close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

- Болотнинский район;docx

код для вставкиСкачать
Хьак1эмыз
Мир
Джырэ адыгабз
Учебнэ-методическэ 1эпы1эгъу
къэралыгъо ушэтынхэм апай
Мыекъуапэ--2007
Адыгейский государственный университет
Факультет адыгейской филологии и культуры
Кафедра адыгейской филологии
Центр исследования проблем адыгейской филологии
Хачемизова М.А.
Современный адыгейский язык
Учебно-методические рекомендации
для подготовки к государственному экзамену
Майкоп - 2007
2
УДК 8 11.352.3 (075.8)
ББК 81. 602 -923
Х 29
Печатается по решению редакционно-издательского совета
Адыгейского государственного университета
Редактор - доктор филологических наук, профессор Абрегов А.Н.
Рецензенты – доктор филологических наук Гишев Н.Т.
кандидат филологических наук, доцент Шхалахова Р. А.
Хачемизова Мира Анзауровна.
Современный адыгейский язык. Учебно-методические рекомендации для
подготовки к государственному экзамену по современному адыгейскому языку.
Майкоп, редакционно-издательский отдел Адыгейского государственного
университета, 2007, - 40с.
Учебно-методические рекомендации включают в себя основное
содержание программы по современному адыгейскому языку, даны схемы
различных видов анализа и образцы разборов, которые предложены на
государственном экзамене. Пособие может быть использовано студентами
факультета адыгейской филологии и культуры для подготовки к
государственному экзамену по современному адыгейскому языку.
Адыгейский государственный университет, 2007.
3
Гущы1ап.
К1элэегъаджэхэр, журналистхэр, культурологхэр гъэхьазырыгъэным пае
«Джырэ
адыгабзэр»
анахь
лъэпсэ
мэхьанэ
зи1э
ш1эныгъэмэ
ащыщ.
Къэралыгъо ушэтынхэм егъэджэн 1офым ч1ып1э гъэнэфагъэ щаубыты. Мурад
шъхьа1эу ушэтынхэм я1эр – илъэситфым ык1оц1 еджэхэрэм (студентхэм)
ш1эныгъэхэу агъотыгъэхэр зэфахьысыжьыныр, шэпхъэ
гъэнэфагъэ хэлъэу
яш1эныгъэхэр
ушэтынхэм
апсыхьажьынхэр
ары.
Къэралыгъо
ятын
фэгъэхьазырынхэр 1оф псынк1эу щытэп ык1и ахэмэ игъэк1отыгъэу студентхэр
ящэл1эгъэнымк1э теоретическэ ш1эныгъэхэу я1эхэм адак1оу практическэ
къулайныгъэхэу а1эк1элъхэри къагъэлъэгъон алъэк1ынэу амал я1эн фае.
Теоретическэ материалым хэш1ык1 фыри1эу, а упч1эм игъэк1отыгъэу
къытегущы1энэу, 1ахьэу упч1эр зыщыщым ч1ып1эу щиубытрэр къыгъэнэфэн
ылъэк1эу,
ш1эныгъэу
и1эхэр
еджап1эм
зэрэщигъэфедэщт
амалхэр
зэрэ1эк1элъыр къыгъэлъэгъоныр студентым ипшъэрылъ. Теорием к1ыгъоу
практическэ гъэцэк1энхэр ушэтыным къыщытыгъэх, ащ бзэм и1ахьэхэм
афэгъэхьыгъэу зэхэфын зэмл1эужыгъохэр хахьэх.
Бзэм
ихабзэхэр
гъэпсык1э
гъэнэфагъэ
хэлъэу
ушэтыным
къещэл1эгъэнхэмк1э, анахьэу зэхэфын зэмл1эужыгъохэр тэрэзэу шапхъэхэм
атетэу
ш1ыгъэнхэр
студентхэм
къяхьылъэк1ы.
А
1офыгъохэмк1э
мы
методическэ тхыгъэр 1эпы1эгъу хъунэу теплъы.
Учебнэ-методическэ
къэралыгъо
ушэтынхэм
1эпы1эгъум
«Джырэ
атегъэпсыхьагъэу
адыгабзэм»
къыдэхьагъ,
ипрограммэ
практическэ
къулайныгъэхэр къызэрагъэлъэгъощтхэр к1ыгъух: зэхэфын зэмл1эужыгъохэр
(ахэмэ щысэхэр ягъус), упч1эхэу къэралыгъо ушэтыным къыщытыгъэхэр,
билетхэр
зыфэдэн
ылъэк1ыщтхэр,
гущы1эухыгъэхэу,
произведениехэм къахэхыгъэ пычыгъохэу студентхэм
художественнэ
ежь-ежьырэу 1оф
зыдаш1эщтхэр, литературэу 1эпы1эгъу афэхъущтыр.
4
ПРОГРАММЭР
Пэублэр
Джырэ адыгабзэм научнэ ушэтынымк1э ык1и гъэсэн-еджэнымк1э адрэ
лингвистическэ дисциплинэхэм анахь ч1ып1э ин адыгабзэм ик1элэегъаджэ
игъэхьазырын щызыубытрэ пкъыгъоу щыт. Ащ мурад шъхьа1эу и1эр адыгэ
к1элэегъаджэ хъущт студентхэр у1эшыгъэнхэр ык1и ш1эныгъэхэр егъэджэным
щагъэфедэжьын алъэк1ыным фэгъэсэгъэнхэр ары. Ащ дак1оу студентхэм
адыгэ литературабзэм ишапхъэхэр щык1эгъэнчъэу къыз1эк1агъэхьаным ык1и
бзэм ипкъыгъохэр ежь-ежьырэу къызэхафыным иамалхэр а1э къырагъэхьаныр
япшъэрылъ
Адыгабзэм езгъэджэрэ к1элэегъаджэхэм ык1и адыгэ культурэм и1офыш1эхэм
ягъэхьазырынк1э адыгабзэ-ныдэлъфыбзэм мэхьанэшхо и1.
Адыгэ
литературабзэр,
ащ
ишапхъэхэр,
игъунапкъэхэр,
лъэхъанэу
къык1угъэхэр, литературабзэм иуцун тхылъыбзэм зэрепхыгъэр, тхылъыбзэмрэ
жэры1уабзэмрэ. Адыгэ литературабзэмрэ диалектхэмрэ язэфыщытык1, лъэпсэ
диалектыр, литературабзэм икъежьап1, къык1угъэ гъогур, ихэхъоныгъэхэр,
илъэгап1эхэр.
Адыгабзэр абхъаз-адыгэ бзэ къутамэм щыщ. Адрэ иберийскэ-кавказ бзэ
унагъом къахэзгъэщрэ нэшанэхэр.
Адыгабзэм изэгъэш1эн къык1угъэ гъогур
1. Кавказ ч1ыгум, адыгэ хэгъэгум къихьагъэмэ ятхыгъэхэм адыгэ лексикэу
къахэфагъэхэу
тилъэхъан
къыднэсыжьыгъэхэр.
Евлие
И.А.Гюльденшдет, Г.Ю.Клапрот, Паллас ык1и нэмык1хэм
Челеби,
ятхыгъэхэм
къахэфэрэ адыгэ лексикэр.
2.
Л.Люлье
ытхыгъэхэр,
адыгабзэм
ащ
дэлэжьагъэмэ
иэтнографическэ
ащыщ,
адыгэмэ
1офш1агъэхэр,
ахэмэ
яхьыл1агъэу
адыгабзэм
изэгъэш1энк1э мэхьанэу я1эр. Ушэтак1ом иурыс – адыгэ гущы1алъ («Словарь
русско-черкесский или адигский с краткою грамматикою сего последнего
языка») зыфи1орэр. Джырэ тилъэхъан мы грамматикэм мэхьанэу и1эр.
5
3. П.К.Услар кавказыбзэмэ яушэтак1у. Адыгэ гущы1эхэу П.К.Услар
ытхыгъэхэр. Ныдэлъфыбзэм изэгъэш1эн П.К.Услар мэхьанэу ритыщтыгъэр.
4. Бэрсэй Умарэ ищы1эныгъэ гъогу ык1и адыгабзэмк1э ащ зэш1уихыгъэ
1офыгъохэр. Бэрсэй Умарэ итхылъэу «Букварь черкесского языка» зыфи1орэр,
зэхигъэуцогъэ алфавитыр, ащ имэхьан, к1элэегъэджэ 1офэу зэрихьагъэхэр.
5. Нэгъумэ Шорэ адыгэ лъэпкъым иапэрэ гъэсагъ, ащ ищы1эныгъэ гъогу,
и1офш1агъэхэу «История адыгейского народа», «Грамматика адыгейского
языка» зыфи1охэрэм ямэхьан.
6. Адыгабзэм изэхэфын дэлэжьагъэу Л.Г.Лопатинскэр, ащ и1офш1агъэу
«Русско-кабардинский
словарь»,
ащ
к1ыгъоу
«Краткая
кабардинская
грамматика» зыфи1охэрэм ямэхьан, ягъэпсык1.
7. Тамбый Пагом ытхыгъэ адыгэ текстхэм ш1уагъэу ахэлъыр, щык1агъэу
я1агъэхэр.
8. 1ашъхьэмэфэ Даут адыгэ лъэпкъым иш1эныгъэлэжь, ащ иегъэджэн ык1и
научнэ 1офш1агъэхэр. 1ашъхьэмафэмрэ Яковлевымрэ янаучнэ грамматикэ
имэхьан, игъэпсык1, ш1уагъэу ык1и щык1агъэу и1эхэр.
Адыгэ
орфографием
иуцун
ык1и
литературабзэм
ишапхъэхэр
гъэпытэгъэнымк1э 1ашъхьэмэфэ Даут зэш1уихыгъэ 1офыгъохэр.
9. Арн.С.Чикобава иберийскэ-кавказыбзэмэ яушэтак1у.
10. Зэгъэпшэн-тарихъ ш1ык1эм тетэу адыгабзэм иушэтын езгъэжьагъэхэу
Г.В.Рогава, К1эрэщэ Зэйнаб; ахэмэ я1офш1агъэу «Грамматика адыгейского
языка». К1эрэщэ Зэйнаб и1офш1агъэхэр, ахэмэ ямэхьан.
11. Тилъэхъан джырэ адыгабзэм дэлэжьэрэ гъэсагъэхэр, ахэмэ зэш1уахрэ
упч1эхэр, я1офш1агъэхэр.
12. Къэбэртэябзэмрэ адыгабзэмрэ зэрэзэфыщытхэр.
6
Фонетикэр
Адыгабзэм ифонетическэ системэ зэрэгъэпсыгъэр. Бзэм ифонетическэ
занэхэр: макъэр, пычыгъор, фонетическэ гущы1эр.
Мэкъэзещэхэр, мэкъэзещэ къабзэхэр, дифтонгхэр, мэкъэзещэ к1акохэр.
Адыгабзэм имакъэхэм якъэхъук1, ягъэпсык1.
Мэкъэзэращэхэр, ахэмэ янэшэнэ лъапсэхэр. Мэкъамэр, фэжъу макъэр
мэкъэгъэпсыным зэрэхэлажьэхэрэм, зэрэхъурэ ш1ык1эм, ч1ып1эу зыщыхъурэм
елъытыгъэхэу мэкъэзэращэхэр зэрэгощыгъэхэр. Мэкъэзэрэщэ 1ужъухэр, ахэмэ
ягъэпсык1.
Чыйзэфэш1ыгъэ макъэхэр.
Пытэп1э
мэкъэзэращэхэр,
ахэмэ
янэшанэхэр,
мэкъэ
сатырэмэ
ягъэпсык1, ш1ык1эу зэрэхъурэм ык1и ч1ып1эу зыщыхъурэм елъытыгъэу купэу
зэрэгощыгъэхэр.
Зэжъуп1э макъэхэм янэшанэхэр. Зы зэжъуп1э мэкъэ сатырэр зыгъэпсрэ
мэкъит1ур, мэкъищ зытет сатырэхэр. Ш1ык1эу ык1и ч1ып1эу зыщыхъухэрэм
елъытыгъэхэу зэжъуп1э макъэхэр зыфэдэ хъухэрэр.
Мэкъэзещэхэм
янэшанэхэр:
мэкъэзещэ
къабзэхэр,
дифтонгхэр,
мэкъэзещэ к1акохэр.
Графикэр, орфографиер
Графикэр. Графикэм зэригъаш1эрэр. Алфавитыр. Тхыбзэр, ащ мэхьанэу
и1эр.
Жэры1уабзэмрэ
тхыбзэмрэ
ямэхьанэк1э
зэрэзэтефэхэрэр
ык1и
зэрэзэтек1хэрэр. Жэры1уабзэм елъытыгъэмэ тхыбзэм ш1уагъэу и1эхэр. Тхык1э
шъошэ лъэпкъэу щы1эхэр. Адыгэбзэ тхак1эм итарихъ ехьыл1агъ. Адыгэ
алфавитым лъапсэу фэхъугъэхэр: араб, латин, урыс графикэхэр, ш1уагъэу ык1и
щык1агъэу ахэмэ я1эхэр. Адыгэ алфавитым изытет, игъэпсын
джырэ
еплъык1эхэр.
Орфографиер. Орфограммэр. Адыгэ орфографием
ишапхъэхэр,
ихабзэхэр, ахэмэ яуцун.
7
Лексикэр. Фразелогиер.
Лексикэк1э заджэхэрэр. Адыгабзэм илексик. Гущы1эр бзэм ылъэпсэ зан.
Лексикологием
зэригъаш1эрэр.
Лексикологиер
нэмык1
ш1эныгъэмэ
зэряпхыгъэр. Зэфэхьысыжь мэхьанэу гущы1эм и1эр.
Мэхьанабэ гущы1эхэр. Ехьщыр мэхьанэр.
Омонимхэр. Омонимхэмрэ мэхьанабэ гущы1эхэмрэ зэрэзэтек1хэрэр.
Синонимхэр, синонимическэ сатырэхэр.
Антонимхэр, ахэмэ мэхьанэу я1эр. Антонимхэмрэ мэхьанабэ гущы1эхэмрэ.
Адыгэ литературабзэм илексикэ зэрэзэтефыгъэр:
Джырэ адыгабзэм илексикэ икъэхъук1эрэ ихэхъоныгъэрэ: адыгэмэ зэдряе
лексикэр, иберийскэ-кавказыбзэмэ зэдряе лексикэр, адыгабзэм къыхэхьэгъэ
лексикэр.
Адыгабзэм илексикэ ихэхъоныгъэ лъэпкъым ищы1ак1э зэрепхыгъэр.
Бзэ зэмл1эужыгъомэ къахэк1ыгъэ гущы1эхэу адыгабзэм къыхэхьагъэхэр, ахэмэ
фонетическэ ык1и морфологическэ нэшанэхэу я1эхэр, якъэ1уак1эрэ яшъуашэрэ
адыгабзэм зэрэзэблихъурэр, ахэмэ ягъэфедэн.
Лексическэ калькэхэр.
Жъы хъугъэ гущы1эхэр: архаизмэхэр, историзмэхэр.
Гущы1ак1эмэ якъэхъук1.
Фразеологизмэхэр.
Фразеологическэ занэхэм янэшанэхэр: 1ахьэхэм шъошэ
шъхьаф-шъхьаф зэря1эр, мэхьанэ зэхэтэу фразеологическэ занэм и1эр.
Фразеологическэ
занэм
фонетическэ,
лексическэ,
морфологическэ,
синтаксическэ шъуашэхэу и1эн ылъэк1ыщтхэр.
Фразеологическэ занэхэр зэрэгощыгъэхэр ык1и нэшанэхэу а купмэ я1эхэр.
Лексикографиер.
Адыгабзэм
игущы1алъэхэр.
Революцием
ыпэк1э
къыдэк1ыгъэ
апэрэ
гущы1алъэхэр, джырэ тилъэхъан къыдэк1ыгъэ гущы1алъэхэр: зэхэф, бзит1у,
тхэнхэбзэ, синоним, фразеологическэ, топонимическэ, терминологическэ
гущы1алъэхэр, ахэмэ ш1уагъэу ык1и щык1агъэу я1эхэр.
8
Грамматикэр
Адыгабзэм играмматическэ гъэпсык1э адрэ бзэмэ ягъэпсык1эхэм зэратек1рэ
нэшанэхэр. Адыгабзэм ибзэ хабзэхэр, ахэмэ адрэ иберийскэ-кавказыбзэмэ
яхабзэхэм адиштэу ык1и агок1эу ахэтхэр. Морфологиемрэ синтаксисымрэ
грамматикэм и1ахьэх. Грамматикэр фонетикэм, лексикэм, орфографием,
гущы1эгъэпсыным зэряпхыгъэр.
Морфологиер
Морфологием зэригъаш1эрэр. Гущы1эмэ ягъэпсык1.
Гущы1эм иморфологие зэхэтык1. Гущы1эмрэ морфемэмрэ. Грамматическэ
мэхьанэр, грамматическэ шъуашэр, грамматическэ категориер.
Бзэ гущы1эхэр. Бзэ гущы1эхэр къызэрэхагъэщрэ ш1ык1эхэр. Ц1эхэр, ахэмэ
янэшэнэ лъапсэхэр. Бзэ лъэпсэ гущы1эхэр ык1и бзэ 1эпы1эгъу гущы1эхэр.
Бзэ лъэпсэ гущы1эхэр:
Пкъыгъуац1эр. Бзэ гущы1эу пкъыгъуац1эм имэхьан, иморфологическэ
нэшанэхэр, исинтаксическэ пшъэрылъхэр. Лексикэ-грамматическэ купхэу
пкъыгъуац1эм и1эхэр: пкъыгъоц1э къызэрык1охэр ык1и пкъыгъоц1э унаехэр.
Абстрактнэ,
пкъыгъо
ык1и
зэфэхьыс
мэхьанэ
зи1э
пкъыгъуац1эхэр.
Пкъыгъуац1эхэр зыфэдэ хъухэрэр; ахэмэ гъэнэфэгъэ ык1и мыгъэнэфэгъэ
шъуашэхэу я1эхэр. Зие категориер. Пчъагъэр. Пкъыгъуац1эхэу зы пчъагъэ нахь
зимы1эхэр, бэ пчъагъэм итэу агъэфедэрэ пкъыгъуац1эхэр. Падежхэр, ахэмэ
ямэхьан, пшъэрылъэу агъэцак1эхэрэр. Падежхэм зэхъок1ык1эу я1эхэр.
Пкъыгъуац1эхэм ягъэпсык1, зы лъапсэ, лъэпсит1у зи1э пкъыгъуац1эхэр, ахэмэ
язэхэтык1. Адыгабзэм пкъыгъоц1эгъэпс амалэу ыгъэфедэхэрэр. Бзэ гущы1э
зэмл1эужыгъохэр пкъыгъоц1э сатырэмэ къызэрахахьэхэрэр.
Пкъыгъуац1эхэм ясинтаксическэ пшъэрылъхэр.
Плъышъуац1эр.
Плъышъуац1эр
бзэ
гущы1эу
къызэрэхагъэщрэр.
Плъышъуац1эхэр ямэхьанэк1э зыфэдэ хъухэрэр. Зэфэгъэдэн степеньхэу
плъышъуац1эм и1эхэр: фэгъэдэн ык1и къебэк1рэ степеньхэр, ахэмэ ягъэпсык1.
Плъышъуац1эмэ
ягъэпсык1.
Плъышъуац1эхэр
нэмык1
бзэ
гущы1э
зэрэхъухэрэр, нэмык1 бзэ гущы1эхэр плъышъуац1э зэрэхъухэрэр.
9
Плъышъуац1эхэм ясинтаксическэ пшъэрылъхэр.
Пчъэгъац1эр. Пчъэгъац1эхэм якъхэгъэщын.
Пчъэгъац1эхэр язэхэтык1эк1э зыфэдэ хъухэрэр: къызэрык1охэр, зэхэлъхэр,
зэхэтхэр.
Пчъэгъэц1э купхэр: къэзыпчърэ, зэтеутын, гъэк1эк1ын, гощын, мыгъэнэфэгъэ
(фэдизныгъэ), зэк1элъык1ок1э пчъэгъац1эхэр. Мыхэр гъэпсыгъэ зэрэхъухэрэр,
зэрэзэхъок1хэрэр.
Пчъэгъац1эхэм агъэцэк1эрэ синтаксическэ пшъэрылъхэр.
Ц1эпапк1эр. Ц1эпапк1эр бзэ лъэпсэ гущы1.
Ц1эпапк1эм икупхэр. Шъхьэ ц1эпапк1эхэр, къэзгъэлъэгъорэ ц1эпапк1эхэр, зие
ц1эпапк1эхэр, упч1э ц1эпапк1эхэр, мыгъэнэфэгъэ ц1эпапк1эхэр, мыдэныгъэ
ц1эпапк1эхэр, къэзгъэнэфэрэ ц1эпапк1эхэр. Ц1эпапк1эхэм яморфологическэ
нэшанэхэр, зэрэзэхъок1хэрэр.
Ц1эпапк1эхэм ясинтаксическэ пшъэрылъхэр.
Глаголыр. Глаголыр бзэ лъэпсэ гущы1. Глаголым имэхьан. Нэшэнэ
шъхьа1хэу глаголым и1эхэр.
Лъы1эсрэ лъым1эсрэ
глаголхэр, зэпрыгъэзэгъэ глаголхэр, зыпкъ ит зыпкъ
имыт глаголхэр.
Лъык1отэрэ лъымк1отэрэ глаголхэр,
апэрэ ык1и ят1онэрэ лъык1отэрэ
лъымк1отэрэ глаголхэр, ахэмэ янэшанэхэр.
Ухыгъэ ык1и мыухыгъэ глаголхэр, ахэр зэрэзэтек1хэрэр; мыухыгъэ глаголхэр
зэрэгъэпсыгъэхэр. Ухыгъэ ык1и мыухыгъэ глаголхэм ямыдэныгъэ шъуаш.
Превербхэр: превербхэр язэхэтык1эк1э зыфэдэхэр: къызэрык1охэр, зэхэлъхэр;
ч1ып1э ык1и лъэныкъо превербхэр, ахэр зыфэдэ хъухэрэр.
Преверэу ЩЫ-, ащ имэхьанэхэр.
Шъхьэмрэ пчъагъэмрэ: зышъхьэ, шъхьит1у…шъхьабэ глаголхэр.
Шъхьэ приставкэхэм ясатырхэр. Лъы1эсрэ лъым1эсрэ глаголхэм къапыхьэрэ
шъхьэ приставкэхэм язэк1элъык1уак1.
Уахътэмрэ наклонениемрэ. Уахътэмрэ охътэ шъуашэмрэ.
Наклонениер, ар зыфэдэр, наклонение шъуашэхэу адыгабзэм къыхагъэщхэрэр.
10
Егъэш1эн, дэш1эн, фэш1эн, зэдэш1эн, 1эк1эш1эн, шъхьэфэш1эн глаголхэр,
ахэмэ ямэхьан, ягъэпсык1.
Глагол зэхэлъхэр, ахэр зэрэгъэпсыгъэхэр: хэгъэуцон ш1ык1эр (инкорпорациер),
зэхэлъхьан, к1э1отык1ыжьын ш1ык1эр (редупликациер).
Глагол гущы1эгъусэхэр, ахэмэ ямэхьан, ч1ып1эу глаголым щаубытрэр.
Глаголым имыдэныгъэ шъуашэхэр.
Причастиер. Причастием инэшанэхэр. Лъык1отэрэ ык1и лъымк1отэрэ
глаголхэм къатек1рэ причастиехэр зэрэгъэпсыгъэхэр.
Субъектнэ,
объектнэ
ык1и
обстоятельственнэ
причастиехэр,
ахэр
зэрэзэхъок1хэрэр, гъэпсыгъэ зэрэхъухэрэр.
Причастиехэм ясинтаксическэ пшъэрылъхэр.
Наречиер. Наречиер бзэ лъэпсэ гущы1.
Наречиехэр
зыфэдэ
наречиехэр,
ахэр
хъухэрэр:
къэзгъэнэфэрэ
зэрэгощыжьыгъэхэр.
ык1и
обстоятельственнэ
Наречиехэр
зэрэгъэпсыгъэхэр,
пшъэрылъэу агъэцак1эрэр.
Бзэ 1эпы1эгъу гущы1эхэр: Бзэ 1эпы1эгъу гущы1эхэр бзэ лъэпсэ гущы1эхэм
зэратек1хэрэр. Бзэ 1эпы1эгъу гущы1эхэм янэшанэхэр.
Гущы1элъык1охэр. Гущы1элъык1охэм ямэхьан, ахэр зыфэдэ хъухэрэр.
Гущы1элъык1охэр къызтек1хэрэ гущы1эхэр. Гущы1элъык1охэм ятхык1.
Зэпххэр. Зэпххэр,
ямэхьан, ахэр
зэрэгощыгъэхэр. Зэпххэр ык1и зэпх
суффиксхэр, ахэмэ зэрапххэрэр.
Гущы1эгъусэхэр. Гущы1эгъусэхэм ямэхьан, гущы1э псэухэр ык1и аффиксхэр.
Гущы1эгъусэхэр зэрэзэтек1хэрэр, ямэхьанэк1э купэу зэрэгощыгъэхэр.
Междометиехэр, мэкъэпэш1 гущы1эхэр. Междометиехэм япшъэрылъхэр,
мэхьанэу я1эмк1э зэрэгощыгъэхэр. Мэкъэпэш1 гущы1эхэр, ахэмэ ахахьэхэрэр.
11
Синтаксисыр
Синтаксисым зэригъаш1эрэр, едзыгъоу и1эхэр.
Гущы1эзэгъусэр,
ар
зыфэдэ
хъурэр.
Гущы1эр,
гущы1эзэгъусэр,
гущы1эухыгъэр. Гущы1эзэгъусэмрэ гущы1э зэхэлъымрэ. Гущы1эзэгъусэ купэу
бзэм хэтхэр. Гущы1э шъхьа1эм елъытыгъэу гущы1эзэгъусэхэр зэрэгощыгъэхэр.
Гущы1эзэгъусэр, ащ хэт гущы1эхэм язэфыщытык1, язэпхык1э зэфэшъхьафхэр.
Гущы1эухыгъэр, ащ инэшэнэ шъхьа1хэр. Гущы1эухыгъэ зэмл1эужыгъоу
адыгабзэм хэтхэр. Ягъэпсык1эк1э гущы1эухыгъэхэр зэрэгощыгъэхэр.
Гущы1эухыгъэ
къызэрык1ом
къызэрык1ор,
игъэпсык1э
ар
зыфэдэ
сказуемэм
хъурэр.
епхыгъэу
Гущы1эухыгъэ
зэрэщытыр.
Зэзэхэт
гущы1эухыгъэхэр, ахэр зыфэдэ хъухэрэр:
шъхьэ гъэнэфагъэ зыхэт гущы1эухыгъэхэр;
шъхьэ мыгъэнэфагъэ зыхэт гущы1эухыгъэхэр;
шъхьэ зыхэмыт гущы1эухыгъэхэр;
шъхьэ зэфэхьысыжь гущы1эухыгъэхэр;
пыутыгъэ гущы1эухыгъэхэр.
Подлежащэр, ар зыфэдэ хъурэр. Бзэ гущы1эхэу подлежащэр къызэрэ1уагъэр.
Подлежащэмрэ сказуемэмрэ зэрэзэгъэк1угъэр.
Сказуемэр, ар зыфэдэ хъурэр: сказуемэ къызэрык1ор, лъык1отэрэ ык1и
лъымк1отэрэ глаголк1э къэ1огъэ сказуемэр.
Сказуемэ зэхэлъыр зэрэгъэпсыгъэр, ар игъэпсык1э елъытыгъэу зыфэдэ
хъурэр. Гущы1эухыгъэм иконструкциехэр: эргативнэ, ц1эе1о (номинативнэ),
зэпрыгъэзэгъэ (инверсивнэ), индефинитнэ конструкциехэр.
Гущы1эухыгъэм ичлен гуадзэхэр.
Дополнениер.
гущы1эухыгъэр;
Пэблэгъэ
едзэк1ыгъэ
дополнениер,
дополнениер,
ар
ар
къызхэфэн
къызхэфэн
ылъэк1ыщт
ылъэк1ыщт
гущы1эухыгъэр. Бзэ гущы1эхэу дополнениер къызэра1орэр.
Къэзгъэнафэр, бзэ гущы1э зэфэшъхьафхэу ар къызэрэ1огъэн ылъэк1ыщтыр.
Гущы1э тедзэр, ар зыфэдэр.
12
мэхьанэу
Обстоятельствэр,
гущы1эухыгъэм
щыри1эм
елъытыгъэу
зэрэзэтрафхэрэр: ч1ып1э, уахътэ, мурад, ш1ык1э, шапхъэ, багъэ, къызхэк1рэ
обстоятельствэхэр.
Гущы1эухыгъэм хэт гущы1эхэм язэк1элъык1уак1.
Гущы1эухыгъэ икъурэр, гущы1эухыгъэ имыкъурэр.
Гъэхьылъэгъэ гущы1эухыгъэр: къыхэгъэщыгъэ член гуадзэхэр, къыхэгъэщыгъэ къэзгъэнафэхэр, гущы1э тедзэхэр, къыхэгъэщыгъэ обстоятельствэхэр,
къыхэгъэщыгъэ къызэхэзыфрэ ык1и къыхэзгъэхъожьрэ членхэр.
Член зэлъэпкъэгъухэр,
ахэр зэрэзэпхыгъэ ш1ык1эхэр: къэ1уак1эк1э, зэпх
суффиксхэмк1э, зэпххэмк1э. зэфэхьыс гущы1эхэу член зэлъэпкъэгъухэм
ягъусэхэр.
Гущы1э
хадзэхэр
гущы1эухыгъэ
ямэхьанэк1э
хадзэхэр
зыхэт
зэрэгощыгъэхэр.
Гущы1э
хадзэхэр,
ахэмэ
ч1ып1эу
гущы1эухыгъэхэр;
гущы1эухыгъэм щаубытрэр.
Фэгъэзагъэр, ащ имэхьан, къызэрэ1огъэ шъуашэхэр. Мыубгъугъэ ык1и
убгъугъэ фэгъэзагъэр, ар
бзэ гущы1эхэу къызэрэ1уагъэр, гущы1эухыгъэм
ч1ып1эу щиубытрэр.
Мыухыгъэ конструкциер, ащ инэшэнэ лъапсэхэр, игъэпсык1.
Мыухыгъэ конструкцие ямэхьанэк1э зыфэдэ хъурэр. Мыухыгъэ конструкцием
гущы1эухыгъэм ч1ып1эу щиубытрэр ык1и къызэрэхагъэщрэ ш1ык1эхэр.
Зэнк1э ык1и едзэк1ыгъэ гущы1эхэр, ахэр зыхэт гущы1эухыгъэм тамыгъэу
хагъэуцохэрэр.
Диалогыр, цитатэр.
Гущы1эухыгъэ
ащ
зэхэлъыр,
инэшанэхэр.
Гущы1эухыгъэ
зэхэлъ
зэмл1эужыгъохэр. Гущы1эухыгъэ зэгъусэзэхэлъыр, ащ и1ахьэхэр, ахэмэ
язэпхык1.
Гущы1эухыгъэ
гущы1эухыгъэ
зэпхыгъэзэхэлъыр,
зэхэлъыр,
ар
ащ
инэшанэхэр.
имэхьанэк1э
зыфэдэ
Зэпх
зыхэмыт
хъурэр;
тамыгъэу
хагъэуцохэрэр.
13
Лингвистическэ анализым пае
Гъэцэк1энхэр:
Лексикэмк1э:
1.Къыхэгъэщыгъэ гущы1эхэр игъэк1отыгъэу лексическэ зэхэфын ш1ыгъэныр:
имэхьанэ къэгъэнэфэгъэныр (ищык1агъэмэ гущы1алъэмк1э), адыгэ гущы1эмэ е
нэмык1ыбзэ къыхэк1ыгъэмэ, иноним, антоним къыфэбгъотыныр, гущы1эжъхэр
къэбгъотыныр,
мэхьанабэ
зи1э
гущы1эмэ
е
омонимэу
щытмэ,
фразеологизмэхэр къэбгъотыныр, ахэмэ ямэхьанэр къэушыхьатыныр…
Фонетикэмк1э:
1. Къыхэгъэщыгъэ гущы1эхэр
игъэк1отыгъэу
ш1ыгъэныр:
пычыгъо-пычыгъоу
бгощыныр,
мэкъэзэращэхэм янэшанэхэр къэгъэнэфэныр.
фонетическэ зэхэфын
мэкъэзещэхэр
ык1и
Орфографиемк1э:
1. Къыхэгъэщыгъэ гущы1эхэм ятхык1э къэгъэнэфэн.
Гущы1эгъэпсынымк1э:
1. Гущы1эм морфемэу хэтхэр къэгъэнэфэныр.
2. Гущы1эр гъэпсыгъэ зэрэхъурэр къэгъэлъэгъоныр.
Морфологиемк1э:
1. Къыхэгъэщыгъэ гущы1эхэр морфологическэ зэхэфын ш1ыгъэныр.
Синтаксисымк1э:
1. Къыхэгъэщыгъэ гущы1эзэгъусэм исинтаксическэ зэхэфын.
2. Гущы1эухыгъэ къызэрык1ом ык1и гущы1эухыгъэ зэхэлъым исинтаксическэ
зэхэфын.
3. Схемэм тетэу гущы1эухыгъэ зэхэбгъэуцон.
4. Гущы1эухыгъэм хэт гущы1эхэм пшъэрылъэу агъэцак1эрэр къэгъэнэфэгъэныр ык1и ахэр бзэ гущы1эу къызэрэ1уагъэхэр къэгъэнэфэныр.
Пунктуациемк1э:
1. Гущы1эухыгъэм хэт тамыгъэхэм якъэгъэнэфэн.
2. Пшъэрылъэу агъэцак1эрэм язэхэфын.
Зэхэфын зэмл1эужыгъохэр ык1и ахэмэ ящысэхэр (зэхэфын
зэмл1эужыгъохэм ящысэхэр)
Лексическэ зэхэфыныр
1. Зы мэхьанэ е мэхьанабэ гущы1эм и1эмэ.
2. Зэнк1э е ехьщыр мэхьанэ гущы1эм и1эмэ.
3. Адыгэ гущы1эмэ е нэмык1ыбзэ гущы1эмэ.
4. Сэнэхьат гущы1эу щытмэ.
5. Адыгэ литературабзэм диштэмэ е диалектнэ гущы1эмэ.
6. Джырэ тилъэхъан агъэфедэрэ гущы1эмэ е жъы хъугъэ гущы1эмэ.
14
7. Синоним, антоним, омоним гущы1эм къыфэбгъотыныр.
Щысэ:
Бзыу ц1ык1ур зышхыщт бзыум 1оджаго.
Бзыум – тамэ зи1эу быбрэ псэушъхьэ ц1ык1у.
Фонетическэ зэхэфыныр
1. Гущы1эр пычыгъо-пычыгъоу гощыныр.
2. Гущы1эр макъэхэмк1э къэтыныр.
3. Макъэ пэпчъ инэшанэхэр къэгъэнэфэн.
3. Гущы1эм тамыгъэу ык1и макъэу хэтхэм япчъагъэ къэтыныр
Щысэ:
Мафэр «бгъэшхъо огъу к1ас» зыфа1орэ уахътэм нэсыгъагъ.
Ма-фэр
М - [М] - мэкъэзэращ, чан, пэры1о макъ, 1упш1ит1у макъ.
А – [А] - мэкъэзещ, къабзэ, ыгузэгурэ сатыр, ыч1эгърэ 1этык1, зэ1ухыгъ.
Ф – [Ф] - мэкъэзэращ, дэгу, зэпэпчъ, зэжъуп1э макъ, бзэгупэ - 1упш1э-цэ макъ.
Э – [Э] - мэкъэзещ, къабзэ, ыпэрэ сатыр, ыгузэгурэ 1этып1.
Р - [Р] - мэкъэзэращ, чан, к1эзэзрэ, бзэгупэ - цэ лъэпсэ макъ.
Буквэу 5, тамыгъэу 5,макъэу 5.
Орфографическэ зэхэфыныр
1. Гущы1эр тэрэзэу тхыгъэныр.
2. Гущы1эр зэпыхыгъэу, зэпытэу е дефис дэтэу тхыгъэмэ къэгъэнэфэн.
3. Бзэ гущы1эу зыщыщыр, итхык1э зэхэфыныр.
Щысэ:
Сихэгъэгу к1асэ орэд чэфыр къыфэсэ1о.
Сихэгъэгу – зы гущы1, зие приставкэр пкъыгъоц1э къызэрык1омэ апытэу
атхы.
Гущы1эгъэпс зэхэфыныр
1. Бзэ гущы1эу зыщыщыр къэгъэнэфэн.
2. К1эухым (и1эмэ) икъэгъэнэфэн.
3. Гущы1эпкъым икъэгъэнэфэн.
4. Гущы1эпкъым и1ахьэхэр къыхэгъэщын, ахэмэ ямэхьанэ икъызэхэфын.
Щысэ:
Илъэсым сыздэлэжьэрэ ц1ыфхэр 1эпы1эгъу къысфэхъугъэх.
Сыздэлажьэрэ
1. Причастие.
2. К1эухыр – р
3. Гущы1эпкъыр – сыздэлажьэхэрэ.
4. Сы- шъхьэ приставк, субъектым ышъхь;
5. здэ – зэдэш1эн шъуашэм иаффикс;
15
6. лажьэ – гущы1э лъапс;
7. рэ – суффикс, причастиеу мы уахътэм итым ий.
8. «садэлажьэ» зыф. гущы1эм къытек1ы, аффиксэу –рэ зыф. гъэпсыгъэ.
Морфологическэ зэхэфыныр
Пкъыгъуац1эр
Бзэ гущы1эу зыщыщыр.
1. Пэублэ шъуашэр.
2. Морфологоическэ нэшанэхэр: къызэрык1у – унай;
пкъыгъом икласс – ц1ыфым икласс;
гъэнэфагъэ – мыгъэнэфагъэ;
гъэнэфэгъэ зэок1ын – мыгъэнэфэгъэ зэок1ын;
падежыр;
пчъагъэр.
3. Синтаксическэ пшъэрылъыр.
Щысэ:
Мазэр хъураеу ошъогум ит, осэпс т1эк1у къызтехэгъэ уцхэр ащ пэш1этых.
Уцхэр – пкъыгъуац1э, сыда п1омэ пкъыгъор къегъэлъагъо.
1. Пэублэ шъуашэр – уцы.
2. М.н.: къызэрык1у;
пкъыгъор къек1ы;
гъэнэфагъэ;
гъэнэфэгъэ зэок1ынымк1э зэок1ы;
ц1эе1о падежым ит;
бэ чъагъэм ит.
3. Уцхэр (сыдхэр?) пэш1этых – подлежащ.
Плъышъуац1эр
Бзэ гущы1эу зыщыщыр.
1. Пэублэ шъуашэр.
2.Морфологическэ нэшанэхэр: нэшэнэ плъышъуац1 – ехьыл1эгъэ плъышъуац1;
зэфэгъэдэн степеньхэр и1эмэ зыфэдэр;
3. Синтаксическэ пшъэрылъыр.
Щысэ:
Ошъо къэргъо шхъуант1эм тыгъэр лъагэу къыдэк1оягъ, фабэ.
Шхъуант1эм – плъышъуац1э, сыда п1омэ плъышъор къегъэлъагъо.
1. Пэублэ шъуашэр -шхъуант1э;
2. М.н.: нэшэнэ плъышъуац1.
3. Шхъуант1эм (сыд фэдэм?) къэзгъэнаф.
Пчъэгъац1эр
Бзэ гущы1эу зыщыщыр.
16
1. Пэублэ шъуашэр.
2. Морфологическэ нэшанэхэр: къызэрык1у – зэхэлъ – зэхэт;
къэзыпчъырэ – зэк1элъык1ок1э пчъ.; ащ икуп,
падежыр;
3. Синтаксическэ пшъэрылъыр.
Щысэ:
Ош1э-дэмыш1эу зы пхъэчычыр къызэхэтакъо, пхъэчычмэ амакъэ мак1э
къэхъу.
Зы – пц1эгъац1э, сыда п1омэ пчъагъэр къек1ы;
1. Пэублэ шъуашэр – зы;
2.М.н.: къызэрык1у;
къэзыпчъырэ пчъэгъац1;
ц1эе1о падежым ит.
3. Зы (тхьапш) - обстоятельствэу багъэр ык1и шапхъэр къэзгъэлъагъорэр.
Ц1эпапк1эр
Бзэ гущы1эу зыщыщыр.
1. Пэублэ шъуашэр.
2. Морфологическэ нэшанэхэр : купэу зыщыщыр;
шъхьэр (шъхьэ ц1эпапк1эхэм);
падежыр;
пчъагъэр (и1эмэ).
3. Синтаксическэ пшъэрылъыр.
Ахэмэ Ахъмэт ыгу къызэк1агъэнагъ, ау зи ари1ожьыгъэп. (Лъ.Ю.)
Ахэмэ – ц1эпапк1э, сыда п1омэ пкъыгъор къегъэлъагъо, ау ыц1э къыри1орэп.
1. Пэублэ шъуашэр – ахэр.
2. М.н.: къэзгъэлъэгъорэ ц1эпапк1, эргатив падежым ит, бэ пчъагъэм
щыгъэфедагъ.
3. Ахэмэ (хэт? сыд?) подлежащ.
Глаголыр
Бзэ гущы1эу зыщыщыр.
1. Пэублэ шъуашэр.
2. Морфологическэ нэшанэхэр: лъы1эсрэ-лъым1эсрэ;
лъык1отэрэ-лъымк1отэрэ;
ухыгъэ-мыухыгъэ;
наклонениер;
шъхьэр;
уахътэр;
пчъагъэр;
3. Синтаксическэ пшъэрылъыр.
17
Ош1э-дэмыш1эу, зэра1ожьыгъэм фэдэу, къыхэзыдзэхэрэми, жъыухэми,
шык1эпщынэми орэдыр щагъэтыгъ. (Лъ.Ю.)
Щагъэтыгъ-глагол, сыда п1омэ хъурэ-ш1эрэр къек1ы.
1. Пэублэ шъуашэр – щагъэтын.
2. М.н.: лъы1эсрэ глагол, лъык1отэрэ, ухыгъэ, къэз1отэр наклонением ит,
ящэнэрэшъхь, блэк1ыгъэ уахътэм ит, бэ пчъагъэм итэу гъэфедагъэ.
3. Щагъэтыгъ (сыд аш1агъ?) – сказуем.
Причастиер
Бзэ гущы1эу зыщыщыр.
1. Пэублэ шъуашэр.
2. Морфологическэ нэшанэхэр: субъектнэ, объектнэ, обстоятельственнэ прич.;
къызтек1ыгъэр (лъык1отэрэ е лъымк1отэрэ
глагол);
(лъы1эсрэ е лъым1эсрэ глагол);
шъхьэр;
уахътэр;
пчъагъэр;
падежыр.
3. Синтаксическэ пшъэрылъыр.
Ц1ыфэу къек1ол1агъэхэр щтагъэу зэтекъагъэх.
Къек1ол1агъэхэр – причастие, сыда п1омэ хъурэ-ш1эрэм инэшанэ къек1ы.
1. Пэублэ шъуашэр - къек1ол1агъэхэр.
2. М.н.: субъектнэ причастие;
лъык1отэрэ глаголым къытек1ы;
лъым1эсрэ глаголым къытек1ы;
блэк1ыгъэ уахътэм ит;
бэ пчъагъэм щыгъэфедагъ;
ц1эе1о падежым ит.
3. Къек1ол1агъэхэр (сыд фэдэхэр?) къэзгъэнаф.
Наречиер
Бзэ гущы1эу зыщыщыр.
1. Пэублэ шъуашэр.
2. Морфологическэ нэшанэхэр: имэхьанэк1э зыфэдэр (обстоятественнэ е
къэзгъэнэфэрэ);
купэу зыхахьэрэр;
зэмыхъок1рэ бзэ гущы1;
фэгъэдэн степеныр и1эмэ.
3. Синтаксическэ пшъэрылъыр.
Щысэ:
18
Аюбэ псынк1эу хъужьыгъэ: уц дэгъухэми, ежь ыгу зэрэпытэми узыр
къыфагъэпсынк1агъ.
Псынк1эу – наречие, сыда п1омэ хъурэ-ш1эрэм иш1ык1э къегъэлъагъо.
1. Пэублэ шъуашэр – псынк1эу.
2. М.н.: къэзгъэнэфэрэ наречие; зэхъок1рэп, ш1ык1эр къегъэлъагъо, степень
шъуашэ и1эп.
3. Псынк1эу (таущтэу? сыдэущтэу?) - ш1ык1э обстоятельств.
Бзэ 1эпы1эгъу гущы1эхэр
Гущы1элъык1охэр
Бзэ гущы1эу зыщыщыр.
1. Пэублэ шъуашэр.
2. Морфологическэ нэшанэхэр: купэу зыхахьэрэр;
шъуашэу зэрэгъэфедагъэр.
3. Синтаксическэ пшъэрылъыр.
Щысэ:
Ощхыр зэпыущтыгъэп, ык1и шъхьангъупчъэ к1ыбым джыри шъхьал
щэрэхъ чэрэгъу макъэр къыщы1урэм фэдэу къыпш1ош1ыщтыгъэ.
К1ыбым – гущы1элъык1у, сыда п1омэ пкъыгъуац1эр адрэ гущы1эхэм
зэрафыщытыр къегъэлъагъо.
1. Пэублэ шъуашэр - к1ыб.
2. Зэхъок1рэп. Къызтек1ыгъэм имэхьанэ и1эн ылъэк1ыщт.
3. Пкъыгъуац1эм ипшъэрылъ дегъэцак1э.
Зэпххэр
Бзэ гущы1эу зыщыщыр.
1. Пэублэ шъуашэр.
2. Морфологическэ нэшанэхэр: купэу зыхахьэрэр:
зэпх гущы1э псэу е зэпх суффикс.
3. Синтаксическэ пшъэрылъыр.
Щысэ:
Гъэмэфэ мафэм мэзым ухаплъэмэ уцышъоу бэ олъэгъу, ау а уцышъоу
плъэгъурэ чъыг пэпчъ ежь шъо шъхьаф ет1ани зыди1ыгъыжь.
Ау – зэпх, сыда п1омэ гущы1эухыгъэ зэхэлъым и1ахьэхэр зэрепхых.
1. Пэублэ шъуашэр – ау.
2. Зэхъок1рэп. Зэпыщыт мэхьанэ и1.
3. Синтаксическэ пшъэрылъ ыгъэцак1эрэп.
Гущы1эгъусэр
19
Бзэ гущы1эу зыщыщыр.
1. Пэублэ шъуашэр.
2. Морфологическэ нэшанэхэр: купэу зыхахьэрэр.
Щысэ:
Ары, ащ ес1ол1эн сш1агъэп, ес1ол1эн горэ згъотыщтыгъэми, тянэ ыгу
хэзгъэк1ыным сыш1ол1ык1ыгъ.
Ары – гущы1эгъус, сыда п1омэ зыхэт гущы1эухыгъэм имэхьанэ хегъахъо.
1. Пэублэ шъуашэр –ары.
2. Зэхъок1рэп, щыгъэк1эн мэхьанэ и1.
3. Синтаксическэ пшъэрылъ ыгъэцак1эрэп.
Междометиер
Бзэ гущы1эу зыщыщыр.
1. Пэублэ шъуашэр.
2. Морфологическэ нэшанэхэр: купэу зыхахьэрэр.
Щысэ:
Е-о-ой, тят, сыд пк1э и1эжь, къэсэ1отэжьк1э, - шъабэу лъэкъо у1агъэм 1э
щифэзэ, къы1уагъ лейтенантым.
Е-о-ой – междометие, сыда п1омэ гум ихъык1рэр къегъэлъагъо.
1. Пэублэ шъуашэр – е-о-ой.
2. Зэхъок1рэп, гухэк1-гукъэо мэхьанэ и1
3. Синтаксическэ пшъэрылъ ыгъэцак1эрэп.
Синтаксическэ зэхэфыныр
Гущы1эзэгъусэр
1. Изэхэтык1эк1э зыфэдэр: къызэрык1у, комбинированнэ, зэхэлъ.
2. Гущы1э шъхьа1эр къызэрэ1уагъэр – купэу зыхахьэрэр.
3.Епхыгъэ гущы1эр къызэрэ1уагъэр.
4.Синтаксическэ зэпхык1эр.
5. Гущы1эухыгъэм пшъэрылъэу щигъэцак1эрэр.
Щысэ:
Агузэгурэ
пщып1эм
к1оц1ырычъыщтыгъэ.
агузэгурэ пщып1эм
1) гущы1эзэгъус;
пэмычыжьэу
псыечъэх
ц1ык1у
мэзым
20
2) къызэрык1у;
3) гущы1э шъхьа1эр - пщып1эм, пкъыгъоц1э гущы1эзэгъус;
4) епхыгъэ гущы1эр - агузэгурэ, ехьыл1эгъэ плъышъуац1эк1э къэ1уагъ;
5) зэпхык1эр – шъошэзэик1;
6) гущы1э шъхьа1эр - ч1ып1э обстоятельствэу къыхэфэ,
епхыгъэ гущы1эр – къэзгъэнафэм ипшъэрылъ егъэцак1э.
мэзым к1оц1ырык1ыщтыгъэ
1) гущы1эзэгъус;
2) къызэрык1у;
3) гущы1э шъхьа1эр – к1оц1ырык1ыщтыгъ, глагол гущы1эзэгъус;
4) епхыгъэ гущы1эр - мэзым, пкъыгъуац1эк1э къэ1уагъ;
5) зэпхык1эр – гъэ1орыш1эн;
6) гущы1э шъхьа1эр – сказуемэу къыхэфэ;
епхыгъэ гущы1эр – ч1ып1э обстоятельств.
Гущы1эухыгъэ къызэрык1ор
1. Къызэрык1у – зы грамматическэ лъапсэ и1.
2. Убгъугъ – мыубгъугъ.
3. Зэзэхэт – т1озэхэт.
а) зэзэхэтхэр: пыутыгъэ гущы1эухыгъ;
шъхьэ гъэнэфагъэ зыхэт гущы1эухыгъ;
шъхьэ мыгъэнэфагъэ зыхэт гущы1эухыгъ;
шъхьэ зыхэмыт гущы1эухыгъ.
4. Конструкцие типэу гущы1эухыгъэм и1эр:
а) эргативнэ
б) номинативнэ
в) дефинитнэ
г) зэпрыгъэзэгъэ (инверсивнэ)
5. Икъу – имыкъу.
6. Гъэхьылъагъэ – мыгъэхьылъагъ.
7. Модальностым ылъэныкъок1э зыфэдэр:
упч1э, къэз1уатэрэ, фэзгъэчэфрэ.
8.1этыгъэ - мы1этыгъ.
9. Гущы1эухыгъэм хэт гущы1эхэм агъэцэк1эрэ пшъэрылъхэр, ахэр бзэ гущы1эу
къызэрэ1уагъэхэр.
Щысэ:
1угъоу маш1ом къыхихрэр зэужэ ежь ылъэныкъок1э къэк1о, ынэмэ
ак1эхьэ.
1. Гущы1эухыгъэ къызэрык1у.
2. Убгъугъ.
3. Т1озэхэт.
4. Номинативнэ гъэпсык1э и1.
5.Икъу.
21
6. Зэлъэпкъэгъу сказуемэхэмк1э гъэхьылъагъэ.
7. Къэз1отэрэ гущы1эухыгъ.
8. Мы1этыгъ.
Гущы1эухыгъэ зэхэлъыр
1. Зэхэлъ – грамматическэ лъэпсит1у, щы, пл1ы … и1.
2. Зэпх зыхэт:
–
зэпх зыхэмыт:
а) зэгъусэзэхэлъ;
зэпхэу зэрэзэпхыгъэхэр;
а) зы уахътэм зэдэхъухэрэр;
б) зэпхыгъэзэхэлъ;
б) зэк1элъык1орэ хъурэ-ш1эрэр;
в) хъурэ-ш1эрэ зык1эхъурэр;
г) апэрэ 1ахьэм къыщи1орэр
ят1онэрэм къыщызэхефы;
д) ямэхьанэк1э зэпыщытхэр.
Щысэ:
Щэджагъо нэс Хьагъур Мосэ хы 1ушъом рек1ок1ыгъ: ащ фэдизым хым
игурым дэгурэ игъохъо макъэрэ зэпыу и1агъэп. (М.И.)
1. Гущы1эухыгъэ зэхэлъ: грамматическэ лъэпсит1у и1.
2. Зэпх зыхэмыт.
3.Апэрэ 1ахьэм къыщи1орэр ят1онэрэм къыщызэхефы.
Пунктуационнэ зэхэфыныр:
Щысэ:
Ос сапэр ч1ы щтыгъэм щэц1анлъэ, (1) шъэфрытхъо-утхъуагъэу къилърэ
жьыбгъэм осыр епхъуатэ,(2) деутысае, (3) реутысэхыжьы. (4)(М.И.)
Гущы1эухыгъэм тамыгъэу пл1ы хэт: зэпыутэу 3 ык1и точк. 1 - гущы1эухыгъэ
зэхэлъым иапэрэ 1ахьэрэ ият1онэрэ 1ахьэрэ зэгуехых; 2, 3 - сказуемэ
зэлъэпкъэгъух, къэ1уак1эк1э зэпхыгъэх; 4 - гущы1эухыгъэм ик1эух точкэ
щытын фае.
22
Упч1эхэр
джырэ адыгабзэмк1э къэралыгъо экзаменым пае
1. Революцием ыпэк1э адыгабзэм 1оф дэзыш1агъэхэр: Л.Люлье, Бэрсэй
Умар, Нэгъумэ Шор, Л.Лопатинскэр, ахэмэ я1офш1агъэхэр.
2. Адыгэ литературабзэр, ащ гъэпсык1эу фэхъугъэр. Лъэхъанит1оу
къык1угъэр. Литературабзэмрэ диалектхэмрэ язэфыщытык1. К1эмгуе
диалектыр адыгэ литературабзэм ылъапсэу къызк1ыхахыгъэр.
3. Иберие-кавказ бзэ унагъор. Адыгабзэр зыхэхьэрэ къутамэр. Адыгабзэм
изэгъэш1эн мэхьанэу и1эр. Тилъэхъан ащ изытет.
4. Адыгабзэм
ифонетическэ
систем.
Мэкъэзещэхэр.
Пычыгъор.
Ударениер.
5. Адыгабзэм имэкъэзэращэхэр.
6. Адыгабзэм илексик. Гущы1эр лексикэми, морфологиеми язэгъэш1энэу
зэрэщытыр. Мэхьанабэ гущы1эхэмрэ омонимхэмрэ. Синонимхэр, ахэмэ
якъэхъук1.
7. Адыгэ лексикографиер. Революцием ыпэк1э къыдэк1ыгъэ апэрэ
гущы1алъэр, революцием ыуж къыдэк1ыгъэхэр: зэхэф, бзит1у,
орфографическэ, терминологическэ, синоним, фразеологическэ,
топонимическэ гущы1алъэхэр.
8. Пкъыгъуац1эхэр, ахэр падежхэмк1э зэрэзэхъок1хэрэр: гъэнэфэгъэ
зэхъок1ынымрэ мыгъэнэфэгъэ зэхъок1ынымрэ. Падежмэ ямэхьан.
9. Пкъыгъуац1эм ипчъагъ. Пкъыгъуац1эхэр гъэпсыгъэ зэрэхъухэрэр.
10. Плъышъуац1эхэр купэу зэрэгощыгъэр, гъэпсыгъэ зэрэхъурэр.
11. Пчъэгъац1эхэр, ахэр купэу зэрагощхэрэр. Пчъэгъац1эхэм ятхык1.
12. Ц1эпапк1эхэр, ахэр зэрэгощыгъэхэр.
13. Глаголыр. Лъы1эсрэ ык1и лъым1эсрэ глаголхэр, морфологическэ ык1и
синтаксическэ нэшанэу я1эхэр. Зыпкъ ит зыпкъ имыт глаголхэр.
14. Глаголым играмматическэ категориехэу лъык1отэныр, лъымк1отэныр,
ухыгъэр, мыухыгъэр. Масдарыр.
15. Глаголыр шъхьэхэмк1э зэрэзэхъок1рэр. Шъхьэ приставкэхэр, ахэмэ
язэк1элъык1уак1.
16. Глаголым
иуахътэхэр.
Наклонениер.
Автор
зэфэшъхьафхэм
къыхагъэщрэ наклонение шъуашэхэр, анахь зэдэштэгъэ шъуашэхэр.
17. Адыгабзэм ипревербхэр. Егъэш1эн категориер.
18. Причастиер, ащ инэшанэхэр, игъэпсык1.
19. Наречиер, ар къызэрэхагъэщрэ ш1ык1эр. Наречиехэр купэу
зэрэгощыгъэхэр, зэрэгъэпсыгъэхэр.
20. Бзэ 1эпы1эгъу гущы1эхэр. Гущы1элъык1охэр, ахэр купэу
зэрэгощыгъэхэр.
21. Бзэ 1эпы1эгъу гущы1эхэр, зэпххэр, гущы1эгъусэхэр.
22. Гущы1эзэгъусэр. Гущы1эмрэ гущы1эухыгъэмрэ ар зэратек1рэр.
Гущы1эзэгъусэмрэ гущы1эухыгъэмрэ ахэт гущы1эхэм зэпхык1эу я1эр.
23. Гущы1эухыгъэ къызэрык1ор. Подлежащэмрэ дополнениемрэ.
24. Сказуемэр, ар зыфэдэ хъурэр.
25. Къэзгъэнафэр. Обстоятельствэхэр, ахэр куп-купэу зэрэгощыгъэхэр.
23
26. Мыухыгъэ конструкциер.
27. Гущы1э ык1и гущы1эухыгъэ хадзэхэр.
28. Фэгъэзагъэр. Член зэлъэпкъэгъухэр. Ахэр зыхэт гущы1эухыгъэм
тамыгъэу хагъэуцохэрэр.
29. Зэзэхэт гущы1эухыгъэхэр. Шъхьэ гъэнэфагъэ, шъхьэ мыгъэнэфагъэ,
шъхьэ зыхэмыт гущы1эухыгъэхэр.
30. Гущы1эухыгъэ зэхэлъыр, ар зыфэдэ хъурэр.
Билетхэр, ахэр зыфэдэ хъухэрэр
Адыгейский государственный университет
Кафедра адыгейской филологии
Билет №
государственный экзамен по адыгейскому языку с методикой
преподавания
Упч1эхэр:
1.Наклонениер. Автор зэфэшъхьафхэм къыхагъэщрэ наклонение шъуашэхэр,
анахь зэдэштэгъэ шъуашэхэр.
2. Методикэр.
3. Грамматическэ зэхэфыныр
Проректор по учебной работе _____________________________________
Зэхэфын зэфэшъхьафхэу билетхэм ак1ыгъухэр.
1. Къыхэгъэщыгъэ гущы1эр фонетическэ зэхэфын ш1ыгъэныр.
2. Къыхэгъэщыгъэ гущы1эр лексическэ зэхэфын ш1ыгъэныр.
3. Гущы1эм изэхэтык1э къэгъэнэфэн.
4. Гущы1эм итхык1э къызэхэф.
5. Къыхэгъэщыгъэ гущы1эр морфологическэ зэхэфын ш1ыгъэныр.
6. Гущы1эзэгъусэхэр гущы1эухыгъэм къыхэтхык1ыгъэныр.
7. Гущы1эзэгъусэ гъэнэфагъэм изэхэфын.
8. Гущы1эухыгъэ къызэрык1ом изэхэфын.
9. Гущы1эухыгъэ зэхэлъым изэхэфын.
10. Гущы1эухыгъэм ищык1эгъэ тамыгъэхэр хагъэуцожьын, къызэхафын.
11. Гущы1эухыгъэм ищык1эгъэ тамыгъэхэр хэгъэуцожь, къызэхэф.
24
Текстэу ежь-ежьырэу 1оф зыдаш1эщтхэр
1. Ныор ы1э лъэныкъо ыжэпкъ к1эгъэкъуагъэу, ышъхьэ мак1эу ыгъэсысзэ,
1упчъапчъэу тхьам елъэ1ушъ ил1ыжъ сымаджэ 1оплъыхьэ.
(Лъэустэн Юсыф)
2. Гъатхэм къытефэу фэлъэк1ыщт къыгъанэрэп: шъолъырхэр шхъонт1э
зэик1ых, к1ымэфэ хьылъэм къыч1эзыжьыгъэ ч1ыгур згъэк1эрэк1эн ы1орэм
фэдэу гъатхэр дунаим къепэсэк1уагъ.
(Мэщбэш1э Исхьакъ)
3. Уашъоми пщэ шхъонт1э нэгъыфхэр кошэ-куашэхэу мыхъыжъэу щэзек1ох –
чъы1амэр къапихэу гур агъэтхытхы.
(К1эрэщэ Тембот)
4. Гъэм 1оф мыш1абэ къыгъэнагъ, бжыхьэм гумэк1ыбэ къыздихьи, нэшхъэеу
шъофым иплъагъ, чъэфынчъамэ зытеорэ къуаджэм ц1ык1у-ц1ык1оу
къыдэк1ошъагъ.
(Лъэустэн Юсыф)
5.Мэз шъолъыр дахэр зышъхьащыт бгыч1эм унэ заулэ к1эрысыгъ, ахэр мыжъо
нэпкъым дэш1ыхьагъэу чъэрэр псым исэмэгубгъу, асфальт гъогоу чъэрэм
зэпырыдзыгъэщтыгъ.
(Мэщбэш1э Исхьакъ)
6. Ош1э-дэмыш1эу жьы корэнышхо къилъи, тэтэркон гъугъэ пырацэхэр гъогум
зэпыригъэчъыгъэх, пк1эшъэ гъугъэхэр, бзыу бын щтагъэх п1онэу
къыпхъуатэхи, 1ушъэшъэ макъэ къахихэу дифыягъэх, модык1э пкъэумэ
апылъэгъэ дзыохэр, зыр нахь лъэшэу, зыр мак1эу къэхъыягъэх, ч1ыгур
къэсысыгъ ш1ош1эу Нэкъарэ ылъэк1ап1эхэр къэк1эзэзыгъэх, зэ шъхьак1э
ынэхэри къэуш1унк1ыгъэх.
(Лъэустэн Юсыф)
7. Мышъэост ыгу къилъэдэгъэ хэк1ып1эм ышъхьэ къыригъэпхъотагъ, п1эм
зыкъыхидзи, остыгъэр хигъэнагъ, гъунджэ ц1ык1ум иплъэу, нэгу зэхэуагъэу
к1ыфы хъугъэм к1эплъэжьэу т1эк1урэ щысыгъ.
(Кощбэе Пщымаф)
8. Ошъочапэм сурэт зэфэшъхьафхэр къыредзэх: къушъхьэ зэтетых, ащ
ыбгъук1э къухьэ шэплъышхо къыкъосык1ы, къехьэ ынэ1у чъыг шъэджашъэ
лъагэу, къобэ-бжъабэу къеуцо.
(Лъэустэн Юсыф)
9. Ошъопщэ ц1ык1ур тыгъэм тек1ошъыгъ, нэбзый зэхэчъэу чъыг лъапсэм дэжь
зыгорэ къыщылыдыгъ.
(Кощбэе Пщымаф)
10. Пщым унэ1утхэр, щагудэт 1офыш1эхэр къыпэгъок1ыгъэх, ишы1упэ
аубытыгъ, шым къырагъэпсыхыгъ.
25
(Кощбэе Пщымаф)
11. Нэшэ т1ыргъо гъожьым мэ 1эш1ур къыпихэу щэлэмэ шъабэхэр игъусэу
къырихи, 1анэм пэблагъэу щыт пхъэнт1эк1ум къытыригъэуцуагъ.
(Лъэустэн Юсыф)
12. Сэ сыкъэбгъани, насып улъыхъоу узежьэм,
Сиуз игъыбзэ ошъо къатиблмэ апхырык1ыгъ.
Гур къэгузажъуи, бгъэм къыдэк1ынэу зыфежьэм,
Афэмыук1оч1эу, нит1ур гугъэнчъэу къэуш1унк1ыгъ.
(Л1ыхъук1 Гощнагъу)
13.Бжыхьэ ощх чъы1эр зыпкъ итэу къещхы, дунаир шхъонт1э 1ай, к1ым-сым.
(Кощбэе Пщымаф)
14. Шэщ-хьак1эщ зэпытыр 1эгу пак1эмк1э нахь ехьак1ыгъэу, унэшхом ыгу
къыфэгъэзагъэу псэолъэ к1ыхьэу щытыгъ.
(К1эрэщэ Тембот)
15.Къамылапщэм къырет1упщы, 1эгу тео макъэм зыкъе1эты, къэшъуак1охэр
къытелъадэх, хьэблэ-хьаблэу тызэнэкъокъу.
(Лъэустэн Юсыф)
16. Апэрэ мэфищ чъы1эу къэк1уагъэм садым къыпынэжьыгъэ пк1ашъэр
къыпигъэтэкъужьыгъ, сад ч1эгъыр тхьэпэ гъожьк1э ыбгъагъ.
(К1эрэщэ Тембот)
17. Ет1анэ ош1э-дэмыш1эу поэт к1элак1эм ымакъэ зэрэадыгэ хэкоу зэхахыгъэ.
(Кэстэнэ Дмитрий)
18.Къызэра1орэмк1э, а шыу закъор к1элэк1э дэд, фэдэ ц1ыф къымылъэгъугъэу
к1элэ къабз, и1эшэ-шъуашэк1и ямыш1ык1эу бэлахь дэдэу зэтегъэпсыхьагъ.
(К1эрэщэ Тембот)
19. А лъэхъан чыжьэхэм къащегъэжьагъэу Кавказ иц1ыф лъэпкъмэ къак1угъэ
гъогу к1ыхьэр, лъэпкъэу зыфэзагъэхэр, зыхэхьагъэхэр, гъэхъагъэу аш1ыгъэхэр
зэк1э адыгэ лъэпкъым ыбзэ лъэуж зэфэшъхьафхэу къыхэнэжьыгъэх.
(К1эрэщэ Зэйнаб)
20.Сэнэшъхьэ лъэпкъхэу адыгэхэм къыхахыгъэмэ ащыщ зырызхэм к1ымафэм
жэк1э алъык1охэти, къащэжьыщтыгъэ.
(К1эрэщэ Зэйнаб)
21.Уашъомрэ хымрэ зыщзэхэхьэрэ лъэныкъом тыгъэр щек1ошъэхы.
(Мэщбэш1э Исхьакъ)
22.Къушъхьэ т1уак1эм къыдэлъэтыгъэ жьыбгъэм шысэкухэр ыгъэутысагъэх,
цые къопэ т1упщыгъэхэр дидзыягъэх, къыридзыхыжьыгъэх.
(Мэщбэш1э Исхьакъ)
23.Жьыбгъэ чъы1эм хигъэчъык1рэ шымэ алъэмакъэхэр псыхъо шъхьашъом
течъык1хэзэ,
зыхепхъуатэх,
фэмыдырыишъухэрэр
адрэ
нэпкъыч1эм
ч1эк1уадэх.
(Мэщбэш1э Исхьакъ)
26
24. Осыцэ зырызхэу къыхилъэсык1хэрэр 1эмэ, нат1эмэ щахэцэкъык1ых, жэк1эпак1эмэ ахэтк1ухьэ.
(Мэщбэш1э Исхьакъ)
25. Бжыхьэпэ тыгъэ нэгуплъыр т1эк1у ш1агъэу шъхьангъупчъэм къеплъыхьэ,
щэджагъор къэсынк1э джыри охътэ ш1ук1ае къэнагъ.
(Мэщбэш1э Исхьакъ)
26. Ос сапэр ч1ы щтыгъэм щэц1анлъэ, шъэфрытхъо-утхъуагъэу къилърэ
жьыбгъэм осыр епхъуатэ, деутысае, реутысэхыжьы.
(Мэщбэш1э Исхьакъ)
27. Ош1э-дэмыш1эу щтыргъук1эу къэуагъэр мэщэ1у, к1эщхык1ы,
шъхьангъупчъэ к1ыбрыгъасэр …реутэк1ы, ц1ыргъ-щыргъ регъа1о.
(Мэщбэш1э Исхьакъ)
28.Гъэмэфэ пчэдыжьыр нэгъуцу, пщэ ч1эпц1э онтэгъумэ уашъор ауп1ыц1агъ,
къещхышъо тет.
(Мэщбэш1э Исхьакъ)
29.Гъэтхэпэ мэфэ чъы1эм хэт мы1эрысэ чъыг пык1агъэм икъутэмэ псыгъохэр
ц1ыф 1эпэ щэигъэмэ яхьщырэу жьыбгъэ мак1эм егъэсысых, ощхыпс
гъуатк1охэмк1э к1эгъык1ых.
(Мэщбэш1э Исхьакъ)
30. Жьыбгъэу къэолъагъэм мэзым къыч1ипхъотыгъэ шынамэр псыхъо благъэм
иныдж стырмэ Бэчкъанэ къы1уилъэсагъэх.
(Къуекъо Нальбый)
31. Адыгэ шъолъырыр тхьамык1эу, хабзи бзыпхъи имылъыжьэу къызэнэм,
пщы-оркъмэ агу къихьажьи, шъхьадж ичылэ къыгъэзэжьыгъ, ик1эрык1эу
пщыгъор аубытыжьи, нахьыпэм яхэбзагъэм фэдэ къабзэу, ц1ыфхэр
агъэпщыл1хэу, унэ1утхэр я1эхэу аублэжьыгъ.
(Кощбэе Пщымаф)
32. Лабэ макъэу пы1ук1рэм узхэда1орэм, зэхэмык1уак1эу мэкъэ зэмышъогъубэ
хэош1ык1ы – псыч1эм къыч1э1ук1рэ макъэу, пшахъоу, мыжъоу зэщихъорэм
ящы-шы макъи, псыор ехьыжьагъэм игъы макъи…
(К1эрэщэ Тембот)
33. К1ашъом хэхыгъэ гъуанэм ич1ынат1эу джэхэшъогум пхъэжъ мэш1ошхо
илъ, 1угъоу шъхьащихрэр к1эшъо гъуанэм дэпшые.
(Лъэустэн Юсыф)
34. Тихатэ хьазырэу изык1элъэныкъу ны1эп апэ слъэгъугъэр: натрыф шхъонт1э
лъагэр зэфэдэк1э шъхьэлъагъэ, кукуу шъхьатыуцэ фыжь-гъожьышэхэр
бырабэх, къэгъагъэмэ пытэкъужьыныр рагъэжьагъ.
(Цуекъо Юныс)
35. Шъыпкъэ, къэгъэгъэ пстэури пк1ышъхьэ хъурэп, мыджырыгъэ горэ
къыхэнагъэу усэмэ къахэк1ынк1и хъунк1и хъун, ау гукъэбзагъэу апкъырылъым
ари пщегъэгъупшэ.
(Шъхьэлэхъо Абу)
27
Лингвистическэ зэхэфынымк1э бгъэфедэщт пычыгъохэр
Джыри жьыгъэ. Нэфышъ жъуагъом изакъоу, нэгъыфэу ошъогум ис.
Псэкъупси ичъэгъу рихыгъэу, пк1энт1агъэу, гъозыр шъхьащихэу щыт. Мэхъые
1оу пш1эрэп. Акэцэ бырабэхэу нэпкъышъхьэм тетхэри, огум къинэгъэ жъогъо
закъоу къуаджэм шъхьащытри псыгъунэ1у жьаум къыредзэх. Дахэ гъэтхэ
пчэдыжьыр! Къоджак1эм къыщырагъэжьагъэу, атакъэхэр зэрэгъэгузажъохэу
зым зыр къыпэ1ожьых, ахэм адырагъаштэу бзыухэм яорэди къырагъэжьагъ.
Адрабгъук1э, бгышъхьэ телъ бжыхьасэм, шхъонт1эрымэр тырихэу,
мак1эу, шъабэу мэуалъэ, къуаджэм шъхьащэ къыфеш1ы, пчэдыжь ш1уфэс
къырехы. Жьы шъэбэ т1эк1оу къилърэм чъыг пк1ашъэхэр егъэ1ушъашъэх.
Ижърэ
къоджэжъым
фэмыдэжьэу,
клуб
шхъонт1э
ш1ыгъак1эм
икъэнджалышъхьэ фыжь нэфышъ жъуагъом пэжъыу. Къуаджэр к1эрак1эу
пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгхэм къахэплъы.
А пчэдыжь дахэм Аминэт пк1ыхьэп1э щынагъо ылъэгъугъ: псыхъор
нэпкъышъхьэм щизэу къэхъугъ. Ехьыжьагъэу блэчъырэ псы къиугъэшхом
къошъожьыр ыгъэчэрэгъузэ дихыгъ. Лъыбани шъхьак1э, нэсыгъэп... А
къуашъор ары чылэр зыщыгугърэр, адрабгъу зэрэзэпырык1хэрэр. Джы къэнагъ:
итутын хьасэ ныкъогъэт1ысы, ащи псыр телъади ч1игъэбылъыхьагъ... Ет1ани
лъэмыдж ш1ыгъак1эр ынэгу къык1эуцо, къошъожъыр щэрэмы1эжь фаеми,
гъуч1 лъэмыджыр лъагэ, дахэ, гу1эу гъогур къафзэ1уехы.
Ц1ыфыр щызгъа1эрэр игухэлъ, игугъап1. Ар къызщысыщтыр ымыш1эми,
къыпыщылъым иш1уш1э дахэ щыгугъэу, ар ипшысэ шъэф зэхэлъхьэгъэ
мы1уатэу къехьы. Ц1ыфым иш1уш1агъэ ар зыш1эрэ ц1ыфым елъытыгъ. Ш1ум
фэгъэхьыгъэу гущы1э дэхабэ щы1: ибэ нахьи иш1у, ш1у зыгу имылъым ш1у
къыдэхъурэп, ш1у зыш1эрэм иш1уш1э к1одырэп, ш1ухэк1 бзаджэ нахьи,
бзэджэ хэк1ыш1у, ш1умыш1эр ш1у1уал, ш1у ш1и, псым хадз.
Дударыкъо Темыркъан игъэш1э к1ыхьэ хьатырынчъагъэп, иш1уш1агъи
бэмэ акъолъ, ежьыри джэуапынчъэу ащк1э зыми гъогум къытыринагъэп. Бэщ
пэк1ит1ур угу къагъэк1эу ш1уш1эным ек1ол1эп1ит1у и1: зыр ш1уш1агъэ
зыфапш1эрэм уиш1уш1агъэ ынэ фык1эмы1онт1эныр, ш1у пш1эни, хэтк1и
анахь рыскъ 1аш1оу щы1э псым хэбдзэни, ук1элъымышъугъужьэу,
зы1уфэщтэу пш1эрэм фэсш1агъэмк1э къыспэгъок1ыжьына шъу1о п1оу
ущымыгугъужьынэу дунаим утетыныр, адрэр, ш1умыш1э ш1у1уалэу, 1ор
къебэк1эу, ш1эр имак1эу, зыгорэм иш1уагъэ зыригъэк1ык1э, ригъэк1ыгъэм
фэдиз къык1эк1ихыжьэу, сэ си1эр зыми ерэмы1 ы1оу, шъхьэзэкъо ш1уфаш1эу,
имыер 1эш1у дыджэу зищы1эныгъэ къэзыхьрэр ары. Шъыпкъэ, мы ек1ол1эк1э
зэфэшъхьафит1ур щы1ак1эм щызэк1эрычыгъэу щытэп, джа щы1эныгъэр ары
зэк1эрызычыхэри зэзщэл1эжьхэри. Ц1ыф хьалэлым иш1уш1агъэ бэгъаш1э.
28
Темыркъан иш1уш1агъэ т1о зэголъэу ищы1эныгъэ хэужъыныхьажьыгъ,
зищык1агъэм ежь зэрэфаеу егъэ1орыш1э, загъори ар зыфадзк1э, ным
къыдилъфыгъэ фэдэу, ымакъи къыдек1оу, нэгушъхьэкухэр к1эсысык1хэу
щхызэ, къамэри бгъуит1уц 1эрыфэгъоу агъабзэ нахь, къаре1ожьы.
Мэщбэш1э Исхьакъ
Къуаджэр псынэпкъым к1эрыс. КъыпцIэ-чэрэз чъыг пырацэхэмэ унэ
нат1эхэр къахэплъыхэшъ, псыхъом къыхэплъэх. Жьыбгъэу къепщэрэм
пхъэшъэбэ чъыг зандэхэу чэумэ ак1эрытхэр, псым шъхьащэ фаш1ырэм фэдэу,
егъэсысых.
Бжыхьэк1э чъы1. Унэ онджэкъмэ 1угъоу къарихрэр ошъуапщэмэ афэдэу
къуаджэм шъхьащехы. Жьыбгъэ чъы1эм ыгъэп1ык1эхи заригъэут1ы1угъ
nloнэу, бгьэнышъхьэ-къамылышъхьэ унэжъ ебагъэхэр къуаджэм нахь
къебэк1ы.
Мэш1ожь фабэр, къэб гьэжъэгьэ мэ 1ужъур дыхэтэу, ахэмэ ашъхьэщехы.
Бжыхьэ маш1ом пкъышъолыр фаблэу зыфещэ.
Жьыбгъэ чъы1эр къелъышъ, унапчъэмэ ячъэ, шъхьангъупчъэ-пчъэ нэзымэ
адэфэфы, унэмэ заредзэ, бгьэнышъхьэмэ захедзэшъ, ч1ып1э-ч1ып1эу
къахегъэутэкорэпщык1ы, ет1анэ ахэшхыхьэзэ еугьоных.
Бжыхьэр ек1ы, ау джыри къуаджэм 1оф мыш1абэ и1. Зикъакъыр бгъэн
темылъыр, зиунэ ныкъуабгъэр, зищагу пхъакъо дэмылъыр нахьыб. Джыри
орзэ-фыркъохэри, гъэм агъэхьазырыгьэ мэкъури къырамыщыжьыгъэу псы
к1ыбым зэрит. Гъэм ренэ къиугъэу дэтыгъэ псым джы бэмыш1эу к1ичыжьыгьэ
ны1эп. Лэжьыгьэ т1эк1оу аугьоижьыгьэр дзыомэ арылъэу къуашъомк1э
къырадзыжьыщтыгь. Пхъэшъэбэжъ иутхъурбык1ыгъэ къошъо псыгъо
лэжьагъэр бэрэ ушъорэк1ыщтыгь. Къошъо ик1ып1эм дэжь гъэм ренэу куо-хьэо
мэкъэ гумэк1хэр 1ут зэпытыгъ. А къошъожъ ц1ык1ур ары зэрэчыли
зэрэпсэущтыгъэр. Джыри псы къиугъэр нэпкъым ек1ошъэхыжьыгъ.
Псыхъор…къушъхьэр къызэгуечышъ, инэпкъ лъагэхэр зэгуигъэк1отмэ,
мыжъор ипхъэк1ычэу джэгузэ, мэз 1эпчъабэр къызэпечышъ ар шъофым
къелъадэ. Къуаджэу къыз1ук1эрэм 1апл1 къырищэк1зэ, ыпэ регъэхъу. Ар
зыфэгу1эрэр гуфит-шъхьафитэу шъоф хъоо-пщаом зэрэщызек1ощтым паинк1и
хъун, хьаумэ лэжьэп1э губгъомэ шынэгъак1э аритынэу, е лэжьак1омэ
зэракъухрэ пк1ант1эр атырилъэсык1ынэу арынк1и хъун, мачъэ, мачъэ.
29
Ары шъу1уа адыгэмэ псыхъор ш1у зык1алъэгъурэр? Тихэку къоджабэ
къибгъотэнэп псыхъо к1эрымысэу. Псыхъом егъаш1эм гъэш1уац1эхэр афаусых
– Афыпс, Пщыщ, Фарз, Лаб ык1и нэмык1хэр. Аужым зынахь псыхъо
ц1ык1ужъые хэкум имытэу, зик1ыхьагъэ уплъэмэ плъэгъоу, зишъомбгъуагъэ
шъэожъыехэр елъэхэрэм «Дышъ» а1озэ еджэх. Мыхъунк1и игугъу
уагъэш1ыщтэп.
Чылэм к1алэу щап1угъэм псычэтым фэдэу есык1э зымыш1эрэ ахэтэп,
псыхъоныбэм къыдэхъухьагъэр тыдэ к1уагъэми псыхъор щыгъупшэрэп.
Адыгэр къызэрэхъухьэгъэ ч1ып1эр ымыхъожьынэу ныбжьырэ ш1улъэгъуныгъэ
феш1ы, ыпсэ хэт1агъ. Ары усак1о хъурэми пстэумэ апэу япсыхъорэ якъуаджэрэ
зык1афэусэрэр.
1эшъынэ Хьазрэт
Гъэтхапэр фабэп, ау шхъонт1эгъак1эр, жьауп1эмэ къакъонэгъэ ос
ныкъохъужь пхъапхъэмэ адэхьащхы фэдэу, тыдэк1и ч1ым къыщыхэк1оты.
Зэш1эгъуаем хэт темэнылъэ къамылхэм, ягъэрек1о шъэфрэ ямыгъэрэ гукъаорэ
зэра1отэщтыр амыш1эу, непэрэ жьыбгъэнчъэ мафэм етхьаусхыл1эх п1онэу,
янэгъыф-джэф 1уплъэк1э угу зэрагъэгъу. Загъорэ бзыумэ запхъуатэ,
ч1ыхъумбий 1ошъхьэ т1ыгъак1эхэри жъыхэри одык1и-мыдык1и ч1ым
къытещых. Ш1уц1ашъо зытырихрэ пырэжъыялъэхэри бащэ тырамыгъаш1эу
къэт1эмынхэу хьазырых, кошэ зэхэгуагъэхэу нэм къык1этаджэх. Ошъогум
къик1отэрэ тыгъэмк1э зэк1э ахэр зэфэдэх, къогъэнэнчъэу инэфыпс фабэ
а1уегъак1э.
Пщэф нэгъыф зырызхэр зыдесырэ къушъхьэ лъэныкъомк1э Хъан-Джэрые
плъагъэ, ыгу къыпыузык1ыгъ, ет1анэ ч1ы 1эбжыбыр ы1эмыч1э ч1ифызагъ,
ифэбагъи нахь зэхиш1эу, «уимыхэгъэгу идышъэбг нахьи узщап1угъэм ич1ыгу
1эмыч1» ы1уи, гущы1эжъыр гук1э къык1и1отыжьыгъ, хэщэтык1ыгъ…Ч1ы
1эбжыбыр Хъан-Джэрые ы1эмыч1э джыри нахь ч1ифызэзэ, къушъхьэ
шыгуфхэр къызщылъагъохэрэмк1э лъэк1уатэ.
Гъэтхэ огу къаргъор ч1э имы1ахэу псы къэргъо куу фэдэу къыпщэхъу.
Гъэхъунэм, алрэгъу шхъуант1эу,
уц к1ырыр ылъэгу идзагъ, къэгъэгъэ
жъгъэибэри ащ тепхъагъ. Гъэхъунэ гъунэхэр пэнэпц1э – чъыг кондэ жъгъэй
шъолъырк1э 1удык1ыгъ, ащ япк1эшъэ 1ужъу мэз ч1эгъыр уимыгъэлъэгъоу
1ухъо шхъонт1э 1ужъоу хъураеу гъэхъунэм къек1ок1ы, - пчэдыжьыпэ пщэгъо1угъуашъор атетэу, шъэф хъопсагъо горэ акъогъэбылъыхьагъэ фэдэу,
зызэхаушъэфагъэу щытых. К1эк1эу п1ощтмэ, гъэхъунэр гъэтхэпэ мэз гъэхъунэ
к1эрэк1э дэдэу, май мазэми анахь идэхэгъу шъыпкъэу щытыгъ.
Тыгъэ нур ш1этышхоу, дунэе дэхащэу зыхаплъэрэм ынэхэр
щигъэк1осык1эу Сурэ бэрэ ч1ып1э имык1эу щытыгъ. Ет1анэ тещыныхьапэ
фэдэу, уц к1ырым хэхьагъ. Гупсэф 1эш1ур ыгу изэу, хы къэргъо шхъуант1эм
фэдэу, уц къэшхъо к1ырыр ы1эгухэмк1э къыч1игъэбэу заулэрэ к1уагъэ. Зы
30
минутк1э игук1аий, къехъул1агъи, зыдэщы1и щыгъупшэжьыгъ. Ыбгъэ жьым
фэдэу псынк1э къыш1эу, нибжьи фэдэ зэхимыш1агъэу щы1эным
игуш1огъошхо ыгу къибэнагъ.
Джырэ нэс ыш1агъэп ащ фэдизэу гумрэ псэмрэ тамэ къагозгъак1эу,
быбыным фэдэу узыш1рэ гуш1уагъо дунаим щыщы1эми. Ардэдэм нэфшъагъом
дэжь зэхихыгъэ бзыумэ яорэд къэ1ук1э ыгу къэк1ыжьыгъ. А бзыу шъхьафит
ц1ык1ухэмэ, афэдизэу гуш1ом зэлъиштагъэхэу, замыш1эжьэу орэдэу
к1ырагъэщыщтыгъэри Сурэ къызгуры1уагъэри джыры ны1эп. Ц1ыфхэр
къызэрэоплъыщтым уфызэмыплъэк1эу, адрэхэмэ апшъэ узэрэк1он шъхьэгугъупсэгугъу пэгэгъэ гухэлъхэми угу амыстэу, гущы1э 1аи, гущы1э уби ухэмытэу…
сыдэу гуак1уа мыщ фэдэу ушъхьафитэу мы дунэе дэхэ ш1агъом икъоу гу
щыпфэныр…
Лаукъан игущы1эхэри ик1эрык1эу ыгу къыридзэжьыгъэх – ц1ыфыгъэм,
ц1ыф ш1улъэгъу шъыпкъэм, адыгэ бзылъфыгъэм унагъом щы1ак1эу щыри1эм
ехьыл1агъэу къы1огъагъэхэр. Ахэми шъыпкъэгъэ инэу ахэлъыр джы тэрэзэу
къыгуры1оу фежьагъэ ны1эп. Ежь ыш1эжьхэу адыгэ бзылъфыгъэхэу, адыгэ
унэгъо к1оц1 хабзэм ихьылъэрэ итхьамык1агъорэ атхьалэу щы1эхэр ынэгу
къитэджагъэх. А бзылъфыгъэ тхьамык1эхэм агу дэхъык1рэр зыфэдизыр Сурэ
джы нэрлъэгъу шъыпкъэу ылъэгъу фэдэу къыщыхъугъ.
К1эрэщэ Тембот
Бзэм имылъ гупшысэрэ ш1эныгъэрэ щы1эп. Ар хэтк1и щэч хэмылъэу
нафэ. Ш1эныгъэ1ахьэу бзэм анахь к1ырычыгъэр хьисапыр арышъ, ащи бзэр
и1аш, и1амэ-псым, ишъуаш. Лъэпкъш1эныгъэмк1э бзэр 1арыфэгъу 1амэ-псымэ
псэбэб къодыеп. Мыр зытелажьэу иушэтып1эр лъэпкъыр ары. Лъэпкъыр
зыгъэлъэпкърэр ыбз. Бзэр – лъэпкъгъэпс, лъэпкъ лъэпсэгъэуцу, лъэпкъ зэхащ,
лъэпкъым ищхэпс, лъэпкъыпсэзехь.
Лъэпкъш1эныгъэм
бзэм игущы1элъэ лъапсэ еугъоижьы, ижърэ
гущы1эхэу джырэ адыгабзэм 1эпызыгъэхэу, щы1эныгъэм зэхъок1ыгъэу
фэхъухэрэм адыхэк1осык1хэрэ нэрынэ зырызэу лъэпкъш1эныгъэ къэбарым
хэгъэщагъэу къешыпыжьы, наукэм ыбзэ, игупшысак1э хеш1эжьы, щыщ
еш1ыжьы. Гущы1алъэхэм,
лексикографием къамыгъэгъунэгъэ псалъэхэр
бзэми, бзэ-ш1эныгъэми тыны афеш1ых.
Бзэр ш1эныгъэлэжь гупшысэм илъэгъохэщэу зэрэщытыр нафэ….
Унэрэкъо Мир
31
ЛИТЕРАТУРЭР
1.
Абдоков, А.И. Введение в сравнительно-историческую морфологию абхазоадыгских и нахско-дагестанских языков /А.И. Абдоков. - Нальчик, 1981, - 96с.
2.
Абитов, М.Л. О принципах выделения частей речи в кабардино-черкесском
языке /М.Л.Абитов // Вопросы описательных грамматик языков Северного
Кавказа и Дагестана. - Нальчик, 1963. - С.102- 104.
3.
Абрегов, А.Н. Исследования по лексике и словообразованию адыгейского
языка /А.Н.Абрегов. - Майкоп, 2000. - 202с.
4.
Абрегов,
А.Н.
компонентом
Композиты – названия растений со вторым глагольным
в адыгских языках /А.Н.Абрегов //Материалы шестой
региональной научной сессии по
историко-сравнительному изучению
иберийско-кавказских языков. - Майкоп, 1980. - С.244-247.
5.
Абрегов, А.Н. О связи сложных слов и словосочетаний в адыгейском языке
(в синхроно-диахроном аспекте) /А.Н.Абрегов // Адыгейская филология.
Вып.3.- Краснодар, 1969. - С.310-331.
6.
Аутлев, К.Л. К вопросу об инверсии адыгейского глагола / К.Л. Аутлев
//Адыгейская филология. Выпуск 2. - Краснодар, 1967. - С.199.
7.
Багов, П.М. Наклонение и время в адыгских языках /П.М. Багов //Проблемы
грамматики и лексики в адыгских языках. - Нальчик, 1983. - С.5-14.
8.
Блягоз, З.У. Краткий очерк фонетического и лексико-грамматического строя
адыгейского языка / З.У. Блягоз. - Майкоп, 1997.- 108с.
9.
Блэгъожъ, З.У Диктантхэмрэ изложениехэмрэ зыдэт сборник /З. Блэгъожъ,
Н. Гъыщ.- М., 1994. - 255с.
10. Берсиров, Б.М. Структура и история глагольных основ в адыгских языках
/Б.М. Берсиров. – Майкоп, 2001. - 236с.
11. Бижоев, Б.Ч. Причастие в адыгских языках в сравнительном освещении
/ Б.Ч. Бижоев. - Нальчик, 1991. - 146с.
12. Вопросы описательных грамматик языков Северного Кавказа и Дагестана.Нальчик, 1963. - 171с.
32
13. Гишев, Н.Т. Вопросы эргативного строя адыгских языков /Н.Т. Гишев. Майкоп, 1985.
14. Гишев, Н.Т. Синтаксические конструкции предложения в адыгейском языке
/Н.Т.Гишев //Сборник статей по синтаксису адыгейского языка. - Майкоп,
1973. - С.108-171.
15. Гишев, Н.Т. Сравнительный анализ адыгских языков /Н.Т. Гишев. - Майкоп,
2003. - 276с.
16. Гишев, Н.Т. Глагол адыгейского языка /Н.Т. Гишев. - Майкоп, 1989. - 212с.
17. Гишев Н.Т. Глаголы лабильной конструкции
в адыгейском языке
/Н.Т.Гишев.- Майкоп, 1968.- 73с.
18. Гишев,
Н.Т.
Грамматическая
сущность
лабильных,
стабильных
и
инверсивных глаголов /Н.Т.Гишев. - Тбилиси,1988. -С.180.
19. Гишев, Н.Т. Некоторые вопросы глагольной префиксации в адыгейском
языке /Н.Т.Гишев. //Система превербов и послелогов в иберийско-кавказских
языках. – Черкесск, 1983.- С.106-111.
20. Грамматика кабардино-черкесского литературного языка. - М., 1970. - 215с.
21. Даур Хь. Адыгабзэм игущы1эзэгъусэхэр /Хь. Даур. - Мыекъуапэ, 1986. 22. Даур Хь. Б. Зэмыл1эужыгъо гущы1эзэгъусэхэу адыгабзэм хэтхэр /Хь.Б.
Даур //Сборник статей по синтаксису адыгейского зыка. - Майкоп, 1973. - С.
204-220.
23. Дауров, Х.Б. Отыменные глаголы и атрибутивные синтагмы с адъюнктом,
выраженным динамическими причастиями /Х.Б.Дауров //Материалы шестой
региональной научной сессии по
историко-сравнительному изучению
иберийско-кавказских языков. - Майкоп, 1980. -С.121-132.
24. Дауров, Х.Б. Притяжательные атрибутивные словосочетания в адыгейском
языке /Х.Б.Дауров //Вопросы абазинской и адыгской филологии. Вып.2. Ставрополь, 1974. - С. 7-18.
25. Дауров,
Х.Б.
Сочинительные
словосочетания
в
адыгейском
языке
/Х.Б.Дауров //Адыгейская филология. Вып.6. Майкоп, 1974. - С.12-59.
33
26. Дауров,
Х.Б.
Субстантивные
словосочетания
в
адыгейском
языке
/Х.Б.Дауров // Ученые записки АНИИ. Т.19. -Майкоп, 1974. -С.66-117.
27. Зекох, У.С. Краткий курс адыгейской грамматики /У.С.Зекох. - Майкоп,
1993. - 239с.
28. Долева, Р.Н. Имя числительное как часть речи в адыгейском языке
/Р.Д.Долева. - Майкоп, 1996.
29. Зекох, У.С. Адыгейская грамматика /У.С.Зекох. – Майкоп, 2002. - 511с.
30. Зекох, У.С. История разработки проблемы классификации частей речи в
адыгейском языкознании /У.С.Зекох //Ученые записки АНИИ. - Вып. 1 Майкоп, 1980.. - С. 85-12.
31. Зекох, У.С. Очерки по морфологии адыгейского языка./У.С.Зекох. - Майкоп,
1991. - 189с.
32. Зекох, У.С. Структурные особенности адыгейского языка./У.С.Зекох,
Меретуков К.Х., Тхаркахо Ю.А.. - Майкоп, 2003. - 687с.
33. Зекох, У.С. К проблеме осложненного проедложения в адыгейском языке
/У.С. Зекох //Строение предложения в адыгейском языке. - Майкоп, 1976. С.72-106.
34. Зекох У.С. Некоторые вопросы синтаксиса адыгейских падежей /У.С.Зекох
//Ученые записки АНИИ. Т.5. - Краснодар; Майкоп, 1966. -С.3-61.
35. Зекох У.С. О сложном предложении в адыгейском языке /У.С.Зекох
//Сборник статей по адыгейскому языку. - Майкоп, 1976. - С.69-108.
36. Зекох, У.С. О сочетании предложений в адыгейском языке /У.С.Зекох
//Сборник статей по адыгейскому языку. - Майкоп, 1976. - С.203-264.
37. Зекох, У.С. О структуре простого предложения /У.С.Зекох //Строение
предложения в адыгейском языке. - Майкоп, 1976. - С.72-105.
38. Зекох, У.С. Очерки по синтаксису адыгейского языка /У.С.Зекох. - Майкоп,
1987.
39. Зек1огъу, У.С. Гущы1эухыгъэ лъэпкъэу адыгабзэм хэтхэмэ яхьыл1агъ /У.С.
Зек1огъу //Адыгабзэм играмматикэрэ илексикэрэ я1офыгъохэр. - Мыекъуапэ,
1989. -Н.34-48.
34
40. Камбачоков,
А.М.
Проблемы
простого
предложения
в
кабардино-
черкесском языке /А.М.Камбачоков. - Нальчик, 1997.
41. Керашева, З.И. Избранные труды и статьи. Т.1.2./З.И.Керашева. - Майкоп,
1995.
42. Керашева,
З.И.
Основные
синтаксические
функции
причастий
/З.И.Керашева//Избранные труды и статьи. Т.2- Майкоп, 1995. - С. 438-457.
43.
Керашева, З.И. Краткий грамматический очерк адыгейского языка
/З.И.Керашева //Русско-адыгейский словарь.- М., 1960. - С. 1068-1095.
44. Керашева, З.И. Локативные и направительные превербы в адыгских языках
/З.И.Керашева // Избранные труды и статьи. Т.2- Майкоп, 1995. - С. 232-247.
45. Керашева, З.И. Направительные превербы и суффиксы в абхазо-адыгских
языках (в соавторстве с Чкадуа Л.П.) /З.И.Керашева // Избранные труды и
статьи. Т.2 - Майкоп, 1995. - С. 247-255.
46. Керашева, З.И. Локативные превербы статических и динамических глаголов
в абхазо-адыгских языках (в соавторстве с Чкадуа Л.П.) /З.И.Керашева //
Избранные труды и статьи.Т.2 - Майкоп, 1995. - С.264-272.
47. Керашева, З.И. Классификация причастий в адыгских языках/З.И.Керашева
//Избранные труды и статьи, Т.2. - Майкоп, 1995.- С. 317-325.
48. Керашева,
З.И.
Основные
синтаксические
функции
причастий
/З.И.Керашева //Избранные труды и статьи. Т.2 - Майкоп, 1995. - С. 438-457.
49. Керашева, З.И. Особенности шапсугского диалекта адыгейского языка.
/З.И.Керашева - Майкоп, 1957. - 146с.
50. Керашева, З.И. Предложения с финитными и инфинитными глаголами в
адыгских языках /З.И.Керашева. - Тбилиси,1984. - 230с.
51. Керашева, З.И. Основные синтаксические функции глаголов, выступающих
в роли сказуемого в адыгейском языке/З.И.Керашева // Избранные труды и
статьи. Т 2 - Майкоп, 1995. - С.431-438.
52. Керашева, З.И. Глагольные частицы /З.И.Керашева //Избранные труды и
статьи Т.2. - Майкоп, 1995. - С. 305-317.
35
53. Керашева, З.И. Локативно-обстоятельственный преверб щ (ы)-/шъы и
релятивно-объектный преверб щ(ы)-шъы в адыгских языках /З.И.Керашева
//Актуальные проблемы общей и адыгской филологии. - Майкоп, 1999. - С.630.
54. Керашева, З.И. Предикативная функция глагола и зависимость структуры
предложения от предиката глагола /З.И.Керашева //Адыгейская филология. Краснодар, 1965. - С.53-93.
55. Керашева,
З.И.
Повелительное
наклонение
в
адыгейском
языке
/З.И.Керашева //Избранные труды и статьи. Т.2. - Майкоп, 1995. - С.272-277.
56. Кумахов, М.А. Морфология адыгских языков /М.А.Кумахов. – М.-Н., 1964.
- 272с.
57. Кумахов, М.А. Сравнительно-историческая грамматика адыгских
/черкесских / языков /М.А.Кумахов. - М., 1989. - 384с.
58. Кумахов, М.А. Словоизменение адыгских языков /М.А.Кумахов. - М., 1971.
- С.194-209.
59. Кумахов,
М.А.
О
соотношении
морфемного
строя
слова
и
словообразования /М.А.Кумахов.//ВЯ. - М., 1963.
60. Кунова М.Д. Язык исторических произведений Т.Керашева. Учеьнометодическое пособие к спецкурсу. - Майкоп, 2005.
61. Курашинов, К.Х. Имя, местоимение и глагол в адыгских языках /к вопросу
о разграничении /К.Х.Курашинов // Особенности грамматических категорий и
их применения в адыгейской речи. - Майкоп, АНИИ, 1978. - С.3-24.
62. Курашинов, К.Х. К вопросу о словообразовании и его отношении к
морфологии /К.Х.Курашиннов //Лексика и словообразование в адыгейском
языке. - Майкоп, 1987.
63. Курашинов, К.Х. Местоимение и числительное в адыгских языках
/К.Х.Курашинов //Сборник статей по адынейскому языку. - Майкоп, 1976.
64. Курашинов, К.Х. О возможности деления глагольных категорий на
собственно-вербальные и общепредикативные /К.Х.Курашинов // Ученые
записки АНИИ Т.14, Майкоп, 1972. - С.238-247.
36
65. Курашинов, К.Х. Переходность и непереходность как соотносительные
формы глагола /К.Х.Курашинов //Материалы шестой региональной научной
сессии по историко-сравнительному изучению иберийско-кавказских языков.
- Майкоп, 1980. - С.218-222.
66. Курашинов, К.Х. О способах выражения определения в адыгейском языке
/К.Х.Курашинов //Сборник статей по синтаксису адыгейского языка. Майкоп, 1973. - С.152-166.
67. К1уращынэ, К.Х.Синтаксическэ зэхэфыным ишапхъэхэр /К.Х.К1уращынэ
//Адыгабзэм играмматикэрэ илексикэрэ я1офыгъохэр. - Мыекъуапэ, 1989. Н.82-96.
68.
Меретуков,
К.Х.
Вопросы
строения
глагола
в
адыгских
языках
/К.Х.Меретуков.- Майкоп, 1985. - 160 с.
69. Меретуков, К.Х.О некоторых взаимоотношениях послелогов и превербов в
адыгейском языке /К.Х.Меретуков //Особенности грамматических категорий
и их применения в адыгейской речи. - Майкоп, 1978. - 144с.
70.
Меретуков, К.Х. Послелоги и их отношение к другим частям речи
/К.Х.Меретуков //Ученые записки АНИИ. Т.12. - Майкоп, 1971. - С.153-170.
71.
Меретуков, К.Х. Структура основы глагола позволительной формы
желательного наклонения в адыгских языках /К.Х.Меретуков// Сборник
статей по адыгейскому языку. – Майкоп, 1976. - С.-3-32.
72. Меретуков, К.Х. О переходе наречия в послелоги в адыгейском языке
/К.Х.Меретуков //Актуальные проблемы
общей и адыгской филологии. -
Майкоп, 1999. - С.56-59.
73.
Меретуков,
К.Х.
Служебные
части
речи
в
адыгейском
языке
/К.Х.Меретуков //Ученые записки АНИИ.- Майкоп, 1966, Т.5. - С.98-128.
74. Меретуков, К.Х. Грамматические способы связи в адыгейском языке (к
проблеме служебных частей речи в адыгейском языке /К.Х.Меретуков
//Ученые записки АНИИ. Т.14. - Майкоп, 1972. - С.3-16.
75. Меретуков,
К.Х.
Обращение
/К.Х.Меретуков
//Сборник
статей
по
синтаксису адыгейского языка. - Майкоп, 1973. - С.173-184.
37
76. Меретуков, К.Х. Категория лица и числа как выразители синтаксических
отношений в адыгских языках /К.Х. Меретуков //Ученые записки АНИИ. Т.14
-Майкоп. - С.68-102.
77. Мурад, Г.А. Полисемия и омонимия и их лексикографическая разработка в
адыгейском языкознании /Г.А. Мурад. - Майкоп, 2002. - 89с.
78. Мухамеджанов,
Ю.А.
Будущие
времена
в
адыгейском
языке
/Ю.А.Мухамеджанов // Ученые записки АНИИ. Т.2.- Майкоп, 1963. - С.124131.
79. Мухамеджанов,
Ю.А.
Из
истории
изучения
глагольных времен
в
адыгейском языке /Ю.А.Мухамеджанов //Ученые записки АНИИ. Т.2. Майкоп, 1963. - С.166-179.
80.
Мухамеджанов, Ю. К вопросу о категории глагола
в адыгейском
языке/Ю.А.Мухамеджанов //Ученые записки АНИИ. Т.12 - Майкоп, 1971. С.213-223.
81.
Мухамеджанов, Ю.А. Прошедшие времена и аорист адыгейского глагола
/Ю.А.Мухамеджанов// Ученые записки АНИИ. Т.5. - Краснодар – Майкоп,
1966. - С.66-94.
82. Набокова, Н.М. Об управлении в адыгейском языке /Н.М.Набокова
//Сборник статей по синтаксису адыгейского языка. - Майкоп, 1973. - С.68102.
83. Набокова, Н.М. Управление в адыгских языках /Н.М.Набокова //Ученые
записки АНИИ. Т.14. - Майкоп, 1972. -С.158-189.
84. Набокова, Н.М.
О примыкании в адыгских языках /Н.М.Набокова
//Строение предложения в адыгейском языке. - Майкоп, 1976. -С.106-113.
85. Набэкъо, Н.М. Гущы1элъык1охэр /Н.М.Набэкъо //Адыгейская филология.
Выпуск 3. - Краснодар, 1969. - Н.79-85.
86. Рогава, Г.В. Грамматика адыгейского языка /Г.В.Рогава, З.И.Керашева. Краснодар – Майкоп, 1966. - 462с.
87. Рогава, Г.В. Структура
статических глаголов в абхазо-адыгских языках
/Г.В.Рогава //Материалы шестой региональной научной сессии по историко38
сравнительному изучению иберийско-кавказских языков. – Майкоп, 1980. С.22.
88. Рогава, Г.В. К вопросу о глагольной морфеме щы//шъы- в адыгских языках
/Г.В.Рогава
//Система превербов и послелогов в иберийско-кавказских
языках. - Черкесск, 1983. - С.14-19.
89. Рогава, Г.В. Динамические и статические глаголы в адыгских языках
/Г.В.Рогава //ЕИКЯ. - Тбилиси, 1956. - С.459-531.
90. Проблемы грамматики и лексики адыгских языков. - Нальчик,1983. - 190 с.
91. Система превербов и послелогов в иберийско-кавказских языках.
-
Черкесск, 1983. - 288с.
92. Тхаркахо, Ю.А. О понятиях «однородные члены предложения» и
«обобщающее слово» (на материале адыгейского языка) /Ю.А.Тхаркахо
//Строение предложения в адыгейском языке. - Майкоп, 1976. - С.55-63.
93. Тхаркахо, Ю.А. Присоединительные конструкции и их стилистические
функции /Ю.А.Тхаркахо //Сборник статей по синтаксису адыгейского языка.
- Майкоп, 1973. - С.166-173.
94. Тхаркахо, Ю.А. О месте обращения в контексте /Ю.А.Тхаркахо //Строение
предложения в адыгейском языке. - Майкоп, 1976. - С.55-62.
95. Тхаркахо, Ю.А. Очерки по грамматической стилистике адыгейского языка
/Ю.А.Тхаркахо. - Майкоп, 1990. -188с.
96. Тхаркахо, Ю.А. О стилисической маркированности способов выражения
отрицания в финитных и инфинитных глаголах адыгейского языка
/Ю.А.Тхаркахо //Материалы шестой региональной научной сессии по
историко-сравнительному изучению иберийско-кавказских языков. - Майкоп,
1980. - С.143-148.
97. Шаов, А.А. Категория наклонения в адыгейском языке /А.А.Шаов
//Адыгейская филология. - Краснодар, 1965. -С.93-114..
98. Шаов, А.А. О месте категории наклонения в адыгейском языке А.А.Шаов
//Адыгейская филология. - Краснодар, 1965. - С. 162-171.
39
99. Шаов, А.А. Наречие как часть речи в адыгейском языке / А.А. Шаов,
А.А.Калашаова. - Майкоп, 2002. - 103с.
100. Шхалахова, Р.А. Имя прилагательное как лексико-грамматический разряд
слов в адыгейском языке /Р.А.Шхалахова. - Майкоп, 2005. -С.5-76.
101. Шхалахова, С.Г. Главные члены предложения и способы их выражения в
адыгейском языке: автореф. дис. канд. филол. наук /С.Г.Шхалахова. Нальчик, 2004.
102. Шхапацева, М.Х. Типология односоставных предложений в русском и
адыгейском языках /М.Х.Шхапацева //Вопросы адыгейского языкознания.
Вып.2.- Майкоп, 1982. - С.36-50.
103. Шхапацева, М.Х. Словосочетание в адыгейском языке /М.Х.Шхапацева
//Адыгейская филология. Вып.6. - Майкоп, 1974. -С.3-12.
104. Чикобава, А.С. К вопросу о переходности глагола как морфологической
категории глагола /А.С.Чикобава //Материалы шестой региональной научной
сессии по историко-сравнительному изучению иберийско-кавказских языков.
- Майкоп, 1980. - С.7-16.
105. Шъаукъо, А. А. Адыгабзэм иморфологие /А.А. Шъаукъо. - Мыекъуапэ,
1983. - 124с.
106. Яковлев, Н.Ф. Грамматика адыгейского литературного языка /Н.Ф.Яковлев,
Д.А.Ашхамаф. - М.Л.: 1941. - 463с.
40
41
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа