257
Аршышра ашәа(1) 21
Аршышра ашәа(2) 22
Аршышра ашәа(3) 23
Арыд-ԥҳа Гәашьанас лашәа 141
Арысра ахәшә 129
Асамырҟәыл 161
Асас ихьӡала аныҳәаҿа(1) 41
Асас ихьӡала аныҳәаҿа(2) 42
Асас ихьӡала аныҳәаҿа(3) 43
Аҭараа рколхоз иазку ашәа 286
Аҭауади уи иԥҳәыси(2) 242
Аҭаҳмада-Қабада(1) 168
Аҭаҳмада-қабада(2) 169
Аҭаҳмада-Қабада(3) 170
Аҭаца бзиа илызку ашәа 164
Аҭаца лыхьӡала аныҳәаҿа(1) 34
Аҭаца лыхьӡала аныҳәаҿа(2) 35
Аҭаца лыхьӡыртәра 163
Аҭацаагарашәа «Уаридада»(2) 27
Ауаҩы даниуа ирҳәо ашәа 25
Аураашьа 140
Ахьаа ҭәҳәа 127
Ахьӡыртәрақәа(1) 149
Ахьӡыртәрашәа 175
283
284
Ахәра ҭәҳәа(3) 91
Ахәыҷқәа рашәа 217
Ахәыҷы ижьжьага 192
Ахәыҷы ирччага(1) 193
Ахәыҷы ирччага(2) 194
Ахәыҷыхәмарра(1) 190
Ахәыҷыхәмарра(2) 191
Аҳ иԥа Гьаргь игарашәа 187
Аҵеи иныҳәаҿа 46
Аҵлаҳәысҭа ԥсыцәгьа(1) 291
Аҵәца кны аныҳәара 33
Аҷкәыни аӡӷаби рыхьӡибартәра 162
Аҽгәал ҭәҳәа(1) 92
Аҽгәал ҭәҳәа(2) 93
Аҿар рыхьӡала аныҳәаҿа(1) 44
Аҿар рыхьӡала аныҳәаҿа(2) 45
Ашҳам ҭәҳәа(12) 105
Ашьаптахь ҭәҳәа 130
Аҩазаԥацәа(1) 247
Аҩыжәҩы ихҳәаау ашәа 296
Барабзан хәарашьа 183
Баша уҽырбоит… 284
Беслан хы-шьтәак ифеит 185
Бзана аӡыхь 293
Былабара саргәаҟуеит 137
Гыџь Абыхәба иашәа(1) 268
Гыџь Абыхәба иашәа(2) 269
Гыџь Абыхәба иашәа(3) 270
Гәаџьаа-ԥҳа Какашьеи Чамагәуа Маҳмуди рашәа 134
Гәыџьуа Разан(2) 292
Данаҟаи Ашәба иашәа(1) 264
Данаҟаи Ашәба иашәа(2) 265
В. Кәаӷәаниа
Азгәаҭақәа
Данаҟаи Ашәба иашәа(3) 266
Дах-дух!.. 202
Дикран Гагәылиа иуазашәа(1) 274
Дикран Гагәылиа иуазашәа(2) 275
Жана Ачба ихьӡыртәрашәа 176
Зыԥсҭазаара еилазҵаз рыхьӡала аныҳәаҿа(1) 36
Зыԥсҭазаара еилазҵаз рыхьӡала аныҳәаҿа(1) 37
Зыԥшәма дзыԥхаз илызку аныҳәаҿа 47
Зыхә Раџьаб иашәа(3) 279
Зыхә Раџьаб иуаз(2) 278
Зыхә Раџьаб иуазашәа(1) 277
Ӡиуау(1) 17
Ӡиуауа(2) 18
Иҟалазеи? 195
Инаԥҳа Кьагәа иашәа(1) 243
Инаԥҳа Кьагәа иашәа(2) 244
Инаԥҳа Кьагәа иашәа(3) 245
Инаԥҳа Кьагәа иашәа(4) 246
Иузымгеит Аԥсынра! 299
Ишәзымгеит Аԥсынра! 297
Кьарантыхә-иԥа Сааҭқьери иашәа 263
Кьахьба Ҳаџьараҭ иашәа 272
Кьахьба Ҳаџьараҭ иаҳәшьа луазашәа 273
Кәарыҷ-ԥҳа лашәа 138
Қача ахаҵа 181
Қәыџьмахан 290
Ҟамчхәԥҟара ианцоз ирҳәоз 237
Леикәыр иана… 199
Маа-мах!.. 201
Мадина лашәа 139
Наныкьара(1) 166
Наныкьара(2) 167
Нарҭаа рашәа 240
Нарҭ Сасрыҟәа иашәа 239
Радеда 29
285
286
Самахьхәа(2) 248
Самахьхәаа(3) 249
Самахьхәаа ран лмыткәма(4) 250
Уаридада(1) 26
Уаридада(3) 28
Ух-џьых!.. 203
Ҳаи, шьыри! 136
Ҳахәра анбаӷьо? 300
Ҳашьцәа Гәыдауҭаа 302
Ҳәаду – ҳәаԥ!.. 200
Ҵис 204
Чала имыхәа Ҷыф иуазашәа(1) 251
Чала имыхәа Ҷыф иуаз(2) 252
Чала имыхәа Ҷыф иуазашәа(3) 253
Ҷлоуаа рлафашәа(1) 171
Ҷлоуаа рлафашәа(2) 172
Ҷыри, ҷах-ҷах! 184
Шьаҟрыл Шьыгә иуазашәа 276
Ҩыџьа реицәажәара 238
Џаџы(1) 19
Џаџы(2) 20
Џьит(1) 220
Џьит(2) 221
Џьит(3) 222
Џьит(4) 223
Џьит(5) 224
Џьит(6). 225
Џьит(7) 226
Џьит(8) 227
Џьит(9) 228
Џьит(10) 229
Џьит(11) 230
Џьит(12) 231
Џьит(13) 232
Џьит(14) 233
Џьит(15) 234
В. Кәаӷәаниа
287
Жәлар рдоуҳатә хьыршәыгәқәа
Резюме
Сборник «Абхазский фольклор. Книга первая. Народная поэзия» вобрал в себя разнообразные по жанрово-тематическому составу материалы абхазской народной поэзии, собранные учёным-фольклористом В.А.
Когониа на протяжении более тридцати лет – начиная с 1977 года по настоящее время. Записи фольклорных текстов осуществлены с предельной
точностью в свете строгих требований эдиционной текстологии и современной полевой фольклористики, т. е. с соблюдением всех важнейших научных принципов фиксации изустного фольклорно-языкового материала. И посему книга вносит определённую лепту в копилку сокровищницы
абхазского народного поэтического творчества.
В сборнике представлены свыше 300 текстов таких традиционных
жанров песенно-стихотворного фольклора, как: обрядово-мифологическая поэзия (охотничьи песни, песня «вызывания» дождя «Дзиуоу»,
«врачевальные» песни и др.), семейно-бытовая обрядовая поэзия (свадебные песни, тосты, заговоры и др.), необрядовая бытовая поэзия
(трудовые песни, любовная лирика, сатирико-юмористические песни,
стихи и песни для детей, хороводные песни и др.), афористическая поэзия (пословицы, загадки, скороговорки), современные песни и стихи, в
которых воспевается трудовая доблесть крестьянства и героику легендарных личностей периода Великой Отечественной войны 1941-1945 годов и
Отечественной войны в Абхазии 1992-1993 годов.
В сборник включены и нартские песни, представляющие архаический пласт национальной эпической словесности, и историко-героические песни, составляющие более поздний этап развития эпоса; в них
воспевается борьба абхазского народа с иноземными захватчиками за
свою независимость и борьба против внутренних, социальных врагов.
Основной корпус аутентичного текстового материала представлен в
совокупности его версий и вариантов, записанных разновременно в различных регионах Абхазии. Большинство текстов составляют звукозаписи,
в том числе и повторные, с неодинаковым промежутком времени – в дватри года, в один месяц, в один час и т. д. Большинство материалов хранится в Фольклорной лаборатории Абхазского института гуманитарных
исследований им. Д.И. Гулиа Академии наук Абхазии.
Значительное количество текстов впервые вводится в научный оборот.
Сборник снабжён необходимыми научными комментариями, предисловием, различными указателями, в том числе алфавитным указателем
произведений, словарём непонятных слов, а также фотографиями наиболее талантливых сказителей, выявленных фольклористом в процессе
поисково-собирательской деятельности.
Книга адресована филологам, этнографам, студентам и всем, кто интересуется духовной культурой абхазского народа.
288
В. Кәаӷәаниа
АХҚӘА
Жәлар рдоуҳатә хьыршәыгәқәа (В. Кәаӷәаниа)…………………… 5
Аџьа ашәақәа…………………………………………………………… 15
1. Алу ашәа…………………………………………………………………………… 15
2. Акәмызцәа хәацәа рашәа…………………………………………………… 15
Ақьабзтә поезиа……………………………………………………… 17
1. Амифологиатә-қьабзтә поезиа……………………………………… 17
3. Ажәеиԥшьаа рашәа (1)……………………..………………………………… 17
4. Ажәеиԥшьаа рашәа (2)………………………………………………………… 18
5. Ажәеиԥшьаа рашәа (3)……………………………………………………….. 19
6. Ажәеиԥшьаа рашәа (4)……………………………………………………….. 20
7. Ажәеиԥшьаа рашәа (5)………………………………………………………. 21
8. Ажәеиԥшьаа рашәа (6)………………………………………………………. 22
9. Ажәеиԥшьаа рашәа (7)……………………………………………………….. 23
10. Ажәеиԥшьаа рашәа (8)………………………………………………………. 23
11. Ажәеиԥшьаа рашәа (9)……………………………………………………….. 24
12. Ажәеиԥшьаа рашәа (10)……………………………………………………… 25
13. Ажәеиԥшьаа рашәа (11)…………………………………………………….. 25
14. Ажәеиԥшьаа рашәа (12)……………………………………………………… 26
15. Ажәеиԥшьаа рашәа (13)…………………………………………………….. 27
16. Ажәеиԥшьаа рашәа (14)……………………………………………………… 27
17. Ӡиуау (1)…………………………………………………………………………… 28
18. Ӡиуауа (2)…………………………………………………………………………. 28
19. Џаџы (1)…………………………………………………………………………… 29
20. Џаџы (2)…………………………………………………………………………… 30
21. Аршышра ашәа (1)…………………………………………………………….. 31
22. Аршышра ашәа (2)…………………………………………………………….. 32
23. Аршышра ашәа (3)…………………………………………………………… 33
24. Аӡы иашьыз «иԥсыҭгага» ашәа……………………………………………. 33
2. Аҭаацәаратә-бзазаратә қьабзтә поезиа …………………………… 34
25. Ауаҩы даниуа ирҳәо ашәа…………………………………………………. 34
26. Уаридада (1)……………………………………………………………………… 34
27. Аҭацаагарашәа «Уаридада» (2)……………………………………………… 35
28. Уаридада (3)……………………………………………………………………… 36
29. Радеда…………………………………………………………………………….. 36
30. Агәи агәаҵәеи кны аныҳәара…………………………………………….. 37
31. Ажәлар рныҳәаҿа……………………………………………………………… 38
32. Аԥсынра иазку аныҳәаҿа……………………………………………………. 38
33. Аҵәца кны аныҳәара………………………………………………………… 39
Жәлар рдоуҳатә хьыршәыгәқәа
289
34. Аҭаца лыхьӡала аныҳәаҿа (1)……………………………………………….40
35. Аҭаца лыхьӡала аныҳәаҿа (2)……………………………………………….41
36. Зыԥсҭазаара еилазҵаз рыхьӡала аныҳәаҿа (1)………………………..42
37. Зыԥсҭазаара еилазҵаз рыхьӡала аныҳәаҿа (1)…………………………42
38. Абырг ихьӡала аныҳәаҿа (1)………………………………………………..43
39. Абырг ихьӡала аныҳәаҿа (2)……………………………………………….…43
40. Аԥҳәыс бырг лыхьӡала аныҳәаҿа…………………………………………44
41. Асас ихьӡала аныҳәаҿа (1)………………………………………………….44
42. Асас ихьӡала аныҳәаҿа (2)…………………………………………………..44
43. Асас ихьӡала аныҳәаҿа (3)……………………………………………………45
44. Аҿар рыхьӡала аныҳәаҿа (1)……………………………………………….46
45. Аҿар рыхьӡала аныҳәаҿа (2)………………………………………………..46
46. Аҵеи иныҳәаҿа……………………………………………………………….…46
47. Зыԥшәма дзыԥхаз илызку аныҳәаҿа…………………………………….47
48. Аб изы аԥҳа лҵәыуара (1)………………………………………………….47
49. Аб изы аԥҳа лҵәыуара (2)………………………………………………….48
50. Аешьа изку аҵәыуара………………………………………………………..48
51. Аеҳәшьа илызку аҵәыуара…………………………………………………..50
52. Аԥа изку аҵәыуара…………………………………………………………….52
3. Аҭәҳәақәа ……………………………………………………………………53
53. Алаԥш ҭәҳәа (1)……………………………………………………………….53
54. Алаԥш ҭәҳәа (2)…………………………………………………………………53
55. Алаԥш ҭәҳәа (3)…………………………………………………………………54
56. Алаԥш ҭәҳәа (4)…………………………………………………………………54
57. Алаԥш ҭәҳәа (5)…………………………………………………………………54
58. Алаԥш ҭәҳәа (6)…………………………………………………………………54
59. Алаԥш ҭәҳәа (7)………………………………………………………………….55
60. Алаԥш ҭәҳәа (8)………………………………………………………………….55
61. Алаԥш ҭәҳәа (9)………………………………………………………………….55
62. Алаԥш ҭәҳәа (10)……………………………………………………………….56
63. Алаԥш ҭәҳәа (11)……………………………………………………………….56
64. Алаԥш ҭәҳәа (12)……………………………………………………………….56
65. Алаԥш ҭәҳәа (13)……………………………………………………………….57
66. Алаԥш ҭәҳәа (14)………………………………………………………………57
67. Алаԥш ҭәҳәа (15)………………………………………………………………58
68. Алаԥш ҭәҳәа (16)………………………………………………………………58
69. Алаԥш ҭәҳәа (17)……………………………………………………………….58
70. Алаԥш ҭәҳәа (18)……………………………………………………………….59
71. Алаԥш ҭәҳәа (19)……………………………………………………………….59
72. Алаԥш ҭәҳәа (20)………………………………………………………………59
73. Алаԥш ҭәҳәа (21)………………………………………………………………59
74. Алаԥш ҭәҳәа (22)……………………………………………………………..60
75. Алаԥш ҭәҳәа (23)………………………………………………………………60
290
В. Кәаӷәаниа
76. Алаԥш ҭәҳәа (24)……………………………………………………………… 61
77. Аԥсылаԥш ҭәҳәа (1)…………………………………………………………… 61
78. Аԥсылаԥш ҭәҳәа (2)…………………………………………………………… 62
79. Ажьамра ҭәҳәа (1)……………………………………………………………… 62
80. Ажьамра ҭәҳәа (2)……………………………………………………………… 62
81. Ажьамра ҭәҳәа (3)……………………………………………………………… 62
82. Ажьамра ҭәҳәа (3)……………………………………………………………… 63
83. Ажьамра ҭәҳәа (4)……………………………………………………………… 63
84. Арахә абна ианылахалак ирҳәоз аҭәҳәа (1)………………………….… 64
85. Арахә абна ианылахалак ирҳәоз аҭәҳәа (2)…………………………… 64
86. Арахә абна ианылахалак ирҳәоз аҭәҳәа (3)………………………… 64
87. Арахә абна ианылахалак ирҳәоз аҭәҳәа (4)………………………… 65
88. Арахә абна ианылахалак ирҳәоз аҭәҳәа (5)…………………………. 65
89. Абга иахәыз аҭәҳәа (1)…………………………………………………….. 65
90. Ақәыџьмацҳара аҭәҳәа (2)………………………………………………… 66
91. Ахәра ҭәҳәа (3)………………………………………………………………… 66
92. Аҽгәал ҭәҳәа (1)………………………………………………………………. 66
93. Аҽгәал ҭәҳәа (2)………………………………………………………………… 66
94. Амаҭцҳара аҭәҳәа (1)…………………………………………………………. 66
95. Амаҭцҳара аҭәҳәа (2)………………………………………………………… 67
96. Амаҭцҳара аҭәҳәа (3)………………………………………………………….. 67
97. Амаҭцҳара аҭәҳәа (4)………………………………………………………….. 67
98. Амаҭцҳара аҭәҳәа (5)…………………………………………………………. 68
99. Амаҭцҳара аҭәҳәа (6)………………………………………………………….. 68
100. Амаҭцҳара аҭәҳәа (7)……………………………………………………….. 68
101. Амаҭцҳара аҭәҳәа (8)………………………………………………………… 69
102. Амаҭцҳара аҭәҳәа (9)………………………………………………………… 69
103. Амаҭцҳара аҭәҳәа (10)…………………………………………………….… 69
104. Амаҭцҳара аҭәҳәа (11)…………………………………………………….. 69
105. Ашҳам ҭәҳәа (12)……………………………………………………………. 70
106. Абыз аҭәҳәа (13)…………………………………………………………….. 70
107. Аԥшьра ҭәҳәа (1)………………………………………………………………. 70
108. Аԥшьра ҭәҳәа (2)…………………………………………………………….. 71
109. Аԥшьра ҭәҳәа (3)……………………………………………………………… 71
110. Аԥшьра ҭәҳәа (4)……………………………………………………………. 71
111. Арԥхатәы ҭәҳәа (1)…………………………………………………………… 72
112. Арԥхатәы ҭәҳәа (2)…………………………………………………………… 72
113. Арԥхатәы ҭәҳәа (3)………………………………………………………….. 72
114. Арԥхатәы ҭәҳәа (4)………………………………………………………….. 72
115. Арԥхатәы ҭәҳәа (5)………………………………………………………….. 73
116. Азҩа ҭәҳәа……………………………………………………………………… 73
117. Абылра ҭәҳәа (1)……………………………………………………………… 73
118. Абылра ҭәҳәа (2)……………………………………………………………… 73
119. Абылра ҭәҳәа (3)………………………………………………………………. 74
120. Абылра ҭәҳәа (4)………………………………………………………………. 74
121. Анацәхыкәырша ҭәҳәа (1)…………………………………………………. 74
Жәлар рдоуҳатә хьыршәыгәқәа
291
122. Анацәхыкәырша ҭәҳәа (2)…………………………………………………. 74
123. Акәырҵыкь ҭәҳәа (1)……………………………………………………….. 74
124. Акәырҵыкь ҭәҳәа (2)………………………………………………………… 75
125. Акәырҵыкь ҭәҳәа (3)…………………………………………………………. 75
126. Агәыԥҳәы аншәуа аҭәҳәа………………………………………………….. 75
127. Ахьаа ҭәҳәа……………………………………………………………………. 75
128. Адажә ажә акык ианацҳалакь аҭәҳәа…………………………………… 75
129. Арысра ахәшә………………………………………………………………… 76
130. Ашьаптахь ҭәҳәа……………………………………………………………… 76
131. Абарбац ҭәҳәа……………………………………………………………….. 76
Иқьабзтәым абзазаратә поезиа…………………………… 77
1. Алирикатә ашәақәа……………………………………………………… 77
132. Арԥызбеи аԥҳәызбеи рашәа (1)…………………………………………… 77
133. Арԥызбеи аԥҳәызбеи рашәа (2)……………………………………….. 78
134. Гәаџьаа-ԥҳа Какашьеи Чамагәуа Маҳмуди рашәа………………… 79
135. Абзиабара ашәа………………………………………………………………. 81
136. Ҳаи, шьыри!……………………………………………………………………. 82
137. Былабара саргәаҟуеит………………………………………………………. 82
138. Кәарыҷ-ԥҳа лашәа…………………………………………………………… 83
139. Мадина лашәа……………………………………………………………….. 84
140. Агәалашәара…………………………………………………………………… 84
141. Арыд-ԥҳа Гәашьанас лашәа……………………………………………… 84
142. Аибаркра ашәа (1)…………………………………………………………… 86
143. Аибаркра ашәа (2)…………………………………………………………….. 87
144. Аибаркра ашәа (3)……………………………………………………………. 88
145. Аибаркра ашәа (4)…………………………………………………………… 89
146. Аибаркра ашәа (5)…………………………………………………………… 90
147. Аибаркра ашәа (6)…………………………………………………………… 91
148. Аураашьа……………………………………………………………………….. 91
2. Ахьӡыртәрақәа…………………………………………………………… 93
149. Ахьӡыртәрақәа (1)………………………………………………………….… 93
150. Алаф ашәа (2)……………………………………………………………….… 94
151. Алаф ашәа (3)………………………………………………………………….. 96
152. Алаф ашәа (4)………………………………………………………………….. 97
153. Алаф ашәа (5)………………………………………………………………….. 98
154. Алаф ашәа (6)…………………………………………………………………. 99
155. Алерс ашәа (7)………………………………………………………………… 101
156. Алаф ашәа (8)………………………………………………………………… 102
157. Алаф ашәа (9)………………………………………………………………… 104
158. Алаф ашәа (10)……………………………………………………………… 105
292
В. Кәаӷәаниа
159. Алаф ашәа (11)………………………………………………………………. 107
160. Алаф ашәа (12)……………………………………………………………….. 110
161. Асамырҟәыл…………………………………………………………………… 112
162. Аҷкәыни аӡӷаби рыхьӡибартәра………………………………………… 112
163. Аҭаца лыхьӡыртәра…………………………………………………………. 113
164. Аҭаца бзиа илызку ашәа………………………………………………... 113
165. Аӷьыч изку ашәа……………………………………………………………. 114
166. Наныкьара (1)………………………………………………………………... 115
167. Наныкьара (2)……………………………………………………………….. 116
168. Аҭаҳмада-Қабада (1)……………………………………………………….. 118
169. Аҭаҳмада-қабада (2)……………………………………………………….. 119
170. Аҭаҳмада-Қабада (3)………………………………………………………… 119
171. Ҷлоуаа рлафашәа (1)……………………………………………………….. 120
172. Ҷлоуаа рлафашәа (2)………………………………………………………. 122
173. Ақыҭақәа рыхьӡыртәра (1)……………………………………………….. 123
174. Ақыҭақәа рыхьӡыртәра (2)……………………………………………….. 124
175. Ахьӡыртәрашәа………………………………………………………………. 126
176. Жана Ачба ихьӡыртәрашәа………………………………………………. 127
177. Акьыл-иԥа Қьаламыта…………………………………………………….. 128
178. Амаҟара – маҟа ҟьаҟьа……………………………………………………. 129
179. Алаф ақьаф аҭахуп…………………………………………………………. 129
180. Ажәархәмарра………………………………………………………………... 129
181. Қача ахаҵа……………………………………………………………………. 129
182. Алерс……………………………………………………………………………. 129
183. Барабзан хәарашьа……………………………………………………….... 130
184. Ҷыри, ҷах-ҷах!……………………………………………………………….. 130
185. Беслан хы-шьтәак ифеит……………………………………………….... 131
186. Ажра сахьынҭаԥшыз………………………………………………………… 131
3. Ахәыҷтәы поезиа………………………………………………………… 132
187. Аҳ иԥа Гьаргь игарашәа…………………………………………………… 132
188. Агарашәа (1)………………………………………………………………….. 132
189. Агарашәа (2)…………………………………………………………………… 132
190. Ахәыҷыхәмарра (1)………………………………………………………….. 133
191. Ахәыҷыхәмарра (2)………………………………………………………….. 133
192. Ахәыҷы ижьжьага……………………………………………………………. 133
193. Ахәыҷы ирччага (1)………………………………………………………….. 133
194. Ахәыҷы ирччага (2)………………………………………………………….. 133
195. Иҟалазеи?………………………………………………………………………. 134
196. Агәыԥжәага (1)………………………………………………………………… 134
197. Агәыԥжәага (2)………………………………………………………………… 134
198. Абас иҟоуп аусқәа…………………………………………………………... 134
199. Леикәыр иана…………………………………………………………………. 134
200. Ҳәаду – ҳәаԥ!…………………………………………………………………… 135
Жәлар рдоуҳатә хьыршәыгәқәа
293
201. Маа-мах!……………………………………………………………………….. 135
202. Дах-дух!………………………………………………………………………… 135
203. Ух-џьых!……………………………................................................... 135
204. Ҵис……………………………………………………………………………….. 135
205. Арбаӷь ашәа (1)………………………………………………………………... 136
206. Арбаӷь ашәа (2)………………………………………………………………... 136
207. Арбаӷь ашәа (3)……………………………………………………………….. 136
208. Арбаӷь ашәа (4)……………………………………………………………….. 137
209. Арбаӷь ашәа (5)……………………………………………………………….. 137
210. Арбаӷь ашәа (6)……………………………………………………………….. 138
211. Арбаӷь ашәа (7)……………………………………………………………….. 138
212. Арбаӷь ашәа (8)……………………………………………………………….. 138
213. Арбаӷь ашәа (9)……………………………………………………………… 139
214. Арбаӷь ашәа (10)……………………………………………………………. 139
215. Арбаӷь ашәа (11)……………………………………………………………... 140
216. Арбаӷь ашәа (12)……………………………………………………………... 140
217. Ахәыҷқәа рашәа……………………………………………………………… 141
218. Ажәархәмарра (1)……………………………………………………………. 141
219. Ажәархәмарра (2)……………………………………………………………. 146
220. Џьит (1)…………………………………………………………………………. 147
221. Џьит (2)…………………………………………………………………………. 147
222. Џьит (3)……………………………………………………………………….… 147
223. Џьит (4)………………………………………………………………………... . 148
224. Џьит (5)…………………………………………………………………………. 148
226. Џьит (7)…………………………………………………………………………. 149
227. Џьит (8)…………………………………………………………………………. 149
228. Џьит (9)…………………………………………………………………………. 149
229. Џьит (10)………………………………………………………………………… 150
230. Џьит (11)………………………………………………………………………… 150
231. Џьит (12)………………………………………………………………………… 150
232. Џьит (13)………………………………………………………………………… 150
233. Џьит (14)………………………………………………………………………… 151
234. Џьит (15)………………………………………………………………………… 151
235. Арба, арба…(1)………………………………………………………………. 151
236. Арба, арба…(2)……………………………………………………………….. 152
237. Ҟамчхәԥҟара ианцоз ирҳәоз……………………………………………. 152
238. Ҩыџьа реицәажәара……………………………………………………….. 152
Афырхаҵаратә ашәақәа………………………………………… 153
1. Нарҭаа рашәақәа………………………………………………………… 153
239. Нарҭ Сасрыҟәа иашәа……………………………………………………… 153
240. Нарҭаа рашәа………………………………………………………………… 154
294
В. Кәаӷәаниа
2. Аҭоурыхтә-фырхаҵаратә ашәақәа………………………………155
241. Ажәытәтәи ашәа (1)…………………………………………………………155
242. Аҭауади уи иԥҳәыси (2)………………………………………………….…157
243. Инаԥҳа Кьагәа иашәа (1)…………………………………………………..158
244. Инаԥҳа Кьагәа иашәа (2)…………………………………………………..158
245. Инаԥҳа Кьагәа иашәа (3)…………………………………………………..159
246. Инаԥҳа Кьагәа иашәа (4)………………………………………………….160
247. Аҩазаԥацәа (1)……………………………………………………………...161
248. Самахьхәаа (2)……………………………………………………………...162
249. Самахьхәаа (3)……………………………………………………………….163
250. Самахьхәаа ран лмыткәма (4)………………………………………....164
251. Чала имыхәа Ҷыф иуазашәа (1)……………………………………...165
252. Чала имыхәа Ҷыф иуаз (2)…………………………………………...166
253. Чала имыхәа Ҷыф иуазашәа (3)………………………………….....166
254. Арсҭаа Ҷыф иуазашәа…………………………………………………...167
255. Арсҭаа Шарадын иашәа (1)…………………………………………....168
256. Арсҭаа Шарадын иашәа (2)…………………………………………....168
257. Арсҭаа Шарадын иашәа (3)…………………………………………...169
258. Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иашәа (1)………………………….169
259. Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иашәа (2)………………………….171
260. Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иашәа (3)………………………….172
261. Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иашәа (4)……………………………173
262. Арсҭаа Шабаҭыҟәа-иԥа Гьадлач иашәа (5)…………………………..174
263. Кьарантыхә-иԥа Сааҭқьери иашәа……………………………………174
264. Данаҟаи Ашәба иашәа (1)………………………………………………..176
265. Данаҟаи Ашәба иашәа (2)………………………………………………..177
266. Данаҟаи Ашәба иашәа (3)……………………………………………….177
267. Аиба Хәаҭхәаҭ иашәа………………………………………………………178
268. Гыџь Абыхәба иашәа (1)…………………………………………………..178
269. Гыџь Абыхәба иашәа (2)………………………………………………….181
270. Гыџь Абыхәба иашәа (3)………………………………………………….183
271. Ани ҷкәыни рашәа………………………………………………………....184
272. Кьахьба Ҳаџьараҭ иашәа………………………………………………….185
273. Кьахьба Ҳаџьараҭ иаҳәшьа луазашәа…………………………………185
274. Дикран Гагәылиа иуазашәа (1)………………………………………....186
275 Дикран Гагәылиа иуазашәа (2)……………………………………..187
276. Шьаҟрыл Шьыгә иуазашәа……………………………………………….188
277. Зыхә Раџьаб иуазашәа (1)………………………………………………..189
278. Зыхә Раџьаб иуаз (2)……………………………………………………….190
279. Зыхә Раџьаб иашәа (3)…………………………………………………….190
280. Аԥҳәысеиба лыҷкәын заҵәы (1)……………………………………….191
281. Аԥҳәысеиба лыҷкәын заҵәы (2)……………………………………….192
282. Аԥҳәысеиба лыҷкәын заҵә иашәа (3)…………………………………194
Жәлар рдоуҳатә хьыршәыгәқәа
295
Ҳаамҭазтәи апоезиа………………………………………………196
283. Апартизанра ашәа………………………………………………………….196
284. Баша уҽырбоит………………………………………………………………196
285. Аколхоз иазку ашәа…………………………………………………………196
286. Аҭараа рколхоз иазку ашәа……………………………………………….197
287. Ажәытә аамҭа иазку ашәа…………………………………………………199
288. Аргәын Џьаҭ иашәа (1)…………………………………………………….202
289. Аргәын Џьаҭ иашәа (2)……………………………………………………..203
290. Қәыџьмахан…………………………………………………………………..205
291. Аҵлаҳәысҭа ԥсыцәгьа (1)………………………………………………….206
292. Гәыџьуа Разан (2)…………………………………………………………….206
293. Бзана аӡыхь…………………………………………………………………...207
294. Амашьына ныҟәцаҩы……………………………………………………...207
295. Аԥсхәра………………………………………………………………………...208
296. Аҩыжәҩы ихҳәаау ашәа…………………………………………………...209
297. Ишәзымгеит Аԥсынра!…………………………………………………….211
298. Алеи аҳаирплани…………………………………………………………….212
299. Иузымгеит Аԥсынра!……………………………………………………….212
300. Ҳахәра анбаӷьо?……………………………………………………………...212
301. Ан луаз…………………………………………………………………………..213
302. Ҳашьцәа Гәыдауҭаа………………………………………………………....215
Афоризмтә
поезиа…………………………………………………216
Ажәаԥҟақәа………………………………………………………………………216
Ацуфарақәа…………………………………………………………………………234
Ажәарццакқәа……………………………………………………………………..236
А згәаҭақәа………………………………………………………………237
Аркьаҿрақәеи алитературеи………………………………………………….263
Ажәабжьҳәацәа рарбага……………………………………………………….267
Атекстқәа ахьанҵоу аҭыԥқәа рарбага………………………………………272
Атекстқәа ананҵоу ашықәсқәа рарбага……………………………………273
Зеилкаара уадаҩу ажәақәа ржәар……………………………………………274
Арҿиамҭақәа ралфавиттә рбага……………………………………………..279
Резюме……………………………………………………………………………..287
296
В. Кәаӷәаниа
АԤСУА ФОЛЬКЛОР
Ҩ-ШӘҞӘЫКНЫ
Ианиҵеит,
акьыԥхь иазирхиеит,
аԥхьажәеи азгәаҭақәеи ациҵеит
В.А. Кәаӷәаниа
ЖӘЛАР РПОЕЗИА
АКТӘИ АШӘҞӘЫ
Аформат 60х90/16. Атираж 500. Иҟаҵә. акьыԥхь бӷьыц 18,5+0,75 ас.
Аҿаҵаԥҟа № 11.
Икьыԥхьуп АУН «Акьыԥхь аҩны», ақ. Аҟәа, Ешба имҩа, 168.
қәеиза кәыҵниа
Ардашь Аҩӡба
қарбеи касланӡиа
аизгаҩ ҷлоу ақыҭан аус аниуа аамҭазы
Аизгаҩ џьырхәа ақыҭан аус аниуа аамҭазы
Нели Маан
шьаниа ахьиба-кокосқьериа
Машьыка Арсҭаа
Буца Аџьынџьал-Кәаӷәаниа
армарахьтә арӷьарахь: бабахь агрба, џьоџьа ферзба
дан ҳаҭхәа
сарапион џьапуа
ҳалиҭ ҟалӷьы
ҳаџьараҭ ҭырқьбеи қрисна сангәлиа-ҭырқьԥҳаи
Алықьса қчач
ҷыҷыкәа ҵәыџьба
хьымца хынҭәба
венера аџьынџьал-бигәаа
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа