close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

;docx

код для вставкиСкачать
ТЮНЕГЮНДЕН БУГЮНГЕ ВА ТАНГАЛАГЪА
ЁЛДАШ
19. 09. 2014 й.
КЪУМУКЪЛАР УЧУН ЧЫГЪАГЪАН ЖАМИЯТ-ПОЛИТИКА ГАЗЕТ
www.yoldash.ru
ОЬЗ ХАЛКЪЫ БУЛАН – 97 ЙЫЛ
19 сентябр 2014 йыл
№ 37 (14329)
Партияланы
вакиллери
таклифлер бере
В.Путинге
«Россияны Игити»
деген ат тийишли
Дагъыстан Республиканы
Халкъ Жыйыныны
40-нчы сессиясындан
Магьачкъалада Дагъыстан Респуб­
ликаны спикери Хизри Шихсайитовну ёлбашчылыгъы булан Дагъыстан
Республиканы Халкъ Жыйыныны 40нчы сессиясы оьтгерилген. Сессияны
барышында 9 масъалагъа къаралгъан.
Ортакъчылыкъ этгенлени арасында
РФ-ни Пачалыкъ Думасыны депутатлары Мурат Гьажиев, Балаш Балашов,
ДР-ни Гьукуматыны членлери ва башгъалары да болгъан.
Сессияны ача туруп, Дагъыстан Респуб­
ликаны Халкъ Жыйыныны Председатели
Хизри Шихсайитов политика партияланы
вакиллерине сёз берген.
КПРФ-ден депутат Магьмут Магьму­
тов эсгерген кюйде, Россиягъа къаршы
этилеген экономика санкциялар бизин
рес­публикабызны юрт хозяйствосуну оьсю­
вюне кёмек этме бола. «Патриоты России»
деген партияны вакили Мадер Канберов
юрт хозяйство малланы болдурувну ва ону
сатывну масъалаларыны гьакъында сёйле­
ген.
«Справедливая Россия» деген партияны
вакили Мурат Пайзуллаев англатгъан кюй­
де, республикада яшёрюмлени арасында
наркотиклеге къаршы ябушув – инг аслу
масъала. «Единая Россия» деген партияны
вакили Нариман Асвадов билдирген кюйде,
Дагъыстанда шагьарланы, районланы таза­
лыкъ сакълавну гьалы тийишли даражада
тюгюл. Шо масъаланы чечивде ол оьзюню
айрыча таклифлерин берген.
Сёйлевлени жамын чыгъара туруп,
парламентни спикери Хизри Шихсайитов
гётерилген масъалаланы чечивню ёлларын
излеме герекни талап этген. Ол эсгерген
кюйде, халкъ сёзлеге тюгюл, этилеген ишле­
ге гёре багьа бере.
Сонг депутатлар «Дагъыстан Республи­
каны Конституциясыны 69-нчу статьясына
алышынывлар этмекни гьакъындагъы»
масъалагъа къарагъан.
О гьакъда айта туруп, ДР-ни Халкъ
Жыйыныны депутаты Камил Давдиев
Дагъыстан Республиканы жамият палата­
сыны къуллугъуна аслу агьамият
берме герекни гьакъында эсгерген.
2
ЁЛДАШ ГАЗЕТА В ГАЗЕТЕ «ЁЛДАШ»
ВРЕМЕНА
www.yoldash.ru
www.kumukia.ru
Просвещение и патриотизм создают нации...
Вып. 457
19.09.2014 г.
(П. Буаст)
● Экономика
Всё, что нужно знать
об ослаблении рубля
Российская валюта продолжает
ставить отрицательные рекорды. В
начале недели курс доллара достиг
небывалого значения в 38 рублей,
а уже во вторник евро преодолел
планку в 50 рублей (впрочем, не в
первый раз за этот год).
О том, что постепенная девальвация
рубля, скорее всего, неизбежна, аналитики говорили еще в прошлом году. Но
именно что постепенная — такого резкого пике никто не ожидал.
Что же происходит с национальной
валютой России, и почему власти не могут (или не хотят) положить конец этой
валютной неопределённости?
Из-за чего рубль падает?
Единого мнения, почему это происходит, нет. Экономисты называют обычно
сразу несколько причин, ранжируя их
каждый по-своему.
«Есть три основные причины: в первую очередь, это геополитика и санкции
как побочный эффект этой геополитики.
Еще один риск — это снижение цены
на нефть. Наконец, третья причина — это
внутренний российский фон, то есть всё,
что не дает рублю укрепиться: слабая
экономика, инфляция, которая уже выше
намеченных параметров», — говорит
старший инвестиционный аналитик инвестиционной группы «Норд-капитал»
Сергей Алин.
Другие аналитики выдвигают на передний план иные факторы.
«Главной
причиной
нынешнего
снижения рубля я бы назвал укрепление
доллара против основных мировых валют. Во вторую очередь нужно отметить
растущий дефицит валюты в России. Все,
у кого есть валюта, стараются ее придерживать», — полагает Максим Шеин,
главный инвестиционный стратег финансовой группы БКС.
Несмотря на разные акценты, можно
увидеть, что в обоих комментариях —
явно или скрыто — присутствует фактор
санкций. Так, дефицит валюты, о котором говорит Максим Шеин, является
следствием именно ограничения доступа
российских госбанков к финансовым ресурсам на Западе.
Другими словами, не спадающая
напряженность на Украине и призрак
новых антироссийских санкций, по сути,
являются
главным
спекулятивным
фактором удешевления национальной
валюты. А слабая экономика — это общий неблагоприятный фон; фундамент,
на котором стоит это шаткое здание.
теперь Центробанк попытается сократить
до минимума свое присутствие на валютном рынке, чтобы курсы устанавливались
в соответствии с рыночной логикой. О
том, что власти хотят отпустить рубль
в свободное плавание, было известно уже
давно — и это заявление ЦБ соответствовало избранной стратегии.
Но первые самостоятельные шаги
рубля (пока еще не полностью самостоятельные, а под присмотром «взрослых»)
пришлись на не самое удачное время.
Замедление ВВП, ускорение инфляции,
геополитическая напряженность из-за
украинского кризиса — а в далекой Америке сворачивание политики денежного
стимулирования и, как следствие, укрепление доллара.
Уже весной к этому прибавились
первые — сначала «точечные» — санкции
против России, а потом и полноценные
секторальные ограничительные меры. Результат налицо: доллар за восемь месяцев
подорожал на 8%, евро — на 13%.
Как происходило
ослабление рубля
в 2014 году?
Можно ли было
предсказать такое
понижение?
равновесие на валютном рынке, должна
быть ниже. Добавить к этому неблагоприятные
прогнозы
экономического
развития — и понятно, почему эксперты
ожидали некоторой девальвации рубля.
Однако никто не ожидал, что снижение курса будет настолько быстрым. По
всей видимости, не могли этого предвидеть и в правительстве. По той простой
причине, что экономическая конъюнктура складывается из множества факторов,
и всё предусмотреть невозможно.
Что будет, когда ЦБ
отпустит курс рубля
в свободное плавание?
и 0,55 доллара, выраженная в рублях) выходят за рамки установленного им валютного коридора. Сейчас нижняя граница
этого коридора — 35,40 рублей, а верхняя — 44,40. Между этими величинами
расстояние в 9 рублей. В этих пределах
курс может колебаться, как ему заблагорассудится, и лишь когда он приблизится
к границам, Банк России начнет валютное
вмешательство.
В прошлом году новое руководство
ЦБ, куда на пост председателя пришла
Эльвира Набиуллина, решило отказаться
от этой политики вмешательства —
и вместо этого полностью сосредоточиться на поддержании намеченного уровня
инфляции. Приоритетом для властей
стало не сохранение во что бы то ни стало
неизменности курса, а контроль над ростом цен.
Хотя официально плавающий рубль
собираются ввести с 1 января 2015 года,
фактически ЦБ уже не поддерживает его
искусственно. Из отчетности, опубликованной на сайте Банка России, следует,
что в июле и августе он не осуществлял
никаких интервенций на валютном рынке.
Хорошо это или плохо для экономики? Учитывая то, что Россия уже два месяца живет в таком режиме и катастрофы
в экономике не произошло, — наверное,
это не так страшно. Вся проблема в том,
говорят эксперты, что пока правительству
не удается эффективно контролировать
инфляцию. При запланированных 5%
по итогам года — она пока идет с динамикой на все 8% к концу декабря.
Дмитрий БУЛИН.
www. news.mail.ru.
стр. 11-14
Россияны Президенти Владимир Владимирович Путинге «Россияны Игити»
деген оьр атны бермеге тийишли экенни
гьакъында Дагъыстан Республиканы
Башчысы Рамазан Абдулатипов билдирген.
1999-нчу йылны август айында Бот­
лих районда болгъан дав агьвалатланы
вакътисинде оьлген, ихтиярлар сакълав
къурумланы къуллукъчуларыны агьлюле­
ри булангъы ёлугъувунда ДР-ни Башчысы
о гьакъда айтгъан. Шолай этмекни себеби
дагъыстанлылар Россияны Президентине
оьзлени баракалласын билдирегенлик бу­
лан байлавлу.
Дагъыстан Республиканы Башчысы
дагъы да эсгерген кюйде, В.В.Путинге
«Дагъыстан Республикагъа этген къуллугъу
учун» деген орден тапшурмагъа деп онга­
рылгъан къараргъа къол салынгъан. Вла­
димир Путинни шолай савгъатламакъ да
15-нчи сентябрде Дагъыстан Республиканы
халкъларыны Бирлигини гюню ва 1999-нчу
йыл Ботлихде болгъан дав агьвалатланы 15
йыллыгъы булан байлавлу.
ДР-ни Башчысыны ва Гьукуматыны
прес-къуллугъу.
Разилешивге
къоллар салынгъан
Бырынгъы ва
гьалиги Дербент
Дербент – бизин уьлкени инг
бырынгъы шагьарларыны бириси. 2003нчю йылда ЮНЕСКО гьисапгъа алгъан
архитектура тарихи-къурулуш зодчествону
белгили эсделиги гьисаплана. Белгили
гольштинли элчи Адам Олеарий язгъан
кюйде, Дербентни эки янындагъы тамлары
онча да генг чи, оланы уьстюнде арба булан
юрюме бола, тамларыны генглиги 3 метрге
етише, бийиклиги 20 метр бар. Шолай эки
тамны 350–450 метрлик арасында орта
асруларда къурулгъан Дербент шагьар
ерлешген. Тамлары бек арив ва къатты
ташдан тизилген. Савлай Дербент шагьар
да шо ташдан тизилген деп айтма ярай. Таш
шонча да къатты чы, тамланы денгизни
ичине гиреген бёлюклери гьали де сав
кююнде къалып тура.
Бу номерде:
ПИКРУЛАР, ОЙЛАР
Дагъыстан Республиканы Башчысы
Рамазан Абдулатипов ва билим берив,
илму тармакъларда тергев болдурагъан
федерал къуллукъну ёлбашчысы Сергей
Кравцов Рособрнадзорну ва Дагъыстан
Республиканы Гьукуматыны янындан
билим беривню сан янын артдырывну
гьакъындагъы разилешивге къоллар
салгъан.
Рособрнадзорну ёлбашчысы билдир­
гени йимик, къоллар салынгъан шо до­
кумент бирче чалышывгъа, олай да гелеген
йылда ЕГЭ-ни ачыкъ кюйде оьтгеривге ёл
ачажакъ. «Бугюнлерде ЕГЭ-ни оьтгеривню
биз алдан берли токъташдыргъан шартла­
рын гележекде де юрютмек аслу масъала
болуп токътай», – деп эсгерген Сергей
Кравцов.
Оьз гезигинде Рамазан Абдулатипов
эсгергени йимик, ДР-ни билим берив ва
илму министерлиги билим беривню сан
янын камиллешдирмек учун мекенли иш
юрюте. «Бу йыл биз ЕГЭ гьар заманда да
дурус кюйде оьтежегини гьакъында бил­
дирдик. Охувчу яшлар ва оланы ата-анала­
ры шо бир керен этилип къалгъан чара деп
эсине гелме ярай.
2
7
ЭКОНОМИКА
ХАЛКЪЫБЫЗНЫ
ИШЛЕРИ НЕ ЭТСЕ ТЮЗЕЛИР
ЭДИ?
САЛАВ АЛИЕВ
КЪУМУКЪЛАГЪА,
Д А Г Ъ Ы С Т А Н Г Ъ А
ТИЕГЕН МАСЪАЛАЛАНЫ
АЙЛАНАСЫНДА ЛАКЪЫР
ЭТЕ
СЕФЕР АЛИЕВ: «ДАГЪЫСТАН­
ЛЫЛАР
ОНГАЙЛЫКЪЛАРДАН
ПАЙДАЛАНАЖАКЪ».
ДР-ни БАЙЛАВЛУКЪ ВА ТЕЛЕ­
КОММУНИКАЦИЯ
МИНИСТРИ
АГЬАМИЯТЛЫ СОРА­
ВЛАГЪА ЖА­
ВАПЛАР БЕРЕ
4 бет
5 бет
Гьар сагьифада – бир сатыр булан янгылыкълар
6 января, когда страна вышла на работу после новогодних праздников, еще
ничто не предвещало стремительного
удешевления
национальной
валюты
в ближайшем будущем. Доллар стоил
33,20 рубля, евро — 45,20 рубля.
Разве что эксперты обратили внимание на пресс-релиз Банка России,
в котором сообщалось о снижении ежедневных валютных интервенций с 60 млн
долларов в день до нуля. Это значило, что
Многие эксперты на исходе 2013 года
указывали на то, что предпосылки к снижению курса рубля имеются. С одной стороны, запустить реакцию на понижение
может доллар: чем он крепче по отношению к мировым валютам, тем он дороже
и по отношению к рублю.
С другой стороны, часть аналитиков
уверена, что рубль и без того был сильно
переоценен, и его реальная стоимость,
при которой достигалось бы качественное
Прежде всего, что это значит — отпустить рубль в свободное плавание? Он
что — несвободно торгуется на рынке?
Конечно же, курс российской валюты
не устанавливается главным банком страны в приказном порядке — он формируется самостоятельно. Но учитывая риски
возможных резких колебаний, ЦБ оставил для себя возможность сглаживания
подобных скачков. Оно осуществляется
за счет валютных интервенций.
Если рубль падает, ЦБ начинает покупать рубли, тем самым повышая спрос
на них на рынке и, следовательно, повышая цену (курс). Если рубль, наоборот,
чрезмерно укрепляется, ЦБ начинает
продавать национальную валюту, чтобы
понизить ее курсовую стоимость. Это
и называется валютными интервенциями.
Вмешаться Банк России считает себя
вправе тогда, когда значения курса бивалютной корзины (это сумма 0,45 евро
www.yoldash.ru
№ 37, 2014 йыл
ЯНГЫЛЫКЪЛАР
Етти гюн 12.09.–18.09.2014
Разилешивге къоллар салынгъан
ЁЛДАШ
19. 09. 2014 й.
2
Партияланы вакиллери
таклифлер бере
Ол Федерал законгъа гёре закон яратывчу
1
сиптечиликни жаваплыгъы депутатланы ихтиярына берилегенни эсге салгъан. Тек шо ихтиярлар Россияны субъектлерини конституцияларына гёре оьзге къурумлагъа да
берилмеге бола. Мисал учун, РФ-ни Федерал Жыйыныны
Федерация Советини членлерине, жамият къурумлагъа ва
РФ-ни субъектлеринде яшайгъан ватандашлагъа.
ДР-ни муниципал къурумларыны ёлбашчыларын
халкъ сайламайлы, оьрден белгилемек булан байлавлу
законну проекти гьакъында айта туруп, ДР-ни Халкъ
Жыйыныны депутаты Къазимагьаммат Абдулаев эсгерген
кюйде, законну проекти Дагъыстан Республиканы гёз алгъа тутгъан ишин яшавгъа чыгъармагъа кёмек эте.
Депутатлар Биярслан Изиев, Фиркет Ражабов, ДР-ни
юстиция министри Арсен Гьасанов да оьзге тюрлю масъалаланы айланасында гёрме герекли чараланы гьакъында
айтгъан.
ДР-ни Халкъ Жыйыныны
прес-къуллугъу.
Ишлеринден азат этилген
Биз оьзюбюзню мекенли
1
гьаракат булан беклешдирсек, школаларда охувчу яшлар къайтып яхшы
къыйматлар алып охумагъа иштагьланажакъ», – деп ташдыргъан республиканы Башчысы.
Оьтгерилген ёлугъувну барышында Рособрнадзорну ёлбашчысы
ва Дагъыстан Республиканы Башчысы 2014–2015-нчи охув йылларда
бирге оьтгерме тарыкълы чараланы
тасдыкъ этген. Алданокъ гёз алгъа
тутулгъанда йимик, билим беривню
сан янын тергемек учун уьлкени оьлчевюнде ахтарывлар юрютме гёз алгъа
тутула. Шондан къайры да, тарихден,
орус тилден, математикадан дарслар
юрютеген муаллимлени билимлери
тергележек, олай да оланы касбу бажарывлугъун камиллешдирмек муратда
2015-нчи йылда оьтгерилеген ЕГЭ-ге
гьазирлик гёрювге багъышлангъан
конференция-генгеш оьтгерилежек.
Охувчуланы билимлерини сан янын
тергемек, олай да муаллимлени касбу
бажарывлугъун артдырмакъ учун
хыйлы чаралар оьтгерилмеге тарыкъ.
«Биз Рамазан Гьажимуратович булан арагъа салып ойлашгъан масъалалар янгыз Дагъыстангъа тюгюл, бизин
учун да бек агьамиятлы. Билим беривню сан янын артдырывну масъаласын
чечивдеги токъташгъан къаравлары
саялы республиканы ёлбашчыларына
разилигибизни билдиребиз», – деп
тамамлады оьзюню сёйлевюн Рособрнадзорну ёлбашчысы.
Рособрнадзорну прес-къуллугъу.
Министрни Бабаюрт районгъа сапары
ДР-ни билим беривге ва илмугъа къарайгъан министри Шагьабас
Шагьов артдагъы гюнлерде иш сапары булан Бабаюрт районда болду. Министрни «Бабаюрт район» деген муниципал къурулувуну башы Д.Даветеев,
район администрацияны ёлбашчысы Ж.Шайыбов, оьзге къурумланы ёлбашчылары къаршыладылар.
Министр оьзюню иш сапарында
Озокъда, бёлюк толу кюйде ишлеагро-инженер коллежни Бабаюрт- генни янын тутуп, Бабаюрт районну
дагъы бёлюгюнде болду, охув ожакъны башын тутгъанлар да шо масъаланы
билим берив алатлар булан таъмин- чечмек учун чаралар гёре. Неге тюгюл
лигин тергеди, муаллимлер булан де, шо охув ожакъ – юрт хозяйство
сёйледи.
касбучуланы гьазирлейген райондагъы
Ери гелгенде эсгермеге ярай, биргине-бир идара. Бабаюрт район
Шагьабас Шагьовну агро-инженер буса толу кюйде юрт хозяйство район
коллежни Бабаюртдагъы бёлюгюне ге- гьисаплана ва юрт хозяйство касбуливю де негьакъ тюгюл эди. Артдагъы чуланы гьазирлейген охув ожакъны
йылны ичинде шо бёлюкню толу япмакъ булан бютюнлей районну
кюйде ябывну масъаласы гётерилген. АПК-сыны оьсювюне яман якъдан
Бёлюкде буса бугюн муаллимлер ва таъсир этмеге бола.
ишчилер булан бирге 62 адам загьмат
Тюзюн айтмагъа герек, Дагъыстантёге. Йылдан-йылгъа бёлюк 150-ге ны билим беривге ва илмугъа къаювукъ яшгъа хас билим берип, яшавда райгъан министри Шагьабас Шагьов
оьз ерин тапмагъа кёмек эте.
оьзю де бёлюкню муаллим коллективи
булан лакъыр эте туруп, шо гётерилген
масъаланы ёрукълу чечмекни чаралары гёрюлежекни билдирди.
– Яшырмагъа тарыкъ тюгюл, –
деди Шагьабас Шагьов, муаллимлер
булан пикру алышдыра туруп, – Дагъыстанны бютюнлей билим берив тармагъында да алышынывлар болажакъ.
Шо – этилмесе бажарылмайгъан чаралар. Амма Бабаюртдагъы республика
агро-инженер коллежни бёлюгюню
масъаласын чече туруп, бёлюкню къуллукъчуларыны пикрусу да гьисапгъа
алынажакъ.
Шагьабас Шагьов оьзюню Бабаюрт
районгъа этген иш сапарын Бабаюртдагъы 2 номерли ва 1 номерли Львовскидеги школаларда болуву булан
тамамлады.
Сауд-Арабыстангъа гьаж къылмакъ учун барагъанлар Мычыгъыш
Республиканы Грозный шагьарындагъы аэропортдан самолётлар
булан гетежек. Грозныйдан таба Маккагъа дагъыс­танлыланы элтеген
самолётлар сентябр айны 25-и болгъунча учажакъ.
Гьаж къылмакъ – ислам динни ныйдагъы Мычыгъыш Республикаборчларыны бириси. О къуллукъ ны баш межитине жыйылма тарыкъ.
гьар йыл бусурман календары булан Оланы автобуслар булан аэропортгъа
12-нчи айны башында оьтгериле. Оь- етишдирежек. Гьаж къылагъанлар
зюню яшавунда гьар бусурман харжы Сауд– Арабыстанны Жидду шагьарыбар буса, оьмюр чагъы етишгенде, на уча, сонг оланы автомобиль трансгьажгъа барма тарыкъ.
порт булан Маккагъа алып баражакъ.
Бу йыл Мычыгъышдан таба гьажГьажгъа барагъанланы барысыгъа барма тарыкълы адамланы санаву на да «вакцина» укол этилме герек,
2600-ге етише. Гьажгъа барагъанлар ондан къайры да олар оьзлени харж
«Мычыгъышны юреги» деген Гроз- якъдан борчларын, штрафларын
тёлеме герек­лер. Ёгъесе таможнядан
оьтгермежек. Оьзге тюрлю документлени де алданокъ мекенли онгарып
гьазирлеме тарыкъ. О гьакъда гьажгъа барагъанлагъа англатыв иш де
юрюлген.
Бу йыл Сауд-Арабыстангъа барып
гьаж къылмакъ учун 200 минг манатгъа ювукъ акъча тарыкъ болажакъ.
Путёвкаланы багьасына эки де янгъа
билетлени багьасы, къонакъюйлерде
турмакъ учун тарыкълы харж ва оьзге
харжлар да къошула.
Герейхан ГЬАЖИЕВ,
хас мухбирибиз.
Гьажгъа барагъан дагъыстанлылар
Мычыгъышдан гетежек
«Кавказский узел» деген
маълумат агентлиги.
Магьачкъала шагьарны башчысыны къуллукъларын заманлыкъгъа кютеген Магьаммат Сулеймановну буйругъу булан тахшагьарны къуллукъчуларыны
бир группасы ишлеринден азат этилген. Бирлери оьзге къуллукълагъа белгиленген. Шолай алышынывлар
«Горзеленхоз», «Паркланы дирекциясы», Магьачкъала шагьар администрация къурумларда болгъан.
Магьаммат Сулейманов сентябр айны 7-синде «Горзеленхозну» начальнигин ишден тайдырып, янгы салынгъанына шагьарны яшыллыгъын артдырмагъа ва чёп жыйыв
ишни мекенлешдирме герекни тапшургъан.
«Горзеленхозну» башчысыны къуллугъун заманлыкъгъа кютеген Гьайдарбек Узарханов дёрт ай алда да оьзюню
арзасына гёре ишден тайдырылгъан болгъан. Гьали ону
орнунда Гьажимурат Абдуразакъов ишлей.
«Горзеленхоз» къурумну директоруну заместители
Мугьажир Магьамматов сентябр айны 10-ндан берли,
шагьарны «Паркларыны директору» деген къурумгъа ёлбашчылыкъ эте.
Сентябр айны 8-нде оьзю сююп Магьачкъала шагьар
администрацияны маълумат управлениесини баш касбучусу ишинден азат этилген. Ону къуллугъун 10-нчу сентябрден берли Иса Саламов кюте.
9-нчу сентябрде архитектура-къурулуш управлениени
начальнигини заместители этилип Шамил Багьандов белгиленген. Шо къуллукъну кютеген Муслимат Магьамматова ишинден азат этилген.
«Кавказ узел» деген маълумат агентлиги.
Эки охув ожакъ ябылажакъ
Дагъыстанда Ватандашланы якълав ва медицина
катастроф академиясын, олай да кавказ халкъны
светский институтун япмакъ деген къарар чыгъарылгъан. Рособрнадзорну тергевлеринден сонг Хасавюрт
шагьардагъы Сайитмугьаммат гьажи Абубакаровну
атындагъы ислам-дин институту да ябылажакъ.
Июль айда Рособрнадзор Дагъыстандагъы финанс ва
право институтну да Мамадибир ар-Рочини атындагъы
теология ва халкъара аралыкъ институтну да япгъан эди.
Ябылгъан эки де охув ожакъда сентябр айны 1-не ерли
очно къайдада охума тюшген студентлер охувун давам этип
болажакъ. Заочно къайдада охума тюшегенлеге Рособрнадзор билдирив гьисапда оьрде эсгерилген охув ожакълар
Россия Федерацияны законун бузагъанлыгъын англата.
Бизин мухбирибиз.
Сайлавлар къурумлу
оьтгерилген
Сайлавланы вакътисинде низам бузув иш болмагъан, сайлав кагъызлар юз процентге тергелип
битген. О гьакъда дагъыстан сайлав комитетни къуллукъчусу билдирген.
Сайлавлар 18 муниципал районда оьтгерилген. Кёбюсю
гьалда тавуш берив юрт администрациялагъа сайламакъ
учун болгъан. Шо гюн бир районну башчысы ва бир районгъа янгы депутат да сайлангъан.
Лаваша районда дёрт кандидатны арасындан «Единая
Россия» партияны вакили Магьамматгьажи Магьамматов
74,95 процент берилген тавушлар булан оьтген. Ол алда
да шо къуллукъну кюте болгъан. Оьзге кандидат Мурат
Тагьиров 20,60 процент тавуш алгъан.
Ахты районда да район жыйынгъа депутат этилип Гьажи Къазибеков сайлангъан.
* * *
Сайлавлар Хасавюрт районну Моксоб, Боташюрт,
Сулевгент муниципал округларында да оьтгерилген.
Боташюртда 83,10 процент булан Юсуп Биймурзаев
сайлангъан. Моксоб юртда 90,75 процент булан Аюп Алиев,
Сулевгентде 70,79 процент булан Абдулла Умаратаев
сайлангъан.
«ИНТЕРФАКС» АГЕНТЛИГИНДЕ Р.АБДУЛАТИПОВНУ ПРЕС-КОНФЕРЕНЦИЯСЫ БОЛГЪАН
Бизин мухбирибиз.
www.yoldash.ru
№ 37, 2014 йыл
3
ЁЛДАШ
ЯНГЫЛЫКЪЛАР
19. 09. 2014 й.
Етти гюн 12.09.–18.09.2014
ДАГПРОДЭКСПО –2014
Бу йылны ноябр айыны 13-нден 15-не ерли Магьачкъалада Р. Гьамзатовну атындагъы милли китапханада «Дагпродэкспо–2014» деген
агропромышленный форум-выставка оьтгерилежек. Он экинчи керен
оьтгерилеген шо регионара форум - выставкагъа бугюнлерде гьазирлик
иш гёрюв узатыла. Оьтген арбагюн, сентябр айны 17-синде, оьтгерилген
прес-конференцияда «Дагестан-ЭКСПО» деген республика выставкамаркетинг центрыны директору Магьаммат Саругланов шо гьакъда билдирди.
Эсгерилген выставка Дагъыстан
Республиканы Башчысы белгилеген
«Асувлу агропромышленный комплекс» деген аслу проектни оьлчевюнде оьтгериле. Регионара аралыкъланы
беклешдирмек, сан янлы гьар тюрлю
малланы ва къуллукъланы алгъа
юрютмек учун мекенли чараланы
белгилемек оьтгерилеген выставканы
алдына салынгъан аслу муратлардан
гьисаплана.
Выставка ДР-ни юрт хозяйство
ва сурсат министерлиги, «ДагестанЭКСПО» деген республика выставкамаркетинг центрыны сиптечилиги
булан оьтгериле.
Прес-конференцияны барышын-
да ДР-ни юрт хозяйство ва сурсат
министерлигини
управлениесини
ёлбашчысы Юсуп Юсупов эсгергени
йимик, тыш пачалыкълардан бир-бир
малланы бизин уьлкеге гийиривню
гери урувну шартларында респуб­
ликаны юрт хозяйство тармагъыны
къуллукъчулары оьзлер болдурагъан
малланы къадарын артдырмакъны
къастын эте.
– Бугюнлерде ашамлыкъ малланы чыгъарыв булан машгъул, олай да
ишлетив промышленностуну предприятиелери оьзлер чыгъарагъан
малланы къадарын 200 процентге
артдыргъан. Шо да олар оьзлер
чыгъарагъан малланы республикадан
тышгъа да йибермеге болагъанлы­
гъын англата. Бизде чыгъарылагъан
малланы сан яны оьзге регионларда
болдурулагъанларындан бир де къалышмай, – деди ол.
Ону сёзлерине гёре Магьачкъалада печатны уьюню алдында сентябр
айны 21-нде юрт хозяйство ярмакю
де оьтгерилежек. Шонда янгыз бизин
республиканы тюгюл, Адыгеядан,
Къабарты- Балкъариядан, Ростов областдан, Ставропол крайдан гелген
юрт хозяйство малланы болдурагъанлар да ортакъчылыкъ этежек деп къаравуллана. Оьрде эсгерилген , олай
да оьтгерилмеге гёз алгъа тутулгъан
ярмакюлер юрт хозяйство тармакъны
къуллукъчуларына ватандашлагъа
оьзлер болдургъан малланы арачыларсыз етишдирмеге имканлыкълар
яратажакъ.
– Биз Дагъыстанны юрт хозяйство
ва сурсат министерлигине юрт хозяйство малланы болдурагъан сабанчыланы якълайгъаны учун оьзюбюзню
разилигибизни билдиребиз. Гьалиге
ерли кёп иш этилген, яшавгъа чы­
гъарылмагъа тарыкълылары дагъы
да бар,– деди, шо гьакъда айта туруп,
сабанчы-фермер хозяйстволарыны,
юрт хозяйство кооперативлени ассоциациясыны ёлбашчысы Магьаммат
Абдурагьманов.
Ол оьзюню сёйлевюнде выставканы оьлчевюнде оьтгерилеген генгешлени, гьакълашывланы, олай да алывчуланы иштагьландырмагъа болагъан
оьзге чараланы санавун артдырмагъа
да таклиф этди.
Н. БАЙБОЛАТОВ.
Жагьиллер субботникде
Хумторкъали районну башчысыны къуллукъларын
заманлыкъгъа кютеген Магьаммат Бамматовну сиптечилиги булан Къоркъмаскъала юртну къырыйындан оьтеген
Кавказ федерал машин ёлну 30 чакъырым мезгилинде эки
якъдагъы чёп жыйылып тазалангъан. Район башчысыны
гьаракатын ерли жагьиллер арив гёрюп субботникге чыкъгъан. Оланы санаву 500-ге етише болгъан.
Ёлну къырыйындагъы майдандан къайры, юртну ичиндеги чёп де жыйылып тайдырылгъан, орамлар тазалангъан.
Жалалутдин Къоркъмасовну эсделигин ярашдырмакъ
учунгъу ишлер де башлангъан.
Бизин мухбирибиз.
Охувчулагъа таъсир этди
Бютюн Россияда белгиленген кюйде, сентябр айны 3-нде террорчулукъгъа къаршы турувда юрек бирликни гюню оьтгериле. Къарабудагъгент районну бары да охув ожакъларында, бютюн республикада йимик,
шо гюнге багъышлангъан чаралар оьтгерилди. Мисал этип айтгъанда,
Къарабудагъгентдеги 2 номерли школасыны охувчулары директору
Гьалимат Гьарумованы ёлбашчылыгъы булан Беслан шагьаргъа барып,
къайгъылы агьвалатны эсге алып гелдилер.
Эсделик гюнге багъышлангъан Сулейманованы ва эсгерилген охув
агьвалатланы арасында «Террорчу- ожакъны директоруну тарбиялав ишлукъ – бютюндюнья масъаласы» деген леге къарайгъан орунбасары Айгьанат
ат булан Къарабудагъгентдеги гим- Арсланбекованы сиптечилиги булан
назияда охувчулар учун оьтгерилген яшавгъа чыкъды.
чара айрыча ерни тутду. Шо гьаракат
Шо гюн юрт гимназиягъа Къатарих дарсны муаллими Гюлжагьан рабудагъгент РОВД-де кёп йылланы
узагъында ишлеп тургъан МВД-ни
отставкадагъы подполковниги Магьамматмуъмин Гьажиев ва Къарабудагъгент РОВД-ни тарбиялав ишлерини бёлюгюню ёлбашчысы Гьасан
Гьажилавов, олай да террорчуланы
къолундан оьлюп гетгенлени доскъардашлары жыйылгъан эди.
Бек ойлашынып къурулгъан
таъсирли видеофильмге къарагъан
сонг, яшлар террорчулукъну агъусу
халкъны арасында яйылмагъыны
себеплерини гьакъында гьакълашдылар, оьзлени пикруларын, ойларын
айтдылар.
Оьтгерилеген агьвалатны аслу
мурады гьисапда террорчулукъну
балагьларын гёз алгъа гелтирип, огъар
тийишли багьа берип, гележек наслуну
шондан къоруп сакъламакъ эсгерилди. Шо гюн яшлар Беслан шагьарда
болгъан вагьшиликни, Дагъыстанны
ичинде, Къарабудагъгент районда
болуп гетген ваъшилик ишлени къурбанларын эсгердилер ва дагъы шолар
болмажагъына умут этегенин айтдылар.
Оьтгерилген иш яшланы да, уллуланы да террорчулукъгъа къаршы
ойлары бир экенин ва унутулмажакъ
агьвалат болажагъын исбат этди.
Р. МУСАЕВА.
Къарабудагъгент юрт.
ДЕРБЕНТ РАЙОННУ БАШЧЫСЫНА АХТАРЫВ ИШ АЧЫЛГЪАН
Кётюрлюкге тарыгъан
«Магьачкъала шагьар электросети» деген къурум кётюр болгъанына гёре берилген арзагъа Дагъыстан Республиканы Арбитраж суду къарамагъан.
Неге тюгюл, арзаны язгъан адам компанияны бёлюгюню къуллукъчусу оьзюню шолай арза бермеге
ихтияры барны тасдыкъ этмеген.
«Магьачкъала шагьар электросети» деген акционер
къурумну борчлары 1,1 миллиард манатгъа етишген.
Эгер де суд бу компания кётюрлюкге тарыгъанлыкъгъа
гёре гьукму чыгъарса, борчну тёлеме гереклиги тая.
Шону учун да Дагъыстанны Арбитраж суду шо масъалагъа къаралажакъ болжалны узатгъан.
«Магьачкъала шагьар электросети» деген къурумну
«Дагэлектросеть» ачыкъ акционер къурумуна тёлеме
герекли борчу – 570 миллион манат. Шогъар гёре Арбитраж судда къаралма герекли иш сентябр айны 26-сына
салынгъан.
«Магьачкъала шагьар электросети» деген акционер
жамиятны оьзюню 317 къуллукъчусуна июль айда алапа
бермек учун жыйылгъан борчу да – 8,7 миллион манат.
Прокуратура къурумну ёлбашчыларындан шону тёлемекни талап этген.
«Кавказ узел» деген маълумат агентлиги.
Талаплагъа жавап бермей
Буйнакск шагьарда судну къарары булан
къыс­тавуллу «Скорая помощь» районара станция
20 гюнге ябылгъан. Роспотребсоюзну тергевлерине гёре онда санитар-эпидемиология талаплар
сакъланмай болгъан. О гьакъда станцияны къуллукъчулары оьзлер билдирген.
Амбулатория кабинетлерде исси сув тюгюл, сувукъ
сув да ёкъ. Бинаны ичине тындырыкълы ярашдырыв
ишлер этилмесе ярамай, абзары нас, тазаланмай, асфальт тутулмагъан. Янгур явса, балчыкъ бола. О гьакъда «Скорая помощь» станцияны къуллукъчуларыны
сёзлерине гёре «Дагестан» деген маълумат агентлиги
билдире.
Н.МАГЬАММАТОВ.
Кёмек къолун узаталар
Мадары ёкъ, гьал-гьайгъа яшавлукъ этеген
адамлагъа, агьлюлеге, савлугъу ёкъ, зайып яда
къарт болуп оьзю-оьзюню къуллукъларын кютюп
болмайгъанлар турагъан ожакълагъа къол ялгъап,
сахаватлы кёмегин болдурув инсан ягъындан да,
Аллагь ягъындан да макъталгъан къылыкъ гьисаплана. Шолай рагьмулу, сахаватлы ишлер булан
машгъул болагъан, оьзлени гьалал къазангъан
малындан чакъ-чакъда секет чыгъарагъан, уьзюрю тайпагъа, идаралагъа кёмек къолун узатагъан
чомарт адамлар бары нечакъы бола буса да яхшы
тюгюлмю дагъы?
Бираз алларда Буйнакск районну администрациясыны башчысыны биринчи заместители А. Жаппаровну
кабинетине бир къуллугъум болуп гиргенде, сахаватлы
къолун узатма, кёмегин болдурма мурат тутуп гелген
бизин районлу улан булан кёп сююп таныш болдум.
Шолай адилли, инсаплы, рагьмулу ва чомарт адамлар
бар туруп, яшавну арбасын алып юрюйген дёгерчиклер
гьеч бир де чаналамас деп ойлашдым мен оьзюм-оьзюме.
Халимбекавулда иш юрютеген «Лидер» деген юрт
хозяйство кооперативни ёлбашчысы Гьажи Гьажиев
оьзюню юзюмлюклеринде болдурулгъан юзюмню
биринчилей жыйгъандагъы бир пайын Оьр Къазанышдагъы къарт ва сакъат адамланы уьюне тапшурма
сюегенин билдирген. Озокъда, бу намуслу ва чомарт
уланны сахаватлы хыялы тергевсюз къалмады.
Бизин булангъы ёлугъувунда къарт ва сакъат адамлагъа къарайгъан уьйню директору Магьаммат Аселдеров оьзюню разилигин булай сёзлер айтып билдирди:
– «Буйнакск район» деген муниципал къурулувуну
башчысы Даниял Хизриевични таклифи ва якълаву
булан Халимбекавулдагъы «Лидер» деген СПК-ны ёлбашчысы Гьажи Гьажиев бизин идарагъа 600 килогъа
ювукъ балдай татли юзюм салкъынларын тапшуруп, бек
уллу зувап иш этди.
Бир-биревге кёмек къолун узатып, къол ялгъап
яшамакъ – бизин халкълагъа ата-бабалардан бериле
гелген асил адатлардан. Шо – Аллагь ягъындан да, адам
ягъындан да агьамиятлы иш. Озокъда, бизин идарада
турагъан зайып адамлагъа ким нечик кёмек этип турагъанны айтып турмагъа да тюшмейдир. Болса да шолай оьзлер сиптечи болуп, юрегине алып кёмек къолун
узатагъанланы атларын гьюрмет булан эсгермей туруп
да болмайсан.
Дагъы да айтсакъ, бир нечакъы заман алда райо­
нубузну башчысы Д.Шихсайитов интернатда тура­
гъанлагъа уллу ренкли телевизор тапшура туруп, мунда
элтеген ёлну асфальт этдирмек учун проект-смета документлени гьазирлеме де тапшурув берген.
А. БУГЛЕНЛИ.
www.yoldash.ru
№ 37, 2014 йыл
ЁЛДАШ
ПИКРУЛАР, ОЙЛАР
19. 09. 2014 й.
4
Халкъыбызны ишлери не этсе тюзелир эди?
Газетибизни бетлеринде къумукъланы яшав-туруш масъалаларыны
Шулай дей эди бизин тайпаны уллугьакъында белгили жамият-политика чалышывчуларыбызны пикруларын, ойларын бере турмакъ бизин охувчулар учун да агьамиятлыдыр лары. Йырчы Къазакъ да шу бырынгъыдеп эсибизге геле. Шо саялы бу гезик биз белгили жамият чалышывчу ва лыкъны къоллап йырлар язгъан.
– Сиз оьзюгюз де эсгерип гетдигиз.
алим Салав АЛИЕВНИ баянлыгъын охувчуланы тергевюне таклиф этмеге
Дюньяларда ва бизин яшав къурумубузтокъташдыкъ.
– Салав Магьамматсалигьович, сиз
бугюнгю бизин яшавну, бизин халкъны тарихи гелишине ва барышына, бу
масъаланы гьар тюрлю яны булан аралыгъы бар белгили политика-жамият
чалышывну алимисиз, адабиятчысысыз,
айтгъанына халкъыбызны арасында
тергев берилмей къалмайгъан ойчусусуз.
Шону да гьисапгъа алып, бизин газетни
охувчуларыны янындан гелеген соравлагъа сизин къаравларыгъызны билме
сюер эдик.
– Озокъда, мен билгенни айтайым. Тек
бу гезик, бизин лакъырыбызны «сёзю» аз
болуп, амма къурчу, маънасы жагь болсун
учун, сизин гьар соравугъузгъа, «уьчлюкге» салып, уьч калима булан жавап берме
къаст этермен. Бизин бырынгъылар игитники уьчге ерли деп, негьакъ айтмагъан
чы.
– Бугюнгю Къумукъну интеллектуал даражасын гёрсетеген уьч китапны
гьакъында айтма тюшсе, къайсы китап­
ланы эсгерир эдигиз?
– Мурад Аджини китапларын.
КНКО-ну гьаракаты булан чыкъгъан
«Къумукъланы энциклопедия сёзлюгюн».
Бадрутдин Магьамматовну къумукъ ва
орус тилде чыкъгъан «Между двух миров»
деген китаплары булан бирче бугюнгю
къумукъ поэзияны етдиринки асарларын
гёрсетер эдим...
– Къумукъну гележеги «къуюлгъан»
уьч ерни, уьч юртну айт десе, не айтар
эдигиз?
– Шу суалыгъызгъа узакъ ойгъа тартып
турмасакъ, мени жавабым шулай:
Биринчиси – Оьтемиш. Бугюнлерде
эренлиги арта ва бырынгъы Солтан-Магьмутлугъу уяна гелеген юртубуз. Бу токъташдырывгъа мени хыйлы далиллерим
бар.
Экинчиси – Кахулай. Муну, инаны­
гъыз, оьз юртум деп айтмайман, гьар гюн
дегенлей, айрокъда гьар жумагюнлер,
мунда Аллагьутааланы сыйлы аты булан
бирев де билмейген ону яшыртгъын аты
да чалына. Мунда гелеген гьар муъминни
бютюн яшавуна о ажайып уллу ниъмат
болуп синге.
Халкъыбызны Аллагь берген милли
къутлугъун къувлута, ону бютюн барлы­
гъына нюр геле ва Аллагьутааланы сыйлы
аты Магьаммат-Мухтар-гьажини ваъзаларындан таба себиле.
Уьчюнчюсю де, Бабаюрт райондагъы
Люксембург булан Львовск юртларыбыздыр. Неге?! Неге тюгюл, о юртларыбызда,
школаларда яшёрюмлени арасында биз
гележекдеги янгычалай, янгыдан эс табып
белсенген халкъ болажагъыбыз гёрюнюп
тура. Бу юртлуланы ругьунда бизин халкъны ичинде гьали де генг къайдада белгили
болуп битмей турагъан гьакъ герти къагьруманы, ёкълангъан къазиюртлу Мокъавну хасияты янгыдан орманлашып амалгъа
геле башлагъан.
– Сиз, алдагъы соравгъа жавап бере
туруп, къутлукъну гьакъында эсгердигиз. Ону не йимик маъна салып айтасыз?
– Биринчилей, шогъар илмуда нечик
маъна бериле буса, мен ону маънасын шолай англайман. Демек, дюнья арада не бар
буса, шону менлигин, гелишин, барышын,
тамамлашывун,битимин белгилейген бир
сыралы аламаты бар. Башгъачалай айтгъанда, ону Аллагьдан гелген «къысматы»,
«къадагъасы». Гележекде сен шолай болгъур деп берилеген аламаты бар.
Шону йимик, мени къаравум да, гьар
халкъны тарихи гелишине, болушуна
башданокъ бегилген къутлукъ, урлукъ
коду бар. Яшавда о герти буса, къутлукъ
да, гьалаллыкъ да янаша юрюрлер. Бизин
халкъ байрамынг къутлу болсун деп ерсиз
айтмай... Олай демек, башындан не «урлукълу», нечик алымлы болсанг, оьзюнгню
яшавлукъ чалышывунгда да шо болуп
оьсе­сен. Бу – яшавда кёп керенлер сыналып гелген зат. Къабакъ чачсанг, ондан
харбуз оьсмес. Шону йимик, уллу гьакълыкъ тизген, язгъан язывунгда не нюдюр
(код) бар буса, ондан сонг да, гьар-бир адам
йимик, халкъда, элде, юртда даим оьзюню
шо къутлугъун артдырмакъ учун чалышар.
– Сиз белгили жамият чалышывчу
гьисапда нечик ойлашасыз, Къумукъда,
бютюн Дагъыстанда не этсе, не йимик
ёл тутса янгы оьрленив башланып гетер
эди?
– Шону учун бизде, бютюн Россияда да
йимик, таймай уьч шарт юрюлгени герек:
гьакъ герти халкъчылыкъ, халкъланы арасында бютюн бизин зор уллу (къулачгъа
сыймай буса, о ий де болмай, дос да болмай)
пачалыкъ жамиятлыгъыбызда гьакъ герти
тенглик юрюлмей туруп, тюзлюк нечик
болсун? Халкъы тенгсиз инсан оьзю де харлы, тенгсиз, талайсыз болагъаны герти чи.
Гьар халкъгъа оьз еринде (ватанлашгъан
топурагъында) оьз ихтиярлы аманчлы­
гъын юрютме болагъан къурум болгъаны
герек. Бу шартланы экинчисидир.
Уьчюнчюсю де, тарихине таянып, гьар
халкъ оьзю-оьзюне тёре гесеген къатты
къастлы болмакъдыр. Сёз ёругъуна айта­
йым, мени бир ювугъум бар. Ону касбусу
– ёл салывчу ва кёпюрлер къурувчу. Бу
янындан Дагъыстангъа кёп гьалал къуллукълар этген адам. Огъар мен бир керен:
«Сен къурагъан кёпюрлени мекенлиги,
беклиги аслу гьалда не затдан амалгъа
геле, ташданмы, цементденми?» – дедим.
Сорап да битгинче, ол магъа: «Аслу гьалда
эки-уьч затдан себеп бола. Башлапгъысы
– къастлыкъны къудратлы къаттылыгъы,
дюнья барлыкъгъа алгъан билимлеримни
мекенлиги ва оьзюнгню билим гьисаплашывда менлигинг», – деди.
– Гьар жавабыгъызда сиз уьчлюкню
(игитники – уьчге ерли дегенлей) къоллама къаст этесиз. Олай буса, дёртлюкню
нечик англайсыз?
– Сиз бютюн дюнья барлыкъгъа тергев
этип къарагъанмысыз? Бютюн барлыкъ
дюньяларда бирликге таянгъан: Аллагьыбызны бирлиги, сюювню бирлиги, атаананы бирлиги. Гьасили, бир ва бирлик
ёкъ еринден бар бола, дагъы о къайтара
такрарланмай. Шо саялы да эки дегенде
– эслене, эсге ала, эс таба.
Уьч дегенде – оьчеше ва оьзденлеше.
Дёрт дегенде – дёртлеше, къувлуй да ва
барышы янгылаша.
Беш дегенде – беклеше ва гьасиллеше.
Алты дегенде – арта ва артлана.
Етти дегенде – енгилмес.
Сегиз дегенде – шекленмес.
Тогъуз дегенде – гьар бир зат токъташар.
Он дегенде – къабургъасы нолю (10)
булан бирлеше.
да тюзлюк ва гертилик къачан оьрлюк
алар экен? Нечик ойлашасыз?
– Таргъу, Кахулай булан албёрюгентлилени «Къараман» къайгъысы юрюлюп
турагъаны уьч йылгъа айлана тура. Эсиме
геле, къумукъланы «Къараман» масъаласы
чечилмей туруп, дюньяларда тюзлюк болуп битсе тамаша!? Хазар денгизни гьали де
толмагъан ери бар. Россияда, Дагъыстанда
бизин халкъгъа бакъгъан якъда тюзлюк
болмай туруп, шо денгизни толмагъан ери
толмажакъ.
– Сизин къаравугъузда, Дагъыстан,
ону ичинде бизин халкъыбыз да, шу
тайпа ишлерде не амал булан, не эп булан
тюзелир эди?
– Шогъар да уьч тюрлю яшавлукъ-политика янашыв таймай юрюлмек парздыр:
янгы наслуну, янгы заманны аламатында
билим алып чыныкъгъан (миллети ким
сюйсе болсун, бири-бирине гезик берип)
вакиллери гелип яда сайланып, респуб­
ликада башчылыкъ юрютегени тарыкъ.
Тюзюн айтгъанда, республикабызгъа гетген-битген совет девюрню адамлары геле
туруп, оланы чакъырывларындан халкъыбыз ялкъгъан. Гьар-бир бизин иш тутгъан
ерибизде (уллу болсун, гиччи болсун) яш
наслуланы токъташыву къуюлуп, табанын
таптап гелишге айланмагъан. Дагъыстанда
«закон» булай: бирев бир гьакимликни
елесе, шо еринде къакъ болгъунча олтурар,
таймай.
Экинчи яны. Бизде Дагъыстан парламентине сайлангъан адам оьз халкъыны
алдында да ва бютюн Дагъыстанны алдындагъы жаваплыгъын да юрютмесе, иш
алгъа гетмей. Къумукъдан барып къумукъ
миллетни вакиллери парламентде йыллар
бою олтура, амма олар оьз сиптечилигин
гёрсетип, бизин халкъны не йимик масъалаларын чечгенин эшитмейбиз.
Уьчюнчюлей де, тенглешдирип айтайым, Голландия нечик денгиз ягъада
къурулгъан пачалыкъ буса, Дагъыстан
(айрокъда бизин халкъ) Каспий денгизни
ягъасындагъы Кавказ къайдалы Голландия болсун деген чалышыв герек эди. Биз
барыбыз да гьалиге Дагъыстанны оьз ниъматын къоллап, ону бютюн эл учун, бютюн
Россиябыз учун пайдаландырып билеген
халкъ тюгюлбюз. Амма геополитика къайдада гёз къаратсакъ, бизинки йимик (айрокъда денгиз бой – Къумукътюз йимик)
къудратлы стратегия маънасы булан ер
берилген дюньяда аз халкъ болур деп эсиме геле. Биз нетебиз, бизин усталыгъыбыз
гьалиге негер чата? Гьалал гелим береген
топуракъларыбызда цемент заводлар,
шиша заводлар, аммиак кюйлевючлер
этеген цехлер ачабыз деп макътанма устабыз. Туташ муна шу тайпа проектлени
къарышып, чачыв майданларыбыз, отлав
авлакъларыбыз дангыллыкъда къала.
Шоллукъда, пайдаландырылма берилген
къудрат къаравсуз, шо баягъы «къутсуз»
ташлана. Бир онгсузлукъну унутсакъ, муна
янгы къуллукъда «Уьйташны» боюнда цемент заводлар къурулажакъ деген «шатлы»
хабарлар яйыла башлай.
Эсиме геле, бизин Дагъыстан арада
гележекге бакъгъанда, ойсузлукъ булан
башданбаракълыкъ (къумукълар шолай
дей) оьрлюк алып юрюй.
– Сиз алимлер булан тыгъыс аралыкъ
юрютесиз. Дюньягъа белгили алимибиз,
язывчубуз Мурат Аджини 70 йыллыкъ
юбилейин оьтгерме къурулгъан сиптечи
группаны башчысысыз. Къумукъдан инг
белгили алимлени атларын айтма тюше
буса, кимлени айтар эдигиз?
– Абдулгьаким Гьажиев – къумукъ
фольклористика илмуну яратгъан адам.
Къалсын Къадыргьажиев, биз гьали
де оьзюн тийишли кюйде англап да, багьалап да, сый берип де китапларын да
къыйматлап битмеген адам. Къумукъ
тилни теренлигин, янгыз тюрклюк тюгюл,
бютюн­
дюнья даражада гёрюп язылгъан
китапланы автору.
Гьасан Оразаев – бизин тарих ва языв
культура варислигибиз учун ажайып уллу
къошум этивчю.
– Гуманитариядан башгъа илмулардан алсакъ, кимлени эсгерме боласыз?
– Гьамит Бучаев – академик, янгы
университет къурувчу, алты томлукъ
русча ва ингилис тиллерде чыгъарылгъан
бугюнгю экономиканы, менежментликни,
бизнеслик тармакъда чалышывну макъалаларына къарав береген илму китапланы
дюньяда генг арада яйгъан алим.
Алибек Гьажиев – профессор, илмуахтарыв институтну директору, юрт хозяйствону ва бавчулукъну масъалаларына
багъышлангъан кёп илму китаплар язгъан
адам. Бизин Дагъыстанда шолай адам
дагъы болуп битсе тамаша.
Гьамит Халитов – янгылыкъ яратывчу.
Ол яратгъан янгылыкъланы адамлар да,
уьлкебиз де къыйматлап болмайдыр деп
эсиме геле.
– Шолай алып айтгъанда, бизин Къумукъну арасында не йимик уьч хасият
ёкъ болгъанны сюер эдигиз?
– Кантчылыкъ ва айсенилик. Бетгёрдючюлюк ва сюркюччюлюк булан яревкелик.
Айрокъда элине, тилине бакъгъанда
немкъорайлыкъ, ятгъа-тышгъа, инсангъа,
адат-къылыкъгъа бакъгъанда сансымай
янашыв.
– Сиз бираз алдын бизин яшав гьалланы айта туруп, кёбюсю гезиклер халкъчылыкъ ёлну юрютювде къайратлыкъ
ва къаттылыкъ етишмей къалагъанны
эсгердигиз. Ону маънасын чечип айтгъанны сюер эдик.
– Мен айтагъангъа биревлер рази
болмай къалмакъ да бар. Болса болсун,
гёре-багъа бугюнлерде бизин халкъны
кёбюсюне динни тутувда да къаттылыкъ
етишмей, бирин-бири тутувда да къайратлыкъ етишмей, тарихин, тилин юрютювде
де къайратлыкъ етишмей ва топурагъын
якълав булан ону ишлетивде де къайратлыкъ етишмей! Гёрюп турабыз.
– Бизин яшавда геч-тез не йимик затланы сыйы артар деп эсигизге геле?
– Охувну ва билим алывну сыйы
къайтажакъ. Янгыдан ярыкъландырывчулукъну гьаракаты башланажакъ. Гьакъ
сёзню гючюне инамлыкъ ва гьасиретлик
артажакъ. Гьар-бир уллу ва гиччи ишибизни дюнья оьлчевлерде чегип, иш юрютюв
къайдалар оьрлюк алажакъ. Девюрлер
бизин шогъар чакъыра!
– Къумукътюзюбюзге, айрыча айтгъанда, экономика тармакъда оьрленив
къачан гелир деп эсигизге геле?
– Оьтемиш, Къарабудагъгент, Къазаныш, Эндирей, Яхсай булан Чагъаротар
ва Хамаматюртларыбыз оьрленмей туруп,
магъа къумукъ халкъ оьрленир десе, мен
инанып битмес эдим.
– Бютюн Дагъыстанны оьрленивю
неден башланмакъ бар? Нечик ойлайсыз?
– Мен ону учун уьч белги гёремен:
эренлик, инсанлыкъ таза болсун. Сонг да,
гьар-бир ишибизде, айрокъда Къумукътюзде, топуракъ къоллав гьалаллыкъны
кюрчюсюнде юрюсюн. Капитализм девюрге хас болгъан гючю етгенге елевчюлюк
арадан тайсын.
– Оьсюп гелеген яш наслудан не къаравуллайсыз?
– Яш наслу спортда етишип турагъан
уьстюнлюклерден къуванабыз. Грек-рим
ябушувда ва тутушуп ябушувла кахулайлы ва таргъулу уланлар яшёрюмлени
арасында юрюлген Олимпиада оюнларда
чемпионлар болду. Олай да, кикбоксингде
кахулайлы уланыбыз Италиядан чемпион
болуп къайтды.
Биз етмегенге, олар етсин! Эл намусун
башлап кютсюн. Гьакъгъа инансын, халкъгъа таянсын!!!
Баянлыкъны алгъан А.ГЬАМЗАЕВ.
МАГЬАЧКЪАЛАДА ЭКИ ЖУМАГЪА БИР НЕЧЕ ОРАМ ИССИ СУВСУЗ КЪАЛАЖАКЪ
www.yoldash.ru
№ 37, 2014 йыл
5
ЁЛДАШ
ЭКОНОМИКА
19. 09. 2014 й.
Сефер АЛИЕВ:
«Дагъыстанлылар
онгайлыкълардан пайданалажакъ»
Артдагъы йылларда ватандашланы пачалыкъ ва муниципал къуллукъларын кютювню ёрукълашдырмакъ мурат булан бир къадар онгайлыкълар болдурула­гъаны тергевню тартмай болмай.
Халкъ арада «бир терезеден битеген къуллукъ» деп ат къоюлгъан МФЦ-лени (многофункциональные центры) къурулуву ва пайдаландырывгъа бериливю де гьар тюрлю пачалыкъ къуллукъларда ва къурумларда болагъан уллу гезиклени алдын алмакъ учун этилинеген иш экени белгили.
Шолайлыкъда, ватандашланы къыйматлы заманы тас болмай, урушбат алывну ва беривню алдына бир къадар чатакъ салына. Лап да аслусу, ватандашланы гьар тюрлю яшавлукъ къуллукълары
«бир терезеден» таба чалт ва сан яны булан яшавгъа чыгъарыла.
Уьстде эсгерилген агьамиятлы масъалагъа байлавлу болуп берилген соравлагъа бугюн ДР-ни
байлавлукъ ва телекоммуникация министри Сефер АЛИЕВ бизин булангъы лакъырлашывунда
«Ёлдаш» газетни охувчуларына да англатывлар бермеге разилешди.
– Сефер Насирович, сизин
министерликни ишинде ватандашланы ва къурумланы пачалыкъ, муниципал къуллукъларын кютюв булан машгъул
болагъан МФЦ-леге некъадар
агьамият бериле? Бугюн оланы
къурулушуна ва чалышывуна
байлавлу не айтмагъа бажарыла?
– МФЦ-лер яда буса халкъ
арада айтылагъан кююнде, «бир
терезеден битеген къуллукъ»,
уьстде де эсгерилген кююнде,
ватандашланы ва къурумланы
муниципал ва пачалыкъ къуллукъларын кютюв булан машгъул
бола. Олар аслу гьалда ватандашлагъа ва къурумлагъа онгайлы
ювукъ ерлерде къурула ва заманын асувлу къоллама кёмек этип,
пайдаларын якълай.
Шолай
онгайлыкълардан,
озокъда, гележекде бары да
дагъыстанлылар
пайдаланмагъа тарыкъ экени англашыла.
МФЦ-лени аслу борчу тийишли
къуллукъланы гьарисин дегенлей
чалтлыкъда ва сан яны булан
кютмекдир.
– Демек, «бир терезеден»
таба ерли, регион, федеральный
оьлчевюндеги къуллукълары
кютюле?
– МФЦ-лер шолай деп къурулгъан ва пайдаландырыла.
– Ватандашлагъа ва къурумлагъа пачалыкъ, муниципал
къуллукълары тегин этилеми?
– Тегин этиле ва шонда оьзю
арзачы ортакъчылыкъ этмей.
– «Бир терезени» алдында
гезиклер болмаймы?
– Болмай, 15 минутну ичинде
арзасы къабул этилине.
– Аслу гьалда ватандашлар
ва къурумлар не йимик документлени гьазирлемеге гелелер?
– Уьйге ва яда буса топуракъ
пайына шагьатнама алмагъа гелелер. Субсидиялагъа ва тыш пачалыкъ паспортлагъа харлылар да
МФЦ-лени къуллукъларындан аз
пайдаланмай.
– Савлай республика оьлчевюнде айтгъанда, МФЦ-лени
онгайлыкълары некъадар пайдаландырыла?
– РФ-ни Президентини 2012нчи йылны май айыны 7-синде
601 номер булан чыкъгъан
Указына гёре шолай МФЦ-лер
бара-бара уьлкебизни бары да
бойларында ачылма ва ишлемеге герек. Шолайлыкъда, бизин
пачалыгъыбызда МФЦ-лерден
пайдаланагъан къурумланы ва
ватандашланы умуми къадары
90 процентге чыкъма тарыкъ.
Дагъыстанда буса МФЦ-лер
2009-нчу йылдан тутуп къурулма
башлангъаны гьакъда да айрыча
эсгермеге сюемен.
– Биринчи МФЦ бизин
республикабызда не ерде къурулгъан ва пайдаландырывгъа
берилген?
– Каспийск шагьарда къурул-
гъан ва бугюнлерде де уьстюнлю
кюйде жаваплы борчун кютюп
тура.
– Буссагьатгъы вакътиде бизин республикабызда ватандашланы ва къурумланы къуллукъларын кютюв булан машгъул
болагъан нече МФЦ бар?
– 13 шагьар ва район муниципал къурулувларында ачылгъан
ва оьзгелеринде де къурмагъа гёз
алгъа тутулгъан.
– Сефер Насирович, шоларда бугюнлерде нече тюрлю
пачалыкъ ва муниципал къуллукълар кютюле?
– 95 пачалыкъ ва 72 муниципал къуллукълар кютюле.
– Оьтген йыл къурумланы ва
ватандашланы кютюлген къуллукъларын гьисапгъа алып айтгъанда, нечакъы иш этилген?
– Умуми кюйде алгъанда,
91339 къурумгъа ва ватандашгъа
къуллукъ этилген. Бу йылны
биринчи яртысында да 60 мингге
ювукъ къуллукъ этилген.
– Ватандашланы ва къурумланы пачалыкъ ва муниципал
къуллукъларын кютеген МФЦлер касбучулар булан нечик
таъмин этиле?
– Ватандашланы ва къурумланы пачалыкъ ва муниципал къуллукъларын кютювню камиллешдиривге байлавлу хас республика
центрда касбучулар гьазирлене.
Оланы билимлерин бажарывлу
дарс беривчюлер камиллешдире.
Охутувну вакътисинде олагъа
Каспийск шагьардагъы МФЦ-ни
сынавун уьйренмеге имканлыкълар болдурула.
– Сефер Насирович, муниципал
къурулувларындагъы
МФЦ-лерде ишлейгенлер аслу
гьалда кимлердир?
– МФЦ-лерде ватандашланы ва къурумланы пачалыкъ
ва муниципал къуллукълары
кютюлюп къалмай. Айтмагъа сюегеним, шолай центрларда ерли
адамлар учун да иш ерлер ачыла.
Озокъда, шону учун оланы алданокъ гьазирлемеге тюше. Ишге
тюшегенде оланы арасындан лап
да лайыкълыларын тангламакъ
муратда конкурслар оьтгериле.
Янгы электронный алатларда
ишлеп бажарагъанланы къайсы
да шолай конкурсларда ортакъчылыкъ этмеге бола. Уьстевюне,
оланы этика-къылыкъ гьазирлиги де тергеле. Адамланы ва
къурумланы
къуллукъларын
кютюв булан машгъул болагъан
касбучулагъа биревню де хатирин къалдырмагъа ярамай.
– Республика оьлчевюнде
айтгъанда, МФЦ-лени къурулушу нечик амалгъа геле?
– Къуллукъланы кютювню
асувлугъун къолайлашдырмакъ
муратда республика МФЦ-ни
ерлерде филиаллары ачыла. Шо
оланы къурулушунда этилинеген
харжланы экономия, ишни натижаларын аян этмеге ва гьисап
юрютюв ишлени къурумлу кюйде
салмагъа имканлыкълар ярата.
МФЦ-лени санавун артдырывда
инвесторланы маяларын къоллавгъа да тергев этиле.
– Ерлерде МФЦ-лени къурмакъ учун топуракъ пайлар
алмагъа къыйын тюгюлмю?
– Республика МФЦ-ни ерлердеги офислери учун барысына да
бирни йимик проектлер гьазирлене демеге ярай. Шолайлыкъда,
топуракъ пайланы айырагъанда
да олар учун бирни йимик талап­
лар да салынагъаны англашыла.
– МФЦ-лер къурмагъа сизге
харж аслу гьалда къайдан геле?
– Топуракъ пайлар ерлерде
тегин гёрсетилине. Къурулуш
ишлер учун буса бизге харж аслу
гьалда федеральный бюджетден
таба айырыла. Бизин республикабыздагъы МФЦ-лени офислерин
артдырмакъ учун министерликни янындан гьазирленген проект
РФ-ни экономика оьсювюню
министерлигине йибермеге гьазирленген. Шогъар гёре де узакъ
къалмай 150 миллион манат
алмагъа хыял этебиз. О гьакъда
биз инвесторлар булан да гьакълашып турабыз. Шолайлыкъда,
республика бюджетге де енгиллик этмеге бажарыла.
– Сефер Насирович, ювукъ
арада сиз республика МФЦ-ни
офислерин дагъы да не ерде ачмагъа токъташгъансыз?
– Гёз алгъа тутулгъан республика программагъа гёре бизин
республикабызда 2015-нчи йылны ахырларына таба 55 МФЦ
къурулма тарыкъ. Шолайлыкъда,
бары да районларда офислер болдурулажакъ деп айтмагъа ярай.
Бу йылны ахырына таба Хасавюрт шагьарда 27 «терезе» ва
Къызлар шагьарда 12-ни ачма
хыял бар. Шо кюйде, МФЦ-лени
офислери Къызлар, Къызылюрт,
Буйнакск ва оьзге районларда да
узакъ къалмайлы ачылажакъ.
– МФЦ-лерде ишлейгенлени
алапалары рази къалдырамы?
– Республикадагъы орта алападан аз тюгюл. Озокъда, олар
урушбатгъа амракъ болмасын
учун, мен англайгъан кюйде,
аманлыкъны болдурувдан да
хантав къалмагъа ярамас. Сени
соравунга гёре мени гьасилим де
шу кюйде къыйышывлу геледир
деп ойлайман.
– МФЦ-лени алдында токътагъан аслу талап шолай тюгюлмю дагъы, коррупцияны алдына чатакъ салма тарыкъ чы?!
– Дюр. Тек ону да ёллары
башгъа-башгъа. Алапаларын артдырыв ва шолай башгъа ёллары
пайдаландырылмагъа
тарыкъ
экени англашыла.
Лакъырлашывну
юрютген ва язгъан
Къ. КЪАРАЕВ.
●●Конкурс
Яш финансистлер ва экономистлер
Гьар йыл Россия Федерацияны финансистлерини ва экономистлерини союзу бютюн Россияны оьлчевюнде конкурслар
ва олимпиадалар оьтгере. Оьтген
2013-2014-нчю охув йылда оьтгерилген илму ярышланы натижаларына гёре бу гезик де Дагъыстан
пачалыкъ техника университет
биринчи ерни алгъан. Эсгерилген
союз оьтгереген олимпиадаларда
ва башгъа ярышларда ДГТУ-ну
студентлери, аспирантлары ва
дарс беривчюлери биринчи ва
савгъатлы ерлени алмагъа бажаргъан.
Россияны финансистлерини
ва экономистлерини союзу оьтгереген ярышларда аслу гьалда
Россияны бары да регионларындан ва шолай да башгъа пачалыкълардан яш экономистлер
ва финансистлер ортакъчылыкъ
эте. Конкурсну комиссиясына
оьтген охув йылда студентлерден,
аспирантлардан ва дарс беривчюлерден бир нече минг илмуахтарыв ишлер гелген. Дагъыстан
пачалыкъ техника университет
де бу ярышларда гьар йыл ортакъчылыкъ эте ва йылдан-йылгъа биринчи ерни биревге де
къоймай гьар тюрлю номинацияларда оьр къыйматлар алмагъа
бажара. Оьтгерилген 20 тюрлю
олимпиадаланы ва конкурсланы
натижасында ДГТУ-ну вакиллери барысында да биринчи ерлени
алмагъа бажаргъан.
Россияны яш финансистлерини ва экономистлерини союзу
оьтгереген чаралар яш касбучу-
лар учун илму-ахтарыв ишлерде
ортакъчылыкъ этме, инновация
чалышывун гёрсетме, пагьмулу
касбучуланы арагъа чыгъарма
имканлыкълар ярата.
Эсгерилген конкурсланы жюриси бир нече номинациялардан
ДГТУ-гъа Россияны регионларыны арасында лап яхшы оьр
охув ожакъ гьисапда биринчи
ерни берген. Ондан къайры да,
Дагъыстан пачалыкъ техника
университетни ярышларда ортакъчылыкъ этген вакиллерини
арасында 63 адамгъа «Илму
ишлерде методика янашыв учун»
деген хас савгъатлар да берилген.
Конкурсну экспертлери ДГТУну дарс беривчю коллективини
гьалиги илмугъа уллу къошум
этегенлигин эсгерген ва илму
ишлерине оьр багьа берген.
Дагъыстан пачалыкъ техника
университетни
студентлерин,
аспирантларын ва дарс беривчюлерин гезикли уьстюнлюгю булан
къутлайбыз.
МГУ-ну КЪУЛЛУКЪЧУЛАРЫ ДАГЪЫСТАНЛЫ 120 МУАЛЛИМНИ КАСБУ-БИЛИМ ДАРАЖАСЫН КАМИЛЛЕШДИРЕЖЕК
П. БЕКЕЕВА.
www.yoldash.ru
№ 37, 2014 йыл
6
«Анвар – къумукъланы йыр юреги»
ЁЛДАШ
МАДАНИЯТ
19. 09. 2014 й.
(Юбилей ахшамындан репортаж)
Оьтген жумагюн, сентябрни
12-синде, М.Горькийни атындагъы Орус театрны уллу залы
олтурма ер тапмасдай адамлардан толгъан эди. Уллу шаирибиз, зор пагьмулу халкъ шаирибиз Анвар Гьажиевни 100
йыллыкъ юбилейи республика
оьлчевде мунда оьтгериле.
Шогъар байлавлу жыйынны
ача туруп, ДР-ни Гьукуматыны
Председателини биринчи заместители Анатолий Карибов
юбилярны яшавуну, загьматыны,
яратывчулугъуну
гьакъында,
дагъыстан адабиятда ону даражасыны гьакъында къысгъача
маълумат берип битген сонг,
Дагъыстанны Башчысы Рамазан
Абдулатиповгъа сёз берди.
–Геч яхшы болсун, гьюрметли
къурдашлар. Геч яхшы болсун
Багьавутдин Анварович, Элмира,
Сайит, Давут, дос-къардашлары,
ювукълары. Сизин барыгъызны
да дагъыстан маданиятны, поэзияны бугюнгю байрамы булан
къутлайман. Шаирлер – аривлюкню, сюювню, тазалыкъны
оьр этеген, йырлайгъан адамлар.
Шону учун бизге гьалиги заманда
республиканы оьсювюн, чечекленивюн болдурмакъ учун, оьзюбюзню юреклерибизден башлап,
Октябр инкъылапны атындагъы
татавулуна,
шагьарларыбызны
орамларына, уьйлерибизге етгенче тазалыгъын болдурма кёмек
этеген аты айтылгъан шулай
белгили шаирлерибиз, ойчуларыбыз болгъангъа ва баргъа сююнемен. Шону учун да биз Расул
Гьамзатов, Сулейман Стальский,
Анвар Гьажиев, Магьмут, Омарла
Батырай ва башгъалары йимик
шаирлени поэзиясына къайтабыз,
оланы юбилейлерин белгилейбиз.
Энниден сонг да белгилежекбиз.
Олар бизин учун оьр даражадагъы
адамлар. Неге тюгюл де, олар оьзлени юреклерин ва гьаракатын
Дагъыстангъа
багъышлагъан.
Олар халкъланы рагьмулукъгъа,
гьакълыкъгъа, сюювге, насипге
чакъыргъан ва оьзлер де бизин
уллу маданиятыбызгъа къуллукъ
этген. Маданиятны буса Анвар
Гьажиев йимик бизин уллу шаирлерибиз ярата гелген.
Мен бугюн Язывчуланы союзуну председатели, халкъ шаир
Магьаммат Агьматов ва язывчу
Магьамматрасул булан лакъыр
этдим. Олар айтагъан кюйде,
гьали чебер китаплар алынмай,
охулмай. Гиччиден тутуп бизин
яшланы, оланы авлетлерин поэзиягъа, чебер сёзге уьйретме герек,
муштарлы этме герек. Гьали олар
даим СМС-лер булан, гьар тюрлю
сайтлар булан яшай. Бара-бара
агъачлыкълагъа гете. Биз буса неге
бизин агьлюде шолай болма болду
деп ойлаша къалабыз.
Бизин ата-бабаларыбыз йимик ата-бабалар къайда болгъан?!
Муна уьлгю, дарс алма ер. Анам
магъа, сени намаз къылма уьйретмек мени борчум деп, уьчюнчю
класда каникулланы заманында
уьйретди. Энниден сонг Аллагьны
алдында оьзюнг жавап бересен
деди. Шолай, яшдан берли поэзиягъа да, чебер сёзге де оланы
уьйретмек – бизин борчубуз. Анвар болгъан буса, мени китапларымны алмай, яшлар охумай деп
айтмажакъ эди.
Давну биринчи гюнлеринден
тутуп, ол давгъа гетген къоччакъланы гьакъында язма башлагъан.
Ол дослукъну, къоччакълыкъны,
Ватанын сюювню биринчи ерге
салып юрюген адам. Гьали гьар
районгъа эки-уьч тиердей 178 шаирибиз ва язывчубуз бар. Оланы
кёплери ерлерде, юртларда йыллар булан гёрюнмейлер. Шолай,
бизин алимлерибиз де. Нагагь бир
нечеси районларда болса да, къалгъанлары тахшагьардан чыкъмай.
Анвар йимик адамлар бугюн
бизге янгы оьрлюклеге абат басма,
ругь дюньябызны оьрге гётерме
кёмек эте. Олайлар болмаса, жамиятны оьр даражалы гьакъылгъа
етишдирип болмай. Шону учун
мен бирдагъы да айтаман, биз
маданиятгъа, адабиятгъа къайтайыкъ. Шо – Россияны Президенти
Путинни де талабы.
Дагъыстанда гьар миллетни
оьзтёрече маданияты бар. Шону
сакълама ва оьсдюрме герек. Гьалиги йыравлар йырлайгъан къайдада тюгюл. Расул йимик, Анвар
йимик шаирлер бар туруп, башына
не гелсе де язып, чыгъарып йырлайгъан йыравлар бизге тарыкъ
тюгюл. Шону учун бирдагъы да
ДР-ни Гьукуматыны, Язывчуланы
союзуну тергевюн бакъдыраман.
Дагъыстан янгы заманны, янгы
илгьамны талап этегенни сиз гьали де англама­гъансыз. Дагъыстан
оьсме, я­нгырма сюе. Шону англамакъ учун Анвар йимик шаирлени охума герек. Баракалла.
Сёз бериле Дагъыстанны
язывчуларыны союзуну председатели Магьаммат Агьматовгъа.
–Халкъ оьзюню халкъ шаирлерине ва язывчуларына уллу
гьюрмет булан янаша. Абурлап,
сыйлап атын айта. Анвар десе,
шоссагьат Дагъыстанны халкъ
шаири Анварны гёз алгъа гелтирежек. Анвар – къумукъ халкъны
йыр юреги. Шону учун да халкъ,
дагъыстанлылар ону сюе. Ана
тилин теренден билегенлиги,
ону поэзиясыны инче чеберлиги
шаирни шиъруларын йырлагъа,
халкъ йырларына айландыргъан.
Анвар – ана тилини шаири. Шону
учун да ону шиъруларын таржума этме бек къыйын. Таржума
этилген шиърулар буса бир ерден
алып башгъа ерге орнатылгъан
гюллер йимик бола. Шо саялы да
толу маънасын берип болмай. Ону
шиърулары – ата юртуну, Къумукътюзюню, халкъыны барлыгъын, байлыгъын, къоччакълыгъын
гёрсетеген шиърулар. Шону учун
да ол даимге халкъыны, дагъыстанлыланы эсинде къалажакъ
халкъ шаир.
«Ёлдаш» газетни баш редактору Камил Алиевге сёз берилди.
–Гьюрметли президиум, аявлу къурдашлар, бу йылгъы гюз
Дагъыстанда юбилейлер булан
бай. Алдыбызда СССР-ни халкъ
артисткасы Барият Муратованы,
яллыкъ билмеген алимибиз Сакинат Гьажиеваны юбилейлери
де бар. Бугюн биз поэзиясы ва
оьзю терен гьакъыллы, къоччакъ,
халкъны юреклерине сингген
Анвар Гьажиевни юбилейин белгилейбиз. Анвар Гьажиев де, Расул Гьамзатов йимик, дагъыстан
поэзияны оьр канзисинде токътагъанланы бири. Шо даражасы
булан ол бютюн Дагъыстанны
шаири де дюр. Швецияны да,
Норвегияны да тав башлары бир
инсан еслик этмесдей милли байлыкълагъа санала. Милли ругьну
оьр даражасына етгенлер де, мен
ойлашагъан кюйде, халкъны ругь
байлыкъларына саналма герек.
ЮНЕСКО-да йимик, Дагъыстанда да адам инкар этип болмасдай
оьзюню ругь байлыкълары болма
герек. Шолар бар да бар. Бизин
ата-бабаларыбыздан
къалгъан
ругь байлыкълагъа сююв булан
янашыв, асырап янашыв – шону
бир белгиси. Артдагъы он йылны
ичинде бизин маданиятыбызгъа
шолай янашыв бары сююндюре.
Эсимде бар, тезде биз Йырчы
Къазакъгъа тахшагьарда эсделик
ёкъ деп къайнаша эдик. Тюгенмес, унутулмас эсделикни огъар
биринчилей оьзюню шиърулар
байламы булан Анвар салгъан.
Охувчугъа, яшлыгъында гелип,
сонг унутулагъан шаирлер бар.
Яшлыгъында гелип, ону булан
сав оьмюрюнде яшайгъан шаирлер де бар. Муна Анвар шолай,
сав оьмюрге инсан булан бирче
яшайгъан шаирлерден. Ол – халкъыны даимге сырдашы ва ругь
байлыгъы. Таржумачы Семён
Липкин язгъан кюйде, Анварны
тили –къумукъ, тюрк тил. Ону
тили миллионлар булангъы охувчулагъа англашыла. Таржумасыз
ону шиъруларын къарачайлар
да, балкъарлар да, татарлар да,
уьзбек­лер де, къазахлар да, къыргъызлар да ва оьзге тюрк миллетлер де охуп биле. Ол таржума
этген шиърулары булан Анвар
кёп миллионлу орус охувчугъа да
белгили болду. Анвар оьзю де кёп
санавда белгили орус шаирлени
къумукъчагъа таржума этген ва
миллетине танытгъан. Анвар
Гьажиев бугюнлерде де гьалиги
заманны шаири йимик охула ва
къабул этиле. Ол энниден сонг да
асрулар бою шолай къалажакъгъа
шеклик этме тюшмей. Сав болугъуз.
Профессор Забит Акавовгъа
сёз бериле.
– Анвар Гьажиев оьтген асруну
30-70-нчи йылларындагъы къумукъ адабиятыбызны аслу кюрчюлерин салгъанланы арасына
гире. Шо девюрде адабиятыбызны
алып юрюйген уьч ташгъын, уьч
пагьму – Абдулвагьап Сулейманов, Аткъай Гьажаматов, Анвар
Гьажиев эди. Уьч де ювукъ къурдашлар – бир-бирине бирдокъда
ошамайгъан къурдашлар, шаирлер. Олар – миллетибизни менлигин белгилейген шаирлер. Гьариси
оьз хаты булан, оьз пагьмусу булан
халкъны сюювюн къазангъан. Уьч
де пагьмубуз – оьзлер яшагъан ва
яратгъан девюрде адабиятыбызны оьр даражагъа етишдирген
адамлар. Анвар ана тилин онча да
терен биле эди чи, шиъруларыны
агъымы шаршар сувну макъамы
йимик халкъыны юрегине сингип, дагъы эсинден таймасдай ер
тута эди. Ону шиъруларын халкъ
гёнгюнден билегени де – поэзиясындагъы чеберлик, халкъ къоллайгъан, англашылагъан тилде
язагъаны ва къапиялы сёзю. Шону
учун да халкъ шаирибиз Анвар
гьалиги охувчулагъа да, гележек
наслуну охувчуларына да сююмлю
шаир болажагъына шеклик этме
тюшмей. Савболугъуз.
Даргили язывчу Магьаммат­
расул Анвар булан ишлеген заманын эсгерип ону гьакъында йылы
сёзлер айтды. Тбилисиден гелген
гюржюлю алим, таржумачы, филолог Нона Абашмадзе де Анвар
Гьажиевни яратывчулугъун ахтаргъан ва шо гьакъда хабарлады.
Профессор Абдулгьаким Гьажиев юбилярны яратывчулугъуну
гьакъында айта туруп, къумукъ
адабиятда ону уллу даражасын,
айрокъда фольклор булан байлавлу асарларыны охувчулагъа этеген
гючлю таъсирин эсгерди. Магьачкъалада Анвар Гьажиевни атын
юрютеген школаны директору
Мустапа Магьамматов да оьзлер
этген гьаракатны гьакъында
хабарлады. Школаны охувчулары буса шаирни тюрлю-тюрлю
тиллеге гёчюрюлген шиъруларын
чебер кюйде охуду.
Къумукъ театрны чебер ёлбашчысы Айгум Айгумов:
–Бугюн биз бир жуманы ичинде экинчи халкъ шаирибизни
юбилейин белгилейбиз, – деди.
–Шулай
имканлыкъларыбыз
баргъа биз оьктем де болабыз. Биз
уллу шаирлени ватанынданбыз.
Расул Анварны кёп сюе эди.
Огъар, сен шаирсен, шаир-философсан дей эди. Ол оьзюню пасигь
тили булан, таржумасы булан
Къумукъ театргъа да кёп кёмек
этди. Онгъа ювукъ дюнья оьлчевдеги пьесаланы къумукъ тилге
таржума этди. Шонча да уста
кюйде этди чи, оьзю язгъандыр
деп эсинге геле эди. Актёрлагъа да
келпет яратма, ойнама тынч эди.
Ол таржума этген пьесалар гьали
де салына.
Анварны уланы шаир Багьавутдин Гьажиевге сёз берилди.
–Гьюрметли Рамазан Гьажимуратович, гьюрметли къурдашлар, республиканы Башчысыны
24-нчю февральда чыкъгъан
буйругъундан сонг Маданиятны
йылында атабызны республиканы
яшавунда огъар багъышлангъан
гьаракатлар башланды. Шунда
олтургъанлар да, гелип болма­
гъанлар да юбилей чараларда
актив кюйде ортакъчылыкъ этди.
Бары да билим берив ожакълагъа,
министерликге гьакъ юрекден
баракалла билдиремен. Айрокъда
«Ёлдаш» газетге. Муна Камил
Алиев президиумда. Газетни гьар
номеринде атабызны гьакъында
материаллар чыгъып турду. Китап
издательствону
къуллукъчуларына баракалла. Юбилейге бек
мукъаятлы этип китабын чыгъарды. Бары да районлар, айрокъда
Къарабудагъгент район, предприятиелер оьз къошумун этдилер,
разилик билдиремен. Атам шаир
гьисапда оьзю язгъангъа бир де
рази къалмай эди. Сегиз сатырны
уьстюнде ол эки жуманы узагъы
эринмей ишлей эди. Язгъанларына оьзю рази къалмаса да, халкъ
рази эди. Гьар шаир оьзю язгъанны юлдуз булан тенглешдире.
Къысмат буюруп, мен атамны
ёлун узатывчу болдум. Тек сав
оьмюрюмню ону яратывчулугъун
ахтара туруп бараман. Шогъар сююнме де сююнемен. Барыгъызгъа
да гьакъ юрекден баракалла.
Сёйлевлерден сонг Дагъыстан
радиону хору, камерный оркестр,
Къумукъ театрны артистлери,
«Сарихум», «Дагъыстанны яшлыгъы» деген ансамбллер ва белгили йыравларыбыз Анвар Гьажиевни сёзлерине гёре язылгъан
йырланы концерт программасын
гёрсетди. Бурлият Элмурзаева,
Байсолтан Осаев, Мухсин Камалов, Наиля Майорова, Зайнап
Абсаматова, Латип Шайыпов, Зоя
Чунаева, Шуанат Омарова йырлагъан йырланы тынглавчулар
разилик булан къабул этди.
Яраш БИЙДУЛЛАЕВ.
СУРАТДА: Р.АБДУЛАТИПОВ
Анварны уланы
БАГЪАВУТДИНГЕ савгъат
тапшурагъан вакъти
РОСПОТРЕБНАДЗОР МАГЬАЧКЪАЛАДА АВТОЗАПРАВКА СТАНЦИЯЛАНЫ БИРЛЕРИНИ ИШИН ТОКЪТАТМАКЪНЫ ТАКЛИФ ЭТЕ
www.yoldash.ru
№ 37, 2014 йыл
7
ЁЛДАШ
19. 09. 2014 й.
ТАРИХ
●●Дербент – 2000
1
Бырынгъы ва гьалиги Дербент
Дербент беклиги – бырынгъы
савлай къыбланы ва темиркъазыкъны
айырагъан къурулуш. Къыбладан темиркъазыкъгъа, темиркъазыкъдан къыблагъа
оьтеген-барагъан, Дербентден оьтмесе,
дагъы ёл болмагъан. Алда шо тамгъа
«Дагъ-бары» деп айтыла ва ону бару башларын, къапусун, оьзге агьамиятлы ерлерин сакълайгъан къаравчулары болгъан.
Бару тавлагъа гирип гете болгъан. Ону
узунлугъу 40 чакъырымгъа етише. Амма
Адам Олеарий береген маълуматгъа гёре,
3 метр генглиги булангъы бару 60 милге
ерли барып (100 чакъырымгъа ювукъ),
Къара денгизге ете болгъан.
Дербентге нече йыл болагъаны гьакъда
эришивлер гьали де токъталмай. Биревлер Дербентге 5 минг йыл бола, 2 минг
йыллыгъын тюгюл, 5 минг йыллыгъын
белгилеме герек деп токъташдыралар.
Шо эришивлюкню гьакъында профессор,
тарих илмуланы доктору, онда юрюлген
ахтарыв ишлерде 1974-нчю йылдан берли
ортакъчылыкъ этеген, 1996-нчы йылдан
тутуп шонда юрюлеген ахтарыв ишлени
ёлбашчысы профессор Муртазали Гьажиев булай айта:
– Дербентни 2 минг йыллыгъын белгилемек деген хабарлар хас кюйде 2010-нчу
йылда башланды. Дербентге 5 минг йыл
болмай деген пикруну мен де якълай эдим.
Сонгунда шо масъалагъа Россияны илмулар академиясыны генгешинде эки керен
къаралды. Шонда Дербентге 5 минг йыл
болагъанны якълайгъан Дербент администрацияны башчылары да ортакъчылыкъ
этди. Амма академик А.Деревянко, археология институтну директору, академик
Н.Макаров, белгили археолог, Кавказны
ахтарывчусу, бизин якълы Рауф Мунчаев
ва башгъа уллу алимлер Дербентге 2 минг
йыл деген токъташдырывну якълады.
Шо саялы Дербент шагьарны башчысы
Имам Яралиевни Дербентге 5 минг йыл
болагъанны кёп алимлер якълагъан деген
токъташдырывлары тюз тюгюл. Россияны
илмулар академиясыны хас комиссиясыны
къарары булан Дербентге 2 минг йыл болагъаны токъташдырылды. Шо токъташдырыв РФ-ни Президентине Дербентни
юбилейин белгилейген Указын чыгъарма
имканлыкъ да берди.
Тюзюн айтса, гьалиден 5 минг йыл алъякъда гьали Дербент шагьар ерлешген ерде
адамлар яшагъаны токъташдырылгъан.
Шо ерни къазагъан заманда мен онда ортакъчылыкъ этдим. Табылгъан алатлагъа
къарагъанда, адамлар онда узакъ заман
яшамагъан, кёп болса, 50–100 йыл яшагъаны токъташдырылды. Ондан сонг 3 минг
йылны боюнда онда адамлар яшамагъан.
1 мингинчи йылдан башлап, гьалиги
Дербентни еринде уллу яшавлукъ имаратлар болгъан. Шону ахтарывчулар шагьар
деп гьисаплай ва Дербент шагьарны оьмюрюн бизин девюрню 1 мингинчи йылындан башлама герек бола.
Дербент шагьар гьисапда янгы девюрню 5 юзюнчю йылында эрмени авторланы,
олай да гюржю авторланы асарларында
эсгериле. Дербентни аты да Чулли, Чурул,
Чул деп бериле.Шо сёзню де «чор», тар
тыгъырыкъ деген иран сёз булан байлайлар.
Дербент Темиркъазыкъ Кавказны
къапулары гьисапда асрулар бою мунда
яшагъан халкъланы къыбладан гелеген
явлардан сакълап тургъан. «Хазары» деген
китапны автору академик Михаил Артомонов айтгъан кюйде, Дербент шагьарны
къапулары 6–7-нчи юз йылларда 200 йыллагъа ювукъ арапланы чапгъынына тогъас
болуп тургъан.
Чингисханны чапгъыныны гьакъында
Василий Ян язгъаны йимик, дюньяны
къартыллатагъан елевчюню асгер башчылары Субудай-багатур ва Жебе нойон,
Дербент къаланы алып болмай, ону къыбла боюнда айлар булан тургъан. Ахырда
гьиллачы бир гёзлю Субудай Табасарандан таба къалагъа чыгъагъан тар къолну
тапгъан. Шо яшыртгъын ёлну да намарт,
сатылгъан адам гёрсетген деп айтыла.
Гьалиги заманда Дербент оьзюню архитектура онгачалыгъы ва тюрлюлюгю булан
дагъыстанлыланы да, гелген къонакъланы
да тергевюн тарта. Дербентни баруларына,
къапуларына, Нарын-Къала бекликге къарама гелегенлени, бу архитектура памятникни къурулушуна тамаша болагъанланы
Хоншу Мычыгъыш Республикада болгъан давну гьакъында эсгере туруп, о дав
бизин республиканы экономикасына кёп
зарал этгени гьакъында белгили. Янгыз
экономикабызгъа таъсир этип къоймады,
мычыгъыш боевиклер чапгъын этип, тав
ва тавтюп районларыбызны авулларын,
юртларын бузду. Шо дав оьзюню зараллы
таъсири болгъанда йимик, бизин халкъны
ругьуну къаттылыгъын, Ватанын якълама
гьазирлигин де тергеди.
1999-нчу йылны яйында Шамил Басаевни ва Хаттабны уьюрлери, Мычыгъыш
Республикагъа салгъан балагьы азлыкъ
этегенде йимик, Дагъыстанны да елеме
чапдылар. Шо чапгъынны башлайгъанда, олар берген англатывгъа гёре, сайки,
Дагъыстанны халкълары, айрокъда тав
бойдагъылар, о заман республикада яшав
сюреген гьакимлик къурумгъа къаршы ва
басаевчылар гелсе, оланы якълама гьазир
болгъан. Амма чапгъынчылар янгылыш
болгъанны ондан сонггъу агьвалатлар исбат этди.
Басаевни ва Хаттабны боевиклери
оьзлени чапгъынын Ботлих ва Цумада
районлагъа башлады. Дагъыстанда оьзюню идеологиясын къабул этегенлер бар
деп Басаев инанса да, ватанына чапгъын
этегенлер душманлар болагъанны да олар
англамай тюгюл эди. Боевиклер ерли халкъ
гелгинчилени къабул этмейгенни биринчи
гюнден башлап англадылар. Гелгенлер
оьзлени авулларына, малына-мюлкюне
еслик этме сюегенни гёргенде, ерли халкъ
бир ягъадан барысы да душмангъа, елевчюлеге къаршы турду. Ансалта авулда
оьрюм чагъындагъы яш улан, арив сёйлеп алдатып, оланы автоматын да алып,
чапгъынчыланы бешисин оьлтюрдю. Шо
оьрюм яш этген игитлик дагъыстанлылар
чапгъынчыланы къабул этмейгенге шагьатлыкъ тюгюлмю?
Дагъыстанлылар оьзлени якъламайгъанны билгенге болма ярай, мычыгъыш
боевиклени Новолак районгъа этген чапгъыныны вакътисинде басаевчыланы биревню де аямайгъаны гёрюндю. Новолак
район милицияны къуллукъчулары, район
бёлюкде къамалып, душмангъа къатты
санаву кемимей. Магьачкъалада Дербент
коньякны реклам этеген: «Коньякдан оьмюрю уллу янгыз Дербент шагьар» деген
язывну охугъанда, Дербент шагьарны дюньяда адамлар яшайгъан инг де бырынгъы
ерлени бириси гьисапда къабул этебиз.
Дербент район, онда яшайгъан халкъны ва территориясын гьисапгъа алгъанда,
Дагъыстан Республиканы инг де уллу
районларыны бириси гьисаплана. Юзюм,
памидор, хыяр оьсдюрювде алдынлы районларыбыздан санала. Алдын заманларда
республикада болдурулагъан юрт хозяйство малланы уьчден эки пайын Дербент
район чыгъара болгъан деп айтыла. Гьали
район юзюмню совет девюрде жыйылагъан 90–100 минг тонгъа етишдирме хыял
эте. Дербент шагьарда игристый чагъыр
чыгъарагъан завод ва коньячный комбинат ишлей.
Районда гьар гектардан 250–260 тон
овошлар алма, бюртюклю ашлыкъны болдурувну да гектардан 25 центнерге етишдирме къаст этиле. Районда ашлыкъны,
овошланы, юзюмню сакълайгъан центрлар
ёкълугъу къыйынлы гьал тувдура. Шолай
емишлени, овошланы сакълайгъан ерлер
этилсе, районда емишлени, овошланы болдурувну эки керен артдырма имканлыкъ
болажакъ.
Дербент районда Ш.Алиевни атындагъы юзюмчюлюк совхозну алдынгъы директору болуп Нариман Абдулхалыкъович
Алиев кёп йыллар ишледи. Ёлбашчылыкъ
ва юзюмчюлюк ишде Нариман Алиев оьзюню къурумчулукъ пагьмусун гёрсетип,
оьзю ёлбашчылыкъ этген совхозну республикада чы нечик де, савлай Россияда
биринчи хозяйстволарыны сыдырасына
гийирди. Ол юрт хозяйство илмуланы
доктору, Дагъыстанны илмуларыны ат
къазангъан чалышывчусу, Россия Федерацияны ва илмуланы милли технология
академиясыны герти члени болду. Огъар
Социалист Загьматны Игити деген оьр ат
берилди.
Нариман Абдулхалыкъович Алиев
1930-нчу йылда Къаягент районну Гьапкъайгент юртунда къумукъ агьлюде тувгъан. Огъар Азербайжанны Совнаркомуну
председатели Нариман Наримановну аты
къоюлгъан. 12 йыл болагъанда анасы гечине, атасы да давгъа гетип, Нариман, агъасы
Магьамматали ва эки къызардашы булан
Буйнакскидеги яшлар уьюне белгилене.
1945-нчи йылда атасы давдан сакъат болуп
къайта ва яшларын уьюне ала.
Нариман Алиев яшдан тутуп оьзюню
къурумчулукъ пагьмусу булан белгили
бола, комсомолну райкомуна ишге чакъырыла. 1952-нчи йылда юрт хозяйство институтгъа тюше ва онда агроном-юзюмчю
касбугъа ес бола. Къарабудагъгент районну
Манасгент совхозуна баш агроном этилип
бакъдырыла ва мунда ол 150 гектар ерге оьзюню биринчи юзюм бавун сала. Совхозда
ол бир йылны ичинде уллу уьстюнлюклеге
етише.
1958-нчи йылда ол Дербент районну
Шамсулла Алиевни атындагъы совхозуна
директор этилип белгилене. Н.Алиевни
ёлбашчылыгъы булан совхозну ишлери
алгъа барма башлай. Ону ортакъчылыгъы
булан канал къурула ва 1962–1963-нчю
йылларда авлакълагъа сув геле. Совхозну
ишлери алгъа бара ва 1973-нчю йылда совхоз юзюм жыйывда республикада биринчи ерни ала. 760 гектар ердеги юзюмлени
гьар гектарындан 173 центнер юзюм алына.
Н.Алиев юзюмчюлюкню янгы къайдада оьсдюрювде оьзюню илму школасын
ача. 1973-нчю йылда ол кандидатлыкъ диссертациясын, 8 йылдан сонг докторлукъ
диссертациясын якълай. Н.Алиев 70-ден
де артыкъ илму-ахтарыв ишлер, 3 китап
язгъан. Нариман Абдулхалыкъович «Республикада юзюмчюлюкню ва чагъырны
гьакъындагъы» законну сиптечиси ва шо
законну гьазирлегенлени бириси гьисапда
да белгили бола.
Н.Алиев жамият-политика яшавда
актив кюйде ортакъчылыкъ этген. Да­
гъыстанны Халкъ Жыйыныны депутаты
этилип сайлангъан.
Дербент район ва шагьар бугюнлерде –
республиканы алдынлы шагьарларыны ва
районларыны бириси гьисапда да белгили.
Шагьарны ва районну экономика ва культура оьсювю оьрлене ва тюрлене.
Парахатлыкъ миллетлени дослугъуна кюрчюленген
(Ялынлы 1999-нчу йыл)
къаршылыкъ гёрсетгени эсибизде.
Дагъыстангъа гелгенде В.В.Путин айтгъан кюйде, дагъыстанлылар оьзлени эркек, кавказ хасиятын гёрсетдилер. Дагъыстанлылар Россияны составында болгъан,
дюр ва болажакъ.
15-нчи сентябрде, 1999-нчу йылда болгъан агьвалатланы 15 йыллыгъын белгилейген жыйында Дагъыстан Республиканы
Башчысы Рамазан Абдулатипов булай сёйледи: «Россия Федерацияны аманлыгъын
сакълавда Дагъыстан агьамиятлы роль ойнады. Басаев, Хаттаб булан гелгенлер болса
тюгюл, Дагъыстанда оланы якълайгъанлар
болмады».
1999-нчу йылдагъы къара гюнлени бириси – Буйнакскиде беш къабатлы уьйню
атылтгъанлыкъ да болду. Буйнакскидеги
асгер частны офицерлери яшайгъан уьйню атылтгъанда, 64 адам оьлдю, 120 адам
яраланды. Сонгунда шо вагьшилик ишни
этгенлер тутулду ва такъсырланды.
Шо къагьрулу гюнлерде Магьачкъаладан дав агьвалатда ортакъчылыкъ этмек
учун барагъан ополченецлеге, оланы
ЕМИШЛЕР ИНСУЛЬТНУ АЛДЫН АЛЫВГЪА 40 ПРОЦЕНТ КЁМЕК ЭТЕ
гёнгюллю кюйде язылагъанына къарап
тамаша бола эдик.
Хасавюрт, Бабаюрт районланы юртларына боевиклер чапгъын бугюн-тангала
эте деген хабарлар сёнмей турду, районлуланы гьазирлик гёрювю шо гюнлерде
токъталмады.
Хасавюрт шагьар дав юрюлеген бойдагъы темир ёл станция гьисапда дав гючлер, дав техника мунда гелип, дав агьвалатларда яралангъанлар ерлешдирилип турду.
Дагъыстанны азатлыгъы учунгъу
давларда ортакъчылыкъ этгенлеге, къоччакълыкъ гёрсетгенлеге Россияны Игити
деген ат, оьзлени гёрсетгенлеге пачалыкъ
савгъатлар берилди.
Дагъыстанда парахатлыкъ халкъланы
дослугъуна кюрчюленген деген Дагъыстан
Республиканы Башчысы Р.Абдулатиповну
сёзлерин 15 йыл алда болгъан агьвалатланы аслу идеясы гьисапда къолласа дурус
болур деп эсибизге геле.
Бу бетни гьазирлеген
А.ГЬАМЗАЕВ.
www.yoldash.ru
№ 37, 2014 йыл
ЭКОНОМИКА
ЁЛДАШ
19. 09. 2014 й.
8
●●21 сентябр – Орманлыкъланы къуллукъчуларыны гюню
От-орман – уллу ниъмат
Сав дюньяны буссагьат барлыгъы ва шондагъы махлукъну
эсен-аманлыгъы агъачлыкъланы ва от-орманны бар экенинден кёбюсю гьалда ва тувра дегенлей гьасил бола. Неге тюгюл,
жанлы ва жансыз затлар гьавасыз, тынышсыз яшнап, айынып
болмай. Бары яшыл оьсюмлюклер, от-орман тыныш – гьаваны
бир токътавсуз чыгъара. Шолар Ер шарны янгыз оьпкелери
тюгюл, сюзгючю де дюр.
Орман, ондан оьтюп, кёп тюрлю берекети булангъы хазна
да дюр. Оьзюне Яратгъаныбыз къолай гьакъыл берген инсанланы кёплери буса, майышатлыкъ амалланы бетин этип, багьасы ёкъ шо хазнаны «хорлай» ва тонай. Шолай «йыртгъыч»
битими барланы енгмек ва къара къастларын тогъасламакъ
учун гьалиден кёп тезде хас идара яратылгъан.
Орманлыкъланы къуллукъчуларыны чакъы ердеги орманланы
сентябрни 21-нде белгиленеген хас байра- берекет якъдан тюрлюмыны алдында биз, Буйнакскидеги орман- люгю, хаслыгъы бар. Биз
лыкъ хозяйствону башчысы Рашит Гереев шоланы пасат болувдан,
булан ёлугъуп, бу идара не гьалда ва не харабалыкъдан сакълаишлер булан машгъул экенини гьакъында макъ учун къолубуздан
лакъыр этдик.
гелеген бары да затланы
Ол эсгерип оьтген кюйде, Буйнакск этебиз. Бизин еслигиякъда орманлыкъ хозяйство 1937-нчи йыл бизде кёп уллу ерлер
яратылгъан ва агъачлыкъланы управле- бар. Январны 1-не ерли
ниесини табиълигине гире болгъан. 1944- бизге табиъ этилген чакъы ерлени оьлчевю
нчю йыл о Буйнакск орманлыкъ хозяй- 26918 гектаргъа тенг. Шону 23436 гектарын
ствогъа тапшурулгъан. 1973-нчю йыл буса орманлар елеген. Бизин Буйнакск участка
сынавлу ва уьлгюлю машинлешдирилген орманлыкълар уьчге бёлюнген. Айтагъорманлыкъ хозяйствогъа айландырыл- аным, Буйнакск участкагъа 8967 гектар,
гъан. Лакъырыбызны барышында биз Ишарты бёлмеге 10927 гектар, Къазаныш
берген соравгъа жавап бере туруп Рашит бёлмеге 7024 гектар ер тие. Районну топуракъларыны орман япгъан чакъысы 18,7
булай деди:
– Бизин орманлыкъ идарабыз аслу уьч процентге тенг…
Биз англагъан кюйде, мунда ишлейгенборчну кютмеге бойнуна алгъан. Шолар
муна – орманланы къоруп сакълав, айын- лени санаву алдагъы заманларда болгъадырыв ва оьлчевлерин артдырыв. Бизинки нындан эсе хыйлы аз. Агъачны къорумакъ
асил адамланы ишидир. Олайлар мунда
кёп. Олар – агъачны аяп да, артдырып да
билеген гьаракатчы касбучулар.
– Буссагьат бизде мени де булан 17
къуллукъчу бар. Янгыз бу йылны 1-нчи яртысында 30,8 гектар ерге орман тереклени
урлукъларын гёмгенбиз ва бала тереклер
орнатгъанбыз. Бир хыйлы ерде тетиги бар
тереклени гесип жыйып тайдыргъанбыз.
7 чакъырымдан да къолай ёлланы ишлегенбиз, отдан сакъланмакъ учун иш этип,
сабан сызакълар сюргенбиз. Ял алма чыкъгъан ватандашлагъа ерлешме 2 бойну кюю
булан онгаргъанбыз, – дей ол.
– Йыл янгыргъынча къалгъан заманны
ичинде 84 гектар ердеги ормангъа къуллукъ этмеге, шону гесип, тазалап онгармагъа гёз алгъа тутулгъан, – деп узата ол
сёзюн. – Оьзге гьажатлы къуллукълардан
башгъа да, 18,2 гектардагъы чакъы ерге
агъач урлукълар ва бала тереклер салмагъа
тарыкъ.
Белгили экени йимик, бу йыл язда
къургъакълыкъ кёп узакъланды. О,
озокъда, от-ормангъа гюч этмей де къоймагъаны ачыкъ. Шулай къургъакъ заман
орманланы от тюшювден къорумакъдан
агьамиятлы иш нагагь да болмай.
– Дюр, тюз айтасыз, – дей Рашит
Гереев. – Насипге, чакъ кёп исси болуп
тургъанына да къарамай, орманлагъа
от къабунма къоймай къутулдукъ. Шо
масъалагъа къарайгъан хас адамларыбыз
да бар. Оланы ихтиярына 2-3 транспорт
ва хас къураллар берилген. Кёбюсю гьалда
агъачгъа от бир-бир гьайсыз адамланы
айыбындан тюшегенни гьисапгъа алып,
олагъа буварма сюемен: орманланы ичинде, эки къырыйында отдан сакъ болугъуз!
Гертиден де, гьар-бир инсан биле ва
бола туруп табиатгъа зарал этмесе, Тенгирибиз берген бавлардагъы, агъачлыкълардагъы тереклени аяса ва къырмаса, айлана
ягъыбыз бир де башгъа болмажакъ эди
женнет бавдан. Шону гьакъыкъатын анг­
ламагъа инсанлагъа гьакъыл да герек эди.
Абдулла БУГЛЕНЛИ.
СУРАТДА: Р. ГЕРЕЕВ.
Юзюм салкъынлар къайтарыла…
Гюзню башы булан Бабаюрт районну
юзюмчюлери учун къыставуллу гюнлер
гелди. Бугюнлерде олар инжили емишлени тюшюмюн къайтарыв булан толу
кюйде машгъул. Тюзюн айтмагъа герек,
гьаракатгъа берекет дегенлей, тюшюм
де яман тюгюл. Амма шону булан янаша
къаст этип айландылар. Гьакъыкъатда
бугюнге
районну
юзюмлюклерини
оьлчевю 150 гектаргъа етишген. Район
администрацияны юрт хозяйство управлениесини ёлбашчысы А.Алибековну
сёзлерине гёре буса бу йыл шо санавланы
дагъы да 20 гектаргъа гётермеге гёз алгъа
юзюмчюлени алдында чечилмеге герек
масъалалар да ёкъ тюгюл.
Юзюмчюлюк тармакъ юрт хозяйствону лап да гелимли тармагъы гьисапда
Бабаюрт районда 6-7 йыллар алдын гене
янгыртылмагъа башланды. Озокъда,
шо тармакъ Бабаюрт район учун янгы
тармакъ десе де тюз болмажакъ. Районлуланы гетген асруну 80-нчи йылларында
уьлкеде юрюлген ичкиге къаршы «давну»
барышында ёкълангъан юзюмлюклер
бугюн де эсинде.
Районну сабанчыларыны арасында биринчилерден болуп гелимли тармакъны
янгыртмакъны гьайын этип хамаматюртлу фермерлер Х.Хизриев ва Ш.Зубайыров
тутулгъан.
Районда юзюм жыйывгъа къырдан адамланы къуршамагъа да тюше.
Х.Хизриев ёлбашчылыкъ этеген «Хазар»
деген
сабанчы-фермер
хозяйствода
(КФХ) гюнде 35 адам ишлей. Алапасы да
яман тюгюл.
– Бу йыл яллав гелген яйны натижасында юзюм болжалдан алда бишди, – дей
мени булангъы лакъырында «Хазар»
деген КФХ-ны ёлбашчысы Х.Хизриев. –
Къызлардагъы чагъыр завод буса бир-бир
себеплеге гёре юзюмню сентябр айны
башында къубул этежекни билдирген эди.
Гьа­
къыкъатда биз къайтарывну башла­
гъанча, юзюм салкъынлар да кишмишге
айланып бара эди. Насипге, тюшюм яман
тюгюл. Шо болгъан заралны да ябажакъгъа, хайыр да гелтирежекге инанабыз.
Х.Хизриевни сёзлерине гёре юзюм
къайтарывда ишчилер тапма болмай да
четимликлер чыгъа.
– Гюнде ишчилеге берилеген гьакъ
700-800 манатгъа етише, – деп узата мени
булангъы лакъырын Х.Хизриев. – Яхшы
ишлейгенлени алапасы дагъы да артыкъ.
Амма адамлар ишлемеге сюймей. Хоншу
юртлуланы да къуршамагъа тюше.
Озокъда, юзюмчюлени четимликлери
шону булан да битмей. Гетген йыллардан
эсе, оланы къазанчы да хыйлы кемиген.
Айтагъаным, эгер гетген йылларда юзюмню килосун олар 20-25 манатдан сатмагъа
бола эди буса, бу йыл Къызлар чагъыр
завод булан 15 манатдан тапшуражакъгъа
разилешип дыгъар байлагъан.
– Биз амалсыз болуп токътагъанбыз,
– дей «Юзюмчю» деген КФХ-ны ёлбашчысы Шагьав Зубайыров, шо гьакъда айта
туруп. – Эгер йылдан-йылгъа юзюмню
багьасы тюше турса, барын къолламакъны пайдасы да болмажакъ, гектарланы
оьсдюрювню гьакъында чы эсгерме де
эсгермеймен.
Гьалдан оьзлеге заралсыз чыкъмакъ
учун Шагьав Зубайыров, районда юзюм
сакъламагъа болагъан имаратланы къурмагъа герекни билдире.
– Мен юзюм оьсдюрювде сынав топламагъа сююп, хоншу республикалагъа
бараман, ахтараман, – дей Ш.Зубайыров. –
Оланы нагагьында да заводгъа ашамлыкъ
юзюмлени тапшурмайлар, бузханаларда
сакълап, къышгъа ювукъда сатывгъа
чыгъаралар. Санавлар булан айтгъанда да,
эгер бугюн биз килосун 20 манатдан тилеп
береген юзюмню багьасы къышгъа 4-5 керенлеге багьа бола. Сонг ярай сабанчыланы къыйыны тюз багьалана деп айтмагъа.
Шагьав Зубайыровну сёзлерине гёре,
юзюмчюлюк тармакъ районда дагъы да
генглешсин учун орта гьисапда 1 минг 500
тон юзюм сыягъан имаратлар къурмагъа
герек. Ол шо ишни оьзюню башына алмагъа да рази, эгер… Бары да иш буса шо
«эгерге» тирелип токътай. Сабанчылагъа
шо хыялларын яшавгъа чыгъармагъа
акъча етишмей.
– Бизге гьавайын харж бермежекни
яхшы англайбыз, – деп узата мени булангъы лакъырын Шагьав Зубайыров.
– Дагъы болмагъанда, кредитлер берсе
де, биз шо авур ишни башыбызгъа алып,
яхшы хыялларыбызны яшавгъа чыгъармагъа къаст этежек эдик. Бугюн кредитни
алмакъ учун да нечик авара болмагъа
тарыкъны барыбыз да яхшы билебиз. Бизин шо хыялларыбыз район администрацияны янындан да якълав тапгъан, олар
болагъан кёмегин этмеге де сёз бергенлер.
Нечик буса да, болдурулгъан емишни
заманында жыйып заводгъа тапшурмакъ
учун районну юзюмчюлери чаралар гёрелер. Гьаракатгъа берекет дегенлей, оланы
къыйыныны натижасы алынып турагъан
тюшюмден де гёрюне.
Буса да юзюмчюлюк тармакъны гьалы
макътанардай тюгюл. Шону яшырмагъа
да бажарылмай. Айтагъаным, Къызлар
чагъыр заводну янгы ёлбашчылары юзюмчюлюкню оьсдюрювге бакъдырылгъан
программагъа янгыдан къаралажакъны
билдире. Демек, олар юзюмчюлюкге берилеген субсидияланы токътатмакъны
янын тутуп айланалар.
Шону булан бирге районну башын
тутгъанланы да, юртлу сабанчыланы да
юзюм борлаланы гектарларын оьсдюрмек учун этилеген чаралары натижалы
болажакъгъа шеклик тува. Бу йыл, мен
оьрде де эсгерип гетген йимик, плангъа гёре районда дагъы да 20 гектаргъа
юзюм орнатмагъа токъташылгъан. Харж
булан кёмек этилмесе, аслам акъчалар да
чыгъарып, авур ишни тюбюне тюшюп айланажакълар районда дагъы да болармы
экен деп ойлашаман. Шо ойларым булан
сынавлу юзюмчюлер де рази болалар
ва Къызлар чагъыр завод юзюмчюлюк
тармакъгъа этилеген тергевюн токътатса,
янгы бавланы тюгюл, барларын къолдан
чыгъармай сакълавну масъаласы арагъа
чыгъажакъны билдирелер.
Герейхан ГЬАЖИЕВ,
хас мухбирибиз.
СУРАТДА: юзюм къайтарыла.
ДАРМАНЛАНЫ РЕЦЕПТЛЕРСИЗ САТАГЪАНЛАР ДАГЪЫ ДА КЪАТТЫ ЖАВАПЛЫКЪГЪА ТАРТЫЛАЖАКЪ
www.yoldash.ru
№ 37, 2014 йыл
9
ЁЛДАШ
ТЕЛЕнеделя
19.09.2014 й.
ПОНЕДЕЛЬНИК, 22 СЕНТЯБРЯ
Что смотреть с 22 по 28 сентября
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на канале
РОССИЯ премьеру
телесериала
«Земский доктор.
Любовь вопреки».
ВТОРНИК, 23 СЕНТЯБРЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на канале
СПОРТ
Художественная гимнастика. ЧМ. Прямая
трансляция из Турции.
СРЕДА, 24 СЕНТЯБРЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на канале
СПОРТ
Футбол. Кубок России
1/16 финала
ЧЕТВЕРГ, 25 СЕНТЯБРЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на канале
РОССИЯ
Праздник дружбы в
пос. Тарки
5.00 «Доброе утро».
9.00, 12.00, 15.00,
18.00, 21.00, 0.20
Новости.
9.15 Контрольная
5.00 «Утро России».
8.05-8.08, 8.36-8.41,
11.30, 14.30, 17.45,
19.35 Местное время. Вести Дагестан
9.00 «От Помпеи до Исландии.
Кто следующий?». (12+)
9.55 «О самом главном».
11.00, 14.00, 17.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.50, 14.50, 18.05 ВЕСТИ.
ДЕЖУРНАЯ ЧАСТЬ.
12.00 Т/с «Тайны следствия».
13.00 «Особый случай». (12+)
15.00 ПРЕМЬЕРА. Т/с «Сердце
звезды». (12+)
16.00 Т/с «Пока станица спит».
18.15, 19.30 Реклама
18.20 К итогам Международного форума политологов .
19.00 «Акценты».
20.50 «Спокойной ночи, малыши!».
21.00 «Вечер с Владимиром
Соловьёвым». (12+)
22.00 Т/с «Земский доктор.
Любовь вопреки». (12+)
0.35 Т/с «Женщины на грани».
(12+)
6.00 «НТВ утром».
8 . 1 0 « Д о с уд а »
(16+).
9.05, 10.20 Сериал
«ВОЗВРАЩЕНИЕ
МУХТАРА» (16+).
10.00, 13.00, 16.00, 19.00 Сегодня.
11.30, 14.30, 17.30 Обзор. Чрезвычайное происшествие.
11.55 Суд присяжных (16+).
13.20 «Суд присяжных. Окончательный вердикт» (16+).
14.55 Прокурорская проверка
16.30 Премьера. Сергей Селин,
Алексей Нилов и Вера Сотникова в детективе «ЛУЧШИЕ
ВРАГИ» (16+).
18.00 «Говорим и показываем».
20.00 Премьера. «МЕНТОВСКИЕ ВОЙНЫ» (16+).
22.00 «Анатомия дня».
23.00 Владимир Скворцов в
сериале «ШАМАН» (16+).
0.55 Детективный сериал
«ГЛУХАРЬ. ВОЗВРАЩЕНИЕ»
7.00, 12.30, 14.30,
16.30, 19.30, 20.00,
22.30, 00.30 Время
новостей Дагестана.
7.30, 16.05 Мультфильм (0+)
8.30 Х/ф «Повесть о первой
любви» (12+)
10.25 «Vivat, academia!» (12+)
12.05 Д/ф «Моя маленькая родина. Цовкра» (12+)
12.55 «Мой Дагестан. Дербент»
13.30 «Все грани»
14.10 «Служа Родине» (16+)
14.50 «Человек и право» (12+)
15.50 «Чистое сердце» (12+)
17.00 «Красота 05.ru»
17.30 Фестиваль «Горцы» (12+)
18.45 Передача «Мил» (0+)
20.20 «На виду» (12+)
21.10 «Корни и ветви. Дербент»
21.25 Д/ф «Искусство, рожденное в горах» (6+)
21.55 «Кунацкая» (12+)
23.00 Время новостей. Махачкала
23.20 Web-обзор (12+)
23.50 Спорт на канале (12+)
1.30 Т/с «Под прикрытием»
7.00 «Панорама
дня».
8.35 Т/с «Байки
Митяя». (16+).
9.35 «Эволюция».
11.45 «Большой футбол».
12.05 Х/ф «Спираль». (16+).
14.00 «24 кадра». (16+).
14.35 «Трон».
15.05 «Наука на колесах».
15.35 «Большой спорт».
15.55 Хоккей. КХЛ. «Авангард» (Омская область) «Локомотив» (Ярославль).
Прямая трансляция.
18.15 Х/ф «Операция «Горгона». (16+).
21.45 «Большой спорт».
22.05 «Эволюция».
0 . 1 0 Т /с « Б а й к и М и тя я » .
(16+).
1.15 «Профе ссиона льный
бокс».
2.35 «24 кадра». (16+).
3.10 «Трон».
3.40 «Наука на колесах».
4.15 Х/ф «Агент». (16+).
5.00 «Доброе утро».
9.00, 12.00, 15.00,
18.00, 21.00, 0.20
Новости.
9.15 Контрольная
5.00 «Утро России».
8.05-8.08, 8.36-8.41,
11.30, 14.30, 17.45,
19.35 Местное время. Вести Дагестан
9.00 Канал «Даргала анкьи»
9.55 «О самом главном».
11.00, 14.00, 17.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.50, 14.50, 18.05 ВЕСТИ.
ДЕЖУРНАЯ ЧАСТЬ.
12.00 Т/с «Тайны следствия».
13.00 «Особый случай». (12+)
15.00 ПРЕМЬЕРА. Т/с «Сердце
звезды». (12+)
16.00 Т/с «Пока станица спит».
18.15, 19.30 Реклама
18.20 Дорожный патруль
18.35 Литературный ковчег
19.10 «Пять сторон света» .
Школа будущего
20.50 Спокойной ночи, малыши
21.00 «Вечер с Владимиром
Соловьёвым». (12+)
22.00 Т/с «Земский доктор.
Любовь вопреки». (12+)
23.55 ПРЕМЬЕРА. «Норильская
Голгофа». (12+)
0.50 Т/с «Женщины на грани».
6.00 «НТВ утром».
8 . 1 0 « Д о с уд а »
(16+).
9.05, 10.20 Сериал
«ВОЗВРАЩЕНИЕ
МУХТАРА» (16+).
10.00, 13.00, 16.00 Сегодня.
11.30, 14.30, 17.30 Обзор. Чрезвычайное происшествие.
11.55 Суд присяжных (16+).
13.20 «Суд присяжных. Окончательный вердикт» (16+).
14.55 «Прокурорская проверка» (16+).
16.30 Премьера. Детектив
«ЛУЧШИЕ ВРАГИ» (16+).
18.00 «Говорим и показываем».
Ток-шоу с Леонидом Закошанским (16+).
19.00 Сегодня.
20.00 Премьера. Остросюжетный сериал «МЕНТОВСКИЕ
ВОЙНЫ» (16+).
22.00 «Анатомия дня».
23.00 Сериал «ШАМАН»
0.55 Детективный сериал
«ГЛУХАРЬ. ВОЗВРАЩЕНИЕ»
(16+).
7:00, 8.30, 12.30,
14.30, 16.30, 19.30,
22.30, 0.30 Время
новостей Дагестана
7:10 Передача
«Мил» (0+)
8:00, 14.10 Мультфильмы (0+)
8:50 Д/с «Венесуэла глазами
гурмана с Нардой» (16+)
9:25 Х/ф «Небесные ласточки»
12:10 «Корни и ветви. Дербент»
12:55 «Вдохновение» (6+)
13:30 Web-обзор (12+)
14:00 Д/ф «Корни и ветви. Дагбары» (6+)
14:50 Спорт на канале (16+)
16:50 Х/ф «Черемушки» (12+)
18:45 Передача «Аьрщи ва
агьлу» (0+)
20:00, 23.00 Время новостей.
Махачкала
20:20 «Бизнес Дагестана» (12+)
21:05 «Память поколений. Магомед Гаджиев» (12+)
22:00 «Правовое поле» (12+)
23:20 «Крупным планом» (16+)
23:50 Т/с «Оранжевые ерши»
1:30 Т/с «Под прикрытием»
7.00 «Панорама
дня».
8.55 Футбол. Кубок России. 1/16
финала. «Смена»
(Комсомольск-на-Амуре) «Спартак» (Москва). Прямая
трансляция.
10.55 «Эволюция».
11.45 «Большой футбол».
12.05 Х/ф «Операция «Горгона». (16+).
15.30 «Я - полицейский!»
16.35 Х/ф «Спираль». (16+).
18.35 «Большой спорт».
20.55 Художественная гимнастика. ЧМ. Прямая трансляция
из Турции.
22.00 «Большой спорт».
22.20 «Эволюция».
0.05 Т/с «Байки Митяя». (16+).
1.10 «Профе ссиона льный
бокс».
2.15 Хоккей. КХЛ. «Салават
Юлаев» (Уфа) - «Динамо»
(Москва).
4.20 Х/ф «Агент». (16+).
5.00 «Доброе утро».
9.00, 12.00, 15.00,
18.00, 21.00, 0.20
Новости.
9.15 Контрольная
закупка.
9.45 «Жить здорово!» (12+).
10.55 Модный приговор.
12.20 «Обнимая небо». Многосерийный фильм (16+).
14.25, 15.15 Премьера. «Время
покажет» (16+).
16.00 «Верь мне». Многосерийный фильм (16+).
17.00 «Наедине со всеми».
Программа Юлии Меньшовой
(16+).
18.45 «Давай поженимся!»
(16+).
19.50 «Пусть говорят» с Андреем Малаховым (16+).
21.45 «Обнимая небо». Многосерийный фильм (16+).
23.45 «Вечерний Ургант» (16+).
0.35 «Городские пижоны».
«Форс-мажоры» (16+).
1.30 Кирк Дуглас в остросюжетном фильме «Ярость» (18+).
5.00 «Утро России».
8.05-8.08, 8.36-8.41,
11.30, 14.30, 17.45,
19.35 Местное время. Вести Дагестан
9.00 «По ту сторону жизни и
смерти. Рай». (12+)
9.55 «О самом главном».
11.00, 14.00, 17.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.50, 14.50, 18.05 ВЕСТИ.
ДЕЖУРНАЯ ЧАСТЬ.
13.00 «Особый случай». (12+)
15.00 Т/с «Сердце звезды».
16.00 «Пока станица спит».
18.15, 19.30 Реклама
18.20 К 90 летию со дня образования Плановой Комиссии
Дагестана
18.50 Сказки моего детства .
Патимат Гамзатова
19.10 Приоритеты развития .
Что сделано ?
20.50 Спокойной ночи, малыши
21.00 «Вечер с Владимиром
Соловьёвым». (12+)
22.00 Т/с «Земский доктор.
Любовь вопреки». (12+)
0.35 Т/с «Женщины на грани».
6.00 «НТВ утром».
8 . 1 0 « Д о с уд а »
(16+).
9.05, 10.20 Сериал
«ВОЗВРАЩЕНИЕ
МУХТАРА» (16+).
10.00, 13.00, 16.00, 19.00 Сегодня.
11.30, 14.30, 17.30 Обзор.
Чрезвычайное происшествие.
11.55 Суд присяжных (16+).
13.20 «Суд присяжных. Окончательный вердикт» (16+).
14.55 «Прокурорская проверка» (16+).
16.30 Премьера. Детектив
«ЛУЧШИЕ ВРАГИ» (16+).
18.00 «Говорим и показываем». Ток-шоу (16+).
20.00 Премьера. Остросюжетный сериал «МЕНТОВСКИЕ
ВОЙНЫ» (16+).
22.00 «Анатомия дня».
23.00 Сериал «ШАМАН»
1.00 Детективный сериал
«ГЛУХАРЬ. ВОЗВРАЩЕНИЕ»
7.00, 8.30, 12.30,
14.30, 16.30, 19.30,
22.30, 0.30 Время
новостей Дагестана
7.10 Передача «Аьрщи ва агьлу» (0+)
8.00, 18.25 Мультфильмы (0+)
8.50 Д/с «Венесуэла глазами
гурмана с Нардой» (16+)
9.25 Х/ф «Лев зимой» (6+)
12.00 «Крупным планом» (16+)
12.55 «Бизнес Дагестана» (12+)
13.30 Д/ф «Корни и ветви.
Крепость семи братьев и сестры» (6+)
13.45 «Разумные слова и реальные дела» (12+)
14.00 «Правовое поле» (12+)
14.50 Т/с «Правое дело» (16+)
16.50 Х/ф «Не сошлись характерами» (12+)
18.45 Передача «Адамти ва замана» (0+)
20.00, 23.00 Время новостей.
Махачкала
20.20 «На виду» (12+)
21.05 «Час размышлений» (12+)
21.40 «Все грани» (12+)
22.10 «Природа и общество»
23.20 «Аутодафе» (16+)
1.00 «Час размышлений»
7.00 «Панорама
дня».
8.35, 23.55 Т/с
«Байки Митяя».
9.35 «Эволюция».
12.00 «Большой футбол».
12.25 Футбол. Кубок России. 1/16 финала. «ЛучЭнергия» (Владивосток)
- «Рубин» (Казань). Прямая
трансляция.
14.55 Футбол. Кубок России. 1/16 финала. «Химик»
(Дзержинск) - ЦСКА. Прямая трансляция.
16.55 Футбол. Кубок России.
1/16 финала. «Сибирь» (Новосибирск) - «Локомотив» (Москва). Прямая трансляция.
18.55 Футбол. Кубок России. 1/16 финала. «Анжи»
(Махачкала) - «Зенит»
(Санкт-Петербург). Прямая
трансляция.
20.55 Футбол. Кубок России.
1/16 финала. «Балтика» (Калининград) - «Кубань» (Краснодар). Прямая трансляция.
22.55 «Большой футбол».
5.00 «Доброе утро».
9.00, 12.00, 15.00,
18.00, 21.00, 0.20
Новости.
9.15 Контрольная
закупка.
9.45 «Жить здорово!» (12+).
10.55 Модный приговор.
12.20 «Обнимая небо». Многосерийный фильм (16+).
14.25, 15.15 Премьера. «Время
покажет» (16+).
16.00 «Верь мне». Многосерийный фильм (16+).
17.00 «Наедине со всеми».
Программа Юлии Меньшовой
(16+).
18.45 «Давай поженимся!»
19.50 «Пусть говорят» с Андреем Малаховым (16+).
21.45 «Обнимая небо». Многосерийный фильм (16+).
23.45 «Вечерний Ургант» (16+).
0.35 «Городские пижоны».
«Форс-мажоры» (16+).
1.30 Дэниел Дей-Льюис, Вайнона Райдер в фильме «Суровое
испытание» (12+).
5.00 «Утро России».
8.05-8.08, 8.36-8.41,
11.30, 14.30, 17.45,
19.35 Местное время
Вести Дагестан
9.00 Канал «Турчидаг»
9.55 «О самом главном».
11.00, 14.00, 17.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.50, 14.50, 18.05 ВЕСТИ.
ДЕЖУРНАЯ ЧАСТЬ.
12.00 Т/с «Тайны следствия».
13.00 «Особый случай». (12+)
15.00 Т/с «Сердце звезды».
16.00 Т/с «Пока станица спит».
18.15, 19.30 Реклама
18.20 Праздник дружбы в пос.
Тарки
18.56 Есть ли гражданское
общество в Дагестане ?
20.50 Спокойной ночи, малыши
21.00 «Вечер с Владимиром
Соловьёвым». (12+)
22.00 Т/с «Земский доктор.
Любовь вопреки». (12+)
23.45 ПРЕМЬЕРА. «Вера, надежда, любовь Елены Серовой».
0.40 Т/с «Женщины на грани».
6.00 «НТВ утром».
8 . 1 0 « Д о с уд а »
(16+).
9.05, 10.20 Сериал
«ВОЗВРАЩЕНИЕ
МУХТАРА» (16+).
10.00, 13.00, 16.00 Сегодня.
11.30, 14.30 Обзор. Чрезвычайное происшествие.
11.55 Суд присяжных (16+).
13.20 «Суд присяжных. Окончательный вердикт» (16+).
14.55 «Прокурорская проверка» (16+).
16.30 Премьера. Детектив
«ЛУЧШИЕ ВРАГИ» (16+).
17.30 Обзор. Чрезвычайное
происшествие.
18.00 «Говорим и показываем».
Ток-шоу (16+).
19.00 Сегодня.
20.00 Премьера. Остросюжетный сериал «МЕНТОВСКИЕ
ВОЙНЫ» (16+).
22.00 «Анатомия дня».
23.00 Сериал «ШАМАН»
1.00 Детективный сериал
«ГЛУХАРЬ. ВОЗВРАЩЕНИЕ»
7.00, 8.30, 12.30,
14.30, 16.30, 19.30,
22.30, 0.30 Время
новостей Дагестана
7.15 Передача
«Адамти ва замана» (0+)
8.00 Мультфильмы (0+)
8.50 Д/с «Венесуэла глазами
гурмана с Нардой» (16+)
9.25 Х/ф «Анастасия» (12+)
11.30 «Аутодафе» (16+)
12.55 «Час размышлений» (12+)
13.30 «Все грани» (12+)
14.05 «Природа и общество»
14.50 Т/с «Правое дело» (16+)
16.50 Х/ф «Первоклассница»
18.25 «ХIакъикъат» (16+)
18.45 Передача «ГIаданги
гIамалги заманги» (0+)
20.00, 23.00 Время новостей.
Махачкала
20.20 «На виду. Спорт»
21.10 Д/ф «Кавказская история.
Наследники» (16+)
21.45 Проект «Новые сказки»
22.00 «Агросектор» (12+)
23.20 К 15- летию разгрома
бандформирований в Дагестане. Д/ф «Скорбные даты» (16+)
0.00 Т/с «Оранжевые ерши»
7.00 «Панорама
дня».
8.35 Т/с «Байки Митяя». (16+).
9.35 «Эволюция».
11.45, 19.55 «Большой футбол».
12.05 Х/ф «Вместе навсегда».
(16+).
15.40 «Большой спорт».
15.55 Футбол. Кубок России.
1/16 финала. «Сокол» (Саратов) - «Краснодар». Прямая
трансляция.
17.55 Футбол. Кубок России.
1/16 финала. «Шинник» (Ярославль) - «Динамо» (Москва).
Прямая трансляция.
20.55 Художественная гимнастика. ЧМ. Прямая трансляция
из Турции.
22.00 «Эволюция».
0.05 Т/с «Байки Митяя». (16+).
1.10 «Профе ссиона льный
бокс».
2.10 «Полигон». Окно.
2.45 «Полигон». Универсальный солдат.
закупка.
9.45 «Жить здорово!» (12+).
10.55 Модный приговор.
12.20 «Сегодня вечером» с Андреем Малаховым (16+).
14.25, 15.15 Премьера. «Время
покажет» (16+).
16.00 «Верь мне». Многосерийный фильм (16+).
17.00 «Наедине со всеми».
Программа Юлии Меньшовой
(16+).
18.45 «Давай поженимся!»
19.50 «Пусть говорят» с Андреем Малаховым (16+).
21.45 «Обнимая небо». Многосерийный фильм (16+).
23.45 «Вечерний Ургант» (16+).
0.35 «Городские пижоны».
«Форс-мажоры» (16+).
1.30 Омар Шариф в фильме
«Че!» (16+).
закупка.
9.45 «Жить здорово!» (12+).
10.55 Модный приговор.
12.20 «Обнимая небо». Многосерийный фильм (16+).
14.25, 15.15 Премьера. «Время
покажет» (16+).
16.00 «Верь мне». Многосерийный фильм (16+).
17.00 «Наедине со всеми».
Программа Юлии Меньшовой
(16+).
18.45 «Давай поженимся!»
19.50 «Пусть говорят» с Андреем Малаховым (16+).
21.45 «Обнимая небо». Многосерийный фильм (16+).
23.45 «Вечерний Ургант» (16+).
0.35 «Городские пижоны».
«Форс-мажоры» (16+).
1.30 Фильм «Сухое прохладное
место» (12+).
ТЕЛЕнеделя
ЁЛДАШ
19.09.2014 й.
10
Что смотреть с 15 по 21 сентября
ПЯТНИЦА, 26 СЕНТЯБРЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на РГВК
Дагестан
Передача на кумыкском языке «Заманлар гете, халкъ
гетмес»
СУББОТА, 27 СЕНТЯБРЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на Первом
канале премьеру
сезона.
«Ледниковый период» .
ВОСКРЕСЕНЬЕ, 28 СЕНТЯБРЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на канале
СПОРТ
Смешанные единоборства. Bellator.
Александр Шлеменко
(Россия) против Брэндона Хэлси (США).
Трансляция из США.
5.00 «Доброе утро».
9.00, 12.00, 15.00, Новости.
9.15 Контрольная закупка.
9.45 «Жить здорово!» (12+).
10.55 Модный приговор.
12.20 «Обнимая небо». Многосерийный фильм (16+).
14.25, 15.15 Премьера. «Время
покажет» (16+).
16.00 «Давайте похудеем?».
17.00 «Жди меня».
18.00 Вечерние новости (с
субтитрами).
18.45 «Человек и закон» с Алексеем Пимановым (16+).
19.50 «Поле чудес» (16+).
21.00 «Время».
21.45 Премьера сезона. «Голос»
(12+).
23.55 «Вечерний Ургант» (16+).
0.50 Леонардо Ди Каприо в
фильме Клинта Иствуда «Эдгар
Гувер» (16+).
3.25 «Цирк. С риском для жизни» (12+).
5.00 «Утро России».
8.05-8.08, 8.36-08.41,
11.30, 14.30, 17.45,
19.35 Местное время.
Вести Дагестан
8.55 «Мусульмане».
9.10 «Валентина Терешкова.
«Чайка» и «Ястреб».
10.05 «О самом главном».
11.00, 14.00, 17.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.50, 14.50, 18.05 ВЕСТИ.
ДЕЖУРНАЯ ЧАСТЬ.
12.00 Т/с «Тайны следствия».
13.00 «Особый случай». (12+)
15.00 Т/с «Сердце звезды».
16.00 Т/с «Пока станица спит».
18.15, 19.30 Реклама
18.20 Мир вашему дому
18.40 Дагестан спортивный
19.00 Баллада о герое .
21.00 «Специальный корреспондент». (16+)
23.00 ПРЕМЬЕРА. «Артист».
2.05 «Горячая десятка». (12+)
3.10 «Валентина Терешкова.
«Чайка» и «Ястреб».
6.00 «НТВ утром».
8.10 «До суда» (16+).
9.05, 10.20 Сериал
« В О З В РА Щ Е Н И Е
МУХТАРА» (16+).
10.00, 13.00, 16.00 Сегодня.
11.30, 14.30, 17.30 Обзор. Чрезвычайное происшествие.
11.55 Суд присяжных (16+).
13.20 «Суд присяжных. Окончательный вердикт» (16+).
14.55 «Прокурорская проверка»
(16+).
16.30 Премьера. Д етектив
«ЛУЧШИЕ ВРАГИ» (16+).
18.00 «Говорим и показываем».
Ток-шоу с Леонидом Закошанским (16+).
19.00 Сегодня.
19.45 Премьера. Остросюжетный сериал «МЕНТОВСКИЕ
ВОЙНЫ» (16+).
23.30 «Список Норкина» (16+).
0.25 Детективный сериал «ГЛУХАРЬ. ВОЗВРАЩЕНИЕ» (16+).
7:00, 8.30, 12.30, 14.30,
16.30, 19.30, 22.30, 0.30
Время новостей Дагестана
7:15 «ГIаданги
гIамалги заманги»
7:50 Обзор газеты «ХIакъикъат»
8:10, 18.05 Мультфильм (0+)
8:50 Д/с «Венесуэла глазами
гурмана с Нардой» (16+)
9:25 Х/ф «Босс» (16+)
11:00 Х/ф «Волшебная лампа
Алладина» (6+)
12:55 «Агросектор» (16+)
13:40 К 15- летию разгрома
бандформирований в Дагестане.
Д/ф «Скорбные даты» (16+)
14:50 Т/с «Правое дело» (16+)
17:00 «Год культуры на РГВК»
18:20 «Наши дети» (6+)
18:45 Передача «Заманлар гете,
халкъ гетмес»
20:00, 23.00 Время новостей.
Махачкала
20:20 Специальный репортаж
20:30 «Здоровье»
21:10 К 40-летию Чиркейской ГЭС
21:40 «Все грани» (12+)
22:10 Время новостей. Криминал
23:20 «Город молодых» (12+)
0:00 Т/с «Оранжевые ерши»
7.00 «Панорама
дня».
8.35 Т/с «Байки
Митяя». (16+).
9.35 «Эволюция».
11.45 «Большой футбол».
12.05 Х/ф «Три дня лейтенанта Кравцова». (16+).
15.50 «Освободители». Артиллеристы.
16.45 «Большой спорт».
16.55 Хоккей. КХЛ. «Салават
Юлаев» (Уфа) - «Локомотив»
(Ярославль). Прямая трансляция.
19.15 Х/ф «Рысь». (16+).
21.00 Художественная гимнастика. ЧМ. Прямая трансляция из Турции.
23.30 «Большой спорт».
23.50 Х/ф «Медвежья охота».
(16+).
3.05 Смешанные единоборства. Bellator. Александр
Шлеменко (Россия) против
Брэндона Хэлси (США).
Прямая трансляция из США.
6.00, 10.00, 12.00,
15.00, 18.00, 21.00
Новости.
8.00 «Играй, гармонь
любимая!».
8.45 «Смешарики».
9.00 Умницы и умники.
9.45 «Слово пастыря».
10.15 Смак (12+).
10.55 К юбилею актера. Премьера. «Олег Басилашвили.
«Неужели это я?!»
12.15 «Идеальный ремонт».
13.10 «В наше время» (12+).
14.25, 15.15 «Голос» (12+).
16.55 «Кто хочет стать миллионером?»
18.15 Премьера сезона. «Ледниковый период» .
21.30 «Сегодня вечером» .
23.10 «Что? Где? Когда?» Финал осенней серии игр.
0.30 Премьера. Фильм Тимура
Бекмамбетова «Президент
Линкольн: Охотник на вампиров» (16+).
7.05 «Диалоги о животных».
8.00, 11.00, 14.00 ВЕСТИ.
8.10 МЕСТНОЕ ВРЕМЯ. ВЕСТИ-МОСКВА.
8.20 «Военная программа»
Александра Сладкова.
8.50 «Планета собак».
9.25 «Субботник».
10.05, 10.55 Реклама
10.10 Концерт, посвященный
Дню Единства Народов Дагестана. Часть 2
11.10, 14.20 Местное время.
Вести Дагестан
11.20 ВЕСТИ. ДЕЖУРНАЯ
ЧАСТЬ.
11.55 «Танковый биатлон».
13.00, 14.30 ПРЕМЬЕРА. «Аншлаг и Компания». (16+)
15.50 ПРЕМЬЕРА. «Клетка».
16.55 «Субботний вечер».
18.55 ПРЕМЬЕРА. «Хит».
20.00 ВЕСТИ В СУББОТУ.
20:45 Фильм «Папа для Софии». (12+)
0:35 Фильм «Обменяйтесь
кольцами». (12+)
7.25 Смотр (0+).
8.00 Сегодня.
8.15 Лотерея «Золотой
ключ» (0+).
8.45 «Медицинские
тайны» (16+).
9.25 «Готовим с Алексеем Зиминым» (0+).
10.00 Сегодня.
10.20 Главная дорога (16+).
10.55 Кулинарный поединок (0+).
12.00 Квартирный вопрос (0+).
13.00 Сегодня.
13.20 Своя игра (0+).
14.10 «Я худею» (16+).
15.10 «Женские штучки» (16+).
16.00 Сегодня.
16.20 «Новая жизнь» (16+).
17.00 «Тайны любви» (16+).
18.00 «Контрольный звонок»
19.00 «Центральное телевидение» с Вадимом Такменевым.
20.00 «Новые русские сенсации»
21.00 «Хочу к Меладзе» (16+).
23.00 Ты не поверишь! (16+).
23.50 «Мужское достоинство»
0.30 Остросюжетный сериал
«ДОЗНАВАТЕЛЬ» (16+).
7.00, 8.30, 16.30, 19.30,
22.30, 0.30 Время новостей Дагестана
7.15 Передача «Заманлар гете, халкъ гетмес»
7.40, 12.50, 16.00
Мультфильмы
8.50 Д/с «Венесуэла глазами
гурмана с Нардой» (16+)
9.20 «Здоровье» (12+)
10.00 К 40-летию Чиркейской ГЭС
10.40 «Город молодых» (12+)
11.20 О здоровье ребенка в программе «Мой малыш»
12.00 «Галерея вкусов» (6+)
13.00 15-летие ансамбля «Кавказ», г. Нижневартовск (12+)
15.25 Х/ф «Кубачинская свадьба»
16.50 «Круглый стол» (12+)
17.40 Д/ф «Ритмы унцукульских
орнаментов» (12+)
18.10 «Вдохновение» (6+)
18.45 Передача «Вахтар ва инсанар» (0+)
20.00 «Чистое сердце» (12+)
20.10 «Полифония» (12+)
21.55 «Разумный взгляд» (16+)
23.00 «Добрые вести» (12+)
23.40 Т/с «Оранжевые ерши»
1.00 Х/ф «Белокурая Венера»
8.45 «В мире животных».
9.15 «Рейтинг Баженова». Война
миров.
9.45 Х/ф «Рысь».
11 . 4 5 , 1 8 . 3 5 « Б ол ь ш о й
спорт».
11.50 Задай вопрос министру
12.35 «24 кадра». (16+).
13.05 «Трон».
13.35 «Наука на колесах».
14.10 Х/ф «Медвежья охота».
17.35 «Я - полицейский!»
19.00 «Профессиональный
бокс». Денис Лебедев (Россия) против Павла Колодзея (Польша). Бой за титул
чемпиона мира WBА. Григорий Дрозд (Россия) против Кшиштофа Влодарчика
(Польша). Бой за титул чемпиона мира WBС. Прямая
трансляция из Москвы.
23.30 «Профессиональный
бокс». Артур Абрахам (Германия) против Пола Смита
(Великобритания). Бой за титул чемпиона мира по версии
WBO. Прямая трансляция из
Германии.
2.00 «На пределе». Огнемет.
6.00, 10.00, 12.00,
18.00 Новости.
6.10 Лариса Удовиченко, Николай Караченцов в фильме
«Женщина для всех» (16+).
8.10 «Служу Отчизне!».
8.40 «Смешарики. ПИН-код».
8.55 «Здоровье» (16+).
10.15 «Непутевые заметки»
10.35 «Пока все дома».
11.25 Фазенда.
12.15 Премьера. «История российской кухни».
12.45 «Точь-в-точь».
15.30 Премьера. Большие гонки
16.55 Премьера сезона. «Чернобелое» (16+).
18.15 «Своими глазами» (16+).
18.50 «Три аккорда» (12+).
21.00 Воскресное «Время». Информационно-аналитическая
программа.
22.30 «Политика» (16+).
23.30 Премьера. «Брижит Бардо»
0.35 Уилл Смит в остросюжетном фильме «Я, робот» (12+).
7.20 «Вся Россия».
7.30 «Сам себе режиссер».
8.20 Смехопанорама
8.50 Утренняя почта
9.30 «Сто к одному». Телеигра.
10.20 Местное время. Вести
Дагестан .События недели.
11.00, 14.00 ВЕСТИ.
11.10 ПРЕМЬЕРА. «Личное
пространство».
12.10 Фильм «Любовь и немного перца». (12+)
14.20 МЕСТНОЕ ВРЕМЯ. ВЕСТИ-МОСКВА.
14.30 «Большой праздничный
концерт».
16.25 ПРЕМЬЕРА. «Наш выход!».
18.05 Фильм «Куда уходит
любовь». (12+)
20.00 ВЕСТИ НЕДЕЛИ.
22.00 «Воскресный вечер с
Владимиром Соловьёвым».
23.50 Фильм»Тихий омут».
2010г. (12+)
1.50 Фильм Сергея Колосова
«Назначение». 1980г.
8.00 Сегодня.
8.15 Лотерея «Русское
лото плюс» .
8.50 «Хорошо там, где
мы есть!»
9.25 Едим дома (0+).
10.00, 13.00, 16.00 Сегодня.
10.20 «Первая передача»
11.00 «Чудо техники» (12+).
11.50 «Дачный ответ» (0+).
13.20 СОГАЗ - Чемпионат России
по футболу 2014/2015.»Динамо»
- «Кубань». Прямая трансляция.
16.20 «Поедем, поедим!» (0+).
17.00 Следствие вели... (16+).
18.00 ЧП. Обзор за неделю.
19.00 Сегодня. Итоговая программа
20.10 «Профессия - репортер».
20.45 Премьера. Венсан Перес
в комедии «(НЕ)ЖДАННЫЙ
ПРИНЦ» (Франция) (16+).
22.35 Премьера. «Великая война.
Власть идей» (16+).
23.35 Анвар Либабов, Валерий
Николаев и Андрей Федорцов в
фильме «ОТВЕТЬ МНЕ» (16+).
1.30 «Вторая ударная. Преданная
армия Власова» (16+).
7.00, 8.30, 19.30, 22.30
Время новостей Дагестана
7.15 Передача «Вахтар
ва инсанар» (0+)
7.40, 16.00 Мультфильмы (0+)
8.50 Х/ф «Мусорщик» (16+)
10.40 Киножурнал для детей
«Хочу все знать» (6+)
10.50 «Полифония» (12+)
12.30 «Разумный взгляд» (16+)
13.10 «Наши дети» (6+)
13.30 «Красота 05.ru» (12+)
14.10 Х/ф «Максим Перепелица» (12+)
16.30 «Прогулки по музею» (6+)
17.20 «Галерея вкусов» (6+)
18.05 Д/ф «Мир природы» (12+)
19.05 «Служа Родине» (16+)
20.10 «7 news» (12+)
20.20 Х/ф «1210» (12+)
23.10 Х/ф «Заказная любовь»
(12+)
1.00 Балет «Энигма» (12+)
2.30 Х/ф «Бойня» (18+)
4.40 Х/ф «Топинамбуры» (12+)
8.00 «Панорама
дня».
9.15 Моя рыбалка
9.40 Х/ф «Путь».
11.45, 15.30 «Большой спорт».
12.05 «Полигон». Ангара.
13.05 «Полигон». Неуловимый мститель.
13.40 Х/ф «Рысь». (16+).
15.55 Художественная гимнастика. ЧМ. Прямая трансляция из Турции.
17.20 «Основной элемент».
Под колпаком.
17.50 «Основной элемент».
За нами следят.
18.20 Х/ф «Проект «Золотой
глаз». (16+).
21.55 Смешанные единоборства. Bellator. Александр
Шлеменко (Россия) против
Брэндона Хэлси (США).
Трансляция из США. (16+).
23.45 «Большой футбол».
0.30 «Смертельные опыты».
Лекарства.
На досуге
РАЗНОЕ
Анекдоты недели
В магазине продавец меняет ценник на ноутбуке с 25 тысяч рублей на
20 тысяч.
– С чего это он вдруг так подешевел? – спрашивает покупатель у продавца.
– Новогодние скидки закончились.
* * *
Ночной звонок из налоговой:
– Не подумайте ничего плохого,
мы исключительно по поводу вашего
спокойного сна…
* * *
Идет вступительный экзамен в институте. Заходит первый абитуриент:
приемная коммисия:
– Сколько будет 2+2?
– 5.
– Нет.
– 6.
– Нет.
– 8.
– Неправильно, но берем – дурак,
зато ищущий.
Заходит второй абитуриент. Приемная комиссия:
– Сколько будет 2+2?
– 3.
– Нет.
– 3.
– Нет.
– 3.
– Неправильно, но берем – дурак,
зато упорный.
Заходит третий абитуриент. Приемная комиссия:
– Сколько будет 2+2?
– 4, конечно!!!
– Правильно! Ты смотри, какой
умный... извини, но мест больше нет.
* * *
Студент сдает экзамен по истории
КПСС. Его спрашивают:
– Кто такой был Карл Маркс?
– Карл Маркс умер! Почтим его
память минутой молчания.
Комиссия встала. Почтили.
- А кто такой был Ленин?
- Ленин умер, но дело его живет.
Почтим память великого вождя минутой молчания!
Встали. Почтили. Профессор шепчет членам комиссии:
- Ставьте ему тройку,
а то сейчас заставит петь
интернационал, а я только первый куплет знаю
Подготовила М. С.
ЁЛДАШ ГАЗЕТА В ГАЗЕТЕ «ЁЛДАШ»
ВРЕМЕНА
www.yoldash.ru
www.kumukia.ru
Просвещение и патриотизм создают нации...
Вып. 457
19.09.2014 г.
(П. Буаст)
●●Экономика
Всё, что нужно знать
об ослаблении рубля
Российская валюта продолжает
ставить отрицательные рекорды. В
начале недели курс доллара достиг
небывалого значения в 38 рублей,
а уже во вторник евро преодолел
планку в 50 рублей (впрочем, не в
первый раз за этот год).
О том, что постепенная девальвация
рубля, скорее всего, неизбежна, аналитики говорили еще в прошлом году. Но
именно что постепенная — такого резкого пике никто не ожидал.
Что же происходит с национальной
валютой России, и почему власти не могут (или не хотят) положить конец этой
валютной неопределённости?
Из-за чего рубль падает?
Единого мнения, почему это происходит, нет. Экономисты называют обычно
сразу несколько причин, ранжируя их
каждый по-своему.
«Есть три основные причины: в первую очередь, это геополитика и санкции
как побочный эффект этой геополитики.
Еще один риск — это снижение цены
на нефть. Наконец, третья причина — это
внутренний российский фон, то есть всё,
что не дает рублю укрепиться: слабая
экономика, инфляция, которая уже выше
намеченных параметров», — говорит
старший инвестиционный аналитик инвестиционной группы «Норд-капитал»
Сергей Алин.
Другие аналитики выдвигают на передний план иные факторы.
«Главной причиной нынешнего
снижения рубля я бы назвал укрепление
доллара против основных мировых валют. Во вторую очередь нужно отметить
растущий дефицит валюты в России. Все,
у кого есть валюта, стараются ее придерживать», — полагает Максим Шеин,
главный инвестиционный стратег финансовой группы БКС.
Несмотря на разные акценты, можно
увидеть, что в обоих комментариях —
явно или скрыто — присутствует фактор
санкций. Так, дефицит валюты, о котором говорит Максим Шеин, является
следствием именно ограничения доступа
российских госбанков к финансовым ресурсам на Западе.
Другими словами, не спадающая
напряженность на Украине и призрак
новых антироссийских санкций, по сути,
являются
главным
спекулятивным
фактором удешевления национальной
валюты. А слабая экономика — это общий неблагоприятный фон; фундамент,
на котором стоит это шаткое здание.
теперь Центробанк попытается сократить
до минимума свое присутствие на валютном рынке, чтобы курсы устанавливались
в соответствии с рыночной логикой. О
том, что власти хотят отпустить рубль
в свободное плавание, было известно уже
давно — и это заявление ЦБ соответствовало избранной стратегии.
Но первые самостоятельные шаги
рубля (пока еще не полностью самостоятельные, а под присмотром «взрослых»)
пришлись на не самое удачное время.
Замедление ВВП, ускорение инфляции,
геополитическая напряженность из-за
украинского кризиса — а в далекой Америке сворачивание политики денежного
стимулирования и, как следствие, укрепление доллара.
Уже весной к этому прибавились
первые — сначала «точечные» — санкции
против России, а потом и полноценные
секторальные ограничительные меры. Результат налицо: доллар за восемь месяцев
подорожал на 8%, евро — на 13%.
Как происходило
ослабление рубля
в 2014 году?
Можно ли было
предсказать такое
понижение?
6 января, когда страна вышла на работу после новогодних праздников, еще
ничто не предвещало стремительного
удешевления национальной валюты
в ближайшем будущем. Доллар стоил
33,20 рубля, евро — 45,20 рубля.
Разве что эксперты обратили внимание на пресс-релиз Банка России,
в котором сообщалось о снижении ежедневных валютных интервенций с 60 млн
долларов в день до нуля. Это значило, что
Многие эксперты на исходе 2013 года
указывали на то, что предпосылки к снижению курса рубля имеются. С одной стороны, запустить реакцию на понижение
может доллар: чем он крепче по отношению к мировым валютам, тем он дороже
и по отношению к рублю.
С другой стороны, часть аналитиков
уверена, что рубль и без того был сильно
переоценен, и его реальная стоимость,
при которой достигалось бы качественное
равновесие на валютном рынке, должна
быть ниже. Добавить к этому неблагоприятные прогнозы экономического
развития — и понятно, почему эксперты
ожидали некоторой девальвации рубля.
Однако никто не ожидал, что снижение курса будет настолько быстрым. По
всей видимости, не могли этого предвидеть и в правительстве. По той простой
причине, что экономическая конъюнктура складывается из множества факторов,
и всё предусмотреть невозможно.
Что будет, когда ЦБ
отпустит курс рубля
в свободное плавание?
Прежде всего, что это значит — отпустить рубль в свободное плавание? Он
что — несвободно торгуется на рынке?
Конечно же, курс российской валюты
не устанавливается главным банком страны в приказном порядке — он формируется самостоятельно. Но учитывая риски
возможных резких колебаний, ЦБ оставил для себя возможность сглаживания
подобных скачков. Оно осуществляется
за счет валютных интервенций.
Если рубль падает, ЦБ начинает покупать рубли, тем самым повышая спрос
на них на рынке и, следовательно, повышая цену (курс). Если рубль, наоборот,
чрезмерно укрепляется, ЦБ начинает
продавать национальную валюту, чтобы
понизить ее курсовую стоимость. Это
и называется валютными интервенциями.
Вмешаться Банк России считает себя
вправе тогда, когда значения курса бивалютной корзины (это сумма 0,45 евро
и 0,55 доллара, выраженная в рублях) выходят за рамки установленного им валютного коридора. Сейчас нижняя граница
этого коридора — 35,40 рублей, а верхняя — 44,40. Между этими величинами
расстояние в 9 рублей. В этих пределах
курс может колебаться, как ему заблагорассудится, и лишь когда он приблизится
к границам, Банк России начнет валютное
вмешательство.
В прошлом году новое руководство
ЦБ, куда на пост председателя пришла
Эльвира Набиуллина, решило отказаться
от этой политики вмешательства —
и вместо этого полностью сосредоточиться на поддержании намеченного уровня
инфляции. Приоритетом для властей
стало не сохранение во что бы то ни стало
неизменности курса, а контроль над ростом цен.
Хотя официально плавающий рубль
собираются ввести с 1 января 2015 года,
фактически ЦБ уже не поддерживает его
искусственно. Из отчетности, опубликованной на сайте Банка России, следует,
что в июле и августе он не осуществлял
никаких интервенций на валютном рынке.
Хорошо это или плохо для экономики? Учитывая то, что Россия уже два месяца живет в таком режиме и катастрофы
в экономике не произошло, — наверное,
это не так страшно. Вся проблема в том,
говорят эксперты, что пока правительству
не удается эффективно контролировать
инфляцию. При запланированных 5%
по итогам года — она пока идет с динамикой на все 8% к концу декабря.
Дмитрий БУЛИН.
www. news.mail.ru.
12
ВРЕМЕНА
МЕЧ И ПЕРО
19.09.2014 г.
ЁЛДАШ
Когда загремели пушки
Первой мировой...
Кумыкский поэт Казияв Али оседлал своего боевого коня
Документальные данные, а также
сведения военных, политических деятелей о той или иной войне, конечно,
очень важны, но не всегда они свободны от конъюнктуры, от предвзятого,
тенденциозного отношения. И, как
правило, они лишены живого, эмоционального отражения событий. Другое
дело – отклик на них простого участника
событий, тем более если он поэт.
Таким человеком был, ещё в молодости признанный народом, поэт
Казияв Али, а в советское время и официально удостоенным высокого звания
– народный поэт Дагестана. Он в составе
Дагестанского конного полка, в так называемой «Дикой дивизии», участвовал
в кровопролитных боях в Киеве, Минске,
Львове, Бессарабии, Венгрии, Австрии,
Германии.
Родился Казияв Али в 1879 году в
древнем кумыкском селении Эндирей. С
юных лет он полюбил народную поэзию,
вместе с ним взрослела, становилась всё
более осмысленней его любовь к народному художественному слову, к творчеству
поэтов, своих предшественников и современников. Постепенно Али и сам стал
сочинять стихи, петь песни под собственный аккомпанемент на агач-кумузе, его
даже полушутливо называли Анапай-Али,
т.е., в вольном переводе, «Неразлучный с
песней Али». Пел он не только любовные
и юмористические песни, но и колкие
сатирические, задевающие власть и силу
имущих. Был сослан «в Сибирь» - так в то
время в Дагестане обычно называли всякую ссылку, а конкретнее, был в Москве,
на Волге, в Вологодской губернии и др.,
практически не владея русским языком,
он вначале общался с помощью татар,
башкир, азербайджанцев, языки которых
близки к родному ему кумыкскому, постепенно овладевал русским языком, проходил свои «жизненные университеты» и,
очевидно, осмысливал Россию как свою
большую родину, ибо не случайно он
добровольцем записался в Дагестанский
конный полк, участвовавший в Первой
мировой войне.
Как бы возражая известному высказыванию о том, что музы молчат, когда
гремят пушки, Казияв Али не расставался
с агач-кумузом, приторочив его к седлу
своего коня, исполнял песни, писал стихи
о «жестоких битвах, подобных которым
ещё никогда не было» («Письмо с фронта»).
В автобиографической поэме «Песня
о себе», примеру которой, как пишет А.
Г. Гусейнаев, последовали такие мастера
слова, как Гамзат Цадаса, Абуталиб Гафу-
ров, Тагир Хурюгский. К. Али приводит, в
частности, патриотическую песню, которую пели воины:
Солдаты германцев
Теперь бежать начали,
Самые надёжные свои пушки
Бросили, не сумев увезти...
Не могут и счёт вести
Своим потерям.
Наши войска кричат: «Ура!»,
Не нарадуясь своим успехам...
И далее говорится о том, что они уже
дошли до Карпат, Львова, уже готовы
дойти до места, где находится «царь»
немцев, что люди все уже смеются над
немцами, и особенно интересно следующее четверостишие, свидетельствующее о
том, что дагестанцы на войне были не без-
душными «дикими рубаками», а понимали и коварство врагов даже в отношении
к союзникам.
Немцы, хитро поступая,
Австрийцев подвергают уничтожению:
Выдвигая их на передовую,
Сами остаются сзади (в безопасности).
Описывая успехи, героизм российских войск, будучи уверенным в победе
России, Казияв Али далёк от «шапкозакидательской» бравады. Как участник
кровопролитных сражений, как поэт, он
не мог не отразить в своём творчестве и
жестокие картины войны, в особенности
в стихотворении «Песня об Абдулкадыре»:
...Друг на друга в атаку идут,
Тех, кого одолевают, в плен берут,
Если на каком-либо участке боя пехота
станет бежать,
Её снова прямо в бой посылают.
Далее Казияв Али описывает трагические события, непосредственно связанные с дагестанцами:
Однажды дагестанскому полку пришлось
очень трудно,
Многие из его достойных парней погибли...
И многие были ранены,
Раненых доктор вылечил...
В тех, которые, заняв удобные позиции,
Полагали, что им не нанесут урон,
Стреляли из пулемётов, из пушек.
Из каждой сотни сколько человек погибло.
Многие получили ранения...
И в центре этого стихотворения,
отличающегося особой проникновенностью, большая человеческая трагедия:
когда сотня всадников вынуждена была
отступить, один из двух братьев, Абдулкадыр, получает тяжёлое ранение. Его,
истекающего кровью, видит старший брат
Давуд, он хочет принести ему воды, что
смертельно опасно, но брат готов даже
погибнуть там, где погибнет его брат. Однако Абдулкадыр, беспокоясь не о себе, а
о брате, говорит:
Не покидай, мой брат Давуд, места, где ты находишься.
Нельзя показываться врагам, –
и в традициях народных песен, в
частности об Айгази, как правоверный
мусульманин произносит следующие
предсмертные слова:
В сторону Кыблы (Мекки) моё бездыханное
тело поверни же.
Пока душа моя ещё не покинула тело,
У моего изголовья читай же «Ясин» (заупокойную молитву)...
А жестокий обстрел продолжается,
Абдулкадыр умирает, Давуд в отчаянии
восклицает:
Чтобы схватиться, перед собой никого нет,
Кому мне за твою кровь отомстить?!
И как мне теперь домой возвращаться?!
Давуд выполняет последнюю просьбу
Абдулкадыра: кинжалом роет могилу и по
обычаю хоронит брата.
События Первой мировой войны отражены во многих произведениях Казиява Али, они в целом оптимистичны.
Не покидал его оптимизм и в годы Великой Отечественной войны, в которой
он, в связи с преклонным возрастом, не
мог принимать непосредственного участия, но живо откликался стихотворениями. Так уж случилось, что в тех местах,
где воевал Казияв Али, пришлось воевать
в годы Великой Отечественной его младшему собрату по перу, в будущем тоже
народному поэту Дагестана, Абдулвагабу
Сулейманову, который писал Казияву
Али из краёв «Днестра, Буга, Ингула, Ингулеца, Днепра, Дона, Донецка...».
Как здесь не обратить взор на события
нашего времени? В истории многое повторяется, но вряд ли кто мог даже предположить, что оболваненные идеологические
отпрыски фашистских недобытков и банд
бандеровцев через несколько десятилетий
вновь ввергнут эти края в пожарище войны.
Увы, из истории не все извлекают уроки.
Абдулхаким АДЖИЕВ.
Ученые уточнили национальность Чингисхана
Украинский историк Владимир
Белинский заявил, что Чингисхан
был казахом, а не монголом.
В доказательство ученый, посвятивший почти всю свою жизнь изучению
завоеваний великого полководца, приводит тот факт, что четыре племени,
которые стали фундаментом будущей
империи Чингисхана, были тюркскими –
кияты, кереи, найманы и меркиты. Отец
Чингисхана Есугей был вождем племени
киятов. Жена Чингисхана Борте, которая
подарила ему четырех наследников, была
коныраткой. Сыновья предводителя носили тюркские имена. У монголов нет ни
ханского титула, ни тюркских имен. Кроме того, Владимир Белинский утверждает,
что дела при хане велись на тюркском языке. Ритуал поднятия хана на белой кошме,
сами выборы – традиции казахские.
Настоящее имя Чингисхана по-казахски
звучит как Темиршин, считает историк.
В пользу версии о тюркском происхождении полководца есть и другие доводы.
К началу похода на Восток власть Чингисхана признали все тюркские племена.
Поэтому никаких столкновений с кочевниками на территории Казахстана у войск
завоевателя не происходило. Найманы
и все прочие казахские племена вошли
в состав империи Чингисхана на заре
ее появления. Поэтому поход на Восток
начался с осады городов, признававших
власть Хорезма. Этой же точки зрения
придерживается и российский историк
Мурад Аджи. По его мнению, Чингисхан
является представителем тюркских кочевников из предгорий Алтая. При этом
историк считает, что перед походом на
Китай под властью Чингисхана были объединены и монгольские племена. И еще
один факт подтверждает теорию двух ученых: на монетах, отчеканенных в империи
Чингисхана, слова написаны на тюркском
языке, и на большинстве из них есть надпись «казах».
Источник: http://24.kz/ru/news/topnews/item/25082-uchenye-utochnilinatsionalnost-chingiskhana.
ЁЛДАШ
19.09.2014 г.
БУДЬТЕ ЗДОРОВЫ!
ВРЕМЕНА
13
Кардиохирург об истинных причинах
сердечных заболеваний
Доктор Дуайт Ланделл рассказывает о том, что реальная причина сердечно-сосудистых заболеваний — вовсе не холестерин и жирная пища, как долгое
время полагало большинство его коллег. Исследования показали, что возникают они из-за хронического воспаления стенок артерий. Если этого воспаления нет, то холестерин не будет накапливаться в сосудах, а сможет свободно
циркулировать в них.
Мы, врачи, обладающие существенной подготовкой, знаниями и авторитетом, очень часто отличаемся слишком
завышенной самооценкой, которая мешает нам признать, что мы не правы. В
этом все дело. Я открыто признаю, что я
не прав. Как кардиохирург с 25-летним
опытом, который провел более 5 тысяч
открытых операций на сердце, сегодня
я постараюсь исправить ошибку, связанную с одним медицинским и научным фактом.
В течение многих лет я проходил
подготовку вместе с другими выдающимися врачами, которые сегодня
«делают медицину». Публикуя статьи
в научной литературе, постоянно посещая образовательные семинары, мы без
конца настаивали на том, что болезни
сердца являются всего лишь результатом повышенного уровня холестерина
в крови.
Единственной приемлемой терапией было предписание лекарств для
снижения уровня холестерина и диеты,
которая строго ограничивает потребление жиров. Последнее, конечно, уверяли мы, должно было снизить уровень
холестерина и предотвратить болезни
сердца. Отклонения от этих рекомендаций считались ересью или результатом
врачебной халатности.
Все это не работает!
Все эти рекомендации больше не
являются научно и морально оправданными. Несколько лет назад было
совершено открытие: реальной причиной сердечно-сосудистых заболеваний является воспаление в стенке артерии.
Постепенно это открытие приводит к
изменению концепции борьбы с болезнями сердца и другими хроническими
заболеваниями.
Применяемые испокон веков диетологические рекомендации способствовали распространению эпидемии ожирения и диабета, последствия которой
затмевают любую чуму с точки зрения
смертности, человеческих страданий и
тяжелых экономических последствий.
Несмотря на то, что 25% населения (США. — Live up) принимает дорогостоящие статиновые препараты,
несмотря на то, что мы сократили содержание жира в своем рационе, процент
американцев, которые умрут в этом году
от сердечно-сосудистых заболеваний,
выше, чем когда-либо прежде.
Статистика Американской ассоциации сердца показывает, что 75
миллионов американцев в настоящее
время страдают сердечно-сосудистыми
заболеваниями, 20 миллионов больны
диабетом и 57 миллионов имеют преддиабет. Эти заболевания с каждым годом «молодеют».
Проще говоря, если в организме отсутствует воспаление, холестерин никоим образом не может накапливаться
в стенке кровеносного сосуда и привести тем самым к сердечным заболеваниям и инсультам. Если нет воспаления,
холестерин свободно перемещается в
организме, как это изначально задумано
природой. Именно воспаление вызывает отложения холестерина.
В воспалении нет ничего необычного — это просто-напросто естественная
защита организма от внешних «врагов»,
таких как бактерии, токсины или вирусы. Цикл воспаления идеально защищает ваш организм от этих бактериальных
и вирусных захватчиков. Тем не менее,
если мы хронически подвергаем свой
организм воздействию токсинов или
едим продукты, к обработке которых он
не приспособлен, возникает состояние,
называемое хроническим воспалением.
Хроническое воспаление настолько же
вредно, насколько целебно острое воспаление.
Какой разумный человек станет
постоянно сознательно употреблять
продукты питания или другие вещества,
которые травмируют организм? Возможно, курильщики, но, по крайней
мере, они сделали этот выбор осознанно.
Остальные из нас просто придерживались рекомендованной и широко пропагандируемой диеты с низким содержанием жиров и высоким содержанием
полиненасыщенных жиров и углеводов,
не подозревая, что тем самым мы многократно травмировали свои кровеносные
сосуды. Эти повторяющиеся травмы
провоцируют хроническое воспаление,
которое, в свою очередь, приводит к
сердечным заболеваниям, инсульту, диабету и ожирению.
Позвольте мне повториться: травмы и воспаление наших кровеносных
сосудов вызваны диетой с низким
содержанием жира, рекомендуемой
в течение многих лет традиционной
медициной.
Каковы же основные причины хронического воспаления? Проще говоря,
это избыток потребления продуктов с
высоким содержанием простых переработанных углеводов (сахар, мука и все
изделия из них), а также чрезмерное потребление растительных масел омега-6,
таких как соевое, кукурузное и подсолнечное, которые содержатся во многих
переработанных продуктах.
Найдите минутку и посмотрите, что
произойдет, если некоторое время тереть жесткой щеткой мягкую кожу, пока
она не станет совсем красной, вплоть
до кровоподтеков. Представьте, что вы
делаете это несколько раз в день, каждый день в течение пяти лет. Если бы вы
могли вытерпеть эту боль, возникло бы
кровотечение, отек пораженной зоны, и
с каждым разом травма бы усугублялась.
Это хороший способ визуализировать
воспалительный процесс, который, возможно, происходит в вашем организме
прямо сейчас.
Независимо от того, где протекает
воспалительный процесс, снаружи или
внутри, он протекает одинаково. Я видел изнутри тысячи и тысячи артерий.
Больная артерия выглядит так, как будто кто-то взял щетку и постоянно тер по
стенкам артерии. Несколько раз в день,
каждый день мы едим продукты, вызывающие небольшие травмы, которые
превращаются затем в более серьезные
травмы, в результате чего организм вынужден постоянно и закономерно реагировать воспалением.
Когда мы наслаждаемся изысканным
вкусом сладкой булочки, наш организм
реагирует тревогой, как будто прибыл
иностранный захватчик и объявил
войну. Продукты с избыточным содержанием сахара и простых углеводов, а
также продукты, обработанные в целях
длительного хранения жирами омега-6,
были основой американской диеты в течение шести десятилетий. Эти продукты
медленно всех отравляли.
Каким же образом сладкая булочка
может вызвать воспаление, которое
превращает нас в больных?
Представьте, что по клавиатуре
разлился сироп, и вы увидите, что происходит внутри клетки. Когда мы потребляем простые углеводы, такие как
сахар, уровень сахара в крови быстро
повышается. В ответ поджелудочная же-
леза выделяет инсулин, основной целью
которого является перенос сахара в каждую клетку, где он запасается для выработки энергии. Если клетка заполнена и
не нуждается в глюкозе, она не участвует
в процессе, чтобы избежать накопления
излишнего сахара.
Когда ваши полные клетки отклоняют излишнюю глюкозу, уровень сахара
в крови поднимается, производится все
больше инсулина, и глюкоза превращается в накопления жира.
Какое отношение все это имеет к
воспалению? Уровень сахара в крови
имеет крайне узкий диапазон. Дополнительные молекулы сахара прикрепляются к различным белкам, которые,
в свою очередь, повреждают стенки
кровеносного сосуда. Это повторяющееся повреждение оборачивается
воспалением. Когда вы повышаете свой
уровень сахара в крови несколько раз в
день, каждый день, возникает такой же
эффект, как от трения наждачной бумагой по стенкам хрупких кровеносных
сосудов.
Хотя вы не можете этого увидеть,
уверяю вас, это так. За 25 лет я видел это
более чем у 5 тысяч пациентов, которых
оперировал, и для всех них характерно
одно и то же — воспаление в артериях.
Давайте вернемся к сладкой булочке. Это невинное с виду лакомство
содержит не только сахар: булочка выпекается с использованием одного из
многочисленных масел омега-6, таких
как соевое. Чипсы и картофель фри замачивают в соевом масле; обработанные
продукты изготавливаются с использованием омега-6 для увеличения срока
хранения. Несмотря на то, что омега-6
имеют важное значение для организма,
— они являются частью каждой клеточной мембраны, контролирующей все,
что входит и выходит из клетки, — они
должны быть в правильном балансе с
омега-3.
Если баланс смещается в сторону
омега-6, клеточная мембрана производит химические вещества, называемые
цитокинами, которые непосредственно
вызывают воспаление.
Существующий сегодня в Америке
рацион питания отличается крайним
дисбалансом этих двух жиров. Дисбаланс колеблется в диапазоне от 15:1
до 30:1 и более в пользу омега-6. Это
создает условия для возникновения
огромного количества цитокинов, вызывающих воспаление. Оптимальным
же и здоровым в современном пищевой
среде является соотношение 3:1.
Что еще хуже, избыточный вес,
который вы приобретаете, поедая эти
продукты, создает перегруженные жировые клетки. Они выделяют большое
количество провоспалительных химических веществ, которые усугубляют
вред, причиненный высоким уровнем
сахара в крови. Процесс, начавшийся
со сладкой булочки, со временем превращается в порочный круг, который
провоцирует болезни сердца, высокое
кровяное давление, диабет и, наконец,
болезнь Альцгеймера, а воспалительный
процесс сохраняется…
Чем больше мы потребляем готовых
и обработанных пищевых продуктов,
тем больше, изо дня в день, по чуть-чуть,
провоцируем воспаление. Организм человека не может переработать продукты,
насыщенные сахаром и приготовленные
в масле, богатом омега-6, — он не был
для этого приспособлен.
Существует только один способ
устранения воспаления, и это переход
к потреблению продуктов в их натуральном виде. Чтобы нарастить мышечную
массу, ешьте больше белка. Выбирайте
сложные углеводы, такие как яркие
фрукты и овощи. Сократите или вообще
исключите из рациона вызывающие
воспаление жиры омега-6, такие как кукурузное и соевое масла и обработанные
пищевые продукты, приготовленные с
их использованием.
Одна столовая ложка кукурузного
масла содержит 7280 миллиграммов
омега-6; соя содержит 6940 миллиграммов омега-6. Вместо этого используйте
оливковое или сливочное масло, приготовленное из молока коровы, выкормленной растительной пищей.
Животные жиры содержат менее
20% омега-6, и гораздо менее вероятно,
что они могут вызывать воспаление, чем
якобы здоровые масла с маркировкой
«полиненасыщенные». Забудьте «науку», которую вбивали вам в голову на
протяжении десятилетий. Наука, которая утверждает, что насыщенные жиры
сами по себе вызывают болезни сердца,
не является наукой вообще. Наука, которая говорит о том, что насыщенные
жиры повышают уровень холестерина
в крови, также очень слаба. Поскольку
теперь мы точно знаем, что холестерин
не является причиной сердечно-сосудистых заболеваний. Беспокойство относительно насыщенных жиров является
еще более абсурдным.
Теория холестерина привела к рекомендациям о потреблении обезжиренной пищи, пищи с низким содержанием
жира, что, в свою очередь, привело к
созданию тех самых продуктов, которые
в настоящее время вызывают эпидемию
воспаления. Передовая медицина совершила ужасную ошибку, когда советовала
людям отказаться от насыщенных жиров
в пользу продуктов с высоким содержанием жиров омега-6. Теперь мы столкнулись с эпидемией артериального воспаления, ведущей к сердечным заболеваниям
и порождению других тихих убийц.
Поэтому лучше всего выбирать
цельные продукты, которые использовали наши бабушки, а не те, которые
наши мамы покупали в продуктовых
магазинах, полных фабричной еды.
Исключая «воспалительные» продукты и добавляя в рацион необходимые
питательные вещества из свежих необработанных продуктов питания, вы
начинаете бороться с вредом, который
в течение многих лет причиняла вашим
артериям и всему организму типичная
американская диета.
Источник: live-up.co. Оригинал на английском
языке: tunedbody.com/heart.
*Доктор Дуайт Ланделл — в прошлом
руководитель персонала и заведующий отделением хирургии в Banner Heart
Hospital, Меса, штат Аризона. В том же
городе находилась его частная клиника
Cardiac Care Center. Недавно доктор
Ланделл оставил хирургию, чтобы сосредоточиться на лечении сердечно-сосудистых заболеваний с помощью диетотерапии. Он является основателем
организации Healthy Humans Foundation,
которая содействует оздоровлению населения. Акцент делается на оказании помощи крупным корпорациям в укреплении
здоровья персонала. Он также является
автором книг «Лекарство от болезней
сердца» и «Великий холестериновый обман».
14
P. S.
ВРЕМЕНА
●●Год культуры – 2014
В Москве пройдет выставка,
посвященная Барият Мурадовой
Выставка, посвященная 100-летию со дня
рождения великой дагестанской актрисы Барият
Мурадовой, пройдет в ноябре в Государственном
центральном театральном музее имени А. Бахрушина в Москве, сообщила представитель Министерства культуры РД Лилия Джамалудинова.
●●На заметку
«Готовится большая выставка. Здесь будут представлены фотографии актрисы, артефакты, вещи Барият Мурадовой, ее сценические костюмы. Семья актрисы в лице
ее дочерей Беллы Мурадовой и Инессы Курумовой хочет
преподнести в дар Московскому театральному музею ее
личные вещи», – рассказала собеседница агентства.
Кроме того, по словам Джамалудиновой, в Дагестанском книжном издательстве готовится к изданию книга
о Барият Мурадовой, осуществляется культурный проект в Музее истории города Махачкалы. Торжественное
мероприятие, посвященное 100-летию Барият Мурадовой, пройдет в Махачкале 24 октября на республиканском правительственном уровне.
Барият Солтанмеджидовна Мурадова – кумыкская
советская актриса, народная артистка СССР (1960 г.).
Участвовала в художественной самодеятельности. В
1926-1930 годах – солистка Дагестанского радиокомитета. В 1930 году по окончании музыкально-драматического техникума вступила в труппу Кумыкского
музыкально-драматического театра им. А. П. Салаватова
(г. Махачкала). С большим мастерством играла роли в
трагедиях и водевилях, бытовых комедиях и остросатирических драмах. Среди лучших ролей: Сусан («Намус»,
Ширванзаде), Кыстаман («Красные партизаны», Салаватова), Джумайсат («Молла Насреддин», Курбанова), Шакерхан («Под деревом», Рустамова), Джаминат («Ирчи
Казак», Яхьяева), Живка («Госпожа министерша», Нушича).
Мурадова обладала красивым голосом, выступала в
горных аулах с исполнением народных песен. Депутат
Верховного Совета Дагестанской АССР 1-го созыва,
Верховного Совета СССР 5-го созыва. Ей присуждены
награды: Государственная премия РСФСР им. К. С. Станиславского (1972), орден Ленина, два других ордена, а
также медали.
19.09.2014 г.
ЁЛДАШ
●●Притча
Рядом с тобой
К человеку обратился ангел:
– Хочешь, я покажу тебе твою жизнь?
– Хочу, – сказал человек.
Ангел поднял его над землей и человек увидел всю
свою жизнь и две пары следов, идущих рядом.
– Кто это рядом со мной?
– Это Я сопровождаю тебя всю твою жизнь.
– А почему иногда видна только одна пара следов?
– Это самые трудные периоды твоей жизни... – говорит
ангел.
– И что же, ты бросал меня в самые трудные минуты?
– Нет, я нес тебя на руках... – тихо ответил ангел.
http://vk.com/urokizhizni
Камилла РАГИМХАНОВА.
РИА «Дагестан».
Уроки жизни от Марка Твена
Марк Твен был чрезвычайно популярной личностью в свое время. Он был очень остроумный человек, его остроумие и сатира снискали ему уважение
друзей, а также его врагов. Высказывания Марка
Твена часто цитируются.
Очень часто это забавные и очень жизненные
высказывания.
1. «Человек не может быть доволен жизнью, если он
недоволен собой».
Если вы недовольны собой, своим поведением и
действиями, то, скорее всего, почти всё время вы будете
страдать от чувства общего дискомфорта. С другой стороны, если вы довольны собой, вы будете спокойны и у вас
будет внутренняя свобода для того, чтобы делать то, что вы
действительно хотите делать.
2. «Возраст – это то, что существует у нас в мозгу. Если
вы о нём не думаете, его не существует».
Можно с уверенностью сказать, что почти не существует таких ситуаций, когда поздно начинать делать что-то,
что вы действительно хотите начать делать.
3. «Юмор – это величайший дар, данный человечеству».
«Ничто не может устоять перед натиском смеха».
Юмор и смех – это поразительные орудия. Они могут
обратить любую серьёзную ситуацию во что-то, над чем
можно посмеяться. Они всегда и везде могут улучшить
настроение.
4. «Гнев – это кислота, которая больше вредит сосуду,
в котором она хранится, чем тем, на кого она выливается».
Гнев в большинстве случаев бессмысленен. Для своего
же блага нужно уяснить, что гнев губительнее сказывается
на том, кто гневается, а не на том, на кого гневаются.
5. «Не провозглашайте всем вокруг о том, что мир
перед вами в долгу. Мир вам ничего не должен. Он был
и до вас».
Очень часто в детстве ваши родители много чего дают
вам. Когда вы взрослеете, у вас может оставаться что-то
вроде чувства, что вам кто-то что-то должен. Вы можете
считать, что мир просто обязан дать вам то, что вы хотите,
или что он перед вами в долгу.
Времена
www. kumukia.ru
6. «Человек, у которого есть новые идеи, будет считаться чудаком до тех пор, пока его идеи не будут иметь
успех».
Если вы начнёте менять или делать что-то не так,
как вы делали это раньше, то люди могут отреагировать
по-разному. Кому-то это понравится. Кому-то будет всё
равно. Кто-то будет озадачен, или ему это не понравится и
он начнёт чинить препятствия.
7. «Выбросите из головы все проблемы. Закройте
уши, бегите от мыслей о проблемах или избавляйтесь от
них всеми возможными способами».
То, на что вы обращаете первостепенное внимание, во
многом определяет то, что будет происходить. Вы можете
погрязнуть в своих проблемах и создать самому себе образ
страдальца и жертвы. Или вы можете сделать акцент на чёмто положительном, что вы извлекли из той или иной ситуации, или полностью сконцентрироваться на чём-либо ещё.
8. «Лучший способ воспрянуть духом самому – это
попытаться приободрить кого-то ещё».
Возможно, в какой-то степени этот совет противоречит здравому смыслу. Но, действительно, самый лучший
способ почувствовать себя хорошо – это сделать так, чтобы
кто-то другой почувствовал себя хорошо, или чем-то ему
помочь.
9. «Лет через 20 вы больше будете жалеть о том, что
вы не сделали, чем о том, что сделали. Поэтому поднимайте якоря и уплывайте из тихой гавани. Ловите
попутный ветер в свои паруса. Пользуйтесь. Мечтайте.
Делайте открытия».
Превосходная цитата! Действительно, нечего к ней
добавить. Может быть, только посоветовать выписать её и
повесить на холодильнике или на двери ванной комнаты,
для того чтобы всё время помнить, что на самом деле нужно делать со своей жизнью.
10. «Все, что вам нужно, – это невежество и уверенность, и успех придет обязательно».
Вы должны иметь достаточно невежества, чтобы верить в то, что невозможное возможно, и достаточно уверенности, чтобы воплотить невозможности в реальность.
11. «Человек, который не читает хорошие книги, не
имеет преимуществ перед человеком, который не может
прочитать их».
Интернет-аудитория
за последние 7 дней – 3780
человек из 27 стран
Сайт по индексу популярности (rambler топ 100) входит в первую десятку в номинации “Национальные отношения”
Платон сказал: «Применяйте свое время для совершенствования себя, читая записи других людей, потому что вы
получите легко то, над чем другие долго трудились».
12. «Никогда не откладывайте на завтра то, что вы
можете сделать послезавтра».
Главное – всегда держаться главного. Не настолько
поглощайтесь занятостью, чтобы забывать главное. Вы
всегда должны спрашивать себя: «Это дело должно быть
сделано прямо сейчас?», «Наилучшим ли образом я использую свое время?», «Эта деятельность соответствует
моим целям?» Учитесь различать производительность и
прогресс все время.
13. «Имеет значение не размер собаки в бою, а размер
боя в собаке».
Сколько «борьбы» есть в вас? Чтобы добиться успеха,
сделать то, что никогда не делал, требуется огромное количество боевого настроя, жесткости и несокрушимой прочности. Достаточно ли у вас боевого настроя, чтобы закончить
гонку? Помните, что гонка не выигрывается быстрым, а в
борьбе побеждает не сильный, а тот, кто терпит до конца.
14. «Обычно у меня занимает больше, чем три недели, чтобы подготовить хороший экспромт в речи».
Никогда не стоит недооценивать силу плана. Хороший
план – половина работы.
15. «Тысячи гениев живут и умирают неоткрытыми
– как самими собой, так и другими».
Каждый человек рождается гением, но лишь немногие
когда-либо осознают это. Каждый человек рождается гением, но процесс жизни вводит в заблуждение этого гения.
Научитесь подключаться к вашему гению, есть кое-что,
что вы можете сделать лучше, чем кто-либо другой, откройте это, следуйте этому, и мы тоже будем звать вас гением.
По материалам
www.mrselfdevelopment.com.
Максалина САЛИХОВА
8-963-420-51-88
[email protected]
В данном номере использованы
материалы Интернет-сайтов:
argumenti.ru; aif.ru; riadagestan.ru
Редактор выпуска С. Омарова.
367007, Махачкала,
пр. Насрутдинова, 61,
Дом печати, 9 этаж.
Телефон: 65-00-30
15 ЁЛДАШ
19. 09. 2014 й.
ЮРТЛАР ВА ЮРТЛУЛАР
Эргишиде эр къылыкълар болмаса...
Мен этмесем,
ким этер...
Яшав бизин алдыбызгъа гьар гюн дегенлей тюрлю-тюрлю масъалаланы сала
ва шо масъалаланы биз нечик чечип бола­
гъаныбыздан яшавубуз гьасил бола. Яшав
масъалаланы нече тюрлюсю, къайдасы бар.
Ожагъыбызны, юртубузну, районубузну ва
миллетибизни масъалалары. Мунда мен
ожакъ, район, миллет масъалаланы къоюп,
юрт масъалаланы гьакъында сёйлеме сюемен. Неге десегиз, ожагъымны масъаласын
мени учун гьеч адам чечмес. Район ва миллет масъалаланы гьакъында сёйлеме мени
я гьакъылым, я гючюм чатмас. Амма юрт
масъалаланы чечивню гьакъында ойлашма
чы енглеримни де чююрюп ортакъчылыкъ
этме чагъым етишген деп ойлашаман.
Мен этмесем, ким этер мени амалымны тоюн дегенлей, мен де, мени йимик
чагъы етишгенлер де этмесе, бизин Адил
Янгыюртну гьайын я хамаматюртлулар,
я бабаюртлулар гелип этмес чи. Юртумну
гьалын сизин алдыгъызгъа салагъангъа
Адил Янгыюртну гьалы, къарагъанда, терс
гетип бара деп ойламагъыз. Мен ону, къызым сагъа айтаман, гелиним сен тынгла
деген кюйде язма сюемен.
Район оьлчевде алгъанда, юртумну
гьалы бек яхшы, къалгъанлардан алда болсакъ тюгюл эсе, шюкюр, алгьамдуллилагь,
артда къалмагъанбыз. Аз-маз кемчиликлени де тайдырсакъ, Дагъыстанны инг гёзел,
инг тюрленген юртларындан болурбуз
деп ойлайман. Юртума Адил Янгыюрт
деп негьакъ тагъылмагъан чы. Туврадан
англасанг, юртума адилли, сыйлы адамлар
яшайгъан юрт деп ону аты айтып тура.
Гьар-бир адам яшавун алышдырма сюйсе,
шогъар къылыкъларыны уьстюнде ишлеме тюше. «Адамны яшавда не ерде экени,
ону гючюнден, къуватындан ва яшавда
токътагъан еринден гьасил бола», – дей
Н.Г.Чернышевский.
Адам алышынмакъ учун янгы, гючлю къылыкълар алма герек йимик, юрт
алышынмакъ учун да юртда юрюлеген
адатланы алышдырма тюше. Адатлар юрт
къылыкълар болуп токътай. Къылыгъын
алышдырмакъ да тынч ишлерден саналмай. Сюйгенден пайда ёкъ, сюймекни
ёлларын билме де герек. Шо ёлланы билме
сюеген адам «Практическая психология»
деген китапланы охуса, шоларда шо гьакъда язылып тура.
Бизин юртну ва бизин юртгъа ошай­
гъан юртланы алгъа барма къоймайгъан
адатларыбыз шулар деп эсиме геле. Тилибизни оьгей гёре башлагъаныкъ. Башгъа
миллетлер орус тилге амракъ болувун
англама да болур, неге тюгюл олар оьз миллетини ичинде о тилде сёйлесе тюгюл, тыш
уьлкелерде ана тилин къоллап болмай. Биз
бусакъ, Тюркия, Азербайжан, Къазахстан,
Уьзбекистан ва башгъа эллерде тап-таза
дегенлей мурадыбызны англатма болабыз.
Шолай тарыкълы тилни гери урмакъ гьайгевлюк тюгюлмю?
Юртумдан Тюменге барып гелгенлени
авлетлерини сёйлевюне тынгласанг, шолар
орус тилден къайры, ана тилин билмей деп
ойлашасан. Шо яшлагъа мени бек языгъым
чыгъа. Неге десегиз, шо ата-анасы ёммакълардагъы оьгей анасы оьзюню къызын
унгъа гёмюп, оьгей къызын къаргъа гёмген
къайда болуп токътай. Шолай юртлуларыма айтма сюемен: янгыз орус тилде таза
сёйлегени учун, орус ана сени авлетингни
оьз авлети йимик, къанатыны тюбюне алмас, динин де алышдыргъанны сюер. Ону
булан да битип къалмай. Авлетлеригиз 20
йыллыкъ чагъына етише туруп, орус ана
олар къайсы йымырткъадан чыкъгъанны
гёрер.
Янгыз орус тилде уьйретип, авлетлеригизни оьгей этгинче, ярлы буса да, оьз
анасыны къанатыны тюбюнде де къоюп,
орус тилден башлап, дагъы да он тилни
уьйретме кёмек этсегиз тюз болмасмы?
Дин масъала. Бу масъала да мен чечип
болагъан масъала болмаса да, оьзюмню
оюмну айтайым. Динге артыкъ къуршалмакълыкъ да макътардай тюгюл. Неге
деп сорасагъыз, динни къайсы къайдасын
юрютежегин айырып болма тарыкъ. Да­
гъыстанда динни эки къайдада юрютегени
англашылмай. Бир бутагъы – мердешли
ислам, бирдагъысы – вагьгьабылар ва
уьчюнчюсю – мени йимик дин охувда аслам билими ёкъ адамлар. Къайсы бутагъы
тюз, къайсы къыйшыкъ экенни нечик
англама герек? Дагъы да биз Ораза байрам
бир-бир юртларда неге бир гюн, башгъа
юртларда неге башгъа гюн этилегенни
англап болмайбыз. Магьачкъаланы бир
межитинде жуманамаз эки ракаат этип
битдириле, башгъасында арты булан дёрт
ракаат тюш намаз къылына. Дагъыстанлы
астрономлар Таргъу тавну башында ай
къачан туважагъын неге билмей? Башгъа
астрономлар юз йылдан сонг, миллиард
чакъырым арекде юлдуз туважагъын неге
санап бола?Соравлар кёп. Оланы къайсы
тюз, къайсы къыйшыкъ – биз къайдан
билейик. Шу гьаллар динни яйылывун
артгъа тартса тюгюл, алгъа тебермей деп
ойлайман.
Ишни, загьматны
ташлагъанбыз
Къайсына сорасанг: «Юртда иш ёкъ,
юртда нечик яшайым», – деп, Тюменни
толтуруп битдик. Бу масъаланы чечивню
де эки бутагъы бар. Совет девюрден берли
янгыз гьакимлер гёрсетген ёл булан юрюп
уьйренген бизин халкъгъа, совет гьукумат
бузулуп, уллу балагь гелди. Гьайыбызны
этеген гьаким де ёкъ, оьзюбюз ёл да алып
болмайбыз. Тюменге барагъаны чы терс
де тюгюл буса ярай эди, тек онда оьзюню
пайын алып, яшав къуруп бола эди буса.
Къолунда касбусу барлар барагъаны англашыла. Тек касбусу ёкълар да гетип, къайт-
чик болур?» – деп сорасанг: «Я, Рауф, айып
этме, бизин уьстдеги уллуларыбыз башгъа
кандидатны гёрсете ва мен огъар тавуш
бермесем болмай», – деп жавап къайтара.
Шолайлыкъда, бир-биревге тынглап болмайгъан саялы, я бригада къуруп болмайбыз, я тюз кандидат сайлап болмайбыз.
Топуракъгъа «менлик»
этмейбиз
Бешинчи балагьыбыз – топуракълагъа «менлик» этмейгенибиз. Юртну
ягъасындан Дзержинскийни атындагъы
уллу татавул да гете де туруп, юрт татавулларыбыздан сув юрюлмейгенлиги он
йыллардан артыкъ бола десем, ялгъан
болмас. Юртлуларымны къайсына: «Я шу
ярамас, гелигиз, шу масъаланы чечейик»,
– десенг: «Мен неге чечемен, шону учун
юрт администрация сайлагъанбыз, огъар о
къарасын», – деп жавап къайтара.
Къарагъанда кююне, шу гьал юрт администрациягъа да къол бере. Юртлуларым
да, битине ачув этип, тонун да яллатып,
памидор-хыярдан магьрюм де къалып,
уцумуюртлуланы бай этип яшай.
Бирдагъы мисал, гюз болду десе,
авлакъларыбызда айлана якъдагъы къотанланы гьайванлары толуп къала. Шо
масъала орталыкъгъа салынса да, юрт
администрация къарасын, участковый
къарасын деп, еринде къала. Амма бизин
гьайван тав къотанланы ерине чыкъса,
ахырынчы къойчусу, туварчысы гелип: «Бу
бизин топурагъыбызда гьав этме, балыкъ
тутма ярамай», – деп топуракъгъа еслигин
билдирелер. Шу мисалны урушдуруп сёй-
Адил Янгыюрт
ма акъча да табып болмайгъанлыкъны
англамайман. Олагъа неге топуракъда ишлемейсен деп сорасанг, топуракъ ишлетип
бай болгъан ёкъ, тонкъу болгъанлар бар
деп, терс ойгъа къуллукъ этегенни айталар.
Бу гьакъда Абуталип Къапуров булай
айта: «Адам толу яшамакъ учун, ону гючлю
касбусу болма герек, касбусу ёкъну гючлю
къурулгъан хозяйствосу болма герек».
Тюменлеге барып, тюрлю-тюрлю ишлени этгинче, мунда бригадалар да къуруп,
харбуз, памидор, картоп ва башгъа оьсюмлюклер оьсдюрсек тюз болмасмы? Бизин
юртгъа тийип аварлар яшайгъан Уцумуюрт ерлешген. Олар бизден топуракъланы
сатып да алып, харбуз, памидор оьсдюре.
Сонг ону бизге де сатып, кёп арив яшайлар. Шоланы тонкъу болгъанларын мен
чи эс этмегенмен. Неге олар топуракъны
ишлетип кёп арив яшай, биз неге тонкъу
болуп къалажакъбыз деп топуракъдан
къоркъабыз?
Уцумуюртлуланы йимик неге ишлемейбиз деп сорасанг: «Нечик ишлейик,
топуракъда ишлемек учун бригада герек.
Бригадада уллусуна тынглап, бир-биревге
тынглап иш гёрме герек, бизин халкъ о
къылыкъны ташлагъанны сен билмеймисен?» – деп жавап берелер.
Бу да бизин дёртюнчю балагьыбыз
болуп токътай. Уллулагъа тынглап,
бир-биревге абур этив тас болуп битген.
Айрокъда о сайлавланы заманында яхшы
гьис этиле. Юртубузгъа тийип турагъан
Чанкаюртда мычыгъышлар яшай. Сайлавланы заманында Чанкаюртгъа барып,
бирисине: «Я, ювугъум, пелен кандидат
пайдалы болур, шогъар тавуш берсенг не-
лесенг, аварлым топуракъ меники, менмен
мунда ес деп сёйлей. Къумугъум буса юрт
администрация, участковый, район башчы
ес бу топуракъгъа, Аллагьисен, мени къой
деп айта. Бу да – бизин чинк де онгмагъан
ерибиз.
Дюньяны бары да миллетлери авлетлерин атасыны, анасыны миллетини гючлю
этген ишлерин гёрсетип тарбиялай буса,
биз, къайта, терс мисаллар булан тарбиялайбыз ва олар миллетин сюймейгенге
тамаша да болабыз. Той болуп, тазият
болуп, халкъ жыйылгъан ерде биз сёйлейгенге агьамият берип къарасагъыз, булай
сёзлени эшитежексиз: «Я, пелен гьаким
къумукълу деп ону уьстюне баргъан эдим,
тек бек гьёкюндюм. Башгъа миллетли
гьакимге мурадымны айтгъан бусам, ону
чечип къайтарар эди», – деп хабарлай бириси. «Воллагь, тюз айтасан, къумугъум,
гьеч къуллукъ этмес. Магьачкъала ёлда
бираз низамны бузсанг да, гаишниклер
токътата. Арасында мен таныйгъан къумукъ улан бар деп, ону уьстюне баргъан
эдим. Бармагъан бусам яхшы эди», – деп
лакъырны узата экинчиси. Уьчюнчюсю
ону битме де къоймай: «Агьлюм кепсиз
болуп, больницагъа элтме тюшдю. Зукъаримни агьлюсюню къардашы деп, бир докторгъа ёлукъгъан эдим, бек гьёкюндюм, бу
къумукълагъа чы ёкъ къардаш-къурдаш.
Башгъасына ёлукъгъан бусам, акъчам да
янымда къалар эди, мурадым да кютюлер
эди», – дей уьчюнчюсю.
Биз бир-бирибизге терс мисаллар гелтире туруп, къумукъ рагьму этмей деген
ойну яшларыбызгъа да сингдирип битдик.
Бу уьчев бир-бирине кант этип утабыз деп,
авлетлерини башларына не ойну сингдирегенни англама да англамайлар.
Къыйышмайгъан
адатлагъа ёл беребиз
Адамыбыз гечинсе, ол сувуп да битгинче, башыбыз ашны гьайында. Жумасына,
52-сине биз къурагъан столланы гёрген
адамны дагъы зат эсине гелмежек. Столда
янгыз чагъыр яда гьаракъы етишмей.
Ярлы оьктемлербиз. Садагъа этемен деп,
ахырынчы сыйырыбызны да союп, халкъгъа ашатып, сонг тилевге тюшебиз. Шо
гьал той этегенде де ёлугъа. Тавукъ къаз
йымырткъа къозлама къарайгъанда йимик, мадарлы хоншубуз этген той йимик
той этебиз деп, янгы яшавун башлагъан
жагьиллени башына тёлев салабыз.
Юртну гьайын этме сюеген адам гюн
сайын аз бола. Къарт адамларыбыз бар, тек
тамазаларыбыз ёкъ. Бугюн жыйын бола
яда жумадан сонг чечилеген масъала бар,
токътагъыз десенг, гьар адам гьар якъгъа
тарта. Мени барагъан ерим бар дей бириси,
сиз оьзюгюз чечип къоюгъуз, мен сиз чы­
гъаргъан къараргъа разимен дей экинчиси.
Магъа тарыкълы ери ёкъ шо масъаланы
дей уьчюнчюсю. Барысы да баш къачыра.
Жыйынларда да сёйлейген адам табылмай.
Сёйлейген экев-уьчевню де: «Дюр гьали,
бу къалгъан эди бизге гьакъыл уьйретме,
бизин къоюп, оьзюню ожагъына къараса»,
– деп очарда башы сёйлене. Жыйында сёйлеме адам болмаса да, очарларда олардан
сёзню алып да болмайсан.
Терс, яшавубузгъа къыйышмайгъан
адатланы алма бек гьазирбиз. Алда гелешинген къыз, атасына эдеп этип, айлар
булан къурдашында яшай эди буса, гьали атасы булан тоюнда вальс бийимесе
ярамайгъан ерге чыкъгъан. Чубулдурукъ
не экенни чи гелин унутгъаны кёп бола.
Тамаша бар, залдан бирев «горько» деп
къычырса, шо да модгъа гирмесе.
Къатын-къыз
гелинни
бирерлеп
къучакълап, йылап дегенлей ёлгъа салма
гереклиги болмаса болмайгъан гьалгъа айланып токътады. Башгъа уьлкеден гелген
адам тойларыбызда ортакъчылыкъ этсе,
къайда барса да, шу гелин 9–10 йылгъа йыракъ элге барадыр, дагъы ёгъесе онча къучакълашыв болмас эди деп эсине гележек.
Тек къатын айтар, эр къайтар деген
айтывну чу толу кюйде яшавгъа чыгъарабыз. Огъар да къатынлар гюнагьлы болса
да, мен гюнагьны олагъа гьеч салмайман.
«Эргишиде эр къылыкълар болмаса, къатынларда къатын къылыкълар да болмас»,
– деп, имам Шамил билмей айтмагъан.
«Ёлдашны» гьюрметли охувчулары,
булай мисалланы дагъы да гелтирмек уллу
гьюнер тюгюл. Сиз оланы менден дагъы
да кёп билесиз. Мен буланы эсгерегеним,
шоланы чечив ёлларын билмейгенимде.
Ингдеси буса, сиз сама ёл гёрсетмесми
экенсиз деме сюемен.
Китапларда айтылагъан кюйде, яшавда
чечилме бажарылмайгъан гьаллар ёкъ, шо
гьалланы чечивге башгъа-башгъа янашывлар бар. Олай болгъанда, эсгерилген масъалалар чечме бажарылмайгъан масъалалар
болуп токътамай. Оланы чечивге урунма
болушлукъ этмейгенибиз яман.
Бары да уьстде язгъанымны жамын
чыгъарып сёйлесем, халкъыма шулай
айтма сюемен: «Гьей, къумугъум, бары гючюнгню ожакъ терекге харжлама, гючлю
еллер чыгъып, ону тамурундан сувуруп
ташласа, оьмюрюнг пучуна гетер. Еллени
гючюн аз этме сюе бусанг, ону ел бетине
юрт терегингни орнат, ону бетине де район
ва миллет тереклени орнатма герегин унутма. Янгыз шо заман сени ожакъ терегинг
нечакъы гючлю елге де чыдамлы болур».
Гьюрметли охувчулар, шу мен эсгерген ва мен, унутуп, арагъа чыгъармагъан
масъалаланы
гьакъында
оьзюгюзню
ойларыгъызны айтып, газетибизни бетлеринде пикру алышдырсакъ яхшы болур
эди. Озокъда, сёз сёз кюйде къалмай, натижалы гьаракатгъа айланагъан кюйню де
ойлашайыкъ. Заман болгъан, геч болуп да
бара...
Рауф МАГЬМУТОВ.
ЯШАВ
ЁЛДАШ
19. 09. 2014 й.
16
Пагьмулу, къоччакъ алим ва язывчу
1-нчи августда «Ёлдаш» газетни
«Времена» бёлюгюнде Мурат Аджини 70 йыллыгъына багъышлангъан «Постигший дух тюркской
истории» деген ат булан берилген
материал охувчуну тергевюн макънатисдей тартажакъгъа бир де
шекленмеймен. Гьалиден он йыл
алда М.Аджини 60 йыллыгъына
«Ёлдаш» газетни соравларына ол
берген сувукъ-салкъын жаваплары
бугюн йимик эсимде. Шоланы тувулмагъына, озокъда, себеплер де
бар эди.
Яратгъаныбызны ругьу булан толгъан таза ва рагьмулу юрекли Мурат
Аджиге нечакъы да тынч болмагъан.
«Магъа, мени янгы къумукъ ругьума бугюнюм кёп багьалы. Шо себепден магъа
яшамагъа къыйын да болгъан», – деп
яза ол оьзю де. Гертиден де, ялгъангъа
кюйленип битген дюньяда гьакъны
(гертини) уятмагъа, ону аякъ уьстге
тургъузмагъа нечакъы да тынч тюгюлю
барыбызгъа да белгили. Гьатта ону кёп
яхшы англайгъан алимлер де гьакимлеге, жамиятда токъташгъан «низамгъа»
къаршы турма базмайлар яда буса сав
миллетни, гьатта тюрк, бусурман дюньясындан оьзюню оьз дюньясын алгъа
сала. Мурат Аджи тасдыкъ этеген дюньяда башлап тувулунгъан биргине-бир
тюрк цивилизациягъа ачыкъдан-ачыкъ
къаршылыкъ къуруп да болмай, тюртюп согъуп, не этип де Аджини ругьдан
тюшюрмеге къарайгъанлар буса кёп
болгъан. Янын тутуп, ягьын билип, гьар
не кюйде де ону якълап къумукълар да
гётерилмеген. Шолай басгъында яшай
туруп да, М.Аджи уллу иш берекетли
ишлей. 2005-нчи йыл М.Аджи, «Ёлдаш»
газетибизни соравларына жавап бере
туруп, булай дей:
«Мен 41 китапны авторуман, Россияда ва уьлкеден тышда да 500-ден де
артыкъ макъалам чыкъгъан. Китапларымны «семизлери» де, «арыкълары» да
бар. «Тюрклер ва дюнья: къысмат оьлчев
тарих» деген китабымны 600-ден артыкъ
бети бар. Олар уллу тиражлар булан
Тюркияда, Германияда, Болгарияда,
Украинада, Азербайжанда, Къазахстанда
таржума этилип чыгъарылгъан. Оланы
40 доллар берип сатып ала. Олагъа багьаланы алывчулар сала», – дей.
къабул эте буса, авторгъа дагъы зат тарыкъ тюгюл. Мурат Аджи буса охувчу
алда тергев де бермей оьтеген затланы
гьакъында оларда уллу гьаваслыкъ тувдуруп язмагъа бажара, яшырмай гертини
яза. «Мен гертини язгъан чакъы, мени
китапларымны охувчуланы арасында
Бырынгъы Алтайны ахтарыв, ону
тюрлю-тюрлю къавумларындан бирикген халкъыны къуватлы бирлиги, терен
ойлу адамлары къургъан маданияты
Евроазияны елемеге бажаргъан. Нечик?
Не ёл булан? Бу масъалаланы ахтарыв,
озокъда, М.Аджиден терен билимден,
англавдан къайры, кёп вакътини ва гючлю гёнгюлню талап этген. Ону къайнар
къасты халкъны гёзюнден яшырылгъан
хыйлы тарихи гьакъыкъатны (гертини)
тапмагъа бажаргъан.
«Бизин бай тарихибиз зор ялгъанны
тюбюнде гёмюлген болгъан», – деп яза
Мурат Аджи.
Шо адилсизликни Кёкден, Тенгирибизден толгъан М.Аджини юреги гётерип болмай. Загьмат ёлуну инг башында
тийген яшавну къагьрулу къапасы (ону
башлапгъы китабы саялы ишден эркин
этелер) ону хыйлы затгъа гёзюн ача:
пачалыкъ идаралардан таба гертиге ёл
ачмагъа бажарылмажакъны англай.
Оьзюню оюн ол оьзюню китапларында
язмагъа токъташа. Шо гьакъны охувчу
сыйы-абуру болажакъ, охулажакъ!» – деген ойгъа геле М.Аджи.
20–25 йылны ичинде ону ою сав
дюньягъа белгили бола, охувчуланы
авадан кёп яны Аджини якълай. Ону
булан Москвада, Татарстанда ва хыйлы
башгъа регионларда ёлугъувлар оьтгере.
Ол – халкъны инамлыгъын къазангъан
алим ва язывчу, насипли адам. Ону ол
оьзю де яхшы сезе. Гертиден де, Мурат
Аджи – тарихдеги айры-айры миллетлени яда айры динлени пайдасы учун бугюнге ерли юрюлген ва таза гьакъыкъат
деп къабул этип тургъан агьвалатлагъа
бюс-бютюнлей башгъа къарав яратгъан
тарихчи, этнограф ва язывчу. Бу адам
яратгъан илму янгылыкъланы илмуахтарыв институтлар да этмеген. Эгер
инсангъа ва инсанлыкъгъа бары да затдан гьакъыкъат ва адиллик аявлу буса,
къумукълар чы нечик де, Дагъыстан,
Россия,бютюн дюнья Аджини сыйын
гётерме тарыкъ. Аз вакътини ичинде ол
этген къоччакълыкъны, ондан къайры
этген дагъы бар буса да тамаша.
2007-нчи йыл «Древняя история тюрков и Великая Степь», «Средневековая
история и Великая Степь» деген яшлар
ва оланы ата-аналары учун язылгъан,
гьарисини тутуму 26 печат япыракъдан
артыкъ, саламат, бай ва гёзел безендирилген Москвада чыкъгъан эки томлукъ
учун Мурат Аджини бир де тартынмай
Нобелни савгъатына да гёрсетмеге ярар
эди деп эсибизге геле. Ону гиришив
сёзюнде: «Булай китап бир де чыкъмагъан», – деп язылгъаны да огъар айрыча
гьюрмет ва инамлыкъ тувдура.
Мурат Аджи уллу гёчювюлню
вакътисинден сонг пача Атилланы дер
вакътисинде дюньяда бир цивилизация
болгъан деп токъташдыра. Башгъа цивилизацияланы ол инкар эте ва шо ойгъа
инамлыкъ да тувдура. Мурат Аджини
охувчуланы, айрокъда къумукъ ва тюрк
охувчуланы, олай да бусурман охувчуланы якълавун гёзлемеге гьакъы да, ихтияры да бар. Биз огъар уллу иш разибиз,
ондан сююнебиз. Тек разиликге жавап
гьисапда гьаракат ёкъ эди. Гьали буса
Мурат Аджини 70 йыллыкъ юбилейин
оьр даражада къаршыламакъ учун,
республиканы сиптечи группасыны гьаракаты булан къумукъ районларда, юртларда ва Магьачкъалада шо агьвалатгъа
багъышлангъан хыйлы гьаракатлар оьтгерилежекге гьеч шеклик ёкъ. Борагъан
бойда да шо агьвалатгъа байлавлу хыйлы
чаралар гёз алгъа тутулгъан.
Миллетни булай адамларын якъламагъа да, гьайын этмеге де, олардан
сююнмеге де герекбиз. Янгыз къумукълар да тюгюл, бютюн Дагъыстан. Мурат
Аджи ачгъан янгылыкъ – сав дюньяны
гьакъгъа, адилликге ва рагьмугъа тартажакъ агьвалат. Мурат Аджи – гьар не
даражадагъы халкъара савгъатгъа да
лайыкълы алим ва язывчу.
Абас МАМАЕВ.
Мычыгъыш Республика, Борагъан.
●●Къылыкъ
Йыракъдагъы къардашдан, ювукъдагъы хоншу яхшы...
Арт вакътилерде яшавда, жамиятны къатлавларында таза адам аралыкълар, татывлукъ, рагьмулукъ, уллугъа
сый-гьюрмет этив, бир-биревге кёмек
къол узатыв ва англавлу янашыв йимик, ата-бабаларыбызны макъталгъан
къылыкъ-ругь байлыкълары тёбен
болуп барагъанына къарап, юрегинг,
гёнгюнг ачытмай болмай. Муна шулай
гьислени ва мюгьлетлени гёнгюнден
гечирген сонг, айрыча оьзюнг де сезген
сонг, сюйсек де, сюймесек де, сыйлы
калималар, къумукъ айтывлар, аталар
сёзлери башынга, оюнга геле.
Оланы да уьстевюне, яшавубуз
къайда бара, къайсы якъгъа багъып
агъа деген сёзлер кимни де гьалек
юреклерин гюн сайын къарсалатмай
тюгюл. Озокъда, жамият арада ва
пачалыкъ оьлчевюнде гьар агьлюдеги
татывлукъ, бирлик, берекет ва насип,
дагъыларын айтмагъанда, агьамиятлы
экени гьакъ. Шолар тюз де дюр.
Шону булан къылыкъ тарбияны
гьакъында сёз чыкъгъанда ва ону
айланасында лакъыр юрютме айрыча
муштарлыгъым артгъанда, хоншулукъну ва хоншу аралыкъланы гьа­
къында асил сёзлеримни бир гиччирек
мисал булан байлама, гертилеме сюемен. Инаныгъыз, хоншу аралыкъланы
агьамиятлыгъын эжелден берли яшав
оьзю гёрсетген. Ондан къайры да,
халкъ арада: «Уьй къурмакъ учун, ер
сайлагъынча, яхшы хоншуну сайла»,
«Йыракъдагъы къардашдан, ювукъдагъы хоншу яхшы», «Хоншунгну
артда болгъаны – гьали
тувгъаны» ва шолай башгъалары, озокъда, негьакъ ва
кюрчюсюз айтылмагъан.
Гиччи сююнчлер яшав
ёлуну оьзеги де, кюрчюсю де,
аслу маънасы да дюр экен.
Хоншулар булангъы исси
ёлугъувлар адамны танга­
ласына да ва гележегине
инамлыкъ да, гюч де, ругь да
берегени гьакъ зат. Аллагьутааланы алдында барыбыз
да тенг саялы, оьзюнгню
башгъалардан артыкъ гёрме
тюшмейгени де герти. Башыма гелген къошум ойлардан
пайдаланып, хоншубуз Умрашидат Солтанованы атына
тилим талмасдай язма башласам, къолум моюмасдай бир
нече йылы сёзлер де айтмакъны тийишли гёрдюм.
Чагъына гёре оьзю онча
уллу адам тюгюл буса да, ол
жыйнакълы-санлы адам. Савлай яшавун юрт хозяйствогъа,
топуракъдан болдурулагъан
малланы оьсдюрювге багъышлагъан.Савлай алгъанда
да, загьмат сынаву 40 йылдан
да оьтген. Бугюнлерде шу
ёлундан тайышмайлы, «Къаягент» ГУП-ну бавларында
загьмат тёге. Заманы-чоласы
артса, айрыча далапчылыкъны кютеген тарлавларында да
иш гёрме оьктемлик этмей.
Ону къолларын да загьмат къабартгъан. Абзар-бавун буса айтмай да
къояйым. Гюл-бахчадай безендирилген, гьар оьсюмлюк оьз еринде оьсе,
низам гьис этиле. Болагъан кююне,
къуватына гёре оьз яшавун къуруп,
мадарлыгъын этип яшай. Ол хоншулагъа да бек яравлу. Бары хоншуланы
гиччи - уллу ишлерине де къол ялгъап
кёмек эте, шатлыкъларыбызда эркин
кюйде къулач яйып, гьаракатчылыгъын болдура. Бола буса, хоншу шолай
болсун деп айта туруп, Умрашидат
Солтановагъа энниден сонг да яхшы
савлукъ, жагьлыкъ, парахатлыкъ, барлыкъ, мадарлыкъ, уьй ва жамият ишлеринде болагъан уллу уьстюнлюклер
де ва хадиргюнлер де ёрама сюемен.
Язывумну Дагъыстанны халкъ шаири Агьмат Жачаевни «Шо адамлар
бар чакъы» деген шиърусу булан тамамламагъа сюемен.
Тавлар бардай арасында тавланы,
Оьзгелерден оьрге чыгъып токътайгъан,
Адамлар бар арабыздан айырып,
Адамлыгъын адамурлукъ макътайгъан.
Мен билмеймен, арабыздан шолайлар
Юз яшармы яда нече йыл яшар?
Тек, билемен, шо адамлар бар чакъы,
Терс айланма кюй ёкъ бизин дюнья шар.
М-З. ТЕМИРБЕКОВ.
Автор чыгъаргъан сурат.
17 ЁЛДАШ
19. 09. 2014 й.
ЯРАТЫВЧУЛУКЪ
«Ел учургъан кагъызлар»
Къолубузгъа пагьмулу адам
язгъан чебер китап тюшсе, шону
охуй туруп, яшавну дертлерин
унутуп, башгъа гёзелликни дюньясына гёчгендей болабыз. Шолай
китаплар, аз буса да, бизде гьали де
чыгъа.
Бугюнлерде Дагъыстан китап
издательствода Муса Шихавовну
«Ел учургъан кагъызлар» деген
янгы шиъру китабы чыкъды. Муса
Шихавов
оьсювню ёлундагъы
шаир, ону гьар китабы алдагъысындан гючлю бола. Бугюнге
ерли ону беш китабы чыкъгъан.
Тек иш оланы санавунда тюгюл,
ону гьар китабын да поэзиядан
англаву булангъы охувчулар разилик ва сююнч булан къаршылай.
Муса Шихавовну шаирлик пагьмусу, чебер сёзге усталыгъы, бай
тили гьакъда белгили критиклер,
алимлер, язывчулар да язгъан ва
айтгъан.
Китапгъа аслу гьалда шаирни янгы
шиърулары ва «Такъа» деген шиъру бу­
лан язылгъан драмасы гирген. Сёз ёругъ­
уна айтгъанда, къумукъ адабиятда Муса­
дан къайры шиъру булан драма асарлар
язгъанлар ёкъ (алдын да ону шолай языл­
гъан «Геч менден, Саида» деген пьесасы
чыкъгъан эди). Тек Къумукъ театрны
сагьнасында оьзге тиллерден гёчюрюлюп
яда режиссёрлар бизин шаирлени поэзия
асарларын онгарып, шолай спектакллер
нече керенлер де ойналгъан. Демек, Къу­
мукъ театргъа тапшурулгъан Муса Ши­
хавовну шо пьесасы сагьнагъа да чыкъса,
янгыз милли адабиятыбызда тюгюл,
инчесаниятыбызда да оьсювюбюзню
гёрсетеген янгылыкъ болажакъ эди. Тек
бизин аявлу театрыбызны режиссёрлары
ерли авторланы пьесаларыны уьстюнде
ишлеме чи сюймей деп айта. Къарарбыз,
бу гезик не болар.
Муса Шихавов – девюрню тыныш
алывун, яшавну агъымын сезеген, адам­
ны ич яшавун уста кюйде суратлап бо­
лагъан инче гьисли шаир. Ону бугюнгю
яшавну терсликлерине, тюзсюзлюкге,
айланадагъы ялгъангъа чебер сёз булан
къатты къапас урагъан, гёнгю кюлейген,
оланы юзюн ачагъан публицист ва сати­
ралы шиъруларыны кёплери артдагъы
йылларда язылгъан. Китапны оьзюню
аты къоюлгъан биринчи бёлюкге жамият
яшав, социальный ва патриот темалагъа
язылгъан шиърулар гирген. «Къысма­
тымны кагъызы» деген китапны ачагъан
шиърусунда къысмат огъар булай дей:
Йийт гаввуруш, Муса, я,
Къарт да тюгюлсен, яш да.
Аршда юлдузунг якъмай,
Оьмюрюнг бара харшда.
Иелмесе де башынг,
Салланмаса да бурнунг,
Гёрюп тураман яшав
Чыгъаргъанны худурунг.
(Шу шиъруну биринчи сатырын оху­
гъанда, неге буса да, мени эсиме Пушкин­
ни «Руслан и Людмиланы» язып битгенде
айтгъан: «Ай, да, Пушкин, ай, да, сукин
сын!» – деген сёзлери гелди). Тек яшав
«худурун чыгъаргъан» булан да, къысмат
шаирни ругьдан тюшме къоймай, алда
токътагъан насипге ёллай:
Артда чанг, алда насип,
Ювукъ-дос – онгунг-солунг.
Йырынг элни янгыртсын,
Аллагь онгарсын ёлунг!
Мусаны шиърулары охувчуну инан­
дыра, неге тюгюл автор оланы ойлашып,
Солакъ-солакъ балым бар,
Макътанардай гьалым бар.
Дослар досгъа къатнайгъан
Бизин якъда алым бар.
Арек чыгъып тамшанма,
Гел, къурдаш, бал ашама.
Сизин балгъа тойдурма
Намус тюшсюн башыма.
Шаир оьзю де, гертилей де, жибинчибалчы да дюр. Шунда язагъан кююнде
этме де эте. Демек, яшайгъан кююнде яза
ва язагъан кююнде яшай.
Мусаны яшлар учун язылгъан асар­
ларын иржайывсуз ва сагъынчсыз охума
бажарылмай. Буларда шаирни пагьму­
суну янгы янлары ачыла. Бу шиъруланы
баш игити де «менэтер» Шамил.
Тирменчи кёпден берли
Атайым сув тирменде.
Юрюймен гьюрге батып,
Тирменчи йимик мен де…
ондан-мундан алып язмагъан, юрегинден
оьтгерип чыгъаргъан. Ойлашып, уьстюн­
де тер тёгюп, къыйышдырып, арив шиъ­
рулар язагъан шаирлер де бар, язмаса
туруп болмайгъан шаирлер де бар. Муса
шо артдагъылардан. Олайлар юрегинде­
ги оьзюн къыйнайгъан дертлени язмай
туруп болмай, юхусу къача, авруй. Шолай
къы­йынлыкъда юрекни агьы болуп туву­
лунгъан сатырланы таъсири де гючлю
бола, оларда охувчу оьзюн къыйнайгъан
ойланы табып, дерти-ою чечилип, юреги
ял таба.
Шаирмен деп къол салмайман бичимге,
Бир къулакъ да эшитмежек агьымны.
Шашгъан дюнья авнай мени ичимде,
Заман буса агъулагъан шакъымны.
Белгили экени йимик, агъу адамны
оьлтюрме де бола. Тек агъудан дарман-эм
де эте чи. Шаирни «агъулангъан шакъы­
сы» булан язылгъан сатырлар дарман-эм
болуп, яшавда яхшылыкъны артдырма,
яманлыкъны аздырма кёмек этежегине
инана къалабыз. Шакъысы агъуланса
да, ону юреги агъуланмагъанына да ина­
набыз. Дагъы ёгъесе бирдагъы ерде ол
булай язмас эди:
Эгер ажжал тюпге тыкъса аралап,
Мен билемен къабур топуракъ авурну.
Адамлар, сиз яшасагъыз парахат,
Мен бийирмен ичинде де къабурну.
Китапны бу бёлюгюнде де, савлай
китапда да адамны къысматы, яшавну
маънасы, табиатны сырлары гьакъда
ойлашдырагъан терен маъналы асарлар
кёп.
Шаирни «Салам кагъыз» деген уллу
шиърусун охугъанда Йырчы Къазакъны
Магьаммат-апенди Османовгъа язгъан
кагъызы эсге геле. Юртдан гетип ша­
гьарда яшайгъан ювугъуна шаир, айып
этип, яшлыгъын, юртуну гёзелликлерин,
ювукъ адамларын эсге салып, ону вата­
нына къайтарма къарай. Шону булан
бирге юртну кемчиликлерин, жамиятны
ичинде тамурлашгъан терс алымланы де
эсгерме унутмай:
Заманлар тюрленген, Шамил,
Бек тюрленген заманлар.
Айланада яхшылардан
Он къабат кёп яманлар.
Халкъыбыз къызыл сатырдан
Тарих яза элиме.
Мажигитни киритлери
Парткомлагъа илине.
Мажигитде мавлет тавуш,
Орамларда йыр сеси.
Бирев молла болма чаба,
Бирев – болма ер еси.
Нени сюйсенг, изле, къурдаш,
Тек тюзлюкню излеме.
Бу гьалны чы Аллагьгъа да
Къыйын гьали тюзлеме.
Инаныву битип халкъны
«Аллагьлагъа» ердеги,
Энни инанма башлагъан
Тенгириме оьрдеги.
Сюр бёрклюлер сюрюп юрюй,
Юртум толгъан чалмагъа.
Сагъа да шагьар яшавгъа
Ярай ахыр салмагъа.
Муса не темагъа ва кимни гьакъында
язса да, ону ялгъаны, яравлу, ялынчлы
сатырлары болмай. Не гьакимлеге, не
байлагъа, не пачалыкъгъа, не парти­
ялагъа макътав сёз айтып да, язып да
эсленмеген. Шо да ону яратывчулугъуну
да, оьзюню де оьзденлигин гёрсете. Ол
оьзюне «яревке», «сюркюч» деп айтдыр­
гъанча, «хатирсиз» деп айтдырмакъны
къолай гёредир деп эсиме геле. «Къур­
дашларым, къурдашлар» ва «Эпиграм­
малар» деген бёлюклердеги шиъруланы
охугъанда да шолай ой тувулуна.
Биз эс этген кюйде, эпиграммалар
ва атлары белгили адамланы гьакъында
язылгъан асарлар гьалиги охувчуланы
лап да бек кепине геле. Мусаны эпи­
граммалары кёплеге чанчылажакъ, тек
оларда, авторну гёзюнден къарагъанда,
тувра ва чебер сёз булан айтылагъан аччы
гертилик бар. Олай гертиликден тюз
адамлар пайда ала, тюз тюгюллеге буса
шолай тийишлидир. Эпиграммаларда
герти булан янаша масхара да болагъ­
аны белгили. Тек ерге гирсин масхара,
къырыйы тюз болмагъан деп де негьакъ
айтылмай.
Масхара Мусаны оьзге шиъруларын­
да да кёп ёлугъа. Айрокъда «Гёнгюрев­
леринде» ва яшлагъа багъышлангъан
«Жибинчини сююнчюнде». Алайыкъ
«Гаишникни гёнгюревюн»:
Ёл ягъа токътавубуз,
Асфальтда отлавубуз.
Гьинкалгъа зат чыгъарта
Къолдагъы окълавубуз.
«Жибинчини сююнчюнде» масхараоюн булан язылгъан шатлы сатырланы
охугъанда, табиатдан сююнювюбюз ар­
тагъандан къайры, яшланы ялгъансызгьилласыз дюньясына чомулуп, оьзюбюз
де тазаланабыз.
Тирменге танг намаздан
Гелегеним иш этип:
Атайсыз да тирменни
Бажараман ишлетип.
Муса Шихавовну асарлары къумукъ
адабиятны мердешлерине асаслангъан
буса да, оларда янгылыкъны аламатлары
да аз тюгюл. Ол бизин адабиятда бирин­
чилей болуп поэзия булан драма асарлар
язгъанын биз оьрде эсгерген эдик.
Ол къумукъ тилдеги текстлени ичине
уста кюйде орус сёзлени къошагъаны
да – тавакелли абат. Олай эркинликлени
сюймейгенлер де бола. Тек, биз гьисап
этеген кюйде, чебер асарда орус сёзлер
оьз еринде къыйышывлу къолланса, шо
агьвалатгъа сююнме тюшедир.
Эпиграмма жанрны Муса Шихавовну
йимик генг кюйде къоллайгъан шаирле­
рибиз де болмагъандыр. Дагъы да Муса
оьмюрюнде не хабар, не макъала ва оьзге
тюрлю проза асар язгъан адам тюгюл:
къапиясыз сёзню чеберликге санамай
буса ярай. Шо ягъындан ол юртлусу уллу
шаир Анваргъа ошайдыр. Башгъа янлар­
дан да огъар Анварны таъсири болмаса
кюй ёкъ. Муса оьзю нечакъы оьзтёрече
пагьму буса да.
Буса да шаир Мусаны лап гючлю ери
– ону тилини байлыгъы. Мусаны асарла­
рыны тили – халкъ сёйлейген жанлы тил,
ёлгъа йиберип къоягъан газет тил тюгюл.
Белгили шаирибиз Бадрутдин айта­
гъан кюйде, Муса Шихавов – топуракъ­
гъа, табиатгъа ювукъ шаир. Балики,
ол Есенин йимик («Я последний поэт
деревни») юртну ахырынчы шаиридир.
Къумукъ юртну.
* * *
Муса Шихавовну янгы китабын оху­
ма сюегенлер болса, Магьачкъаладагъы
«Арбат» деген (ЦУМ-ну артында ерлеш­
ген) ва Хасавюртдагъы китап тюкенлер­
ден алма болалар.
Рашит ГЬАРУНОВ.
АДАБИЯТ
ЁЛДАШ
19. 09. 2014 й.
18
«ЯГЪАЛАГЪА ЯЗБАШ КЪАЙТСА, ЯЗ КЪАЙТСА...»
Зулейха АТАГИШИЕВА бугюнлерде къумукъ поэзияны дюньясында къарны-гёнгю
булан чалышагъан, охувчуларыбызгъа тезден
таныш аты да, хаты да булангъы шаирибиз.
Ол язбашны яшыл оту йимик таза, къомузну
инче къылы йимик назик гьислерден тувгъан
оьзюню шиърулары булан охувчуланы юрек­
лерине ёл тапгъан. Шаирни янгы шиъруларын сизин тергевюгюзге беребиз.
Адабият бёлюк.
Зулейха АТАГИШИЕВА
АЯВЛУ
КЪУМУКЪТЮЗЮМ
Яшавда сени булан
Юлдуздай ярыкъ юзюм,
Женнет къушлар чарнайгъан
Аявлу Къумукътюзюм.
Гюн оьбюп, ел къучакълап,
Чыкъ булан чайылагъан,
Йыр болуп, ярыкъ болуп
Юрекге яйылагъан.
Арш булан къурдаш болуп
Айгъа сырын чечеген,
Агъым сувун, акъ сувун
Айман тюзлер ичеген.
Къумукътюзюм, Къумукътюз,
Балдай татли емишли,
Уланларынг-къызларынг
Къылыкъ якъдан гелишли.
Къумукътюзюм, Къумукътюз,
Къурдашы кёп, досдан бай,
Дослукъ чырагъын ягъа
Дослар учун къызгъанмай.
Къуванып гезей бусакъ,
Къумукътюзде гезейик,
Биз насип излей бусакъ,
Къумукътюзден излейик.
ЭРКЪАРДАШЫМ,
МЕНИ АЛТЫН
ЯРЫГЪЫМ
(Эркъардашым Къасумхангъа)
Эркъардашым, Дадам, алтын ярыгъым,
Сен бар болгъур той этердей сав болуп,
Билгей эдинг бизге нечик тарыгъынг,
Аркъатаяв болуп, Асхартав болуп.
Кант этивден, ассиликден ёкъ гьайым,
Уьйренгенмен къыйынлыкъгъа чыдама,
Ким биревлер алса-алсын оьз пайым,
Яман болуп билмегенмен бир сама.
Къырда сувукъ, ел-янгуру къутура,
Гёрсетердей гюз гелгенин къырлагъа,
Гёнгюн аяп уланланы, къызланы,
Сюемен чи юрек ачма йырлагъа.
Стол ягъа къараса да танг булан,
Язылмай деп кант этивден къачардай,
Янгы йырым гёзлеп алар къыз-улан,
Йыр юреклер къанатланып учардай.
Гьалал болсун йырчылагъа сююв йыр,
Женнет болуп ачылардай Гюн ёкъда,
Гьюрю къызлар йырламаса не хайыр,
Шону сюймес шаир ёкъдур, озокъда.
АНА ЯШАЙ
ЮРЕГИМДЕН
ТАЙМАЙЛЫ
Ана сеси эшитиле къулакъгъа,
Ана сеси йыракълардан гелеген,
Яз къайтарма сюегендей бу якъгъа,
Ана сеси яз къайтарма билеген.
Анам геле йырлай туруп таладан,
Шат боламан, сес къошардай сесине,
Арив тюшден арив къуванч аламан,
Яшлыгъымны гелтирердей эсиме.
Гюн шавласын ала булут къамавгъа,
Ел къувалап къайдан-къайда гелеген,
Пашман ойлар арта бара санавгъа,
Юрек йылай ана ёгъун билеген.
Тюшлер булан гёрюнсе де къувана,
Ана ругьу гелегендей гьавадан,
Юрегимде йыр уяна, йыр яна,
Ругь байлыгъы берилердей авадан.
Сёндюрмесдей сенден къалгъан ярыкъны,
Ярыкъдан да ярыкъ болуп янардай.
ЮЛДУЗУН ЯГЪА
Тереклер шыбышлап сырларын чече,
Ахшамгъы гьаваны атири башгъа,
Кёкдеги булутлар тав артгъа гёче,
Чайкъала-бурула етердей аршгъа.
Бавланы шыплыгъын сюердей бёлме,
Сувукъ ел сызгъыра чарчымлы яшдай,
Къар басгъан къырланы гелгендей гёрме,
Терекден-терекге айлана башлай.
Кёклени бийкеси, кёклени нюрю,
Ай шавла бир арив иржайып багъа,
Женнетден гелгендей еп-енгил гьюрю,
Юхусуз гечени юлдузун ягъа.
СЕН КЪОЙМА
Гьалек бола, толкъун ура бир тынмай,
Болма ярай мен баргъа да ягъада,
Юрегим шо толкъунувдан тартынмай,
Шо толкъунув тезден таныш магъа да.
Каспий сувну ортасында юзеген
Акъ гемени ою башгъа, озокъда,
Айрылывну юрек булан сезеген,
Ай шавланы сырдашыман сен ёкъда.
Машинлени чанг чыгъарып оьтеген,
Чалт барыву алгъасайгъан юрекдей,
Шагьра ёлдай сюйгениме элтеген
Шат юрегим айрылывдан арекдей.
Сагъа гьашыкъ ойларымны сыйлысын,
Бюлбюл къушлар йырларына салардай,
Унутардай талчыкъланы хыйлысын,
Оьктем боюнг эсге ала къалардай.
Асси болуп сёйлесем де ал гюлмен,
Асил гюлню аз оьмюрюн сен ойла,
Сёнер гюлню къызардашы тюгюлмен,
Гюл юрегим сёнюп къалма сен къойма.
УЛЛУ ГЕЧЕ
УЬСТЮГЮЗГЕ
ГЕЛГЕНБИЗ
Уллу гече уьстюгюзге гелгенбиз,
Уллу яслар этген гюнлер гёз алда,
Сиз гетгенли кёп къайгъылар гёргенбиз,
Кёпден азын гётерип де бир гьалда.
Шолайлагъа Аллагь сююп къарармы,
Юреклер деп юрютеген ташланы,
Аналагъа айып этме ярармы
Арт вакътиде аз таба деп яшланы?
НАСИП ЧИ БАР
КЪАТЫН ЭРДЕН
ТЮЗЕЛСЕ
Эрлер бармы гьали эрге барма деп,
Бир тайпалар оьктем сёйлеп алалар,
Эргишини ерге уруп сёйлеме,
Англамайман, гьейлер, нечик болалар?
Урушса да, ярашса да эр яхшы,
Чакъ да турмай бирни йимик ачылып,
Тюзюн айтсам, эрлер бизин сюерми,
Турсакъ даим бизни йимик чанчылып?
Сёйлейгенде оьктем къарап, къол силлеп,
Къара къулунг этме сюйсенг эрлени,
Оьмюр гетер эрге бармай, уьй тизмей,
Бийке болуп беземейли тёрлени.
Арив сёзге ажжал ёкъ деп айтыв бар,
Арив айтсанг, йылан чыгъар кебинден,
Уьй болгъан сонг уллу бола намус да,
Уллу насип кимге тувгъан тегинден?
Насип чи бар къатын эрден тюзелсе,
Тюзелмекден уьй-эшикни къолайы,
Яшлар табып яшнатмагъа яшавну,
Яхшы-яхшы къатынланы талайы.
Азлыкъ эте арив-арив къызлагъа
Гелин болмакъ бите-битмей он сегиз,
Арив чю бар, уланланы сиз, къызлар,
Арив къылыкъ булан есир этсегиз.
ГЕЛДИМ СИЗГЕ
Гюллемеймен, гюнчюлюкден арекмен,
Сююнчюмню яшырмайман бугюн мен,
Сююнч гьакъда сююп айтма герекмен,
Сююнемен сени тутгъан уьюнгден.
Гелгенлени алма-салма ер тапмай,
Сююнюп сен айланасан, айлана,
Бизин йимик гелген нече къонакъгъа
Сюесендир сююнчюнгню пайлама.
Къарамагъыз дединг бизден тез гетме,
Гелмеге тынч болгъан сизден гетмекден,
Мен гьис этдим берекетин ожакъны
Бисмилла деп сен сындыргъан экмекден.
Гюллемеймен, гюнчюлюкден арекмен,
Сююнчюмню яшырмайман бугюн мен,
Сююнч гьакъда сююп айтма герекмен,
Сююнемен сени тутгъан уьюнгден.
СЮЮНЧ КЪОШДУНГ
Эсделикдей къайгъы салгъан юрекге,
Атам-анам гетгенигиз къайтмасгъа,
Эм тапмасдай эмли къоллар герекде,
Эмсиз къалмас яшларым деп айтмасгъа.
Яшав денгиз толкъунлана къалса да,
Къыйын-тынчын гётермеге герекбиз,
Намусланы авурлайын салса да,
Тенгириге кант этивден арекбиз.
Яшавумну баш насиби сенсен деп,
Башлап мени танг юлдузгъа тенглединг,
Лап да азиз адамым сен дюрсен деп,
Яшавумну ярыкъ этдинг, генглединг.
Къайгъы булан къурдаш болдукъ яшлайын,
Къалма тюшдю къайгъылагъа байланып,
Къайсын-бирин санап алма башлайым,
Сынташланы арасындан айланып.
Эркъардашым, бир сен барсан дюньяда,
Къыйын болса, сагъа аркъа таяйбыз,
Яшавубуз ярыкъ болсун, тун яда,
Къызардашлар сени эпсиз аяйбыз.
Балкъып чыкъгъан Айгъа мени ошатып,
Юлдузланы къурдаш этдинг оьзюме,
Бийке къыздай юрегингде яшатып,
Сююнч къошдунг юрегиме-гёзюме.
Яшыл отлу зийретлени ич яны,
Ягъалагъа яз гелгенин билдире,
Яшав ёлун азиз ата-анамны
Гёзбавчудай гёз алдыма гелтире.
Сююв йыр яздыртар сюювдюр,
Гюч ёкъдур сюювден озардай,
Гюч бергир, сюйгеним, гюч бергир,
Гючю бар сююв йыр язардай.
Бир сен барсан алгъыш сёзге лайыкълы,
Тюгюл сагъа ятып турмакъ ошав да,
Яшав толкъун сен олтургъан къайыкъны
Авдармасдай къатып турмакъ ошавда.
РУГЬ ЧЫРАГЪЫМ
АНАЛАГЪА АЙЫП
ЭТМЕ ЯРАРМЫ?
(Бир къызны тилинден)
Къаламым алгъандокъ къолума,
Сююв йыр сыйына башыма,
Сюювюм чыракъдай тутуп мен
Чыкъмагъа сюердей къаршынга.
Оьр къыйматгъа охусам да он бир йыл,
Оьр билимлер бинасына гирмедим,
Кисенг толуп берме акъчанг болмаса,
Оьр къыйматдан пайда ёгъун билмедим.
АВРУГЪАННЫ
ТЮШЕР ЙИМИК
ЭСИНЕ
Списокну гёргенде мен тамдагъы
Артгъа тайдым ихтиярсыз оьзюмден,
Гёзел къастым болуп мени дамдагъыр,
Гёзьяш бюртюк дёгереди гёзюмден.
Къарабудагъгент, гёз алдымда къалардай
Нече тюрлю гёзеллик бар гёрме де,
Ата юртум, сенден сююв гелмесе,
Болармедим сагъа сююв берме де?
Кёп яшланы къыйын бола сакълама,
Кёп яшланы мен де дюрмен бириси,
Гьали билдим, кёп акъчасы ёкъланы
Кёк ургъандай бола экен ириси.
Эсделиклер эсги болмай эсимде,
Эсделиклер кёп эсимден гетмесдей,
Къарабудагъгент, къурч къылыкълы
халкъынгны
Къызы болмакъ насип айтып битмесдей.
Бу яшавда эркъардашлар тюгюлмю,
Ата-ана савгъат этген жан къардаш,
Бавчу йимик сёнме къоймас ал гюлню,
Эркъардашгъа аявлудур къызардаш.
Эркъардашым, мени алтын ярыгъым,
Сен бар болгъур той этердей сав болуп,
Билгей эдинг бизге нечик тарыгъынг,
Аркъатаяв болуп, Асхартав болуп.
Май 2014
ЙЫР СЮЙГЕНГЕ
Гетген оьмюр – къалам булан тептерим,
Язып алгъан къара гюнлер, акъ гюнлер,
Сакъланып да эшитгеним, гёргеним,
Эсде къалар эсгик болмай бугюнлер.
Ягъалагъа язбаш къайтса, яз къайтса,
Яз чечеклер айлананы безежек,
Оразлыдыр аналары бар яшлар,
Анасына берме гюллер излежек.
Азиз анам, сен чыдагъан кёп затгъа,
Чыдамлыгъы етмес эди ташланы,
Етмек учун ярыкъ дейген муратгъа,
Сайладынгмы чыдамлыгъын къушланы.
Кёп намусгъа байланып да яшлайын,
Оьктем башынг оьктем тутуп яшадынг,
Къанат къакъма уьлгю алып къушлайын,
Чыдамы кёп ана къушгъа ошадынг.
Бийкелеге тенглеп алма савунгда,
Къысмат сени эркелете къалмады,
Сен гетгенли гюл къалмасдай бавумда,
Сендей болуп гёнгюм бирев алмады.
Бир сен эдинг ругь чырагъым ярыкълы,
Аршдагъы бир акъ юлдузгъа санардай,
Биздейлени нечик болсун охутма
Авлети кёп, акъчасы ёкъ аналар,
Биздейлеге къоя буса къол силлеп,
Оьр билимге ес этеген биналар.
Биринчилей ожагъынга гирсем де,
Бирдагъы да гелер йимик этдинг сен,
Уьч гюл йимик уьч къызардаш бар эдик,
Дёртюнчюсю болар ерге етдинг сен.
СЮЮВ ЙЫР
Нече къайта тынгласам да талмайман
Берекетли Бекенезни сесине,
Аллелей не яллыкъ берер суву бар,
Авругъанны тюшер йимик эсине.
19 ЁЛДАШ
19. 09. 2014 й.
АНА ТИЛ
Гьакъ дослукъдан гюч ала
Ата бузулса, агьлю пуч болур, ана бузулса, миллет пуч болур, дей������������
�����������
халкъны те�
рен ою. Гёресиз, охувчу, ананы ролю янгыз оьзюню агьлюсю булан дазула�
нып къалмай, бютюн миллетни тарбиялавуна, жамият яшавну гьар башгъа
гьалына гючлю таъсир эте. Ону тарбиялав таъсири айрокъда авлетлерине
ва агьлюсюне гючлю экенни бирев де инкар этмеге болмай. Тек ону булан
бирге ананы оьсюп гелеген яш наслуну таза ана тилинден айырмай аякъ
уьстге салмакъ аслу борчу болуп токътай.
Яш тувуп, анасыны тавушун, биринчи сёзлерин эшитгендокъ да, ою
уяна, ишлеп башлай. Эки йылдан буса
яш сёйлей, школагъа баргъынча яш
соравлагъа жавап бере, оьзю соравлар
бере, 5–6 йыллагъа оьзю къысгъаракъ
хабарлар къурма бажарагъан бола.
Уьйде ана тилде башлангъан ой къурув
уьстюнлю кюйде оьссюн учун, яш биринчи класдан башлап, билим алывну
бары да предметлерден ана тилде узатмагъа герек.
Алимлени, сынав школаланы токъташдырывуна гёре, ана тилде билим
алыв нечакъы кёп узатылса (4–6),
башгъа тилде (бизде орус тилде) билим
алывгъа гёчюв шончакъы уьстюнлю
къурула ва охувчу гьар къайсы ягъындан да оьсювюне уллу иш пайдалы таъсир эте. Ана тил охувчуланы яратывчу
оюн уятмагъа, умуми оюну оьсювюне
берекетли кёмек эте, орус тилни ва орус
тилде юрюлеген дарсланы чалт ва яхшы
англамакъ учун кюрчю сала.
А. Тахо-Години атындагъы Дагъыс­
тан илму-ахтарыв педагогика инсти­
тутну директору Гь. Магьамматов,
Да­
гъыстан школалардагъы бугюнгю
гьалны суратлап булай яза:
«...Бир миллет яшайгъан юртларда 1-нчи
класгъа гелеген охувчулар орус тилни бек
осал биле. Бу ерде оланы орус тилде билим
алыву нечик болагъанны айтмаса да англашыла. Шолай терс янашыв юрт школаланы
тарихинде гьалиге ерли сакъланып гелген
бай адатланы ва мердешлени тас этив ёллагъа элте».
Ондан къайры да, оьрде биз эсгергеник
йимик, яшны ой къурувун чаналата, англаву
оьсмеген яшны охувдан гёнгю тая, школагъа
Ана тилибизни гележеги кёплени
йимик мени де ойлашдыра. Ожакъларында
къумукъ тилде сёйлейгенлеге, тилин
унутмай,
миллетибизни
менлигин
гётерегенлеге баракалла болсун. Заманзаман масъалалар гётериле: неге шунча
тынч, чебер, дослукъну, асилликни тилин
яш наслубуз аз къоллай? Айрокъда
шагьарда яшайгъанлар ана тилинде
сёйлемей, сёйлемекни къастын да этмей.
Юртларда яшайгъанлар бугюнлерде де ана
тилин унутмагъан.
Мен гьали шагьарда яшайгъанланы,
оланы ана тилге бакъгъан янашывуну
гьакъында айтмагъа сюемен. Бетлейгеним,
айып этме сюегеним тюгюл, тек тувмадан
бизин ана тилибиз болуп гелеген къумукъ тилни яшлар билгенни, сёйлегенни,
уьйренгенни сюемен. Бу масъалагъа
багъышлап жыйынлар, семинарлар, конференциялар, олимпиадалар оьтгериле,
газетлерде языла, барысы да талчыгъып
сёйлейлер. Касбусун кёп сюеген муаллимлер тарихден, адабиятдан ана тилни яхшы
уьйретеген къошум дарслар оьтгерелер.
Ана тилни уьйренив масъаланы школадан
башламагъа герек деп де кёп айтыла. Тек
не ерде болса да, не деп айтылса да, алгъа
талпыныв гьис этилмей.
Жагьиллени
бирлери
шагьарда
яшайгъан бизин йимиклеге ана тилни
не маънасы бар, ондан бизге не геле деп
сёйлейген гезиклер де кёп бола. Сайки, шагьарларда бары охутув ишлер, жыйынлар,
билдиривлер орус тилде юрюле. Озокъда,
шагьарларда оьтгерилеген гьар тюрлю
чаралар орус тилде юрюлегенге мени
къаршылыгъым ёкъ.
бармагъа сюймей, охувдан айрыла. Айта­
гъаныкъ, юрт ерлерде 1 -нчи класлардан
башлап, бары да предметлер ана тилде
юрюлмеге герек.
Газетни охувчуларыны бирлерини ана
тилни аямакъны, гюн сайын ону оьсдюре
сакъламакъны гьакъында кёп айтыла деп
эсине гелмек де бар. Шолай ойлама ону
ихтияры бармы экен? Тилни гьакъында кёп
айтыла, языла буса, огъар гьай да, тергев де
етмейдир деп ойламагъа да ярай чы, герек
де герек. Бизин аналарыбыз башгъа-башгъа
буса да, ана тилибиз – бир. Халкъыбызны
тюз белгилевюне гёре, барыбызгъа да ортакъ
«алтын тавубуз». Шо экинчи анабыз бизге
береген къылыкъ – ёрукъ ёллар, адатлар,
сабур-саламат хасият бизин бирикдире,
бир-бирибизден сююндюре, бир агьлю,
халкъ эте. Бизин «алтын тавубуз» береген
caбyp-саламат хасият алтындан да артыкъ
тюгюлмю дагъы!? Халкъыбыз ана тилге
«алтын тав» деп ат берип, гьеч адашмагъан.
– Халыкъ адашса да, халкъ бир де
адашмай. Бугюн тилибиз тюшген гьалгъа
къыйналмай болмай не муаллим, не атаана. Авругъан айтар, янындагъы тынглар
деп негьакъ айтылмай. Тилни гьакъында
язагъанлар да тилге кёмек излеп язадыр. Бу
масъаланы чечивде сав жамият актив кюйде
ортакъчылыкъ этмеге де герек. Аллагь
берген алты саныбызгъа йимик, о бизге
сайлап берген гёзел тилибизге, зор рагьмугъа
йимик неге янашмайбыз? Ортакъ байлыкъ
депми? Къумукъ тил ортакъ байлыкъ
тюгюл! О – къумукъ жамиятны тили! Огъар
айрыча сыйлы янашыв тарыкъ. Тек огъар
немкъорай, гьатта сансымай янашагъанлар
да ёкъ тюгюл. Оланы арасында юрт есилер,
школаланы директорлары ёлугъа десе,
тамашалыкъ этесен.
Юртдан чыкъсанг, сёнеген сени къумукъ
тилинг кимге тарыкъ дейгенлер бизде де
ёлугъа.
«Инг башлап ону англамайгъан
сагъа тарыкъ барындан да артыкъ, миллетибизге тарыкъ – «тил бармы – миллет бар, тил ёкъму – миллет ёкъ!» – деп,
олайлагъа «Ёлдаш» газетдеги макъаланы
гёрсетдим.
«Ана тил – тарихни теренинден маълумат
берип, маданиятыбызны, тарихибизни,
къылыкъ-ёрукъ ёлларыбызны сакълайгъан
ва оьсдюреген къурал. Тил – бары да затны
башы. Ана тилсиз милли газетлер, театрлар,
чер, охув китаплар, маданият, гьатта савлай
халкъны тарихи болмас... Тилге осал янашыв
миллетни дюньядан тас этер. Халкъны бою-
сою, саны сакъланар, тек ругьу сёнежеги
белгили», – деп охуду, сонг:
– Myну сен язгъанмысан? – деп сорады
бир таныш.
– Дагъыстанны илму-ахтарыв институтуну директору Гь. Магьамматов язгъан.
Тилибизни къысматы, ону булан бирге оьзюбюзню къысматыбыз бизин оьзюбюзню
къолубузда экенни яхшы англамагъа герекбиз. Оьсмеге сюемисен – тилингни оьсдюр,
барлап сакъла. Бизин тилге немкъорай янашывубуз миллетибизге къазылагъан къабур
йимик, – дедим.
– Воллагь, шолай теренден чи ойлама да
ойламайбыз – инсан тегин малны хадирин
де билмей чи, – деди ол, ойлу къарап.
– Тюз айтасан! Къаркъарабызгъа герек
затны чы гьайын этебиз, – деп соравлу къарадым.
– О къоймай, кант эте, йылай. Йылагъан
яшгъа къарамаса болмай...
– Воллагьи, инивюм, тилибиз де йылай –
биз эшитмейбиз, – дедим.
Гьакъ юрекден айтсакъ, тилге янашыв
пачалыкъны оьр гьакимлигини янашывундан да гьасил бола. Артдагъы вакътилерде милли тиллеге янашыв яхшы ягъына
алышына турагъаны гьис этиле. В. Путин
оьзюню бир сёйлевюнде: «Россия янгыз
табиат байлыгъы булан тюгюл, оьзюню кёп
миллетли маданияты булан да бай. Болма
ярай, шо ону инг де уллу байлыгъы да дюрдюр. Ону кёп тюрлю маъналы маданияты
ва тиллени кёплюгю оьз­
леге пачалыкъны
айрыча гьайлы янашывун талап эте», – деп
билдирген эди.
2013-нчю йылны 16-нчы сентябринде
«Валдай» деген дискуссия клубуну членлери
булан ёлугъувда:
– Совет девюрде аз санавлу миллетлеге, халкълагъа тергевлю янашыв
къургъанны арив гёрюп англадым.
Гьар къайсы аз халкъгъа ерли оьзлени басмаханалары болгъан, тиллери
сакълангъан, милли адабияты бар. Ери
гелгенде айтсакъ: о заманлар этилген
затланы хыйлыларына къайтып, пайдаланма тарыкъ эдик», – деген В. Путин.
Биз шогъар къайта да тура бусакъ
ярай. Бу йыл Маданиятны йылы деп
билдиргени де негьакъ тюгюлдюр. Рес­
публикада юрюле турагъан чаралар да
шогъар шагьатлыкъ этегендей сезиле.
Арты берекетли болсун!
Абас МАМАЕВ.
Борагъан юрт.
«Бетлемеймен, яшлар уьйренгенни сюемен...»
талчыкъдырагъан гьалда. Ана тилинде
язылгъан затны маънасын англап болмай
къалабыз, охумагъа да къыйын дейгенлер
кёп бар.
Озокъда, адабият тилни толу кюйде
англамагъа гьар тюрлю диалектлени есилерине бир йимик тынч тюгюлю англашыла.
Англамайгъан
сёзлер
ёлукъгъанда сёзлюкге къаБир агьлюде яшайгъан адамлар уьй- райгъан кююбюз де бола.
де бир-бири булан бирлери къумукъ- Мени эсиме гелеген кюйде,
арада къолланагъча, башгъалары орусча сёйлейгенде, халкъ
ан тил булан язылса да,
къулакъгъа нече де онгайсыз чалына. газетлерде, журналларда
ерлешдирилеген макъа­
Ана тили гьар адамны оьктемлиги, на- лаланы маънасын англама тынч болур
мусу, къылыгъы барлыгъы болмагъа тюше. эди. Газетни бетлеринде ёлугъагъан четим
Тыш уьлкелерде яшайгъан къумукълар ана тиеген сёзлени бирлерин мисал гелтире­
тилини хадирин кёп де къолай биле деп йим: кётюр, деврен, къонгур, магьрюм,
айтма ярай. Олар ят ерлерде ана тилинде жигерли, маълумат, гьикаеси, сагьифа ва
сёйленеген сёзню эшитме гьасирет бола. башгъалары. Гьар гюн бизин яшавубузда
Къумукъ йырланы, айтывланы, тойланы къолланмайгъан сёзлени башгъа тынч
сагъына.
сёзлеге алышдырмагъа яда скобкалагъа
Бир агьлюде яшайгъан адамлар уьйде алып англатыв берип язса яхшы болар эди.
бир-бири булан бирлери къумукъча, башБулар ва бугъар ошагъан тилни айлагъалары орусча сёйлейгенде, къулакъгъа насында чечилмеген масъалалар дагъы да
нече де онгайсыз чалына. Яш наслу ана бар.
тилинде сёйлемеге уяламы экен деп эсинге
Ана тилни уьйренивню школадан
геле.
башламагъа герек дейгенлер барны эсгерАна тилибизде чыгъагъан газетлеге, ген эдим. Шо ойгъа мен рази тюгюлмен.
журналлагъа, китаплагъа янашыв да бек Ана тилни башлап тувгъан ожагъында
ата-анасыны авзундан эшитип билмеге герек. Шагьарда яшайгъанланы
кёбюсю – гьали жагьиллер. Юртлардагъы
жагьиллер де яхшы яшавну излей туруп
шагьаргъа гёчеген болуп къалгъан. Шагьар
школаларда ана тилни уьйретме гючю
чатмай. Башлапгъы класларда жумада
эки сагьат, оьрдеги класларда бир сагьат
юрюлегенни унутма тюшмей.
Мени уланымны уланы шагьар школада 3-нчю класда охуй. Ону класында ондан
къайры дагъы къумукъ яш да ёкъ. Школада ана тилине уьйренежек деп инансам, ана
тилин унутуп къалажакъ. Шо саялы яшланы ана тилине сюювюн, иштагьлы­
гъын
уяндырма агьлюде ата-анасы, уллулар башлама герек. Пачалыкъны янындан да ана
тилин билмек борч деген къарар чы­гъара
буса бек дурус болажакъ эди. Ана тилге
бакъгъан якъдагъы масъаланы школагъа,
муаллимлеге саллап турмай, кёп янын атаана оьзюню бойнуна алмагъа герек.
Яшлар ана тилин унутмасын учун,
газетлеге, журналлагъа тергев берилсин,
артсын учун шагьарларда ва юртларда
яшайгъан къумукъ ожакълагъа «Ёлдаш»
газетге, «Къарчыгъа» ва «Тангчолпан»
журналлагъа язылагъан къайдаланы тапса,
пайдалы болур эди.
Бийгерей ГЬАЖИЕВ,
загьматны ветераны.
20
БУГЪАКЪ АВРУВДАН НЕЧИК САКЪЛАНЫП БОЛА?
ЁЛДАШ
САВЛУКЪ
19. 09. 2014 й.
Бугъакъ (зоб) аврув – аз яда бек тамакъ безлери де шишип, адамны бютюн къаркъарасын кепсиз этеген аврув.
Шондан авруйгъан адамланы 90–95 проценти къатынлар
бола. Сонг да, бугъакъ аврувдан адам оьмюрюню инг яхшы
вакътилеринде – 19–20 йыллыкъ чагъындан 40–45 йыллыкъ
вакътисине ерли арадагъы йылларда авруй.
Бугъакъ аврувну тувулунувуну ва ону оьрчюмегини аслу
себеби, хапарсыздан адамны нерваларыны силкинмеклиги (психический таъсир, къоркъув), уьй
яшавда буса да, ишде буса да, гьар
даим къайгъырып турмакълыкъ
гьисаплана. Бир-бирде огъар бувма ётел, грип, сувалчан аврувлар
да себеп бола.
Биздеги маълуматлагъа гёре,
бугъакъ аврувдан кёбюсю гьалда бухгалтерлер, счетоводлар,
сатыв-алыв къурумланы къуллукъчулары, студентлер, оьрдеги
класларда охуйгъан яшлар, иш
тигеген устаханаланы дерзилери,
трикотаж фабриклени тохувчулары, ара бёлмейген къавгъада
яда гьар даим нервалары титиреп
турагъан ерлерде ишлейген адамлар авруй.
Бугъакъ аврув аслу гьалда
аста-аста оьрчюй, тек адамны
нерваларыны гючлю кюйде сил-
кинмегинден сонг ювукъдагъы
гюнлерде шо аврувну белгилери
билинеген гезиклер де бола.
Бугъакъ аврувну булай белгилери
бола: адам ишде тез моюй, гьалсыз
бола, къартыллай, аза (себепсиз),
башы авруй, тез-тез башы айлана,
юхусу къача, уялчан бола, алгъасай, къоркъуна, бир-бирде йылавуч бола. Авруйгъан адам иссиге
ва сувукъгъа чыдамсыз бола. Ону
юрегини ишлевю чалтлаша, сонг
буса гьава етишмейген йимик
тынышгъа талчыгъа, аврув бек
гючленген гезиклерде юреги
авруй, юрегини уруву минутда
100–120-гъа ва гьатта 160–180-ге
ерли артмагъа да бола. Авруйгъан
адамны къолайсыз тюш гёрювлер
талчыкъдырмагъа ва ол 2–3 айны
ичинде 15–20 килогъа азмагъа да
бола.
Авруйгъан адамны эртен
вакътилерде ошгъуву, къусуву
болмагъа, къурсагъы ва айрокъда
бутлары, къоллары аврумагъа да
ярай.
Аврув оьрчюген гезиклерде
адамны къоллары, къаркъарасы
къартыллай, гьава етишмейгени
саялы, ону юрек авруву тута.
Бугъакъ аврувну сав этмекден
эсе, ондан сакъланмагъа тынч.
Бугъакъ аврув алдын алмагъа
СЕПКИЛЛЕГЕ НЕ ДАРМАН?
Бир-бир яш адамланы
бурнунда, бетинде варакъ
сепген де йимик увакъ
сари дамгъалары – сепкиллери бола.
Сепкиллер адамны юзюн
сюйкюмлю, шат, кюр эте. Бирбиревлени бетинде сепкиллер
кёп бола, олай гезиклерде
адамны юзюн башгъачалай
алышдыра.
Оланы тайдырмакъ учун
кёп къайдаланы къоллама
бола.
Шолай чаралардан бириси
гьар гюн бетин сирке ханц
къошулгъан сув булан сыйпамакъдыр. Шону учун дёрт
ашкъашыкъ сувгъа бир чай
къашыкъ аш сирке къошмагъа
тюше (эссенция тюгюл). Шону
орнуна лимон тузну 2 проценти ириген сувну яда дёрт пай
сувгъа бир пай лимон къошулгъанын алмагъа да ярай.
Косметологлар жувунагъан
заманда яшыл сапундан пайдаланмакъны таклиф эте. Эгер
шо сапун булан жувунагъанда
адамны бети къызармагъа
башлай буса, къызарыв тайып
битгинче шо чараны токътатма
герек. Сют, чий, нагь булан жувунмакъ да бек пайдалы.
Марлиге яда чюпюрекге
чий, кефир, увмабишлакъ
булан къаймакъны къошулгъанын сюртюп къапласа, бетни
терисин йымышакъ эте, ону тез
бюрюшмеге къоймай. Шолар
сюртюлген чюпюрекни бетине
къаплап 40-60 минут турмагъа,
сонг бетин жувуп, огъар крем
сюртмеге тюше. Бетини териси
ёрукълу буса, огъар кремлер
яхшы яраша.
Язбашда ва яйда бетигизни
емиш сувлар булан сыйпамакъны
маслагьат
этебиз,
шолар
да яхшы таъсир
эте.
Бетигизни
гьар гюн тюрлю-тюрлю къыр
емишлени суву
булан сыйпагъыз
яда шо емишлени суву булан
дымлангъан бир
нече къат марлини къаплагъыз.
Къызыл смородинаны, лимонну, яш хыярны
суву бетни тюсюн
яхшы акъ эте.
Къыр емишлени
сувлары булан бавукълангъан
марли къатлавну къаплагъан
сонг, 40-60 минут оьтгенде, бетин сув булан чаймагъа герек,
чюйявлукъ булан сибирип,
къурутгъан сонг, огъар оьрде
эсгерилген кремлерден бирисин сюртюп, бир сагьат къоймагъа тарыкъ.
Бетни акъ болуву, бир-бирде
ону сепкиллерини бютюнлей
тайыву гидроперита булангъы
крем сюртювге байлавлу бола.
Шолай кремни уьйде гьазирлемеге де бола: аптекден гидроперит алыгъыз, ону бир таб­
леткасын тююп увакъ этигиз
ва ону сиз кёп пайдаланагъан
кремни бир грамына къошуп,
яхшы къатышдырыгъыз. Сонг
ону бетитизге сюртюп, сагьат
ярым-эки сагьат къоюгъуз.
Шолай кремни къолларына,
бойнуна, гьасили, сепкиллери
бар ерлерине сюртмеге де ярай,
тек ону къашларыгъызгъа, кирпиклеригизге,
тюклеригизге
тийдирмекден сакъ болугъуз,
неге тюгюл о тюклени онгдура.
Бетин сыйпамакъ учун
уьйде миндаль (бадам) къошулчанын гьазирлемеге бола.
30 грам татли миндалны тююп
увакъ этигиз ва огъар къайнар
сув къошугъуз. (Миндалны эсгерилген къадарына 1,5 стакан
сув тёкме тарыкъ). Бир суткадан сонг сюзюлюп тазалангъан
ону сувуна 33 процентлик
бензоаин сувну 25 грамын (о да
аптеклерде сатыла) ва 15 грам
лимон сув къошугъуз.
Сепкиллер тайгъанда яда
олар агъаргъанда бетин гюнден
сакъламагъа, къыргъа чыкъгъынчагъа алда врачны рецептине гёре аптекде гьазирленген
ва оьзюнде 5 процент хини бар
кремни сюртмеге герек. Сонг
бетине оба сюртмеге тарыкъ.
Яшгъа авур болгъанда яда
къаркъарасында не буса да бир
башгъа бузукълугъу болгъанда:
бавуру авругъанда, ашайгъан
затларында витаминлер, аскорбиновый кислота (витамин С)
азлыкъ этегенде къатынгишини бетин ягъал басмагъа ярай.
Айлы вакътисинде яда эмчек ичеген яшы бар заманда
ягъалны тайдыраман деп бир
зат да этмеге тюшмей: ягъал
узакъ къалмай оьзлюгюнден
тайып къала. Оьзге вакътилерде бетин ягъал басса, врачгъа
бармагъа, тындырыкълы кюйде тергетмеге ва ону гёрсетивюне гёре чара гёрмеге тарыкъ.
Бетиндеги ягъалны тайдыраман деп не тюшсе къоллама
ярамай. Масала, гюнесуву бар
кремлеге йод къошмагъа ярамай. Пигмент дамгъалар болгъан заманда, бир нече айны
узагъында гьар гюн уьч керен
0,1 грам аскорбиновый кислота
ичмеге тюше. Язбашны биринчи гюнлеринден тутуп, гюнден
бетин къоруп сакъламагъа
герек.
къыйын аврувлардан гьисаплана.
Ону алдын алмакъ учун, бары да
затдан алда шо аврувну тувдурагъан себеплени тайдырмагъа
герек. Бугъакъ аврувну тувдурагъан себеплер бизге белгили.
Бир-бирде оланы болажагъын
алданокъ билмеге бажарылмай
да къала, тек шо себеплени, ай-
рокъда нерваларыны къайнашгъанлыгъын билеген заманда,
загьматны ва рагьатланывну тюз
кюйде къурмакъ булан оланы
алдын алмагъа яда аз этмеге бажарыла.
Бугъакъ аврувдан сакъланмакъ учун, адам къаркъарасыны
тазалыгъына кёп тергев бермеге,
эртен, гюндюз ва ахшам гимнастика этивню гьар гюн юрютмеге,
къаркъара загьматда ортакъчылыкъ этмеге, айрокъда авлакъда,
огородда ишлемек булан нерваларыны системасын ва къаркъарасыны умуми гьалын гьар даим
беклешдире турмагъа герек.
Бугъакъ аврувдан авруйгъан
адам узакъ заман гюнню тюбюнде, бюркев ерде узакъ турмагъа
ярамай, нечакъы аз тамычылар
буса да, йодну ва йодлу дарманланы ичмеге герек. Аврувну
гьакъында аз ойлашмакъ да бек
агьамиятлы, неге тюгюл шолай
ойлашып къайгъырыв, аврувну
гьалын бузукълашдыргъандан
къайры, адамны аврувун бирденбир гючлендире.
Р. АЛИГИШИЕВА,
медицина илмуланы кандидаты.
●●Дарман отлар
АЛОЭ (САБУР)
Шо оьсюмлюкню сиз эпсиз
яхшы билесиз. Тек о негер пайдалы экенни чи билмей бусагъыз
да ярай. Биревлер огъар «тегенек
гюл» дей, биревлер «юзйыллыкъ»
деп ат такъгъан. Илму тармакъда
буса огъар терек къайдада оьсеген алоэ деп
айтыла.
Александр Македонский Индияны елеме
токъташгъанда, ону муаллими, аты дюньягъа
белгили философ Арис­
тотель
биринчилей
Индия океандагъы Соккотра атавну къолгъа
алырсан деп буваргъан
болгъан. Шо гиччи,
гьеч гишини тергевюн
тартмайгъан
атавну
уллу байлыгъы бар–онда не авур
яраны да сав этеген, къаркъарагъа гюч береген, жагьилликни
девюрюн узатагъан оьсюмлюк
оьсе экен. Атавну алгъанда, шо
оьсюмлюкню пайдасы гьакъда
сав дюньягъа яйыла.
Бырынгъы пагьмулу римли
багъывчу Диоскорид «Медицина» деген асарында булай яза:
«Шо оьсюмлюк яраланы сав эте,
юхусу къачгъанланы юхлата,
тюклени тёгюлювюн токътата,
ашкъазанны тазалай».
Арадан нечесе юз йыллар
гетип, алоэ бавларда, паркларда,
гьатта гьар уьйде де оьсдюрюлме
башлай.
Алоэ – бек тынч, къыйынсыз, къаравсуз оьсеген чыдамлы
оьсюмлюк. Шо саялы да огъар
«сабур» деген ат тагъылгъан. Шо
атны огъар араплар къойгъан.
Оланы яшавунда алоэ чечек
чыдамлыкъны, сабурлукъну аламаты гьисаплана. Шо оьсюмлюк
булан ювукъдан таныш болгъан
сайын, биз ону оьсдюрме къаст
этебиз.
Алоэни суву учун оьсюмлюкню тюп япыракъларын гесе.
Оланы къайнар сув булан яхшы
кюйде жува. Увакъ гесеклер
этип туврай. Марлиге чырмап,
сыгъып сувун чыгъара. Аша­
гъынча алда гюнде эки-уьч керен
бир чайкъашыкъны иче. Шолай
этсе, адам ашама муштарлы бола,
ашны сингивюн яхшылашдыра.
Майлы яда гьавагъа гёре алышынагъан гёню барлар да шолай
сокну къоллама бола. Бетине
сокну гюнде бир керен сюртме
герек. Жумада эки-уьч керен алоэ
чечекни япыракъларын ярып,
бетине къаплап, он минут турма
герек. Шолай этсе, бюрюшмелер болмай. Адамны терисини
уьстюндеги ярагъа яшыл, таза
жувулгъан япыракъланы ярып
яда оланы эзип къапласа, яра тез
сав болур.
Алоэ оьсюмлюкню пайдасы –
янгыз огъар хас, биостимул гючю
булангъы затлар барлыкъдан.
Шолар аврувну гючсюз болгъан
клеткаларын жанландыра, тирилте, къаркъараны аврувгъа
къаршы турувун гючлендире.
Алоэ оьсюмлюкню согун
къоллама бавуру, оьтю авруй­
гъанлардан ва яшгъа токътагъан
къатынгишилерден къайрылагъа
кимге де ярай.
Гёгюрчюн АТАЕВА
8 928 576 74 78
[email protected]
21 ЁЛДАШ
19. 09. 2014 й.
СПОРТ
Нече де къолайсыз ойнадылар
Оьтген сонгугюн милли лиганы онунчу
турунда бизин «Анжи» булан ёлукъмакъ
учун Хабаровск шагьардан «СКА Энергия»
деген команда гелген эди. Оюн оьтгерилеген гюн Пятигорск шагьаргъа «Анжи-2»ни оюнуна барма деп чыкъгъан уьч жагьил
улан авур хатабалагьгъа тюшгени гьакъда
къаравчулагъа хабар етишди. Хатабалагьгъа тюшген машиндеги йигирма беш
йыл чагъындагъы жюнгютейли къумукъ
улан Уллубий Бамматов алгъан яралардан
еринде оьлген, ондан да жагьил Гьажи
Байрамовну яшаву учун Пятигорскидеги
докторлар ябушса да, арбагюнге чыгъагъан
гече ол да гечинди. Шо саялы олар оюнну
биринчи он минутун къайгъылы йиберди.
Футболистлер де оюнну бир минутлукъ
къайгъыдан башлады.
Себеплерин англатмагъа болмайман,
тек “Анжи” шо гюн къаравчуланы да бек
къарсалатып, осал ойнады.
Йигирма алтынчы минутда «СКА
Энергияны» якълавчуларыны хатасындан
пайдаланып, Али Гьажибеков башы булан
гол гийирип, оюнну санавун ачды.
Оюнну
къыркъынчы
минутунда
“Анжини” якълавчусу Камил Агъаларов
оьзюню штрафноюндан топну тебип чы­
гъараман деп айланагъанда, топ къангып
оьзюню къолуна тийип битгени сонг эс
этди. Шондан сонг оюнну судьясы белгилеген пенальтиден топ гийирген сонг Гогуа да
Бирлешивден – парахатлыкъгъа
Республикабызны инг агьамиятлы байрамларындан бири болуп токътагъан
дагъыстан халкъларыны Бирлигини гюнюне багъышланып гьар юртда, гьар
район­да дегенлей гьар тюрлю чаралар оьтдю. Шо байрамгъа байлавлу болуп Къа­
рабудагъгент районну Губден юртунда да уллу спорт ярышлар оьтгерилди.
Байрамны алдындагъы гюн Губден
юртну авлакъларындан бирине Шамил
ва Бабаюрт районлардан, Хасавюртдан,
Каспийск ва Магьачкъала шагьарлардан,
Мычыгъыш ва Къарачай-Чергес респуб­
ликаларындан къонакълар жыйылдылар.
Спорт булан машгъул болагъан кёп санавдагъы адамлар мунда аякъмашин спортдан
ва аркъан тартывдан оьтгерилеген 3-нчю
ачыкъ чемпионатында ортакъчылыкъ этмек учун гелген эди.
Чемпионат бу йыл дагъыстан халкъларыны Бирлигини гюнюне багъышланып,
оьсюп гелеген наслуну террорчулукъгъа ва
наркоманиягъа къаршы ругьда тарбияламакъ, жагьиллени спортгъа къуршамакъ,
спортну милли жураларына бакъгъан якъдагъы тергевюн артдырмакъ муратланы гёз
алгъа тутгъан эди.
Инг алда Къарабудагъгент районну
гьакимбашы Къапур Исаевге сёз берилди.
Оьзюню таъсирли сёйлевюнде ол Дагъыс­
танны бырынгъы ва бай тарихинден далиллер гелтире туруп, бизин республиканы
бары халкъы учун Дагъыстанны Бирлигини
гюнюню нечик агьамияты барны ташдырды.
Шондан сонг Губден юртну администрациясыны ёлбашчысы М. Нухов къонакъланы ва ярышланы ортакъчыларына
баракалла билдирип сёйледи.
Шо гюн спорт ярышлагъа гелген
Дагъыс­тан Республиканы печатгъа ва маълумат къураллагъа къарайгъан министри Азнавур Гьажиев оьзюню сёйлевюнде гьар
дагъыстанлы оьз элинде парахатлыкъда,
тангаласына умут булан яшама сюегенин
ва шу ёрукъда оьтгерилеген байрамлар
къоркъув тувдурагъан агьвалатлагъа адам-
лар къаршы экенин исбат этегени гьакъда
эсгерди.
Губден – тезден берли топлангъан бай
спорт мердешлери булангъы юрт. Мундан
янгыз Дагъыстангъа тюгюл, бютюн дюньягъа аты белгили спортчулар ва тренерлер чыкъгъан. Оланы арасындан Олимпия
оюнланы ортакъчысы Нюрмагьаммат Шанавазов инг де белгилиси деп айтма ярай.
Аты данггъа чыкъгъан боксёр юртлулары
оьтгереген гьар мажлисде ортакъчылыкъ
эте. Шо гюн де ол оьзюню юртлуларыны
ва къонакъланы алдына чыгъып сёйледи.
Белгили спортчу яш наслуну спортгъа
къуршавда ортакъчылыкъ этегени саялы
жыйылгъанлагъа баракалласын билдирди.
Байрамгъа гелгенлени арасында Да­
гъыстанны велоспортуну федерациясыны
ёлбашчысы Магьамматали Багьандов да
бар эди. Ол да шо гюнгю ярышлар спорт
булан машгъул болагъанланы санавун артдыражагъына умут этегени гьакъда айтды.
Ярышлар 40-гъа ювукъ аякъмашинлени гьайдайгъанланы оьчешивюнден башланды. Оланы арасында сынавлу ва жагьил
спортчулар да бар эди.
Бу гезик ярышланы 19-йыллыкъ губденли Абдул Сайитгьажиевге утмагъа насип болду.
Къаравчуланы тергевюн ахырына
ерли йибермейген кюйде аркъан тартыв
ярышлар да оьтдю. Мунда Дагъыстанны
инг гючлю сборный командасы Грозный
шагьарда оьтген Кавказ оюнларында алдынлыкъ алгъанлар ортакъчылыкъ эте
эди. Хасавюртну командасы олардан артда
къалмасгъа кёп тартышды ва къаравчуланы
разилигин къазанды.
Р. МУСАЕВА.
«Анжини» къапусуна гол гийирди.
Къаравчулар бизин команда танапусдан
сонг сама, экинчи таймны вакътисинде
оьзлени оюнун жанландырмагъа болажакъ
деп умут эте эдилер. Тек....
Экинчи таймны башында с­удья Хабаровск футболистлерини къапусуна, бизин
Максимовну оьзлени штрафноюнда йыкъгъан деп, он бир метрлик пенальти берди.
Топгъа урма Асилдаров чыкъды. Топ къапуну уьстюнден учуп, стадионну “Анжини”
къаравчулары олтурагъан боюна барып
тюшдю.
Шолайлыкъда, 1:1 санав булан тамамлангъан оюнну барышында эки де команда
оьзлени къолайсыз якъдан гёрсетди. Оюнну судьясыны да сынаву аз экени гёрюнюп
тура эди. Нечик де, ол оюнну барышында
кёп санавда янгылышлар йиберип турду.
Оюн тамамлангъан сонг мухбирлеге
береген баянлыгъында къонакъланы баш
тренери, Магьачкъаладан бир очко алып
гетмек оьзюню командасы учун уллу
уьстюнлюк экенин яшырмады. Футбол
майданны сан янына ва судья оьзюню
ишин юрютген кююне рази тюгюлюн де
билдирди.
Ташуев де аслу гьалда оьрде эсгерилген
себеплер саялы шо гюн “Анжи” утуп болмады деп гьисап этегени гьакъда айрыча
айтды.
Ш. КИШИЕВ.
Арсен БОРАГЪАНОВ:
«Медаль къазанма
мурадым бар эди»
Таныш болугъуз: Арсен Борагъанов, 1987-нчи йылда Бабаюртда тувгъан. Авур
атлетика булан машгъул болагъанлы – он экинчи йыл. Темиркъазыкъ-Кавказ фе­
дерал округну эки керен чемпиону. Бираз алда Россияны чемпионатында гюмюш
медаль къазангъан. Россияны кубогуну ярышларында уьчюнчю савгъатгъа ес
болгъан. Дагъыстанны – он бир керен чемпиону. Биринчи тренери – атасы Абса­
лютдин Гьасанович Борагъанов.
– Грозный шагьарда оьтгерилген Рос­ чемпионатларында савгъатлар къазангъан
сияны чемпионатында мен сен авурлукъ атлетлер шолай этгенине мен де тамаша
гётереген кюйню гёрдюм. Айрокъда сен болдум. Сонг мен де 150-ден башлама
рывокда 160 кило гётерип, биринчи ерни токъташдым. Ондан сонг 155 ва 160 килоалдынг. Шо ярышлагъа кёп гьазирлик ну алма болдум. Шо авурлукъну дагъы бигёрдюнгмю?
риси де гётерме болмады. Рывокда алтын
– Гертисин айтсам, Россияны чемпио- медаль магъа берилди.
натында медаль къазанма уллу умутум бар
– Ярышлар юрюлегенде залда сени
эди. Ярышлагъа мени тренерлер Мегьти якълайгъанланы гёрдюм. Оланы ара­
Макъаев ва Адилхан Гьанакъаев артдагъы сында бабаюртлулар ва Хасавюрт ша­
эки йылны ичинде яхшы гьазирледи- гьардан гелгенлер бар эди …
лер. Мен КБР-ни Тырнавуз шагьарында
– Оланы арасында мени тренерлерим
жыйым­ларда эки керен болдум. Рывокда атам, Мегьти Макъаев ва Дагъыстан Ре160 кило булан биринчи, толчокда 185 спубликаны авур атлетика федерациясыны
кило гётерип, экинчи ерни алып, гюмюш президенти Адилхан Гьанакъаев бар эди.
медаль къазандым. Медаль къазанып, му- Айтагъаным, Адилхан президент ва тренер
радыма етишдим.
гьисапда магъа кёп кёмек этди. Олар залда
болса да, магъа юреги авуртагъанны биле эдим ва магъа бираз
кёмек бола эди.
–Ярышлар битгенли, уьч
гюн гетген, арыгъанынг тай­
гъанмы?
–Таймагъан. Шо гюн мен
умуми гьисапда 990 кило гётердим. Шо аз авурлукъ тюгюл.
Ону учун бугъар авур атлетика
деп айтагъаны тюздюр.
– Булай уллу уьстюнлюкге
сен Бабаюрт районну тари­
хинде биринчилей уьст гелген­
сен…
– Шо – мен саялы уллу сююнч.
– Гьали сени Россияны жы­
йым командасына къошгъан
деген хабар бизин сююндюр­
дю…
– Шогъар мен де сююндюм.
Гьали Москва областгъа гьазирликге гетебиз.
– Гележекде спортда не
умутларынг бар?
– Биринчиси – гелеген
йыл Дагъыстанда биринчилей
оьтгерилежек Россияны чемпионатында алтын медаль къа– Башлап рывокда сени авурлугъунг­ занмакъ. Сонг – уллу халкъара ярышларда
да дёрт атлет 150 кило гётерме сюйгени савгъатлар алмакъ.
кёплени тамашагъа къалдырды. Шону
Лакъырлашывну язгъан
сен нечик гёрдюнг?
Измулла ГЬАЖИЕВ.
– Бизин авурлукъда рывокда биринчи
СУРАТДА:
А. БОРАГЪАНОВ.
урувда 150 килону алагъанлар ярышларда
Автор чыгъаргъан сурат.
аз бола. Бу гезик дюньяны ва Европаны
ЁЛДАШ
АЖАЙЫП ДЮНЬЯ
Гьюрметли охувчулар!
Яшавда, эл арада, халкъ арада охув­чуланы тергевюн тартагъан тамаша ишлер аз болмай. Шо саялы да охувчуну гьайран этердей, къурчун къандырардай
ажайып къужурлу маълуматланы, болгъан ишлени редакциябызгъа язып йибергенигизни сюебиз.
Дагъыстанда чыгъарылгъан совет кинолар
Артдагъы йылларда Дагъыстан булан байлавлу кинолар болагъангъа
ва онда бизин артистлерибиз де ортакъчылыгъын болдурагъанлыкъгъа
биз уьйренип де турабыз. Совет девюрде де бизин республиканы
шагьарларында ва юртларында Москвадан гелип, белгили режиссёрлар
кинолар чыгъаргъан. Олар барысы да дегенлей кино инчесаниятны
алтын фондуна гирген десек де, къопдурув болмас.
Бизде шолай кинолар чыгъартагъанлыкъ да негьакъ тюгюл. Инг
алда режиссёрлагъа табиатыбызны гёзеллиги, тавланы-тюзлени айбат
гёрюнюшю таъсир этген.
«Сказание о храбром Хочбаре»
Дагъыстанда 1970-нчи йылда
чыгъарылгъан бу кино – барыбыз
да бирни йимик кёп сюеген «Белое
солнце пустыни».
Бу кинону уьстюнде ишлей туруп
2 йыл гетген. Кинону баш игитлерини бириси Абдулланы Сарихумну
къайырчагъында гёмегенде 45 градус
иссилик болгъан.
Денгиз бой ва нап бочкелер суратланагъан кинону гесеги Каспийск
шагьарны ювугъунда чыгъарылгъан.
«Ожерелье для моей любимой»
(1975 йыл) Расул Гьамзатовну поэмасына гёре салынгъан бу фильм
– тарихи-романтика драма. Мунда
Къази-Къумукъ ханны, хунзахлы
Нуцалны ва ону къызы Саадатны
яшаву, сонг да, халкъыны эркинлиги
учун ябушагъан къоччакъ аварлы
абрекни, къачакъны гьакъында арив
гёрсетиле. Кинону чыгъарыв эки йыл
узатылгъан. Яй вакъти Чох юртда, Гунибни ягъа бойларындагъы оьзенде,
Хотода юртда чыгъарылгъан.
«Адам ва Гьава» (1969 йыл).
деген комедия фильм (1971-нчи йыл)
Дагъыстанны юртларында, аслу гьалда сыныкъ савут-саба, батманлар,
кажинлер этеген Балхар юртунда
чыгъарылгъан. Мунда ерли бир
къызгъа багъышлангъан сююв арив
суратлана.
Бу кинону Агьматхан Абу-Бакарны сююв гьакъдагъы «Снежные
люди» деген повестине гёре режиссёр
Алексей Коренев салгъан. Бу кинодагъы агьвалатлар да Дагъыстанны
тав юртларында юрюле.
«Тайна рукописного Корана»
Яхшы гелим гелтирген
Шотландиялы белгили язывчу Стивенсонну «Странная история доктора Джекила
и мистера Хайда» деген
асарыны къолъязывун
къатыны
яллатып
къоя. Тек не саялы яллатгъаныны, ёкъ этгенини себебин бирев
де англамагъан. Оьзю де кёкюрек аврувдан
авруйгъан Стивенсон бу асарын уьч гюнню
ичинде янгыдан язгъан. Сонг буса язывчу
эсгерилген бу асарына лап да кёп гонорар
да алгъан. Айтагъаным, ону шу асары огъар
кёп харж гелтирген ва агьлюде жыйылгъан
борчларындан чыкъма кёп кёмек болгъан.
22
Сиз билемисиз?
Къысгъа маълуматлар
Кёбюсю гезиклерде бир-бир гьаллар, гьакъы­къат­
лар шончакъы да тамашагъа къалдыра ва иштагь­
ландыра чы, гьатта кимни де гьайран эте. Шо себепден
олар булан таныш болма гьасирет боласан.
Дагъыстанда 100 юрт ва 75 шагьар школаларда къумукъ
тилде дарслар юрюле.
* * *
Хасавюрт ва Буйнакск шагьарлардагъы 2 педагогика
коллежде, ДГУ-да ва ДГПУ-да къумукъ тилни ва адабиятны муаллимлерин гьазирлей.
* * *
(1990 йыл) – Агьматхан Абу-Бакарны
асарына гёре салынгъан чебер фильм.
Мунда Дагъыстанда инкъылапны
вакътиси ва ватандаш дав суратлана. Баш игити къоччакъ Гьасан тав
халкъланы башында оланы эркинлиги учун ябуша.
Уллу орус язывчу Л.Толстой къумукъча сёйлеме амал эте болгъан.
* * *
«Горянка» (1977 йыл)
Белгили
язывчу
М.Лермонтов да къумукъ тилни
уьйренген.
* * *
Дюньяда къумукъ тилге ошайгъан къардаш 30 тил бар.
Олар бары да тюрк тиллер деген уллу бёлюкге гире.
Барыбызгъа да белгили бу кинода
юрюлеген ишлер Дагъыстанны тав
районларындагъы юртларда ва Магьачкъалада чыгъарылгъан.
Аслу гьалда шу атлары эсгерилген киноларда бизин къумукъ
артистлерибиз де ортакъчылыгъын
болдургъан. Мисал учун, Барият
ва Саният Муратовалар, Ислам
Къазиев,
Тажутдин
Гьажиев,
Ш.Манташев, З.Атагишиева ва
олай да башгъалары уста кюйде
ойнагъан.
Музейде сакълана
Белгили америкалы язывчу,
Нобел савгъатны да лауреаты
Эрнест Хемингуэйни (1899–1961)
артдагъы йылларында нервалары
авруп, депрессиягъа тюше. Нечакъы гьаракат этсе де, языв иш
ону къолундан чыкъмайгъан
саялы да, огъар бек къыйнала. Нечик буса да, Хемингуэйни рази этдирип, психиатрия больницагъа
ятдыра. Огъар онда дарманлар
булан бирче 20 электрошок сеанслар этиле. О гьакъда оьзю язывчу булай дей: «Мени бар
байлыгъымны – мени башымдагъы бары ойларымны
бузмагъа негер тарыкъ эди. Электрошокну къоллагъан
врачлар язывчуланы бир де англамай экен. Къолайлыкъ
болса да, тек оьзлер, врачлар, пациентин тас этди».
Больницадан чыкъгъан сонг да Хемингуэй языв ишин
узатып болмайгъанына бек талчыгъа. Оьзюню бу гьалын
ушатмайгъан язывчу оьз-оьзюне уруп оьлме де сюе. Тек
19. 09. 2014 й.
ону гёргенлер огъар яман хыялын яшавгъа чыгъарма
къоймай, четим этелер. Сонг да, къатыныны тилевюне
гёре Эрнестге дагъы да шо больницагъа ятма тюше. Ятса
ятсын, огъар кёмек болмай. Янгыдан ону шо ой къыйнай
ва янгыз ерде башына тапанчаны чагъып, еринде жан да
бере.
Эрнест Хемингуэй жанланы, айрокъда мишиклени
кёп сюе болгъан. Шогъар гёре де уьюнде ол, бирни тюгюл,
бир нече мишик сакълай болгъан. Бир керен огъар, «Снежок» деп ат да тагъып, артыкъ бармакълары булангъы
арив жынслы мишик савгъат эте.
Бугюнлерде буса Хемингуэйни
музей-уьюнде
50-ге ювукъ мишик сакълана,
оьзлер де кёбюсю артыкъ
бармакълы, Снежокну нас­
лулары.
Бу музейге туристлер аслу
гьалда мишиклеге къарама
бек иштагьы булан гелелер.
Алаша адам
Непал пачалыгъында Кадманда
шагьарны къырыйында ерлешген
Римхоли юртунда яшайгъан Чандра
Бахадур лап алаша адам деп гьисап
этиле. Ер юзюнде ол лап да алаша адам
деген атгъа ес болма ва бугюнлерде
рекордлар язылагъан Гиннессни
китабына да гирмеге умут эте.
Чандраны бийиклиги 56 сантиметрге
тенг геле.
Шондан къайры да, Чандра
Бахадур Данги чагъына гёре де рекорд
салгъан. Огъар 72 йыл бола. Неге
тюгюл де, шулай алаша адамлар шу
чагъына ерли яшамай, айтагъаныкъ,
оьмюрю олай узакъ болмай.
* * *
Артдагъы уьч айны ичинде гьар россиялы орта гьисапда 4,55 китап охугъан. Аслу гьалда сююв гьакъда язылгъан
китаплар кёп охула. Экинчи ерде – тарих китаплар.
* * *
Ахтарывчуланы токъташдырывларына гёре де, эргишилерден эсе къатынгишилер китапланы кёп охуй,
жагьиллерден де уллу чагъындагъылар китапланы кёп
къоллай.
* * *
Россияда белгили адамланы башында Мария Шарапова токътагъан.
* * *
Дима Билан 10 йылны
узагъында лап белгили йырав
деген атын тас этмеген.
* * *
Музыка адамны оьзюне инамлыгъын тувдура.
* * *
Россиялы фигурист Алексей
Ягудин дюньяны дёрт керен чемпиону, уьч керен Европаны, 2002-нчи
йылда Олимпия оюнланы чемпиону да болгъан. Тек ол бир керен
сама да Россияны чемпионатында
утмагъан.
* * *
*Уьйлени терезелерине урунуп, гьар йыл 1 мингге
ювукъ къуш оьле.
“Аргументы и факты” деген
газетден, Интернетден
www.i-fact.ru алынгъан.
Хадижат ЖАНБОЛАТОВА
8 928-507-93-74
23 ЁЛДАШ
ЯШЛАНЫ ДЮНЬЯСЫ
19. 09. 2014 й.
19. 09. 2014 й.
Дюньябыз яшлар булан гёзел
Аявлу яшлар!
Бизин булан байлавлукъ тутагъаныгъыз учун сизге
баракалла, сизин къошумугъуз, барлыгъыгъыз бизин рази эте,
дюньябызны гёзел эте, бай эте. «Яшланы дюньясы» булангъы байлавлукъну уьзмегиз! Оьзюгюзню, яратывчулукъ ишлеригизни
гьакъында «Ёлдаш» газетни редакциясына йиберигиз!
ТАПШУРМАЛАР
Тапшурмалар сол якъдан онг якъгъа багъып суратланы атларына гёре охула. Гёрсетилген санавлар сёзлерде охулагъан гьарпланы
англата. Гьайванланы атларын охума къарагъыз.
1,2
1,2
1
ВИКТОРИНА –
ЛАКЪЫРЛАШЫВ
1. Бизин якъларда яшамайгъан къайсы гьайвандыр?
а) тана;
б) пил;
в) эчки;
г) бёрю.
2. Къайсы уьй гьайван къалмукъчайгъа сют бере?
1,2
1
6
а) сыйыр;
б) мишик;
в) ит;
г) къозу.
3. Къайсы къушну яшыл
тюслю уллу йымырткъасы бола?
СИЗ БИЛЕМИСИЗ?
Коала гьайванны къаркъарасы гиччи, аювну баласы чакъы
бар. Лап кёп гелсе, 15-16 кило
геле. Тёшю акъ, уьстюндеги
тюгю тыгъыс, тюсю кюлтюс. Ал
бутларындагъы тырнакълары
яхшы уллу. Тырнакъланы кёмеги булан къайсы терекни де уьс­
тюне мине ва кёбюсю жабаргъа
тюшме де тюшмей. Яшайгъан
ери – агъачлыкъ. Авст­ралияны
кёп тереклер оьсеген гюнтувуш
янында кёп ёлугъа. Ашаву буса –
терекни лап да къартайып битген япыракълары. Неге тюгюл
де, япыракъ яш болгъан чакъы,
ону аччысы-агъусу бола. Шо
саялы япыракъ ашап яшайгъан
жан-жаныварлар бек сакъ. Коала гьайван гюнде бир кило япыракъ
ашай.
Коала гьайван бек таза бола ва ону уьстюне увакъ жанлар къонмай.
Неге десек? Бу гьайванны уьстюнден агъулу тереклени ийиси геле.
СУДОКУ 8Х8
Солдан онггъа, оьрден тюпге ва гьар бёлмени ичинде санавлар
бир йимик болмайгъан кююнде судокуну тизигиз.
а) тавукъ;
б)гюргюр;
в) бабиш;
г) тюекъуш.
4.Эртен ерге ярыкъ тюшгенче уянагъан къайсы къушдур?
а) ябалакъ;
б) къарлыгъач;
в) хораз;
г) гёгюрчюн.
Тюлкю де, бёрю де, арслан да
Тюлкю де, бёрю де, арслан да бирче
Гьар зат учун ваъдалашды бир гече:
Мундан сонг гьар не зат болса авубуз,
Уьч тенг уьлешербиз, болмас давубуз.
Барысы да рази болуп бу сёзге,
Ав учун гезедилер тавгъа-тюзге.
Кёп де къалмай тапдылар булар уьч ортакъ:
Бир къозу, бир эчки, бир къой, бир улакъ.
Арслан деди: уьлешейик гелигиз,
Къой мени малымдыр – шексиз билигиз,
Къозу да болсун герек мени пайым –
Сизин арагъызда ёкъ мени тайым.
Бу эчки де магъа болмагъа герек –
Бугъар хилаплыкъдан болугъуз арек.
Къайсыгъыз узатса улакъгъа къолун,
Оьлюмдюр жазасы – билесиз ёлун.
Абусупиян АКАЕВ.
Яшлар, санавланы бир-бирине къошуп, суратны
битдиригиз.
5. Къаркъарасын авур этмек
учун таш ютагъан къайсы сув
жандыр?
а) крокодил;
б) балыкъ;
в) жымыра;
г) хортма.
6. Сыйырны баласына нечик
айта?
а) гьайван;
б) къозу;
в) эчки;
г) бузав.
ГИЧЧИПАВ
АЙТГЪАН
Неге бек биле?
Агъасы Муратгъа уьйге берген тапшурувланы кютмеге кёмек
этди.
Эки йылгъа уллу агъасы
оьзюн­ден эсе бек билегенге:
– Мама, агъайымны башы
меникинден хыйлы гиччи. Ол
менден неге бек биле дагъы?.. –
деп тамаша болду Мурат.
В.АТАЕВ.
Сентябр айны 12-синде
чыкъгъан судокуну жаваплары:
Разият ИЛЬЯСОВА
[email protected]
WWW. YOLDASH.RU
ЁЛДАШ
АХЫРЫНЧЫ САГЬИФА
Тюрк халкъланы айтывлары
ва аталар сёзлери
КЪЫРГЪЫЗЛАР
●●Ватанны хадири ят эллерде билинер.
●●Макансыз адам–тавушсуз бюлбюл.
●●Ерин сюймес эл болмас, элин сюймес эр болмас.
●●Кёп тюкюрсе, кёл болур.
●●Агъа-ини кимде ёкъ, сёйлешмесе, пайда ёкъ.
●●Башынг сав къалса, тюклеринг чи оьсер эди.
●●Ат алгъанча, эшекге мин.
●●Тавну бийигин билме сюйсенг, тавгъа минме.
●●Яхшы атгъа – бир къамучу,­
яман атгъа – минг къамучу
●●Туякъ тулпарны сакълай, тулпар
эрни сакълай, элни эр сакълай.
●●Атынг барда ер таныр, атанг барда эл таныр.
●●Гьар кимники – оьзюне, ай гёрюнер гёзюне.
●●Гьар кимни тувгъан ери Мисирдир.
●●Ёкъну ёкъ излегенде табар.
●●Ёкъгъа амал ёкъ.
●●Чакъыргъандан къалма, оьзюнг басып барма.
●●Тувра сёз тувгъанына ярамас.
●●Душманынг сув берсе, досунгдай гёр.
●●Бала оюндан тоймай, ана юхудан тоймай.
●●Къызны уьйде къылыгъы сакълай.
●●Ата баласы–тон ягъасы.
●●Туягъы бютюн тулпар ёкъ, къанаты бютюн жымчыкъ ёкъ.
●●Хозгъалмай ятып оьлгенче, хозгъалып ятып оьл.
●●Къолундан иш, тилинден сёз къачып къутулмас.
●●Дос ачувланса, бергенин алар.
●●Девлет гелсе, эт басар, тарчыкълыкъ гелсе, бит басар.
●●Девлет дёгерек болар, тарчыкълыкъ япалакъ болар.
●●Уллусу гийгенни гиччиси де гиер.
●●Итингни сыйласанг, халинге чычар.
●●Къутургъан ит есисине гьаплар.
●●Акъ ит, къара ит–барысы да бир ит.
●●Яхшы игит элин кёкге чююрер,
яман игит элин кёрге гийирер.
●●Агьмакъ досдан, гьакъыллы душман артыкъ.
●●Билеги зор бирни йыгъар, билими зор мингни йыгъар.
●●Арыкъ танагъа уллу мююзлер негер тарыкъдыр?
●●Къызгъа – къучакъ, душмангъа – бичакъ.
●●Яхшы аш къалгъанча, яман къурсакъ ярылсын.
●●Чакъырылмагъан къонакъ сибирилмеген ерде олтурар.
●●Къыз заманда къыз эди, яман къатын къайдан чыкъды?
●●Къызны гёзю къызылда.
●●Тил мени тувгъаным, тил мени душманым.
●●Тиш барда таш чайна, тиш тюшгенде аш къайда?
●●Тиши чыкъгъан балагъа чайнап-чайнап аш бермес.
●●Бай – къойлары булан, ярлы ойлары булан макътанар.
●●Къайгъысыз адам сувдан да семирер.
●●Къычыву гетер, къылыгъы гетмес.
●●Ач къаргъа ташны чокъур.
●●Гьакъыллыны алдына тюш, тек абдалны артына тюшме.
●●Кёп берген, кёп алар.
●●Къартны макътаву – сакъалда, яшны макътаву – гьакъылда.
●●Къол булан ишлетген аркъасы булан гётерер.
●●Гече къалмай сёзден тоймас,
сюек гемирмей этден тоймас.
●●Къыз – къонакъ.
●●Дос дос булан эришсе, душманлары сююнер.
Гьазирлеген Паху ГЬАЙБУЛЛАЕВА.
YOLDASH
Учредители
Народное Собрание и
Правительство РД
Адрес редакции:
367018, Махачкала,
пр-т И. Насрутдинова, 61,
Дом печати, 9 этаж
Тел./факс: 65-00-30
24
«ТАВ ЭЛИНИ ТЮСЛЕРИ»
Асил сёз
Главный редактор
К. М. АЛИЕВ
65-00-30,
E-mail: [email protected]
(для офиц. переписки)
(для SMS–сообщений)
Зам.гл.редактора,
А. Л. Салимурзаев
65-00-31
Ответственный секретарь
П. Х. Хайбуллаева
8 928 526 92 34
bike – [email protected]
Зам. ответственного
секретаря
Н. Албасханова
65-00-35
[email protected]
Гл. бухгалтер
Б. Д. Шихвалиева
65-02-90,
[email protected]
19. 09. 2014 й.
Ол гюнлерде, ачыкълашдырып айтгъанда, сентябр айны
17-ден 18-не ерли дагъыстанлы
художниклени
суратларыны
выс­тавкасы болду. «Дагестан» деген сатыв-алыв уьюню гьаракаты
булан оьтгерилген «Тав элини
тюслери» деген шо выставкада
дагъыстанлы
художниклеге
оьзлер этген суратланы сатып
алмагъа иштагьлылар булан
туврадан-тувра гьакълашмагъа
имканлыкъ болдурулду.
Художниклер этген янгы
суратланы къаравчулагъа малим
этгенден къайры да, олар выс­
тавкагъа къарамагъа гелгенлер
булан инчесаниятны асарлары нечик яратылагъаны гьакъда лакъыр
юрютдю. Бизин республикада сурат
этив саниятыны бугюнлердеги гьалы гьакъда пикру алышдырдылар.
Выставкагъа гелгенлеге янгыз атлары айтылгъан белгили художниклени тюгюл, яратывчулукъ ёлунда
башлапгъы абатларын алагъанланы
суратлары да гёрсетилди. Выстав-
када гёрсетилген тезги девюрлерде
яратылгъан, инчесаниятны асарларын айры-айры жыйывчуланы
жыйымларында
сакъланагъан
суратлар къаравчуланы айрыча
тергевюн тартды деп айтмагъа ярай.
Ону къурувчулары билдиргенге
гёре, гележекде шу ёрукъдагъы выс­
тавкалар чакъда-чакъда оьтгерилмеге гёз алгъа тутула. Инчесаниятны
асарлары булан иштагьланагъанланы гёзюн сююндюрюп къоймайлы,
шо выставкаланы барышында
художниклер оьзлени гьар гюнлюк
яратывчулукъ чалышывуну натижаларындан пайда алмагъа да
болажакъ деп къаравуллана.
Гьар охув йыл башлангъанда бары да мактапларда бир минутлукъ
шыплыкъ билдириле, Беслан школада чакъсыз оьлгенлени эсге алабыз.
Буйнакск районну Атланавул юртунда Йырчы Къазакъны атындагъы гимназияда да билимлени гюню шолай башланды. Класлыкъ
сагьатлар да шо темагъа багъышланды.
Бизин школадагъы муаллимБиз «малайиклени шагьарына»
лер ва охувчулар Беслангъа барып айлангъан майданда уьстюне къара«малайиклени шагьарын», террор- лар гийген бир къатынны эс этдик.
чулукъ болгъан школаны гёрмеге Ол янаша токътагъан дёрт сынсюйдюлер. Шо ишни яшавгъа чыгъ- ташны бир ягъадан къучакълады,
арывда гимназияны администра- гьарисини янына барып сыйпады,
циясыны янындан да якълав болду. тазалады, чангын алды. Охувчуланы
Бесланда жанлары къурбан бол- да, мени де тергевюбюз шо адамгъа
гъанлар учун салынгъан «Къайгъ- бакъды. Ол биз къырыйына етишылы терек» деген эсделик ташгъа, генде, пашман саллангъан башын
гьар къабурну уьстюне барып гюл бираз гётерди.
байламлар салдыкъ. Яшлагъа бу
– Булар сизин къардашларыгъсапар бек таъсир этди. Олар бары ызмы? – деп сорадыкъ.
да эсделиклени уьстюне барып, уллу
– Бу мени къызардашым, бу ону
агьамият берип къарадылар.
эки йыл болагъан къызы, булар да
Уллу майдан мармарташдан мени яшларым, – деп, дагъы да эки
этилген бир йимик эсделиклерден сынташны гёрсетди. – Бирине сегиз,
толгъанны гёргенде, гёзлерибиз бирине етти йыл бола эди. Къызым
оьзлюгюнден сувланды, шо гёрю- шо гюн биринчи класгъа бармагъа
нюш къаркъарабызны титиретди. башлагъан эди. Къызардашым да
Бир-бир сынташланы артында гиччи яшын алып гелген эди. Мен
шиърулар язылгъаны къайгъыны оьзюм де шо спортзалда бар эдим, –
теренлигин сездире эди. Шоланы деп сёзюн узатды.
охуйгъанда, гёзьяшларын яшырып
Сонг ол бетине салланып тубирев де болмады.
рагъан чачларын тайдырып, гёзюн
Эсделик майданны айланып гёрсетди. Шиша гёз эди. Оьзюнюки
чыкъгъан сонг, биз Беслан школагъа шо пелекетде яра тийип чыкъгъан.
багъып юрюдюк. Школа гьалиден
– Бары да зат эпге гелер эди, буон йыл алда болгъан вагьши атыл- лар сав къалгъан буса, – деди ол.
тывда бузулгъан кююнде. ТамынОну бетинден гёзьяшлар агъып
ташын суратлар толтургъан.
барагъанына къарап, юреклерибиз
бирден-бир къысылды. Ону къайгъысына шо заман биз де ортакъчы
болдукъ. Огъар не айтып, нечик
йылы сёзлер булан юрегин алагъанны билмей, сёзюбюз тамагъыбызгъа
да тыгъылып, аста булан юрюмеге
башладыкъ.
Сав оьмюрюбюзге унутулмас
эсделик мюгьлетлеге шо гюн гьар
абатыбызда ёлукъдукъ. Биревлер
сынташланы сыйпай, бирлери буса
шоланы къучакълагъан гьалда
гёзьяшлар тёге, биревлени юреги
къатгъан, сынташланы янында не
этерин билмей олтургъанлар. Къысмат, къагьрулу къысмат, адамланы
нече де къызгъанмай экен.
Мен гьали де шонда гёрген гьалдан рагьатлыкъ табып болмайман.
Шолай жинаятчы ишни этмеге
адамны къолу нечик гётериле? Бир
гюнагьсыз нарысталаны уьс­
тюне
чапгъын этген адамны нечик юреги
болма герек? Террорчулар деп аты
болса да, олар да чы жамият арада
яшагъан адамлар! Оланы аналары
бар чы, агьлюлерде тарбиялангъан,
адам арада оьсген чи... Бирисини
сама аз да адам къылыгъы ва намусу
болмагъанмы экен? Соравлар кёп...
Тек шолагъа жавап бережек адам
бармы?
Н. БАЙБОЛАТОВ.
«Юрек толгъан сав болмайгъан ярадан…»
Къумукъ халкъны милли съезди
Оьтген хамисгюн, сентябр
айны 18-нде, Магьачкъаладагъы
«Уллубий» деген шатлыкълар
юрюлеген залда къумукъ халкъны
милли съезди оьтгерилди.
Съездни барышында къумукъланы Милли мажлисини уставы,
эсгерилген Милли мажлис яшавгъа
чыгъарма тарыкълы чаралар арагъа
салынып ойлашылды. Шондан
къайры да, къумукъ халкъны Милли мажлисине къуршалагъанлар
Редактора отделов
Информация и
политика
А. Гамзаев
8 988 445 67 73
Экономика и
общество
К. Караев
8 988 778 81 50
karaev.
[email protected]
Культура
Я. Бийдуллаев
8 960 419 02 73
[email protected]
Элект. версия
Р. Ильясова
[email protected] yoldash.ru
8 989 452 08 27
Дизайнер газеты
М. Салихова
8 963 420 51 88
Динара САЙПУЛЛАЕВА,
Атланавул орта школаны муаллими.
да сайланды. Съездни ишинде
Дагъыс­танны, Мычыгъыш, Осетия
республикаланы къумукъ юртларындан гелген делегатлар да ортакъчылыкъ этди.
Къумукъ миллет Дагъыстанда
биринчилерден болуп, къурумчулукъ якъдан да, социал яшавда
гьаракатчылыкъ гёрсетип гелген.
Бугюнгю шартланы гьисапгъа алып,
аслу масъалалар этип, съездде оьз­
лени маданияты барлыгъын ва ону
Обозреватели
Корреспонденты
Р. Гарунов
8 928 540 24 70
[email protected]
А. Залимханов
(Буйнакск)
8 928 592 84 57
Г. Аджиев
(Бабаюрт)
8 929 871 22 50
Г. Конакбиев
(Хасавюрт)
8 928 969 60 39
А. Мамаев
(Гудермес)
8 963 704 80 57
Н. Магомедов
8 928 520 32 53
М. Османов
(Карабудахкент)
8 909 483 06 47
Б. Якупова
8 928 058 95 03
bella [email protected]
Н. Байболатов
8 928 571 62 64
[email protected]
П. Бекеева
8 903 481 03 81
[email protected]
оьсдюрювню, милли талапланы,
экономика ва политика масъалаланы чечивню оьзлени алдына борч
этип салгъан.
Милли советге къуршалгъанлар
тасдыкъ этилген программаны
яшавгъа чыгъывуна тергев этежек.
Оьтгерилген съездни гьакъындагъы толу маълумат газетни гелеген номеринде берилежек.
Газета зарегистрирована
(перерегистрирована) Управлением
по Южному федеральному округу
ФС по надзору за соблюдением
законодательства в сфере массовых
коммуникаций и охране культурного
наследия 26 января 2007г.
Регистрационный номер
ПИ № ФС 10-6460
Позиция редакции может не
совпадать с точкой зрения авторов,
которые несут ответственность за
достоверность и объективность
представленных для публикации
материалов. Рукописи не
рецензируются и не возвращаются.
При перепечатке ссылка на «Ёлдаш»
обязательна.
Реклама печатается по
договорным ценам
Знак P публикации на
коммерческой основе
Бизин мухбирибиз.
Время подписания в печать – 19.00
Газета набрана и сверстана на
компьютерной базе газеты «Ёлдаш».
Отпечатана в типографии
ООО «Лотос», г. Махачкала,
пр.Насрутдинова, 61.
Ст. корректор
Х. ДЖАНБОЛАТОВА
Вёрстка
С. РАМАЗАНОВА
Статистика посещаемости
сайта yoldash.ru
с 05 по 11 сентября – 3200
человек.
Тираж - 4228 экз.
Заказ № _____
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа