close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

Руководство по эксплуатации;pdf

код для вставкиСкачать
ТЮНЕГЮНДЕН БУГЮНГЕ ВА ТАНГАЛАГЪА
ЁЛДАШ
04. 07. 2014 й.
КЪУМУКЪЛАР УЧУН ЧЫГЪАГЪАН ЖАМИЯТ-ПОЛИТИКА ГАЗЕТ
www.yoldash.ru
ОЬЗ ХАЛКЪЫ БУЛАН – 97 ЙЫЛ
Рамазан айы мубарак!
Дагъыстан Республиканы
Башчысы Рамазан Абдулатипов Дагъыстанны бары да бусурманларын сыйлы Рамазан
айны башлангъанлыгъы булан
къутлагъан.
04 июль 2014 йыл
№ 26 (14296)
Экономиканы оьсювюне
багъышлангъан генгеш
«Ислам бизин тарихибизни,
маданиятыбызны аслу бёлюгю
болуп гелген ва бизин жамиятны ичинде тюзлюкню, рагьмулукъну, шабагьатлыкъны
ругьун яйып, адам арада дослукъну, татывлулукъну
болдура, тюрлю миллетлер булан да, оьзге динни юрютегенлер булан да бир-биревню англап яшамагъа уьйрете.
Муна биз бу йыл да бусурман дюньяда инг де сыйлы
деп гьисап этилеген Рамазан айгъа абат алдыкъ. О буса
бирдагъы керен бизин ич арада бирликни, татывлукъну
болдураргъа инанаман. Дагъы да мени инанывум шу
сыйлы гюнлер Дагъыстанны халкъларына бирдагъы
керен иманлы болмагъа кёмек этер, оланы бир-бирине
жаны авруйгъанлыкъны гётерер, яман ишлени этегенлени алдына тогъас болуп чыгъар.
Тенгирибиз гьар-бир дагъыстанлыны уьюне насип, аманлыкъ гелтирсин деп сизин булан бирче мен
де сужда къыламан. Аллагь бизин оразаларыбызны,
таза юрекли негетлерибизни къабул этсин, инсаплы
муратларыбызгъа етишмеге насип болсун!» – деп
билдирген Рамазан Абдулатипов оьзюню къутлав
кагъызында.
Сергей Меликов
Магьачкъалада форум
оьтгерген
Июль айны 2-синде Магьачкъала шагьардагъы
Расул Гьамзатовну атындагъы милли китапханада
Темиркъазыкъ Кавказда экстремизмни ва террорчулукъну идеяларына къаршы ябушувгъа багъышлангъан форум оьтгерилген. Форумда Россия Федерацияны Темиркъазыкъ-Кавказ федерал округдагъы
(СКФО) толу ихтиярлы вакили Сергей Меликов,
Россияны ич ишлер министерлигини СКФО-дагъы
баш управлениесини начальниги Сергей Ченчик ва
Дагъыстан Республиканы Гьукуматыны Председатели Абдусамат Гьамитов ортакъчылыкъ этген.
Россия Федерацияны Президентини ТемиркъазыкъКавказ федерал округдагъы толу ихтиярлы вакили Сергей
Меликов форумну къургъанлагъа баракалла билдирген.
Ол эсгерген кюйде, форумда гётерилеген масъалалар Темиркъазыкъ Кавказ учун бек агьамиятлы роль ойнай.
Дагъыстан Республиканы Башчысыны атындан
Дагъыс­
тан Республиканы Гьукуматыны Председатели
Абдусамат Гьамитов бу уллу генгешни Дагъыстан Республика учун айрыча уллу агьамияты барны англатгъан.
Ол эсгерген кюйде, артдагъы йыл Дагъыстан Республикада террорчулукъ аз болгъан. Россияны Гьукуматыны кёмеклиги ва жинаятчылыкъгъа къаршы иш гёреген
къурумланы гьаракаты булан хыйлы яшынып
2
Дагъыстан Республиканы Башчысы Рамазан Абдулатипов ва Дагъыстан Республиканы Гьукуматыны Председатели Абдусамат
Гьамитов Темиркъазыкъ-Кавказ федерал
округну экономика оьсювюне багъышлангъан гьукумат комиссиясыны генгешинде
ортакъчылыкъ этген.
Генгеш Россия Федерациясыны Гьукуматыны
Председатели Дмитрий Медведевни ёлбашчылыгъыны тюбюнде Темиркъазыкъ Осетияда оьтгерилген.
Генгешде
Темиркъазыкъ-Кавказ
федерал
округда пачалыкъ промышленный политиканы
яшавгъа чыгъарывну гьакъында айтылгъан, шо
ёлда кадрлар гьазирлев масъалалагъа да къаралгъан.
Оьзюню сёйлевюнде Дмитрий Медведев, эсгерген кюйде о Россия Федерациясыны Гьукуматыны
«Темиркъазыкъ-Кавказ федерал округну 2025-нчи
йылгъа ерли промышленностуну оьсювю» деген
программасын, Россия Федерациясыны Гьукуматы тасдыкъ этген Темиркъазыкъ-Кавказ федерал
округну 2025-нчи йылгъа ерли оьсюв стратегия-
сыны оьчевюнде яшавгъа чыгъарыла. (Ону ичине
2014–2020-нчы йыллагъа ерли къабул этилген
«Къыбла Россия» деген программа да гире).
«Темиркъазыкъ-Кавказ федерал округну промышленност оьсюв стратегиясыны аслу борчлары
ишлетив промышленностну предприятиелерини
оьсювюн болдурув булан; ишлетив промышленностну янгы предприятиелерин къурув булан
байлавлу», – деп билдирген Дмитрий Медведев.
Генгешде Россияны Гьукуматыны Председателини заместители Александр Хлопонин, Россияны Президентини Темиркъазыкъ-Кавказ федерал округдагъы толу ихтиярлы вакили Сергей
Меликов, Россия Федерацияны Темиркъазыкъ
Кавказны ишлерине къарайгъан министерлигини ёлбашчысы Лев Кузнецов билим беривге ва
илмугъа къарайгъан министри Дмитрий Ливанов, Россияны промышленност ва сатыв-алыв
министри Денис Мантуров, Россияны энергетика
министри Александр Новак, иши къыйышывлу
ведомстволаны, регионланы ёлбашчылары да ортакъчылыкъ этген.
ДР-ни Башчысыны ва Гьукуматыны
Администрациясыны прес-къуллугъу.
Бу номерде:
ПОЛИТИКА
АНА ТИЛ
ОТУ СЁНМЕЖЕК
КЪУМУКЪ ТИЛНИ
ГЬАКЪЫНДА
КЪАРШЫЛЫКЪЛАР
ЖАМИЯТ АРАДА
ЧЕЧИЛЕ
стр. 11-14
4 бет
Гьар сагьифада – бир сатыр булан янгылыкълар
8 бет
www.yoldash.ru
№ 26, 2014 йыл
ЯНГЫЛЫКЪЛАР
Етти гюн 27.06.–03.07.2014
Сергей Меликов Магьачкъалада форум оьтгерген
1
юрюйген террорчу группаланы ёкъ этмеге бажарылгъан. Тек, Абдусаматовну сёзлерине
гёре, гьали де этилме герекли ишлер
бар.
Сергей Ченчик билдирген кюйде,
2009-нчу йылдан берли Темиркъазыкъ-Кавказ федерал округда ихтиярланы якълайгъан къурумланы
къуллукъчуларыны ва ватандашларыны арасындагъы тас этивлер аз
болгъан. 2004–2013-нчю йылларда
3025 террорчу дагъытылгъан, 6655
жинаятчы тутулгъан, 1318 адам полициягъа гелип оьзлер этген ишлеге
гьёкюнегенин билдирген.
Форумда ругьани къурумланы вакиллери яшёрюмлени тарбиялавгъа
да къошум этме герекни гьакъында
айтылгъан, яшёрюмлени иш булан
таъмин этивню масъалалары да гётерилген. Дагъыстан Республикада ругьани къурумлар булан иш юрютеген
комитетни председатели Сулейман
Магьамматов билдирген кюйде, буссагьатгъы вакътиде Дагъыстанда дин
бирлешивлени санаву 2550-ге етише.
Дагъыстан Республиканы муфтисини
заместители Давут Тумалаев айтагъан
кюйде, гьалиги заманны даражасында англаву бар бусурман бир заманда
да экстремистлеге, террорчулагъа
къошулмажакъ.
Дагъыстан Республикада террорчулукъну идеологиясына къаршы яшёрюмлени патриот ругьда тарбия­лавгъа
агьамият берип иш гёреген къайдаланы гьакъында ДР-ни билим беривге
ва илмугъа къарайгъан министрни заместители Завур Къурбанов сёйлеген.
Дагъыстан пачалыкъ университетни
ректору М.Рабаданов да билим беривню сан янын яхшылашдырма герекни
гьакъында айтгъан.
Форумда Дагъыстан Республиканы Башчысыны янында иш гёреген
ярашывлукъ комиссияны гьаракатыны гьакъында да айтылгъан. Аслу доклад булан Дагъыстан Республиканы
вице-премьери, комиссияны председатели Рамазан Жапаров чыгъып
сёйлеген.
«Дёгерек столну» айланасындагъы
сёйлевлерде
Дагъыстан
Республиканы ич ишлер министри
Абдурашит Магьамматов, Дагъыстан
Республиканы печатгъа, маълуматгъа
министри Азнавур Гьажиев де ортакъчылыкъ этген.
Форумну гьасиллерин чыгъара
туруп, Дагъыстан Республиканы Гьукуматыны Председатели Абдусамат
Гьамитов жыйылгъанлагъа форумну
ишинде ортакъчылыкъ этгени саялы
баракалла билдирген.
Оьзюню янындан Россияны Президентини
Темиркъазыкъ-Кавказ
федерал округдагъы толу ихтиярлы
вакили Сергей Меликов да Дагъыстан
Республиканы ёлбашчыларына, Абдусамат Гьамитовну оьзюне, форумну
оьтгермек учун гёрсетген гьаракаты
саялы баракалла билдирген.
Сергей Меликов англатгъан
кюйде, Дагъыстан Республиканы
прокурору, Оьр судуну председатели,
ихтиярланы якълайгъан оьзге къурумланы жаваплы къуллукъчулары
оьзлени борчларын тийишли даражада кюте.
Украинадан къачып
гелгенлеге кёмек этиле
МЧС-ни самолёту булан Украинадагъы дав агьвалатлардан
къачып чыкъгъанланы биринчи
группасын Дагъыстан Республикагъа гелтирген. Оланы арасында
116 адамдан 39-ву – яшлар. Чарасызлыкъдан, турма ер излеп гелген
къонакълар
Къарабудагъгент
районну Манасгент юртуну къырыйындагъы «Леззет» санаторийде
ерлешген.
Экинчи группа булан гелгенлер
де 121 адам бар. 42-вю – яшлар. Олар
«Дельфин», «Леззет» санаторийлерде
заманлыкъгъа токътагъан.
Украинадан къачып гелгенлер учун
бары да онгайлыкълар болдурулгъан.
Олагъа тарыкълы медицина кёмеклер
этиле, шо тармакъда иш гёреген министерликлени ва ведомстволаны гьай
этивю де тюзевлю къурулгъан.
Июль айны 2-синде Дагъыстан Республиканы юрт хозяйство ва сурсат
министерлиги Украинаны къыблагюнтувуш янындан гелгенлеге кёмек
этивге багъышлап чара оьтгерген. Шо
чарада юрт хозяйство маллар болдурув ёлда чалышагъан хыйлы предприятиелер ортакъчылыкъ этген.
Оьзлер болдургъан малланы гелтиргенлени арасында Магьачкъаланы,
Бабаюрт,
Буйнакск,
Къызылюрт,
Ногъай, Гергебил, Гьайдакъ районланы
хозяйстволары, Буйнакск сынав станциясы да болгъан.
ЁЛДАШ
04. 07. 2014 й.
2
Конституция суддан
кёмек излей
Таргъу, Албёрюгент ва Кахулай посёлокланы
жамият къурумлары, оьзлени масъалалары чечилмейгенлигине себепли болуп, Дагъыстанны Конституция судуна арзалар берген. Мурады – судну
къарары булан Дагъыстанны Гьукуматын 1944-нчю
йылда гюч булан оьзлени юртларындан гёчюрюлгенлеге болгъан заралны оьлчевюн белгилемек
учун иш гёрмеге борчлу этмек.
О гьакъда 30-нчу июнда Таргъу посёлокну тамазаларыны советини председатели Арсланали Зайналов
маълумат къуралланы вакиллерине билдирген. Жамият къурумну председатели Зайналов айтгъан кюйде,
Дагъыстан Республиканы Гьукуматы гючден гёчюрюлгенлеге болгъан зиянны англаса да, оланы законлу
талапларын англама сюймей.
Зайналов дагъы да билдирген кюйде, июн айны
24-нде болгъан судну къарары булан оьрде эсгерилген юртланы вакиллери Залимхан Валиевни
ва Магьамматамин Магьамматовну 17-нчи майда
болгъан судну айыплавларындан эркин этилген.
Май айны 17-синде, сайки, олар Къараманда ялгъан дыгъар кагъызлагъа гёре топуракълар пайлагъан деп айыплангъан болгъанлар. Май айны
18-нде олагъа уьй туснакъ деп суд гьукму да
чыгъаргъан болгъан.
15 йылгъа туснакъ берген
Дагъыстан Республиканы «Хасавюрт район» деген
муниципал къурулувуну башчысын оьлтюрмекни
гьазирлеген Гьабип Умахановну айыбы токъташдырылгъан ва Москва шагьарда судну гьукмусу булан ол
15 йылгъа туснакъ этилген.
Жинаятчылыкъ ишни ахтарывну гьасиллерине
гёре судда аян болгъаны йимик, 2009-нчу йылны
сентябр айыны 27-синде Гьабип Умаханов ва Гилани Сайипов, дагъы да бир нече адам, «Мицубиши
Паджеро» автомашин булан Хасавюрт районну
башчысы Алимсолтан Алхаматовну оьлтюрмек
муратда къаравуллап, ол Москвагъа заманлыкъгъа яшама гелген уьйню къырыйында токътагъан.
Алхаматов ва ону ёлдашы Нажмутдин Митиков
гёрюнгенде, жинаятчылар олагъа экисине де савутлардан атышгъан. Гюллелер тийген яралардан
Хасавюрт районну башчысы шо ерде гечинген,
Митиков больницагъа тюшген.
Автомашинни гьайдап гелген Сайипов атышывдан
сонг жинаятчы ёлдашларын да алып шо ерден къачма
герек болгъан. Тек ол машинин гьайдап болмагъаны
учун, ону къоюп, ёлдашлары да, оьзю де булагъа къошулгъан Гьабип Будайхановну «Мерседес» машинине
минип къачгъан. Олар гелген ва къоюп гетген автомашинден милицияны къуллукъчулары 6 автомат, 4
тапанча-пулемёт тапгъан. Будайханов ихтияр якълав
къурумланы къуллукъчуларындан къачма болмагъан.
Ол гьазир тутулгъан.
Алда этилген судну гьукмусу булан Будайханов 12
йылгъа, Сайипов 13 йылгъа туснакъ этилген. Бу жинаятчылыкъ ишни дагъы да бир ортакъчысы Микайыл Къадиев гьалиге къачып юрюй. Ол Гюржюстанда
яшына.
«REGNUM» маълумат агентлиги.
Ишге алывну низамын
бузгъанлар
Ярым тон эт, 30 литр жибин бал,
3 минг шиша емиш сувлар, 28 яшик
памидор, сют, емишлер булан ДР-ни
юрт хозяйствогъа ва сурсат маллагъа
къарайгъан министри Баттал Батталов, ону заместителлери Камалутдин
Камалутдинов, Шамил Бахарчиев ва
министерликни къуллукъчулары «Леззет» санаторийге баргъан, дав агьвалатлардан къачып гелгенлер булан ёлугъув
оьтгерген.
Министр Баттал Батталов ёлугъув­
ну вакътисинде эсгерген кюйде, министерликни къуллукъчулары гьар даим
де чарасыз болуп оьз ватанындан чыкъгъан ва гьали бизин республикадагъы
къонакълагъа рагьмулукъ къолун узатмагъа гьазир.
Шону учун Украинадан Дагъыстангъа къачып гелгенлер де оьзлени разилигин билдирген
ДР-ни юрт хозяйство ва сурсат
министерликни прес-къуллугъу.
Магьачкъала шагьарны Киров районуну прокуратурасы гьакимият чиновниклер муниципал
къуллукъгъа ишге алывну низамын бузгъан гезиклерин аян этген. Мисал учун, Красноармейское
юртну администрациясыны башчысы этилип 65
йыл битген адамны ишге алгъан. Шо буса законну
бузагъанлыкъ бола. Неге тюгюл, муниципал къуллукъгъа алынагъан адамланы оьмюрю 65 йылдан
оьтме ярамай.
Ондан къайры да, Богъатырёвка посёлокну башчысыны къуллукъларын заманлыкъгъа кютеген
адамны да, Шамхал-Тирмен юртну башчысыны заместителини де оьр билимлери ёкъ. Шо да законгъа
къыйышмай.
Семендер посёлокну башчысы буса муниципал
къуллукъну кюте туруп, далапчылыкъ иш де юрюте
болгъан. Эки де къуллукъну бирче кютме де ихтияр
берилмей.
Прокуратураны тергевлерини натижасына гёре
тийишли чаралар гёрюлсюн учун, шагьар администрациясыны башчысыны къуллугъун заманлыкъгъа кютеген М.Сулеймановну атына кагъыз йиберилген.
Дагъыстанны прокуратурасыны прес-къуллугъу.
БИЛИМ БЕРИВ ТАРМАКЪДА ДАГЪЫСТАН ВА ТАТАРСТАН БИРЧЕ ИШ ГЁРМЕК УЧУН ДЫГЪАР БАЙЛАГЪАН
www.yoldash.ru
№ 26, 2014 йыл
3
ЯНГЫЛЫКЪЛАР
ЁЛДАШ
Етти гюн 27.06.–03.07.2014
04. 07. 2014 й.
Байрам шатлыкъда оьтдю
Яшёрюмлени
гюнюне
байлавлу болуп артдагъы гюн
Бабаюртдагъы
«Тангчолпан»
деген Россияны халкъларыны
мердешленген маданият центрыны залында шатлы жыйын
оьтгерилди. Жыйында бу йыл
школаланы тамамлагъан охувчулар ортакъчылыкъ этдилер.
Жыйынны башында яшёрюмлени байрамы булан Бабаюрт район
районну администрациясыны ёлбашчысы Ж.Шайыбов къутлады.
– Яшёрюмлер – жамиятны лап
да актив бёлюгю, – деди оьзюню сёйлевюнде Ж.Шайыбов. – Яшёрюмлер
жамиятда болуп турагъан алышынывлагъа тез уьйрене, янгы билим алывну
къайдалырына тез тюшюне. Шо саялы
да Россияны пачалыкъ политикасыны
кюрчюсюне яшёрюмлеге оьзлени пагьмусун ачмагъа имканлыкълар яратмакъ, яшавда оьз­леге хас ерин тапмакъ,
пачалыкъ ва жамият, илму ва маданият
ишлерде оьзлени гёрсетмек учун имканлыкълар яратмакъ салынгъан.
Гезиги гелгенде, Бабаюрт район администрацияны маълуматметодика центрыны ёлбашчысы
Х.Черивханов яшёрюмлени байрамы
наркоманиягъа ва наркобизнесге
къаршы ябушувну халкъара гюню
булан бирге оьтгерилегени негьакъ
тюгюл экенни эсгерди.
– Наркомания яшёрюмлени арасында ажырыкъдай тамур ташлап
барагъаны биревге де яшыртгъын
тюгюл, – деди Х.Черивханов. – Йылдан-йылгъа шо эмсиз аврувну къармагъына тюшюп, яшлайын оьлюп
гетегенлени санаву артып тербей.
Буса да савлукъ сакълавгъа берилеген
тергев артып, спортда тарбиялана­
гъан яшёрюмлени санаву да йыл
сайын арта.
Яшёрюмлени гюнюне багъышлангъан байрамда Дагъыстанны
белгили йыравлары: Азнавур, За-
рина Тилидзе, Интра ва оьзгелери
ортакъчылыкъ этгени байрам гюнню
айрыча безеди. Оланы къурчун къандырагъан йырлары тынглавчуланы
хошландырды. Яшёрюмлер сагьнада
йырлайгъанлар булан бирге йырладылар, бийидилер.
Яшёрюмлени гюнюне багъышлангъан байрам ону актив оракъчыларыны даимликге эсинде къалажакъгъа шеклик ёкъ.
Герейхан ГЬАЖИЕВ,
хас мухбирибиз.
СУРАТДА: байрам чарадан
гёрюнюш.
Гьасиллер... Гьасиллер...
26-нчы июнда Хасавюртдагъы аграр-экономика коллежде Дагъыс­
танны билим беривге, илмугъа ва яшёрюмлени ишлерине къарай­гъан
министри Шагьабас Шагьовну сиптечилиги булан тюрлю-тюрлю министерликлени, хас орта билим берив охув ожакъланы ёлбашчылары
булан жыйын оьтгерилди. Жыйында шагьарны башчысы С. Умаханов
да ортакъчылыкъ этди.
Къонакълар жыйын башлангъанча билим берив ва гёрсетив алатлар
булан ясандырылгъан кабинетлеге
гирди ва коллежде билим берив, тарбиялав гьал булан таныш болду. Олар
бек рази де къалды.
Шонда «2013–2014-нчю охув
йылны гьассилери гьакъда ва Дагъыс­
танны экономикасына касбучуланы
гьазиревню сан янын артдырмакъ»
деген масъалагъа гёре Али Абдуллаев
док­лад этди.
Хасавюрт
аграр-экономика
коллежни директору Абдурагьим
Бексолтанов оьзлени охув ожагъыны
уьстюнлюклери гьакъда айта туруп,
янгы талаплагъа жавап бермек учун
билим беривню янгы даражагъа гётерме герекни эсгерди.
– Бугюнгю талаплагъа жавап бермек муратда бизин коллежде билим
беривню электрон къайдаларына
чыкъгъанбыз. Бизин дарс беривчюлерибиз билим беривню янгы 60
къайдасын гьазирлеген, 250 англатыв
киноларыбыз ва билим берив электрон китапларыбыз бар. Айтагъаным,
дарс беривчюлер де янгы къайдада
ишлей. Къайсы охув ожакъны да яхшы
билим берегенлиги охуп битгенлер
биринчи йылында иш булан таъмин
этилмекден белгили бола. Россияда шо
санав – 42 процент, Дагъыстанда – 37
процент, бизин аграр-экономика коллежде буса 54 процентге етише, – деди
А.Бексолтанов.
Шолай да, жыйында Хасавюртда
халкъны талапларын кютмек учун
касбулар гьазирлейген коллежни
директору – Зулайха Алижанова,
Дербентдеги медицина коллежни
директору – Светлана Гьамзатова,
Республика инженер коллежни директору – Магьамматрасул Муслимов
гётерилген масъалалагъа гёре оьзлени
оюн айтдылар.
Жыйынны ахырында охув ожакъланы ёлбашчыларын ва бютюнроссия
конкурсланы ва олимпиадаланы утгъанлар Дагъыстаны билим беривге,
илмугъа ва яшёрюмлени ишлерине
къарайгъан министерлигини гьюрметлев грамоталары булан савгъатланды.
Гебек КЪОНАКЪБИЕВ,
оьз мухбирибиз
СУРАТДА: жыйынны ортакъчылары.
Медаллар тапшурулду
Артдагъы гюн Бабаюрт район администарцияны
жыйынлар оьтгерилеген залында шатлы агьвалат
болду. Афгъанистанда дав агьалатлар токътагъанлы
25 йыл битгенликни эсделигине Афгъан давда ортакъчылыкъ этген 11 районлугъа медаллар тапшурулду.
Медалланы «Бабаюрт район» деген муниципал къурулувуну башчысы Д.Даветеев, район администрацияны башчысы Ж.Шайыпов ва Бабаюрт районну
военный комиссары А.Алимуратов тапшурдулар.
Афгъан давну ортакъчыларын къутлай туруп,
Д.Даветеев заман нечакъы тез гетген булан да, йыракъ
элде, ят топуракъда олар гёрсетген къоччакълыкъ ва Ватанына аминлик бир де унутулмажакъны эсгерди.
Оьзюню сёйлевюнде районну воен­
ный комиссары
А.Алимуратов Афгъан давда бизин солдатлар гёрсетген
игитликлени эсгерди.
–Бютюндюньягъа Ана Ватанына аминлигин гёрсете
туруп, ят топуракъда жанларын къурбан этгенлени атларын
халкъ бир де унутмажакъ, – деди ол. –Биз Афгъан давну
ветеранларыны, Афгъанистанны тавларында даимликге
къалгъанланы, авур яралардан уьйлерине сакъат болуп
къайтгъанланы алдында тизден чёгюп башларыбызны иебиз.
Афгъан давну ортакъчыларыны атларына дагъы да
кёп-кёп исси сёзлер айтылды.
Хас мухбирибиз.
СУРАТДА: медаллар тапшурулагъан вакъти.
Машин гьайдавчуланы
низамгъа салажакъ
Магьачкъаладагъы автомобиль ёлларда машин
гьайдавчуланы низам бузувун гёрсетеген видео ва сурат
чыгъарагъан алатлар ишлеме башлагъан. Шолай видео
камералар шагьарны орамларында 25 ерге салынгъан.
Олар аслу гьалда орамлар бир-биринден оьтеген ерлерде
ишлей. О гьакъда ич ишлер министерликни УГИБДДсини къуллукъчусу Исамагьаммат Солтанов билдире.
Ёлларда машин юрюшню аманлыгъын болдурувну
федерал программасын яшавгъа чыгъара туруп, низам
бузагъан машин гьайдавчуланы гёрсетеген видео камералар узакъ къалмай шагьарны бары да орамларында
да, «Кавказ» федерал ёлну аслу гесеклеринде де салынажакъ.
Бу йылны алты айыны ичинде республиканы ёлларында 200 адам оьлген ва 673 адам яралангъан.
– Ёлларда тувулунагъан хатабалагьлар кёбюсю гьалда машин гьайдавчуланы айыбындан бола. Олар алдына
чыкъгъан адамны оьтмеге къойма борчлу. Яяв юрюйгенлер де кёп гезиклер, низамны бузуп, оьзлер сюеген
ерден орамны къыркъа. Шагьардан чыкъгъан сонггъу
ёлларда йиберилеген низам бузув, хатабалагьлар кёбюсю гьалда машинин бек гьайдайгъанлыгъындан тувулуна, – деп билдирген И.Солтанов.
Бизин мухбирибиз.
Тергевлени натижалары
Школаны битдирип чыкъгъан охувчулар бирликген
пачалыкъ экзаменлени берип къутулду деп айтмагъа ярай.
Бу йыл экзаменлер гючлю тергевлени тюбюнде оьтгерилди.
Буйнакск районда билим берив управлениеден биз
алгъан маълуматлагъа гёре Рабият Алибекова баянлыкъ
берди.
– Шо экзаменлер Тёбен Жюнгютей ва Халимбекавул
орта школаларында оьтгерилди, – дей ол. Тёбен Жюнгютей орта школасында бизин районну 18, Халимбекавулда
буса – 12 вакили булан школаларыны охувчулары экзамен
бердилер. Эрпели, Халимбекавул, Тёбен Жюнгютей орта
школаларында 9-нчу класланы битдиргенлени тергевлер
де (ГИА) болду.
– Экзаменлер алда булай «таза» оьтгерилмей эди.
Шогъар да къарамай натижалар яман тюгюл. 9-нчу класны
битдирген охувчулар орус тилден ва математикадан экзаменлер бердилер. 11-нчи класны битдиргенлер буса эсгерилген 2-де аслу экзаменлерден къайры, оьзлер охумагъа
тюшеген ожакъларда аслу деп саналагъан предметлерден
де экзаменлер бердилер. Кёбюсю гьалда яшлар физика,
обществознание, химия, биология дарсланы сайлагъан
эдилер.
Экзамен береген талапланы бузгъанлар да болду. Мисал учун, орус тилден 5 охувчу математика, биология ва
орус адабият дарслардан ЕГЭ берегенде бирер яш экзаменден чыгъарылгъан. Оланы гелеген охув йылда ЕГЭ береген
яшлагъа къошулуп экзамен бермеге ихтияры болмажакъ
деп де айталар.
Ачыкъ этип айтгъанда, ЕГЭ-ни ва оьзге тергевлени
гьасиллери шулай: орус тилден – 98,7 процент, математикадан – 95,7 процент.
ЕГЭ – орус тилден – 85,6 процент, математикадан – 68
процент. Бу гьасиллер гьали де алышынма бола. Неге
тюгюл, охувчуланы арасында оьзлер алгъан баллар булан
рази тюгюллери къайтара экзаменлер бережек.
Школаны янгы бинасы къурула
Гьалиден он йыл алда Тёбен Къазаныш юртда 534
яшгъа ери булангъы школаны бинасы къурулма башлагъан эди. Шогъар акъча маялар федерал ва республика бюджетлерден гёрсетилген болгъан. Школаны
къурулушуна гёрсетилген харж токъталып къалып, ону
бир корпусу тюгюл тургъузулмай къалгъан.
Дагъыстан Республиканы Башчысы Р. Абдулатиповну ва Буйнакск районну башчысы Д. Шихсайитовну
гьай этивю булан школаны экинчи корпусуну къурулушун ва савлай школаны тамамлап ишге салывун инвестиция программагъа гийирмеге бажарылгъан.
Бу йыл школаны 2-нчи корпусун къурувгъа 10 миллион акъча гёрсетилген. Къурулуш ишлер токъталып
къалмасын учун, районну ёлбашчылары ишчилени тарыкъ-герекли къурулуш материаллар булан толу кюйде
таъмин этип тура. Йылны ахырына 2-нчи корпусуну
къурулушун тамамлап, биналаны ичиндеги ишлени
юрютмек гёз алгъа тутулгъан.
Къурулуш ишлени М. Мамаев башчылыкъ этеген
«Хазар» деген акционер жамиятны ишчилери юрюте.
Мунда оьзюне 11 адам къошулгъан сынавлу усталар
бирлешип чалышалар. Районда уллу къурулушланы
бёлюгюню ёлбашчысы У. Дагьиров да школадагъы ишлени барышын тергевню тюбюнде сакълай.
Алдагъы гюнлерде район администрацияны башчысыны биринчи заместители А. Жапаров къурулушда
болуп, этилген ишлени сан янын тергеп, усталаны
яшавлукъ-туруш гьалына къарап, рази болуп гетди.
2014-нчю ЙЫЛНЫ АХЫРЫНА ЕРЛИ ДАГЪЫСТАНДА ЯШЛАР БАВЛАРЫНЫ 11 БИНАСЫ ИШЛЕНЕЖЕК
А. ЗАЛИМХАНОВ.
www.yoldash.ru
№ 26, 2014 йыл
ПОЛИТИКА
ЁЛДАШ
04. 07. 2014 й.
4
Къаршылыкълар жамият арада чечиле
Хоншулагъа
абур-сый
тийишли
Ставропол крайда дагъыстанлыланы
ликаларындан чыкъгъан яш адамлагъа
шо эришивлю масъалаланы алдын алма
тийиш­
ли методика чаралар къолланмай,
олар чыгъарылма да чыгъарылмагъан.
Оьрде эсгерилген проектни авторларыны пикрусуна гёре Ставропольеде студентлени арасында болагъан эришивлю
масъалаланы чечмек учун булай чаралар
гьали болгъунча къолланмагъан, Дагъыс­
танны ва Ставропол крайны студентлерини арасында ярыкъландырывну гючлендирив гьаракат булан бирче, жамият
тергевлер барны гёрсетме герек. Проектни яшавгъа чыгъарыв да Дагъыстанны
ва Ставропол крайны журналистлерини
ортакъчылыгъы булан юрюлме тарыкъ.
Дагъыстан Республиканы Ставропол
крайдагъы вакиллиги, Дагъыстан халкъланы яшёрюмлерини къуруму булан
лукъчуларыны академиясыны институтуну
студентлерини форумуна тюрлю-тюрлю
миллетлени вакиллери жыйылды. Шонда
дагъыстанлылар да бар эди. Олар оьзлени
эксперт докладанда чапгъынчылар йимик
гёрсетмей эдилер.
Форумну онгаргъанланы бириси, Къумукъ
халкъны тамазалар советини председатели
Абсалютдин Мурзаев гьисап этеген кюйде,
Дагъыстанны ва Ставропольени яшёрюмлери
бир аслу масъалагъа гелип уруналар – орус
культураны бузагъанлыкъгъа.
Башгъа
республикалардан
бизин
крайгъа гелеген яшлар орус культураны
ёлларына кюрчюленме герек деп гьисап
этебиз. Тек бугюн байрамлар унутула, халкъ
яратывчулукъгъа тергев осал болгъан,
фольклор ансамбллени излеп де тапмассан.
Амма Кавказ республикаларда адатланы ва
лютдин Мурзаев бизге берген маълуматгъа
гёре, Дагъыстанда яшайгъан яшёрюмлени
санаву, Ставропол крайны яшёрюмлери
булан тенглешдиргенде, эки керенден де
артыкъ. Шо саялы болма ярай, Ставропол
крайны оьр охув ожакъларына бизин яшлар
кёп охума баралар. Буссагьатгъы вакътиде
Ставропол карйда 1500-ден де къолай бизин
студент охуй, Дагъыстандан барып онда
яшайгъанланы санаву чу 120 мингге чыгъып
бара.
Дагъыстандан онда баргъан яшёрюмлени
мундагъы мердешли культурасы Ставропол
крайда яшайгъан орусланы культурасы булан аслу гьалда къыйышмай. Шогъар гёре
де, Дагъыс­
тандан баргъан студентлер онда
болагъан тюрлю-тюрлю эришивлю агьвалатларда ортакъчылыкъ эте. Дагъыстанлыланы
бирлери оьзлени тутагъан кюйню, гечелер
орамларда къычыртып музыка да согъуп,
бийийгенликни ерли халкъ ушатмай. Шолай
гезиклерде эки де якъдан къуршалагъан ябушувлар бола. Натижада, Дагъыстанны ва ерли
халкъны арасында гюч этив масъалалар арта,
милли аралыкълардагъы дослукъгъа зиян
бола.
Шо масъала Дагъыстандан баргъан яш
адамлар оьзлени Дагъыстанда мердешленген адатланы, халкъны абурлу вакиллерини,
уллу чагъындагъы къардашларыны таъсиринден азат болгъанбыз деп гьисап этегенликден бола. Дагъыстанда болагъан тергев
онда ёкъ экенге олар не этме де рази­лер.
Ерли яшав гьалны, адатланы олар къабул
этмейлер. Ондан сонг да, къаршылыкълар
тувулунагъанны бирдагъы себеби – яшёрюмлени, айрокъда юрт ерден чыкъгъанларыны, башгъа ердеги халкъны адатларын,
оьзлени тутагъан низам нормасын билмейгенликде.
Эсгерилген масъала янгыз Темиркъазыкъ Кавказгъа тюгюл, Россияны башгъа
шагьарларына да хас. Шогъар да къарамайлы, Темиркъазыкъ Кавказны респуб­
бирликде милли разилешивню беклешдиривге бакъдырылгъан, айрокъда студент
аралыкъларда, токътавсуз иш юрюте.
Проект­ни оьлчевюнде топлангъан сынавну
жамын чыгъармакъ ва шону кюрчюсюнде
студентлени арасында болагъан эришивлю
милли масъалаланы чечеген янгы къайданы
къолламакъ гёз алгъа тутулгъан. Шогъа­
р
байлавлу «Гиччи ватанындан тышда яшав»
деген китапча чыгъажакъ ва дагъыстанлы
студентлени арасында яйылажакъ.
Гёз алгъа тутулгъан проектни яшавгъа
чыгъарыв Дагъыстан Республиканы ва Ставропол крайны аралыкъларын беклешдирив
масъала эки де регионну гьакимлик ва жамият къурумларыны вакиллерини ортакъчылыгъы булан, олай да проектни натижаларын
артдырыв ва яйыв булан давам этилежек.
мердешлени абурлайлар, олагъа сый этелер.
Орус миллет кёп яшайгъан регионларда буса
гелгенлер оьзлени адатларын къоллайгъан
янашывну оьзлеге бакъдырылгъан культура
чапгъын йимик гьисаплайлар. Шогъар гёре
де эсгерилген регионларда гьижапны ва
песни, «лезгинканы» ва исламейни халкъ
аралыкъны душман белгиси гёрелер.
А.Мурзаев айтагъан кюйде, Дагъыс­
танны ичиндеги гьал да айтардай яхшы
тюгюл. Мердешлери гючлю тав бойдан
тюзлюкге гелген яшёрюмлени арасында да
Дагъыстанны ва Ставропольени яшёрюмлерини арасында йимик, милли къаршылыкълар тувулуна. О гьакъда политиклер
ва журналистлер айтма сюймейлер. Амма
Ставрополгъа охума гелген эдепсиз кюйде
юрюйген кавказлы бай адамланы яшларыны келпети генг кюйде яйыла. Яман
юрюшлерде ортакъчылыкъ этегенлер тав
яшёрюмлени аз яны. Илму, спорт, яратывчулукъ, волонтёрчулукъ иш булан машгъул
яшёрюмлени Ставропольеде яда Ростовда
яшайгъанлардан къалышмай­
гъан башгъа
кёп пайы да бар чы.
Пачалыкъ къуллукъну институтуну академиясыны форумуна муна шолай яшлар
жыйылгъан эди. Мисал учун, яшёрюмлени
дагъыстан къурумуну башчысы Руслан Нукеров форумлар, ёлугъувлар, концертлер, «дёгерек столлар» оьтгерегенни, ёлдашлары булан
уллу ишлер этегенни гьакъында айтды. Неге
буса да, олай ишлер телевидениеден гёрсетилмей. Телевидениеден тойларда тапанча
атышыв кёп гёрсетиле.
Москвадагъы экономика-политика институтда Кавказны ахтарывчу Ирина Стародубцева айтагъан кюйде, алимлени аслу масъаласы
– маълумат къуралланы арты булан юрюп,
миллетлени арасына от салма тарыкъ тюгюл,
къайта, журналистлер яягъан душманлыкъ
ёммакъланы чечип гёрсетме герек. Мисал
учун, «лезгинканы» миллетлени арасында
душманлыкъ тувдурагъан кюйде тюгюл, маданиятны бир тамаша аламаты йимик гёрсетме
ерли халкъ булангъы разисизлик, бирев-биревню англамайгъан тюрлю-тюрлю тармакъ
аралыкъларындагъы къаршылыкъларыны
гьакъында айтылагъаны биринчи керен тюгюл. «Толеранс» деген жамият къурум ДР-ни
милли политикагъа къарайгъан министер­
лиги булан бирликде Ставропол крайда
охуйгъан бизин яшланы ерли студентлер
булангъы аралыгъындагъы къаршылыкъ
масъалаланы ёрукълашдырмакъ деген проектни яшавгъа чыгъармакъ учун чалыша.
«Толеранс» къурумну ёлбашчысы Абса-
Аралыкъланы
сыкълашдырмакъ
учун гёрюлеген
чаралар
Пятигорск шагьарда 16-нчы апрелде
«Дагъыстан Республиканы ва Ставропол
крайны студентлерини арасында болагъан
къаршылыкъланы алдын алмакъ: янгы янашывлар» деген темагъа гёре «дёгерек стол» оьтгерилген. Агьвалатгъа тюз къыймат берилсин
учун, жамият вакиллени ва журналистлени де
жыймакъ арив гёрюлген. Демек, эришивлюклени алдын алмакъ, ярыкъландырылагъан
масъалагъа тюз къыймат бермек учун жамият
вакиллени ва журналистлени гёз къуршамакъ
алгъа тутулгъан.
Ставропол крайны журналисти Антон
Чаблин «Братья навек» деген макъаласында «дёгерек столда» болгъан пикру
алышдырывдан булай натижа чыгъаргъан:
«Темиркъазыкъ Кавказны пачалыкъ къул-
ДАГЪЫСТАННЫ МЧС -и ДЕНГИЗДЕ КИРИНМЕКНИ ТАКЛИФ ЭТМЕЙ
тарыкъ. Шо саялы англамай­
гъан адамланы
башында межитлер урушбатчылыкъдан да
къоркъунчлу деген ой тувулауна.
Бу йыл май айда Дагъыстанны делегациясы, Ставропол шагьаргъа барып, онда
Ставропол крайны гюнюнде ортакъчылыкъ
этген. Байрам чараны оьлчевюнде Дагъыс­
танны Ставропол крайдагъы вакиллигинде
«Умуми Россия ватандаш къурулувну студентлерини бирлиги» деген чара, «Дагъыс­
танны ва Ставропол крайны милли маданият сынаву» деген «дёгерек стол» оьтгерилген.
Онда Дагъыстанны вакиллеринден къайры,
Ставропол крайдагъы башгъа миллетлени
вакиллери де ортакъчылыкъ этген. «Дёгерек
столда» ДР-ни милли политикагъа къарай­
гъан министри­
ни биринчи заместители
З.Ильясов, «Толеранс» деген жамият къурумну башчысы А.Мурзаев, Дагъыстанны
Ставропол крайдагъы вакили М.Рашитов ва
башгъалар ортакъчылыкъ этген.
Дагъыстанны ва Ставрополь крайны
яшёрюмлерини арасында тувулунгъан гьалгъа
байлавлу Россияны умуми Халкъ фронтуну
ортакъчылыгъы булангъы бары да ёлугъувланы жамын чыгъарагъан конференция 30-нчу
июнда Магьачкъалада, «Дослукъну уьюнде»
оьтгерилди. Ону ишинде бу агьвалатны
онгаргъан ва юрютген экономика илмуланы
кандидаты А.Мурзаев, Россияны илмулар
академиясыны Дагъыстан илму центрыны
социология бёлюгюню ёлбашчысы, философия илмуланы кандидаты З.Абдулагьатов,
Дагъыстан илму центрыны этно-политика
ахтарыв иш юрютеген регион центрыны илмусекретары А.Адиев, Дагъыстан халкъ хозяйст­
во институтуну тарбия ишлеге къарайгъан
проректору, техника илмуланы кандидаты
М.Магьамматов, жамият къурумланы вакиллери, журналистлер ортакъчылыкъ этдилер.
Конференциягъа жыйылгъан алимлеге
россиялыланы ва темиркъазыкъ кавказлыланы культура даражасы кёп башгъамы, Россияны ичинде яшайгъан халкъланы диаспорагъа
гьисап этемисиз, «лезгинка» бийивге башгъа
миллетлени намусуна тиеген кюйде къарама
яраймы, кавказ жамиятны оьсюв даражасы
феодализмден янгы гьалиги яшавгъа ёл чыкъгъанмы деген пикру булан разимисиз деген
маънадагъы соравлар берилди. Шу ёрукъдагъы
12 соравну айланасында пикру алышдырыв
юрюлдю. Конференцияда айтылгъан кюйде,
хоншу республикадагъы гьал къувун салар
даражада тюгюл. Аслу гьалда бир-бир журналистлер къувунлу гьалны оьрчютме къарай.
Буса да тувулунгъан къаршылыкъланы теренлешдирме ярамай. Дагъыс­
тан-Ставрополье
аралыкълар янгыз эки республиканы арасына
тюгюл, савлай Россия булангъы аралыкълагъа
да таъсир этме бола.
Бизин яшёрюмлер парахатлыкъда
яшасын, оланы гележеги болсун учун кёп
иш этиле. Буса да арт вакътилерде жамият
патриотлукъгъа, яшёрюмлени тарбиялав
масъалагъа осал тергев бериле. Айрокъда
республикадан тышда яшайгъанланы
масъа­лалары осал чечиле.
Яшёрюмлер дин масъалалагъа къуршалагъанлыкъны жамиятны оьсювю,
жамиятгъа кёмек этив гьисапда къабул
этме герек. Яшёрюмлени масъаласы янгыз бизин масъала тюгюл, савлай уьлкени
масъаласы.
Алимлени бирлери буса инамсызлыкъ
ёлну тутгъанлар. Олар айтагъан кюйде,
гьалиги вакътиде яшёрюмлер классиклени асарларын охумайлар, музыкасына
тынгламайлар, суратларына къарамайлар.
Гьали бары да зат акъчаны къыйматлавгъа бакъдырылгъан. Яшёрюмлер жамият
арада талап этилмей, о буса яшёрюмлени
оьзлер оьзлени баш амалын этме, тарыкъсыз къурумлагъа къуршалма борчлу эте,
дейлер.
Конференцияда айтылгъан кюйде,
яшёрюмлени тарбиялавну гиччи заманындан башлап яхшы мердешлеге, аривлюкню
къыйматлама уьйретмекден башлама
герек.
Язып онгаргъан А.ГЬАМЗАЕВ.
Руслан Алибеков чыгъаргъан сурат.
www.yoldash.ru
№ 26, 2014 йыл
5
ЁЛДАШ
ЭКОНОМИКА
04. 07. 2014 й.
Бюртюк къатар, бежен толар...
Къумукътюзде бугюн авлакъ
ишлени лап да къыставуллу вакътиси. Неге десегиз, Дагъыстанны
тюзлюк боюнда юрт хозяйство
агьамияты булангъы топуракъланы 80 процентден къолай майданлары ерлешген.
Бюртюкден баш бола, башдан
аш бола десек де, артдагъы йылларда къоллавчулар учун лап да
тарыкълы гюзлюк ашлыкъланы
чачыв майданларын генглешдиривде бары да имканлыкълар
толу кюйде къолланмайгъаны
ичингбушдура. Муна бу йыл да
гюзлюк­лер белгиленген 150 минг
гектардан эсе бир къадар аз чачылды. Шо саялы да бугюнлерде
ашлыкълар оьсдюрюлеген тарлавланы 80 минг гектарында болдурулгъан сыйлы бюртюклени
тас этивлерсиз къолгъа алмагъа
тарыкъ.
Республикабызны
къыбла
боюндан тутуп, къайтарыв темиркъазыкъдагъы районланы
авлакъларына да етишегени тергевню тартмай болмай. Къаягент,
Къарабудагъгент районларда да
ашлыкъланы тюшюмюн къайтарыв биринчилерден болуп
башланды. Бугюнлерде мунда
ашлыкъланы гьар гектарындан
орта гьисапда 15 центнерге ювукъ
бюртюк басыла. Неге тюгюл,
гюзлюк­лер толу кюйде сув булан
таъмин болмаса, будай башлар
да тийишли авурлугъун алмай ва
эрте къатмагъа башлай.
Шону гьисапгъа алып, къургъакъ йылларда къайтарывну да
эрте башлап, къысгъа болжалланы ичинде оьтгермесе, озокъда,
тас этивлеге ёл берилежеги гьакъ.
– Къайтарыв кампанияны
белгиленген
болжалларында
сан яны булан оьтгермек учун
гёрюлген гьазирлик рази къалдырамы? – деп сорайбыз Дагъыстанны юрт хозяйство ва срусат
министри Баттал Батталовгъа.
– Гертиден де, ашлыкъланы
тюшюмюн къайтарыв республикабызны авлакъчылары учун лап
да жаваплы кампания, – дей ол. –
Шо саялы да, орувгъа бары да гючлени къуршап янашмагъа тарыкъ
бола. Артдагъы йылларда кёбюсю
районланы
хозяйстволарында
шону учун тийишли техника база,
гьар тюрлю алатлар болдурулгъан. Дагъы да ачыкълашдырып
айтсакъ,
республикабыздагъы
талапланы гьисапгъа алып, бу
йыл къайтарывну алдында лизинг
булан 17 янгы «Вектор-410» маркалы комбайн алдыкъ ва шолар
къайтарывгъа 600-ге ювукъ комбайн ва оьзге техника къуршалгъан. Белгили болгъаны йимик,
шоланы гьарисине къайтарывну
вакътисинде 145 гектар авлакъдагъы гюзлюклени ормагъа борч
салына.
гектардан 22 центнер бюртюк
басыла деп айтмагъа бажарыла.
Шо кёпмю яда азмы? Озокъда,
язбашны къургъакълыгъын гьисапгъа алып айтсакъ, шо яман
натижа тюгюл.
Хасавюрт районда гюзлюкле-
бугюнлерде ишге къуршалып
да тура. Шолайлыкъда, бугюнлерде де юртлу загьматчылагъа,
предприятилеге техника якъдан
«Дагагроснаб» деген акционер
жамиятны янындан
тийишли
кёмек болдурула. Шондан къайры, оьзлер оьз харжына ерлердеги
мадарлы предприятиелер де 25
янгы комабайн алмагъа бажарды.
– Шо алдагъы йыл булан
тенг­
лешдиргенде кёпмю яда
азмы?
– 2013-нчю йыл булан тенглешдиргенде эки керен артыкъ.
Демек, авлакъларда оьтгерилеген
ишлени машинлешдиривге тергев гючлене.
Савлай республикабызда буссагьатгъы вакътиде ашлыкъланы
Яшырмагъа тарыкъ болмай,
бугюнлерде ашлыкъланы тюшюмюн къйтарывда техниканы
имканлыкълары Ногъай, Къарабудагъгент, Буйнакск, Гьайдакъ,
Гергебил, Курах ва башгъа районларда осал къоллана.
Ашлыкъланы
тюшюмюн
къайтарыв буса, бугюнлерде
республикабызны тюзлю бойда
ерлешген
топуракъларында
давамлашып тура. Гьалиге ерли
гюзлюклени тюшюмюню тенг яртысы къайтарылып битген демеге
ярай.
Озокъда, бугюн бизге гектарланы тюшюмлюгюн толу кюйде
малим этмеге четим. Тек гьалиге
ерли савлай республикабызда,
орта гьисапда алгъанда, гьар
ни чачывгъа артдагъы йылларда
тергев бир къадар артгъан демеге
Агропромышленный тармакъны асувлугъу учун
Конкурс оьтгериле
2012-нчи йылны март айында чыкъгъан Россия Федерацияны юрт хозяйство ва сурсат министерлигини буйругъуна асасланып, янгы иш башлайгъан яш сабанчыланы иштагьландырмакъ муратда
грантлар учун РФ-ни Гьукуматыны 197 номерли къарарына гёре Россияны субъектлерине субсидия
харжлар айырылгъан. Бугюнлерде Дагъыстанда шолагъа ес болмакъ учун яш фермерлени арасында
ачыкъ конкурс билдирилген.
Шонда ортакъчылыкъ этмеге муштарлыланы
арзалары июн айны 30-дан тутуп, бу йыл июль
айны 21-не ерли къабул этилине. Конкурсда ортакъчылыкъ этмеге сюегенлер не йимик кагъызланы
гьазирлемеге тюшегени гьакъда англатыв маълумат
ДР-ни Гьукуматыны 2012-нчи йылны май айыны 15нде 160 номер салынып чыкъгъан къарарында толу
кюйде берилген. Документлени жыйымын ДР-ни
юрт хозяйство ва сурсат министерлигине Каспийск
шагьардагъы 13 номерли уьйге етишдирмеге яда буса,
[email protected] электорон адресге йиберме
герек.
Грантлар алмакъ учун гьазирленеген кагъызланы
гесимлери-баяны толу кюйде ДР-ни юрт хозяйство ва
сурсат министерлигини «Развитие сельских территорий» деген бёлюгюнде берилген.
Тергев бериле
Россия Федерацияны Гьукуматыны 2012-нчи йылны февраль айыны 28-нде чыкъгъан 165 номерли къарарына гёре агьлю гьайванчылыкъ хозяйстволаны шабагьатландырывну гёз алгъа тутуп,
субсидия харжлар булан таъмин этивге де тергев бериле.
Шону учун билдирилген конкурсда ортакъчылыкъ этмеге сюегенлер документлени
бу йылны июль айыны 21-не ерли ДР-ни юрт
хозяйство ва сурсат министерлигине тапшурма тарыкъ.
Документлени гьазирлевню къайдалары ДР-
ни юрт хозяйство ва сурсат министерлигини
хас сайтында ерлешдирилген.
Шо гьакъда бизге ва «Ёлдашны»
охувчуларына ДР-ни юрт хозяйство ва
сурсат министерлигини прес-къуллугъу
билдире.
ярай. Гьали де олар ашлыкъланы
тюшюмюн къайтарывгъа къурумлу кюйде янаша. «Османюрт»
деген МУП-да А.Темирсолтановну
башчылыгъы булан къайтарывну
барышы ахырынчы гектарларда
юрюле.
– Нече гектаргъа гюзлюклер
чачылгъан эди? –деп сорайбыз
хозяйствону башчысына.
– 430 гектаргъа чачгъан эдик.
– Къайтарылагъан тюшюмню
натижалары рази къалдырамы?
– Яман тюгюл, орта гьисапда
алгъанда, гьар гектардан 30 центнерге ювукъ бюртюк басыла.
Бугюнлерде Хасавюрт ва
Къая­
гент районлардагъы МТСлер де ерли ва хоншу районланы
ашлыкъ
оьсдюрювчюлерини
талаплары кютегени гьакъда айрыча эсгермеге тюше.
Республикабызны авлакъларында ашлыкъланы къайтарыв
давам этиле. Авлакъда орулгъан
ашлыкълар иннырлагъа ташыла.
Иннырларда тазаланып, къурутулуп-къатып дегенлей, ашлыкълар
беженлеге къотарыла.
Муна шо саялы да, халкъ арада сынав ташдырагъан кююнде,
бюртюк къатар, бежен толар деп
негьакъ айтылмай.
Къайтарывну арты булан
авлакъларда саламны тайлагъа
къысып, тазалангъан авлакъларда гелеген йылын тюшюмю учун
азыкъландырыла ва сюрюле.
СУРАТЛАРДА: республикабызны
авлакъларында гюзлюклени
тюшюмюн къайтарыв узатыла.
Язлыкъ ишлер юрюле
Белгили болгъан кююнде,
бу йыл бизин республикабызны
авлакъчылары ва овош оьсдюрювчюлери язлыкъ оьсюмлюклени 160 минг гектар майдангъа
чачмагъа гёз алгъа тутгъан эди.
Гьакъыкъатда буса, бар имканлыкълардан бажарывлу кюйде
пайдалана туруп, язлыкълар
183 минг гектардан да къолай
майданлагъа чачылды. Шолайлыкъда, алдагъы йыл булан тенглешдиргенде, язлыкълар 2 минг
гектаргъа кёп бола.
Бугюнлерде язлыкъланы зараллы аврувлардан ва зиянлы
жанлардан къоруп сакълавгъа
ва шолай да чёп отлагъа къаршы
ябушувгъа аслу тергев бериле
демеге ярай. Шону булан янаша
бугюнлерде жамият гьайванлар
учун гьар тюрлю емлени гьазирлевге де тергев артып тербей. Шолайлыкъда, июн айны ахырларына таба бизин республикабызда
умуми кюйде алгъанда 280 минг
тон гьар тюрлю емлер гьазирленген.
Ем гьазирлев кампания республикабызны термиркъазыкъ
боюндагъы Къызлар, Бабаюрт ва
Хасавюрт районларда къурумлу
кюйде салынгъан. Емлени оьлчевлери булан дазуланмайлы оланы
сан янын болдурувгъа да ерлерде
тийишли тергев бериле.
Къыставуллу гюнлер етишди
Оьр Жюнгютей юртдагъы
«Возрождение – коммуна» деген
жамиятны ёлбашчысы Лабазан
Межитов учун ишлени лап къыставуллу вакътиси гелип тура.
Неге десегиз, кёп къыйын тёгюп
оьсдюрюлген гюзлюк­лени тюшюмюн тас этивсюз къайтарывну
заманы етишген.
Гетген йылны гюзюнде, гьаракат этип, ол 200 гектардагъы ерни
сюрюп-чачып гьазирлеген эди.
Техниканы да, тийишли гьагъын
да берип, эки якъдан таба. Бу гезик
де болдурулгъан ашлыкъны тюшюмюн къайтармакъ муратда ол
Ш. Шихсайитовну атындагъы пачалыкъ юрт хозяйство коллежни
ёлбашчылары булан сёйлешип, 3
комбайнны ва 3 КАМАЗ машинни
ишлетип тура.
– Бу йылны тюшюмю, табии
шартланы онгайсыз гелгени булан
байлавлу болуп, алдагъы йыллардан эсе аз. Гюзлюклерден 25–30
центнер бюртюк алма хыял этебиз.
Орулгъан ашлыкъны къурутуп,
тазалап битген сонг, алданокъ
гьазир этилген гётермелерде
сакълажакъбыз, – деп хабарлай Л.
Межитов.
«Возрождение – коммуна» деген жамиятны авлакъларында буссагьат 20-гъа ювукъ адам намуслу
кюйде загьмат тёгелер. Лабазан гелеген йылгъа чачылагъан авлакъланы къадарын генглешдирме
хыял эте. Ону да уьстевюне бу йыл
гюзлюклер орулгъан тарлавлагъа
картопну урлугъун гёммеге сюе.
Яйны яллавунда тер тёгюп
ашлыкъ оьсдюрюв булан машгъул
загьматчылагъа юрекдеги муратларына етишмекни ёрайбыз.
А. БУГЛЕНЛИ.
Бу бетни Къ. КЪАРАЕВ гьазирлеген.
ДАГЪЫСТАНДАГЪЫ ЯЛ АЛЫВ ЛАГЕРЛЕНИ БИРИНЧИ СМЕНАСЫНДА 23 МИНГ ЯШ САВЛУГЪУН БЕКЛЕШДИРГЕН
www.yoldash.ru
№ 26, 2014 йыл
ЁЛДАШ
ЭКОНОМИКА
04. 07. 2014 й.
Ш.МУСТАПАЕВ:
«Адамны баш
рызкъысына
тергев артмаса
ярамай»
«Къарабудагъгент район» деген муниципал къурулувну юрт хозяйство
управлениесини башчысы Шагьабитдин Мустапаев 2002-нчи йылда Дондагъы
Ростовдагъы юрт хозяйство институтуну агрономлар гьазирлейген факультетин битдирип, ата юрту Къарабудагъгентде оьсюмлюклени къоруп сакълайгъан
район станциясыны башчысы болуп ишлемеге башлай. Беш йыл ишлеген сонг,
Шагьабитдин «Дагвино» къурумну баш касбучусу болуп загьмат тёге. 2006-нчы
йылдан башлап, Къарабудагъгент районну юрт хозяйство управлениесинде баш
агроном болуп чалыша. Юрт хозяйство управлениени башчысы болуп чалышагъанлы да бир йыл бола.
Бизин оьз мухбирибиз Шагьабитдин Мустапаевич булан ёлукъгъан ва районну юрт хозяйство къурумларында, фермер, онгача хозяйстволарда юрюлеген
ишлеге байлавлу лакъырлашгъан. Шо лакъырлашыв тёбенде охувчуларыбызны тергевюне де бериле.
– Шагьабитдин Мустапаевич, Къарабудагъгент районну сюрюлеген топуракълары нече гектар ерде бар?
– Къарабудагъгент районну 25 минг
гектар ерде сюрюлеген топуракълары
бар. Озокъда, шо майданланы къоллавгъа
толу кюйде рази болмагъа къыйын. Амма
йылдан-йылгъа ашлыкъ оьсдюрювню
гектарлары арта. Адамны баш рызкъысына тергев артмаса ярамай. Мисал учун
алгъанда, 2012-нчи йыл юрт хозяйство
предприя­тиелер,
сабанчы-фермер
хозяйстволар 11 минг 885 гектар ерге
ашлыкълар чачгъан эди буса, 2013-нчю
йыл 2014-нчю йылны гьисабына 10 минг
гектар ерге гюзлюк ашлыкълар ва бу йыл
язбашда план булан гёрсетилген 4450
минг гектарны орнуна 4493 гектар ерге
ашлыкълар чачгъан. Озокъда, бары да
хозяйстволаны таман чакъы техникасы
ёкъ. Кёбюсюню янгы техника алмагъа
акъчасы да ёкъ.
Айтагъаным, Дёргели, Къакъашура
юртларда тюзлюкдеги Къарабудагъгент,
Уллубийавул, Манас посёлокдан эсе
тез салкъын бола. Шо саялы Дёргели,
Къакъа­
шура юртланы авлакъларында
гюзлюк чачыв тез башланса яхшы. Неге
тюгюл, чачылгъан урлукъ гюзде топуракъда тамурлашмаса осал бола. Урлукъ
чыкъмай къалгъан участкада будайны
орнуна чёп чыгъа.
– Хозяйстволарда язбашгъы чачывну сан яны нечик болду.
– Айтайым, бу йыл 4663 гектар ердеги
язлыкълардан 1538 гектаргъа язлыкъ
арпа, 15 гектаргъа гьабижай, 580 гектаргъа йыллыкъ отлар, 464 гектаргъа кёп
йыллыкъ отлар, 18 гектаргъа бурчакъ, 76
гектаргъа картоп, 416 гектаргъа овошлар
чачылгъан. Планыбыз 104 процентге
толгъан. Озокъда, районну бары да хозяйстволары алдына салынгъан борчланы яшавгъа чыгъармагъан. Планларын
толтургъан хозяйстволар: Къурбукидеги
«Ибрагьим Къарабудагъовну атындагъы
СПК», «Уллубийавул» «СПК», «Къарабудагъгент» муниципал къурум, сонг да
«Агро-Каспий», сабанчы-фермер хозяйстволар, Къарабудагъгент юртдагъы «Далап» деген къурум бек гьаракат этдилер.
Бу йыл 19 минг гектар ердеги сюрюлеген
топуракълар къоллана.
Озокъда, чачылгъан ашлыкълагъа,
овошлагъа къуллукъ этилмеге герек.
Алдын заманлардан берли овошлар кёп
чачылагъан Аданакъ, Дёргели, Къакъашура юртларда гьали ябыкъ парниклерде
овошлар оьсдюрюле.
– Топуракълар сюргюнче азыкъландырыламы?
– Тюзюн айтсам, бары да хозяйстволар
сюрювню алдында топуракъны азыкъландырмадылар. Себеби бир, хозяйстволаны кёбюсюню уллу гьайванлары ёкъ.
Шо саялы топуракъны азыкъландырмагъа полугъу да ёкъ.
Совет
гьукуматны
вакътисинде
Къакъашурадагъы ХХII партсъездни
атындагъы колхозну сегиз тувар фермасы
бар эди. Гьали бир бузаву да ёкъ. Оьзге хозяйстволарда да бугюн гьал шолай. Янгыз
Къурбуки юртдагъы И.Къарабудагъовну
атындагъы СПК-да уллу гьайванлар бар.
Шогъар гёре бу хозяйствода топуракъны
да азыкъландыралар ва гёрмекли тюшюм
де алалар. Минерал кюйлевючлер булан
топуракъ азыкъландырылмайгъанына да
бир себеп бар: суперфосфат, аммиачная
селитра кюйлевючлени бир тону 25–30
минг манатгъа чыкъгъан.
Кёбюсю сабанчы-фермер, онгача
хозяйстволаны да гьайванлары бар. Шо
саялы олар да участкаларын ерли кюйлевючлер булан азыкъландыралар, яхшы
тюшюм де алалар.
Белгили болгъаны йимик, топуракъдан тюшюм алмакъ учун ону азыкъландырмагъа тарыкъ. Хозяйствону гьайван
фермасы болмаса, азыкъландырып болмай. Гьайванчылыкъ да, авлакъчылыкъ
да бир-бирине гьар заман да кёмек этип
гелген.
– Бугюнлер, айрокъда артдагъы
10–15 йылланы ичинде юртларда жан
оьсдюрегенлер кёп бола бугъай...
– Кёп. Айрокъда Дёргелиде, Къакъашурада, Къакъамахиде жан оьсдюреген
хозяйстволар кёп. Гьайванлар сакълай­
гъан онгача хозяйстволар да бар. Амма
СПК-ларда бугюн уллу гьайванлар ёкъ.
– Шагьабитдин Мустапаевич, районда халкъны къолунда да он минг гектаргъа ювукъ топуракъ участка бар. Оланы
участкалары неге чачылмай бош къала?
– Шогъар аслу себеп – техникасы ёкълукъ. Шо саялы адамлар къазанмакъ учун
оьзге ёллар излей.
–Районну хозяйстволарында овошлар оьсдюрюв нечикдир?
– Артдагъы бир нече йылны ичинде
районда овошлар оьсдюрювчюлер кёп
бола бара. Ябыкъ парниклерде памидор,
хыяр оьсдюрюле. Айрокъда Аданакъ
юртда овошлар оьсдюреген адамлар кёп.
Дёргелиде, Манасда, Манасгентде де
овошлар оьсдюрюле. Бу йыл 416 гектар
ерге овошлар салынгъан.
– Къарабудагъгент районну хозяйстволарыны экономикасын оьсдюрювде юзюмчюлюк аслу ер тутуп гелген.
Озокъда, юзюмчюлюк кёп загьматны
да талап эте. Этсе де, хайыр да бере. Тюгюлмю?
Алдын заманларда Къарабудагъгент
районну юзюмчюлери макътала эди.
Юзюмлюклени гектарлары да кёп эди.
Янгыз Къарабудагъгентдеги «Танг»
деген совхозну 1800 гектар ерде юзюмлюклери бар эди. Юзюмлюклени гьакъында не айтмагъа боласыз?
– Совет гьукуматны вакътисинде районда кёбюсю хозяйстволар юзюмчюлюк
булан машгъул бола эди. Шо заман районда сегиз юртну авлакъларында юзюмлюк­
лер де бар эди. Къарабудагъгент, Къакъашура, Гьели юртланы юзюмлюклери ёкъ
болду. Бугюн юзюмлюклер Уллубийавул,
Манас СПК-ларда болса тюгюл, оьзге хозяйстволарда ёкъ.
Гьалиден эки йыл ярым алда районда
2481 гектар ерде юзюмлюклер бар эди.
Шолардан 518 гектары артдагъы йылларда орнатылгъан юзюмлюклер эди.
Юзюмню кёп тюрлю журасы бола. Бизин
районну юзюмлюклеринде «Агъадай»,
«Биянка», «Молдова», «Ркацители» жура
юзюмлюк­лер оьсдюрюлюп турду.
Артдагъы 3–4 йыллар районда «Авгус­
тино» деген юзюмню тез бишеген журасы
да оьсдюрюле. Гьалиден эки йыл алда болгъан сувукълар районну юзюмлюклерине
бек зарал этди. Натижада, уьшюген юзюм
гектарлар гьисапдан тайгъанда, районда
1437 гектар юзюмлюклер къалды. Емиш
береген юзюмлюклер 1081 гектар да бар.
2014-нчю йыл да 40 гектар ерге юзюм
борла салынгъан. Гюзге буса бу йыл 607
гектар ерге яш юзюмлюклер салынажакъ.
– Бугюнлерде юзюмлюклерде не
ишлер оьтгерилмеге герек ва этилеген
ишлени сан яны нечикдир?
– Юзюмчюлер оьзлерден болагъан
гьаракатны этелер. Мисал учун алгъанда, зиянлы аврувлагъа къаршы сезонну
вакътисинде агрономия гёрсетеген болжалларда юзюмлюклеге уьч-дёрт керен
дарман урмагъа герек. Дарман урмакъ
учун да техника тарыкъ. Дарман урагъан
хас машинлени янгылары ёкъ. Эсгилери
де тез бузула. Районну башын тутгъан
гьакимлени бу ишде жанлы гьаракаты
болмаса ярамай. Дарманны да сатып ала
болгъан сонг, шону заманында гьазирлеп,
гёрсетилген оьлчевде юзюм борлалагъа,
кёп де этмей, аз да этмей, тийишли даражада сепмеге герек.
Озокъда, заманы гелгенде юзюм жы­
йылар. Амма оьтген йылларда йимик
сатып бермеге ер тапмагъа да тюшежекни
унутма ярамай.
М.ОСМАНОВ.
6
Сорав – жавап
Багьалары
неге ва
нечик арта?
СОРАВ:
Россияны оьзге регионларында йимик, Дагъыстанда
да артдагъы йылларда транспортда пассажирлени ташыв
багьалар чакъда-чакъда алышына, арта. Неге?
Шо
гьакъда
пассажир
транспортдан пайдаланагъан
бизин газетибизни охувчуларыны янындан да соравлар
тувулунмай тюгюл. Шоланы
гьисапгъа алып, бизин мухбирибиз Дагъыстанны экономика ва территория оьсювюню
министерлигини
советниги
Асият Багъатырованы баянын сизин тергевюгюзге берибиз.
ЖАВАП:
Гьали-гьалилерде шо масъала
бизин министерликни генглешген
жы­
йынында арагъа салынып ойлашылды. Неге тюгюл, шагьарданшагьаргъа, юртдан-юртгъа пассажирлени ташыйгъан гьайдавчулар
транспорт гьакъны токъташдырылгъан къайдаларына арт берип,
оьзбашына багьаларын артдырып
тербейгени узатыла.
Пассажирлени
ихтиярлары
къыйыкъсытыла
Мисал учун айтгъанда, Магьачкъаладан Къызылюртгъа бармакъ
учун 70 манат акъча тёлемеге
герек бола. Гьакъыкъатда буса,
бугюнгю сынав гёрсетеген кююнде,
Къызылюртдан Магьачкъалагъа
гелегенде бир пассажирден 90 манат талап этиле. ДР-ни экономика
ва территория министерлигинде
токъташдырылгъан кюйде буса,
шону лап да оьрдеги багьасы 81
манатдан оьрде болмагъа тюшмей.
Яшырмагъа тарыкъ болмай,
шо кююнде пассажирлерибизни
ихтиярлары
республикабызны оьзге маршурутларында да
къы­
йыкъсытыла. Шо гьакъда
пассажирлени ташыйгъан респуб­
ликабызны транспорт профсоюзларыны ёлбашчысына да билдирив
этилинген. Шогъар да къарамайлы, арагъа салынгъан масъала пассажирлени пайдасына чечилмей.
Белгили
болгъаны
йимик,
транспорт къуллукъланы тарифлери гьар-бир айрыча регионда
пачалыкъны янындан адамланы
къазанчы ва яшав даражасы гьисапгъа алынып ёрукълашдырыла
ва токъташдырыла. Демек, пассажирлени ташыйгъан гьайдавчулар янгыз оьзлени пайдасы учун
ишлемей. Пассажирлер учун да
ти­йишли онгай­лыкъланы болдурмакъ –оланы тувра борчу.
О саялы да, гьали-гьалилерде
Дагъыстанны
промышленност,
транспорт ва энергетика минис­
терлигине
пассажирлени
ташыйгъан транспортда тарифлени
дазуларын-гесимлерин бузмайлы
пайдаландырмакъ учун буварыв
этилинген.
Гьазирлеген Къ. КЪАРАЕВ.
ЖАКЪАЙ ЖАКЪАЕВ ТЕМИРКЪАЗЫКЪ-КАВКАЗ ФЕДЕРАЛ ОКРУГНУ ШАХМАТ ОЮНДАН ОЬТГЕРИЛГЕН КУБОГУНУ ПРИЗЁРУ БОЛГЪАН
www.yoldash.ru
№ 26, 2014 йыл
7
ЁЛДАШ
ЭРЕВЮЛЛЮЛЕРИБИЗ
04. 07. 2014 й.
ТЕРЕКНИ БЕКЛИГИ ТАМУРЛАРЫНДА
А. А. Бексолтановну 70 йыллыгъына
Бырынгъы заманлардан берли
ер юзюнде бажарывлукъ, пагьму ва
аривлюк оьр салынып гелген. Шо уьч
де даража бир адамда болса, ол артыкъ
гьакъыллы деп гьисап этилине. Эгер
де иш нечик болма герек экенни билеген адам гьакъыллы деп айтыла буса,
шо ишни яхшылыкъгъа ва пайдагъа
багъып айландырма къарай буса, шо
сынавлу ва пагьмулу деп гьисаплана.
Гьакъыл, сынав ва пагьму – шу уьч
де даража 14 йыл Хасавюрт районну
башчысы болуп ишлеген, артдагъы 8
йыл буса Хасавюртдагъы республика
аграр-экономика коллежни директору
болуп чалышагъан Абдурагьим Бексолтановда бар деп токъташдырып
айтма боламан. Мен ону таный­гъанлы
30 йылгъа ювукъ бола. Саламат, айланышгъа сабур, гьар сёзюн оьлчеп сёйлейген Абдурагьим Абдулзагьирович
булан сагьатлар булан ялкъмай лакъыр
этип боласан. Ону билими де – уллу
алимлер де сукъланардай. Огъар июльну 10-да 70 йыл бите.
Булакъны башы
Абдурагьим Бексолтанов 1944-нчю
йылда Хасавюрт шагьарда тувгъан. Ол атаананы тунгуч яшы. Шону учун да агьлюню
авурлугъу, жаваплыгъы, башлап ону инбашларына тюшген. Ол яшлайын атасыны
таяву ва оьзюнден сонггъулагъа уьлгю
болуп гелген.
Ол гиччиден охувгъа гьаваслыгъы
булан оьсген, ата-анасы ону доктор болуп
гёрме сюйген. Бир къардашы 17 йыллыкъ
Абдурагьимге: «Докторлукъ – тиштайпаланы иши, эргишилени иши техника
булан болма герек», – дей. Шондан сонг
ону ою машинлеге, техникагъа багъа.
Балики, шону учундур, шагьардагъы 4 номерли орта школаны яхшы къыйматлагъа
битдирип, 1961-нчи йыл ол оьзю барып,
Орджоникидзе шагьардагъы Горский юрт
хозяйство институтну механический факультетине охума тюше. Охувгъа берилип
къалгъан Бексолтанов институтну инг
яхшы студенти деп гьисаплана. Факультетни охуп битген 110 яшдан ректор илмуда
чалышмагъа деп экевню сайлай. Шоланы
бириси Бексолтанов экенни сизге де ачыкъ
этейим.
Ону практикасы Белоруссиядагъы
трактор заводда оьте, диплом иши гиччи
десертация йимик экенни билдире. ­Огъар
илмугъа ёл ачыла. Атасы авруп уьйге
къайтгъан Абдурагьимни «Дагвино» берлешивню ёлбашчысы А. Алхазов булангъы
ёлугъуву ону илму ойларындан тайдыра. 21
йыл болагъан жагьилни Хасавюрт районну
Кёкюрек юртундагъы юзюмчю хозяйствогъа баш инженер-механик этип йибере. Сёз ёругъуна гёре айтсакъ, Абдурагьим
районда оьр билими булангъы биринчи
инженер деп гьисаплана. Башлап къыйын
да бола, яш деп муну англамай-тынгламай
айланагъанлар да бола. Тек 4 авар юртдан
къурулгъан юртда инженер де, парторг да
болуп ишлеме бажара.
Бир керен яш инженерни бажарывлугъу
да сынала. Адамлар кёп ерде пилораманы
ишлетеген гиши, пилорама 5 минут ишлеп, къызып, токътап къалагъанны айта.
Пилорама булан биринчи таныш болгъан
Абдурагьим шо гече юхламай деме ярай ва
биргине-бир себеби болма герекни англай.
Олтурулгъан ери аз къыйшыкъ болгъан,
шону бетондан гётерип, тюз олтурта ва
пилорама къызмай ишлеме башлай. Шо
гюнден сонг огъар «герти инженер» деп
ат тагъыла. Дагъы да огъар, оьр билиминг
бар буса, сен бары да затны билме герексен
деген ой геле. Ол бош заманы болгъандокъ,
билимин артдырмакъ учун охуй тура. Шо
хасиятын ол бугюнлерде де ташламагъан.
Арадан кёп де гетмей, ол директорну
онг къолу бола ва кёп-кёп масъалаланы
оьзбашына чече. Шонда ишлеген 5 йылны
ичинде ол техниканы не ишге де гьазир
этгенден къайры, техниканы ишинде кёп
янгылыкълар ярата, намуслу загьматы учун
ол «Къайратлы иши учун» деген медаль булан савгъатлана.
Башлап оьзюне, сонг ишчилеге талаплы,
къаст этеген ва бажарывлу Абдурагьимни
охув комбинатгъа директор этип чыгъара.
Уьч ерде филиаллары булангъы шо охув
ожакъда 1000-ден де артыкъ яш охуй. Ол
мунда да оьзюн билимли касбучу ва бажарывлу ёлбашчы болуп гёрсете. Ишлеген 3
йылны ичинде ол сынав топлай, ингдеси,
билимин артдырып тура. Ону партияны
резервине сала.
1977-нчи йылда А. Бексолтановну
Хасавюртдагъы мехлесхозну директору
этип чыгъара. Аз заман да гетмей, ишни
низамы болдурула, агъач гьазирлев, янгы
тереклер орнатыв арта. Бу коллективни аты
республикагъа чы нечик де, савлай уьлкеге
де айтыла. Коллектив Россия Федерация­
ны ва СССР-ни Гослесхозуну гёчювчю
Къызыл Байрагъы булан бир нече керен
савгъатлана.
Намус – минг шагьат
1983-нчю йылларда бары да ерлерде
РАПО-лар (районное агропромышленное
объединение) ачылма башлай. Шо ишге де
Абдурагьим Бексолтанов гёрсетиле. Мунда
ол оьзю булан бир заманда Орджоникидзеде охугъан, партияны шо замангъы Хасавюрт райкомуну 1-нчи секретары болуп
ишлейген Абдурагьим Гьюсейновну таклифи булан чыгъа. Муна шулай, ол администрация ишге чыгъа, неге тюгюл РАПО-ну
ёлбашчысы райисполкомну башчысыны
орунбасары, сонг партияны райкомуну
бюросуну члени болуп да сайлана.
Ол тергевню хозяйстволаны башчыларына тюгюл, баш касбучуларына да болдура. Даим оьзюню билимин камиллешдире.
Ону «энциклопедиялы» гьакъылы, не
ишни нечик этегенни биле ва тарыкълы
насигьатлар де берме де имканлыкъ бере.
Ол бир йимик юрт хозяйствону къайсы
тармагъын да биле ва алим йимик англатыв берме бола.
1988-нчи йылда партияны Хасавюрт
райкомуну бюросуну членлери ону биринчи секретар этип сайлай. Муна бу
ерде башлана ала пелекет. Экинчи гюндокъ янгы секретаргъа къаршы ишлер
башлана. Гьакимлик ону биографиясында «кемчиликлер» таба: Бексолтанов
бай тухумдан экен. Ярамай. Партияны
башында сабанчы адамланы авлетлери
болма герек экен. Муну янын тутгъан
бюрону членлерини артына тюшме, айыплавлар этме башлай. Оьзю учун олагъа
зарал болмасын деп, райкомну секретары
болуп 7 гюн де ишлеп, (Гиннесни рекордуна язма ярай) ол арза берип тая. Арадан
3 йыл гетип, ону Хасав­юрт райисполком-
ДАГЪЫСТАНДА 279 МИНГ ТОН БИЧЕН ГЬАЗИРЛЕНГЕН
ну председатели этип сайлай. Шо ишинде
ол 14 йыл ишлей.
Тайпа – тухуму
Абдурагьим Бексолтанов оьрлюклеге
оьзюню къыйыны булан етишген буса да,
игъыбалы бар адам экени билине. Тек оьзю
бары да даражасы ата-анасындан варисликге гелген деп гьисап эте.
Ата-бабаларыны уллусу Апаш Эрпелиде
инг де бай адам болгъан. Кёп санавдагъы
тувары-малы, топуракълары атасындан
сонг уланлары Жамалдинге, Бексолтангъа
ва Даниялгъа къала.
Жамалдин узакъ яшамай гечине. Даниял
Апашев шо заманларда Дагъыстанда терен
билимли адамланы бириси болгъан. Ол шо
замангъы тарихи агьвалатларда ортакъчылыкъ эте. Темирхан-Шураны биринчи коменданты, сонг Горская республиканы парламентини председатели бола. Ол ДагЧК-ны
коллегиясыны къарарына гёре 1920-нчы
йыл гюллеленген. Ону уланы Магьаммат
сонг-сонг техника илмуланы доктору болажакъ ва уьлкеде самолётлер къурагъан инг
яхшы касбучу деп гьисапланажакъ.
Бексолтан
инисин
гюллелегенде,
жазаланывдан къутулма сююп, агьлюсю
булан ЧИАССР-ни Ангел юртуна гёче.
Ону шонда да таба ва бир гюнагьы да ёкъ
буса да, 1933-нчю йылда ону да гюллелей.
Шолай, ону уллу уланы – Магьамматны да
туснакъгъа сала. Экинчи уланы Къарлан
Заманлыкъ гьукуматында чиновник болуп
ишлеген. Уьчюнчю уланы Камил, офицер,
Уллу Ватан давда жан берген. Дёртюнчю
уланы – Абдулзагьир атасыны атын фамилия да этип алып, Хасавюртгъа гёче ва
потребкооперацияда ишлей. Бек жагь, къонакъны къабул этип болагъан Абдулзагьир
уллу агьлюню ашатмакъ-яшатмакъ, оланы
ач-ялангъач къоймайман, охутаман деп
гече-гюн ишлей. Уьч де уланы Абдурагьим,
Абдулбасир ва Бексолтан оьр билимлер
ала, ингдеси жамиятгъа тарыкълы болуп
яшайлар.
Биз оьзюню гьакъында язагъан Абдурагьим 1972-нчи йылда Бела булан агьлю къура ва 40 йылдан да артыкъ татывлу агьлюде
3 авлетни де тарбиялап яшай.
Гиччирек баянлыкъ
– Коллежде 1200-ге ювукъ студент
очно, 500 буса заочно охуй. Мундагъы
низамгъа ва айланадагъы тазалыкъгъа
тамаша боласан…
– Тамаша болма зат ёкъ, – дей Абдурагьим Абдулзагьирович. – Яшлар коллежге
гелгенче, тюрлю-тюрлю школаларда
охуп геле. Олар мунда билим алыв булан
маданиятгъа да уьйренме герек. Коллеж
ачылгъан 60 йылны ичинде мунда 17 минг
адам касбу алгъан. Шоланы арасында Со-
циалист Загьматны Игити А. Висайитов,
Пачалыкъ Думаны депутаты Х.Гьамзатова,
«Россельхозбанкны» Дагъыстан бёлюгюню башчысы Г.Гьажимагьамматов,
Кургандагъы ФСБ-ни дазу институтуну
профессору П.Лемеха ва башгъалары бар.
Студентлер шулай бай тарихи бар коллежде охуй­гъангъа оьктем болма герек. Охувда
къатты низам ва билим беривню оьр даражагъа етишдирме герек.
Шону учун да артдагъы 2 йылны алсакъ, билим беривюбюзню сан яны артды.
Муаллимлени дарс берив къайдаларыны
электрон проектлери бар. Олар студентни
дарсны ортакъчысы этме бажара. Шо буса
– инг де тарыкълы зат. Гьар охув ожакъгъа
къыймат, охуп битген биринчи йылында
нече студенти иш булан таъмин этилегенине бериле. Россияда шо санав – 42%, Да­
гъыстанда – 37%, коллежде буса – 54%. Биз
сюйсек де, сюймесек де, яшланы иш булан
таъмин этивню гьайын этебиз, хозяйстволар ва иш къурумлар булан дыгъарлар
байлайбыз. Олар йибергенлени биринчи
къабул этебиз. Шогъар юрт хозяйство
министрлиги де къараса яхшы деп эсиме
геле.
Аслу тергев яшёрюмлеге берилме
герек, олар бизин гележегибиз. Биз яшланы билим берип чыгъардыкъ. Сонг?
Иш булан таъмин этивню гьайын этме
герек. Эгер де яшёрюмлер орамда къалса,
олагъа юрюме кёп тарыкъсыз ёллар бар.
Россияда яшёрюмлер халкъны санавуну 16,5 проценти буса, Дагъыстанда 30
процентине етише. Оьсюп гелегенлени
арасында адамлыкъ хасиятлары азлар
да бар. Биз оланы уллуланы уьлгюсюнде
тарбиялама къарайбыз, олагъа буса тенглилерине ошама герек. Муна яшёрюмлени ишине къарайгъан министриликге
иш. Шону учун да мен билим берив ва
тарбиялав масъалаланы дарс беривчюден
талап этемен. Огъар дарсгъа бузукъ гёнгю
булан гелме, айтды-къуйтдуну юрютме ва
дарсны ичинде телефон сёйлеме, гьатта
олтурма да ярамай. Ол юрюшде турма
герек.
– Эсгерилген талаплар янгыз дарс
беривчюлегеми?
– Башлап олагъа. Олар студентлеге
уьлгю болма герек. Англайман, оланы
алапалары айтардай кёп тюгюл. Шону
учун да олагъа эки ерде ишлеме тюше.
Мен бу йылны май айындан тутуп, дарс
беривчюлени айлыгъын 19 минг манатгъа
ерли гётерме кюй тапгъанман. Гетген йыл
биз 8 миллион манат къазандыкъ. Шо да
гьакъ берип охуйгъанлардан жыйылгъан:
360 очно ва 300 яш заочно бёлюкде. Шондан къайры да, биз гьакъ берип охуйгъан
курслар ачгъанбыз ва шо санавну бу йыл
9,5 миллионгъа етишдирме сюебиз.
Натижаны орнуна
Абдурагьимни
районну
халкъы
Дагъыс­
танны Оьр Советини депутаты
этип бир ва Халкъ Жыйыныны депутаты
этип де 2 керен сайлагъан. Ол «Дружба народов» деген орден булан савгъатлангъан,
Да­гъыстанны ва Россия Федерацияны ат
къазангъан экономисти, экономика илмуланы кандидаты.
Адам терекге ошай деп айтыла. Абдурагьим Бексолтановну терек булан
тенглешдирсек, тайпасы-асил, кёп адамгъа
ёл гёрсетген, къайсы адамны да къыйынына-тынчына табылгъан. Ишлерин ва атын
айтсакъ-гележек нече наслугъа да айтма
зат бар. Не деп айтсакъ да, терекни беклиги
тамуларындан геле.
Гёрер гёзге 10–15 йыл аз берсек де, Абдурагьим Абдулзагьировичге 70 йыл бите.
Шо юбилейни де ол савлукъда ва сюеген
иши булан къаршылай. Биз де огъар насипли къысмат, савлукъ ва ишинде дагъы
да оьрлюклер ёрайбыз!
Гебек КЪОНАКЪБИЕВ,
оьз мухбирибиз.
СУРАТДА: А. А. БЕКСОЛТАНОВ.
www.yoldash.ru
№ 26, 2014 йыл
АНА ТИЛ
ЁЛДАШ
04. 07. 2014 й.
8
Оту сёнмежек къумукъ тилни гьакъында
Б. МАГЬАММАТОВ
Бизин бир шаирибизге юрт очарда: «Къумукъ тил ярлы тилми, бай
тилми? – деп сорагъанда, ол: «Чомачасын, башбавун алып къайса, бир
заты да къалмай», – деп жавап берген
болгъан.
Арадан нечесе йыллар оьтген, тек
оланы эсге алсам, юрегим гьали де булгъанып гете. Гьайран болмакълыгъым­дан
къайры, ачувум чыгъып да йибере. Ана
тилин кимден де яхшы билеген, пагьмусу
эл арада белгили адам булай нечик айтып
болгъан? Очарны бетин этип, ёл-ёругъуна
къыйышывлу геле деп айтгъандыр десек,
ана тил булан оюн-масхара боламы? Кепликден айтгъандыр деме де болмайман.
Тек айыкъ да болуп, сёзню къыйматын
да биле туруп, ана тилге бу инамсызлыкъ
шаирге къайдан гелген экен деп тамаша
боламан.
Аз санавлу халкъланы ана тиллери юн
йипге илингендей, къылдай уьзюлме аз
къалып турагъан шо девюрде ол шаирге
бу ой къайсы оьртенден къабунгъан эди
экен?
Балики, огъар 1912-нчи йылда къумукъ фольклорну, адабиятны тарихин
ахтармакъ учун Мажарстандан Дагъыс­
тангъа гелген, дюньягъа аты айтылгъан
тюрк илмуну алими Юлиус Неметни
язывлары таъсир этгендир. «Ишлер
шулай гетсе, къумукъ тил 50 йылдан ари
бармажакъ», – деп язгъан болгъан ол.
Шолай ойлашагъан, гьатта бир-бир
муаллимлер булан алимлер бизин арабызда бугюн де ёлугъа. Тенгириме минг
макътав, къумукъ тилни чомачасы да,
башбаву да оланы къолунда тюгюлю бизин насибибиздир…
Алынсын-алынмасын, чомачасы да,
башбаву да болгъан сонг, о егилген арба
(яда сабан) болма герек. Чомачасы да,
башбаву да алынгъан арба, заманлыкъгъа
туварылгъан булан, оьгюзю-мююзю булан
«бир заты да къалмай» ёкъ болуп къаламы?! Къумукъ тилни нече тюрлю арбасы
бар. Балики, оланы инг биринчиси бизин,
тюрк къавумланы ата-бабалары болгъан,
дюньягъа биринчилей илмуну, билимни
яйгъан шумерлени дюньяда башлап язылгъан балчыкъ китаплары юкленген арба
болгъандыр?
Янгыз, айры бир арбабызны алып
къойсакъ да, ону нече тюрлю саны бар.
Арышлардан башлайыкъ. Эки аслу
арыш. Уллу арбаланы арышы да бола.
Арышлар, кёбюсю гьалда, гюйрючден
яда гогамандан этиле. Ал янында – оланы
бир-бирине тартып боюнсагъа къошагъан
къадав. Къадавгъа чум агъачны сайлайлар. Чум къадав чайналса да, уьзюлмей,
бирден-бир бек бола.
Арышлагъа ялкъынлар бегиле (бортлар). Ялкъынланы оьр башларын оьречелер сакълай. Бир-бир уллу арбаланы
къошум оьречелери де бола – маймакъ
оьречелер. Шоллукъда, арбаны кёкюреги
ясала. Салам яда бичен юклегенде, оьгюз­
лени уьстюнде яйылып гетмесин деп,
оьречелерден алгъа багъып узатылгъан
агъачлагъа оьгюзлюклер деп айтыла.
Арбаны кёкюреги гёчерагъачгъа
бегиле. Ону уьстюне ястыкъ салына. Гёчерагъачны арышлагъа, гьар экиси бир
арышгъа тюпден таба къагъылагъан дёрт
солакъ бегите.
Арбаны арбалыгъын болдура­
гъан
– ананг оьлгюр, эки дёгерчик! Гьарисини ортасында болагъан мийлик.
Мийликге бегилеген гегейлер (санаву
дёгерчикни оьлчевюне гёре). Гегейлени
яшлары йимик къучакълап сакълайгъан
– тогъайлар. Тогъайланы да бир-бирине
сыкълашдыра­гъан солгъулар (чынылар)...
Боюнсагъа гелейик. Ону оьрдеги,
оьгюзлени елкесине салынагъан, арив
исбарланып этилеген авур агъачы – боюнлукъ. Огъар дёгерек тешиклер булан
тиркеленген – эки ортачомача, эки янчомача. Гьар чомачаны тюпдеги назик
башларын бегитип сакълайгъан агъачы
– тамакъса.
Янчомачалар къатты агъачдан этилмей. Ону себеби – арба авуп, оьгюз онгайсыз йыгъылса, янчомача сынып, бойну
эркин болуп, оьгюз бувулмай къутула.
Уьлкю болуп оьсеген, увакъ къызыл
лери негер тиймей! Яшыл авлакъда яйнап,
туварда тана болуп эркеленип битгенче,
авдарып йыгъып бичегеник аз йимик,
оьмюр бою арбагъа, сабангъа егилип, елкесин бойнуса янчгъангъа да къайпанмай,
къачмай, уьркмей къолгъа уьйренип бизге къуллукъ этме яралгъан оьгюзню ойлу
гёзлерине къумукъну тарихи язылгъанмы
экен деп эсиме геле. Ону маршавун, къа­
йышларын да биз ону оьзюню гёнюнден
этгенибизни чи айтмай да къояман…
Къайтып шо «чомачасы, башбаву
алынгъан» арбагъа гелейик. Балики, о
Эндирейден Аштархангъа киреге егилген
арба сама болмагъанмы? Йыракъ сапаргъа къумукълар мажар арбалар да екген.
«Мажар оьгюзню мююзю йимик, мажар
арбаны дёгерчиги йимик» деген сёзлер
бизин тилге шо арбалардан гелгендир.
Киречи оьгюзлени нече налы-мыхы бар?
Бизин арбачылар оланы налын-мыхын
нечакъы йыракъ ёлларда да тас этмеген…
Балики, шо оракъ заманда бизин
юртну берекетли авлагъы Изатлиде
юкленип, Къабаркъолдан юртгъа гирип
гелеген кюлте арба болгъандыр? Яда о сав
Дагъыстанны тойдургъан, бугюн урланып
битип барагъан Бабаюртну бир тирменинден гелеген арба болма багъыйлы…
Яда о мени улланам Даражатны атасы
мююзюне башбав салгъан. Оьзлеге сав
дюньядан гелген вакиллер олар булан
къумукъ тилде сыр чечген. Сюйсе туврадан, болмагъанда – таржумачы булан…
Яда шо шаир айтагъан арба бизин
уллу бийлерибиз, шаирлерибиз, йыравларыбыз яшагъан ва шонда гёмюлген Шава
деген шагьарыбызгъа, оланы башлы­
гъына орнатма Таргъудан яда Дербентден
сынташ алып гелеген, сегиз оьгюз егилген
арба болгъандыр? Йырчы Къазакъ оьзю­
ню «Сибирден язгъан ка­
гъызында»:
«Къайтар бизин къайгъы енген Шавагъа»,
– деп язгъан шо шагьарыбызны биз унутгъанбыз, тек шо сынташлар гьали де эсделикге къаравулда. Сынлагъа къумукъча
язылгъан! Сёйлетсенг де, олар къумукъча
сёйлер эди. Шо таш юкленген арбаны
башбавун ким тутгъанны, чомачасынкъадавун ким салгъанны, ол къайсы тилде
сёйлегенни биз унутсакъ, бизден сонгулар
эсге алармы?!
Арбаларыбызны инг де гёзели – гелин
арбаны алайыкъ. Гелинни бизин ана
тилибиз йимик ярыкъ шамчыра­гъын,
бал татывлу сёзюбюз йимик татлилигин
эсгермей къойсакъ да, шо арбадан бизин
гележек къысматыбызны белгилейген
яшлар тувмаймы? Иншааллагь, шо яшланы бирлери сама бизин ана тилибизни
арбасын туварып, «чомачасын, башбавун
алып» къоймас бугъай. Шаирлер, алимлер яратгъан китапланы охума эринмес
бугъай. Шо китап­ланы биринде, балики,
олар «Оьртен» деген шиъруну да табар.
Онда Абусупиян Акаевни уьч гече-уьч
гюн ялла­гъан, яллап битмегени арбалагъа
юкленип талангъан китапханасыны
гьакъында айтыла:
Къапулардан къарады,
Тешиклерден тикленди…
Дорбалагъа тёшелди,
Арбалагъа юкленди…
Оьрден-къырдан талатды,
Оьртенлерде яллатды…
Тахча-тахчаны бутап,
Бирин-бирине матап,
Он сегиз арба толгъан
Алтын языв, нюр китап…
емишлери бола­гъан тогъустан деген агъач бар. Бек къатты агъач. Оьгюз­леге гёз
тиймей деп уллулардан эшитип, къадавну
биз тогъустандан эте эдик… Къырымтаякълар оьречелени башларына бегиле.
Бижакъ-таякълар назик чубукълары
булан бичен яда салам юклейгенде къоллана. Беллик – арбачыны олтурагъан ери.
Гётайгъыз – къартыкъ, гьабижай, картоп,
къабакъ юкленегенде салына. Чишлер –
бичен яда салам юкленегенде, арт арышлагъа чанчыла. Иргъакъ– бичен яда
салам арбаны сыртындан басып сакълай.
Маршавлар – оьгюзлени безендирмек
булан бирге (гьайкеллер, къонгуравлар
тагъып) энишлерде оьгюзлер арбаны чаналатып сакъласын учун къоллана.
Эшилген солгъу – герилип гетмесин
деп, арышланы башына, къошулагъан
ерине салына…
Гьали гелейик «башбавун алса, битип
къалагъан» шо оьгюзлеге. Шо шаир айтгъан шу сёзлерине оьгюзню де хатири
къалар эди, гьайванны да ягьы сынар
эди. Кёкню гётерме де авурсынмайгъан,
чарлакъ болуп гётерилген оьгюзню мююз-
Балчар Мутукну бал иннырындан гелеген,
бал чаралар юкленген арба болгъандыр?
Мутук язны бир гюнюнде бугюнгю Къа­
къамахини мюлкюндеги «тала» деген
авлакъда сабаныны сабын йибермеген
кюйде кёк уруп оьлген. «Чакъны къашы
тююлюп гёрюне. Бавукъ болса, оьгюзлени
бойнулары къансава, шунда туварайыкъ»,
– деген агъасына: «Тарлавну ортасында
сабанны тувармакъ арив тюгюл. Боюнбашгъа сама чыгъарайыкъ», – деп сюрюп
барагъанда, кёкден гелегени гелген. Оьзю
булан бирче харш тюпге егилген кёп аявлу
оьгюзю де жан берген. Яшмын хынжалындан оьтюп, къынын яллатып йиберген
болгъан дей. Кёкден гелген от къамучу
Мутукну мыйыкъларын чиркитген болгъан дейлер…
Оьрде шо шаир айтгъан, «Чомачасынбашбавун алса, дагъы бир заты да къалмайгъан» арба, балики, Манас батагъадан
балыкъ яда Туралиден туз юкленип
Анжикъалагъа барма онгарылгъан арба
болгъан буса да ким биле? Бизин ата-бабаларыбыз о бойларда аз загьмат тёкмеген, аз арбалар тозмагъан. Кёп оьгюз­ню
Шо шаир эсгереген «башбав-чомача»
шо китап­
лар юкленген арбаланы бири
сама болмагъанмы? Шо арбадагъы къумукъ тил «чомачасын, башбавун» юз керен алып къойсанг да «битип къалагъан»
байлыкъ тюгюл экенни девюр гёрсетди.
Тилни тас этмей сакъламакъ – уллу намус. Тилни арбасына егилмек – сабангъа
егилмекден де авур. Ону боюнсасына елкесин салмакъ учун уллу сююв ва тавакаллыкъ тарыкъ. Бизде буса шолай адамлар:
язывчулар, алимлер, муаллимлер бар. Инг
де аслусу – къумукъ китапны, журналны,
газетни охума, асил къумукъ сёзню эшитме, йырлама сюеген наслу гьали де сав.
Шо гьасиретликни биз яшлагъа берме
болсакъ, «чомачасын, башбавун» алмайсалмай къойгъан булан да къумукъ тил
бир заманда да оьлмежекге мен инанаман.
Дагъыстанда биринчилей оьзюню
гьаракаты булан ачылгъан «Тангчолпан»
журналны тилини гьакъында Т. Бийболатов булай язгъан: «Кумыкский язык очень
древний, на котором говорили наши
предки тюрко-татары во времена своего
государственного могущества. На этом
языке они достигли апогея процветания
своей культуры, остатками которой ныне
восхищается весь культурный мир».
Къумукъ тилни гьакъында Абусупиян Акаев айтгъан сёзлени мунда
гелтирмей де къояман. Ана тилине шо
шаир берген багьаны буса юрегим ачытмакълыкъдан айтмай болмадым. Оьз
пикрусун «Ёлдашны» сырдашлары да
айтар деп ойлашаман.
РФ-ни ЖАМИЯТ ПАЛАТАСЫ ПАЧАЛЫКЪ КЪУРУМЛАНЫ ИШИН ТЕРГЕЙГЕН АЙРЫЧА КЪУРУМНУ КЪУРАЖАКЪ
www.yoldash.ru
№ 26, 2014 йыл
9
ЁЛДАШ
ТЕЛЕнеделя
04.07.2014 й.
Что смотреть с 7 по 13 июля
ПОНЕДЕЛЬНИК, 7 ИЮЛЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на
Первом канале
премьеру. фильма
«Восстание планеты обезьян»
ВТОРНИК, 8 ИЮЛЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Футбол. Чемпионат мира.
1/2 финала.
СРЕДА, 9 ИЮЛЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Футбол. Чемпионат мира.
1/2 финала.
ЧЕТВЕРГ, 10 ИЮЛЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
5.00, 9.00, 12.00,
15.00, 18.00, 21.00,
23.30 Новости.
5.05 Телеканал «Доброе утро».
9.15 Контрольная закупка.
9.45 «Жить здорово!» (12+).
10.55 Модный приговор.
12.20 «Сегодня вечером» с Андреем Малаховым (16+).
14.15 «Время обедать!».
15.15 «В наше время» (12+).
16.10 «Они и мы» (16+).
17.00 «Наедине со всеми».
18.50 «Давай поженимся!»
(16+).
19.50 «Пусть говорят» (16+).
21.30 «Департамент». Многосерийный фильм (16+).
23.40 Премьера. Джеймс Франко в фильме «Восстание планеты обезьян» (16+).
1.35 Фильм «Адам» (16+).
3.00 Новости.
3.05 Фильм «Адам». Окончание
3.20 «В наше время» (12+).
4.15 Контрольная закупка.
5.00 «Утро России».
8.05-08.08, 8.36-08.41,
11.30, 14.30, 17.45,
19.35 Местное время
Вести Дагестан.
9.00 «Три капитана. Русская
Арктика». Фильм 1-й.
9.55 «О самом главном».
11.00, 14.00, 17.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.50, 14.50, 18.05 ВЕСТИ.
ДЕЖУРНАЯ ЧАСТЬ.
12.00 Т/с «Тайны следствия».
13.00 «Особый случай». (12+)
15.00 Т/с «Джамайка». (12+)
16.00 Т/с «Пока станица спит».
18.15, 19.30 Реклама
18.20 Здоровье и жизнь. У нас
в гостях участники 1-го съезда
терапевтов РД
18.50 Акценты.
19.20 Махачкала
20.50 Спокойной ночи, малыши
21.00 Т/с «Вчера закончилась
война». (12+)
0.40 ПРЕМЬЕРА. «БАМ: в
ожидании оттепели
6.00 Информационный канал «НТВ
утром».
8.10 Спасатели
8.35 «До суда»
9.35, 10.20 Сериал «ВОЗВРАЩЕНИЕ МУХТАРА-2» (16+).
10.00, 13.00, 16.00, 19.00 Сегодня.
11.55 Суд присяжных (16+).
13.20 «Суд присяжных. Окончательный вердикт» (16+).
14.25 «Прокурорская проверка» (16+).
15.35, 18.35 Обзор. Чрезвычайное происшествие.
16.30 Детективный сериал
«ГЛУХАРЬ. ПРОДОЛЖЕНИЕ» (16+).
19.55 Сергей Маховиков в
детективе «ОДИССЕЯ СЫЩИКА ГУРОВА» (16+).
21.50 Премьера. Остросюжетный сериал «ПЛЯЖ» (16+).
23.35 «Сегодня. Итоги».
0.00 Детективный сериал «ГЛУХАРЬ. ПРОДОЛЖЕНИЕ»
7.00, 12.30, 14.30,
16.30, 19.30, 22.30,
0.30 Время новостей
Дагестана.
7.30, 14.10 Мультфильмы (0+)
8.00 Х/ф «Армия «Трясогузки»
(12+)
9.30 Передача «Чистое сердце»
10.00 «Служа Родине» (0+)
10.25 «Все грани» (12+)
11.00, 12.55 Х/ф «Небесные
ласточки» 1, 2 с. (12+)
14.50 Х/ф «Анна и пират» (12+)
17.00 «Красота 05.ru» в прямом
эфире
17.45 Д/ф «Смертельные искусства. Карате-до»
18.45 Передача на табасаранском языке «Мил»
20.00 Х/ф «Нанкинский пейзаж» (16+)
22.00 «Новые сказки»
23.00 Д/с «Вкус путешествий»
(16+)
23.30 Спорт на канале (12+)
1.00 Ночной канал
5.00 Х/ф «Путь».
(16+).
7.00 «Живое время.
Панорама дня».
9.50, 23.40 «Наука
2.0». ЕХперименты. Взрывы.
10.25, 0.10 «Наука 2.0». ЕХперименты. Лазеры.
10.55, 0.45 «Наука 2.0». ЕХперименты. Повелители молний.
11.25 «Моя планета». Человек
мира. Корейский дневник.
12.00, 16.50, 22.45 «Большой
футбол».
12.20, 14.35 Футбол. ЧМ.
Трансляция из Бразилии.
17.20 «Профессиональный
бокс».
19.00 Х/ф «Три дня лейтенанта
Кравцова». (16+).
1.15 «Моя планета». Человек
мира. Корейский дневник.
1.45 «24 кадра». (16+).
2.15 «Наука на колесах».
2.50 «Угрозы современного мира». Информационный
капкан.
5.00, 9.00, 12.00,
15.00, 18.00, 21.00,
23.30 Новости.
5 . 0 5 Те л е к а н а л
«Доброе утро».
9.15 Контрольная закупка.
9.45 «Жить здорово!» (12+).
10.55 Модный приговор.
12.20 «Департамент». Многосерийный фильм (16+).
14.15 «Время обедать!».
15.15 «В наше время» (12+).
16.10 «Они и мы» (16+).
17.00 «Наедине со всеми».
18.50 «День семьи, любви
и верности». Праздничный
концерт.
21.30 «Департамент». Многосерийный фильм (16+).
23.40 Премьера. Жереми Ренье
в фильм «Мой путь» (16+).
2.25, 3.05 Ума Турман в лирической комедии «Правда о кошках
и собаках».
3.00 Новости.
3.05 Комедия «Правда о кошках
и собаках». Продолжение.
5.00 «Утро России».
8.05-08.08, 8.36-08.41,
11.30, 14.30, 17.45,
19.35 Местное время,
Вести Дагестан
9.00 Канал «Алшан»
9.55 «О самом главном».
11.00, 14.00, 17.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.50, 14.50, 18.05 ВЕСТИ.
ДЕЖУРНАЯ ЧАСТЬ.
12.00 Т/с «Тайны следствия».
13.00 «Особый случай». (12+)
15.00 Т/с «Джамайка». (12+)
16.00 «Пока станица спит».
18.15, 19.30 Реклама
18.20 Дорожный патруль
18.40 Рамазан Гаджиев. Памяти
маэстро.
19.20 Махачкала
20.50 Спокойной ночи, малыши
21.00 Т/с «Вчера закончилась
война». (12+)
23.45 Футбол. Чемпионат мира.
1/2 финала. Прямая трансляция
из Бразилии.
2.00 Т/ф «Противостояние».
6.00 Информационный канал «НТВ
утром».
8.10 Спасатели
8.35 «До суда»
9.35, 10.20 Сериал «ВОЗВРАЩЕНИЕ МУХТАРА-2» (16+).
10.00, 13.00, 16.00, 19.00, 23.35
Сегодня.
11.55 Суд присяжных (16+).
13.20 «Суд присяжных. Окончательный вердикт» (16+).
14.25 «Прокурорская проверка» (16+).
15.35, 18.35 Обзор. Чрезвычайное происшествие.
16.30 Детективный сериал
«ГЛУХАРЬ. ПРОДОЛЖЕНИЕ» (16+).
19.55 Детектив «ОДИССЕЯ
СЫЩИКА ГУРОВА» (16+).
21.45 Премьера. Остросюжетный сериал «ПЛЯЖ» (16+).
0.00 Детективный сериал
«ГЛУХАРЬ. ПРОДОЛЖЕНИЕ» (16+).
1.55 Квартирный вопрос (0+).
7.00, 8.30, 12.30,
14.30, 16.30, 19.30,
22.30, 0.30 Время
новостей Дагестана
7.15 Передача на
табасаранском языке «Мил»
8.00, 20.50 Мультфильмы (0+)
8.50 Д/ф «Смертельные искусства. Карате-до»
10.00 «Новые сказки» (16+)
10.20 Д/ф «Дербент»
10.40 Х/ф «Нанкинский пейзаж» (16+)
12.55 «Вдохновение» (6+)
13.25 Д/ф «Тайны и путешествия» (12+)
14.50 Х/ф «Морской пост»
16.50 Х/ф «Жандарм женится»
18.45 Передача на лакском
языке «Аьрщи ва агьлу»
20.00 «Бизнес Дагестана» (12+)
20.50 Мультфильм (0+)
21.00 «Кунацкая» с Ханжаном
Курбановым
23.00 Д/с «Вкус путешествий»
23.40 Т/с «Саванна» (12+)
1.00 Ночной канал
5.05 Х/ф «Нольседьмой» меняет
курс». (16+).
7.00 «Живое время.
Панорама дня».
8.50 «Моя рыбалка».
9.20 «Диалоги о рыбалке».
9.50, 0.00 «Наука 2.0». НЕпростые вещи. Шина.
10.25, 0.35 «Наука 2.0». НЕпростые вещи. Автомобильные
диски.
10.55, 1.05 «Наука 2.0». НЕпростые вещи. Автомобиль.
11.25 «Моя планета». Человек
мира. Корейский дневник.
12.00, 16.50, 22.45, 2.00 «Большой футбол».
12.20, 14.35 Футбол. ЧМ.
Трансляция из Бразилии.
17.20 «Смешанные единоборства». (16+).
19.00 Х/ф «Клад могилы Чингисхана». (16+).
1.35 «Моя планета». Максимальное приближение. Италия.
2.30 «Моя рыбалка».
5.00, 9.00, 12.00,
15.00, 18.00,
21.00, 3.00 Новости.
5 . 0 5 Те л е ка н а л
«Доброе утро».
9.15 Контрольная закупка.
9.45 «Жить здорово!» (12+).
10.55 Модный приговор.
12.20 «Департамент». Многосерийный фильм (16+).
14.15 «Время обедать!».
15.15 «В наше время» (12+).
16.10 «Они и мы» (16+).
17.00 «Наедине со всеми».
Программа Юлии Меньшовой (16+).
18.50 «Давай поженимся!»
(16+).
19.50 «Пусть говорят» (16+).
21.50 «Департамент». Многосерийный фильм (16+).
23.45 Чемпионат мира по
футболу 2014. Полуфинал.
Прямой эфир из Бразилии.
2.00, 3.05 Романтическая комедия «500 дней лета» (16+).
5.00 «Утро России».
8.05-08.08, 8.3608.41, 11.30, 14.30,
19.35 Местное время Вести Дагестан
9.00 «Кузькина мать. Итоги».
«Мертвая дорога». (12+)
9.55 «О самом главном».
10.30 Дневник Чемпионата мира
11.00, 14.00, 17.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.50, 14.50, 18.05 ВЕСТИ.
ДЕЖУРНАЯ ЧАСТЬ.
12.00 Т/с «Тайны следствия».
13.00 «Особый случай». (12+)
15.00 Т/с «Джамайка». (12+)
16.00 «Пока станица спит».
18.15, 19.30 Реклама
18.20 Приоритетные проекты.
Что сделано?
18.50 2014-год культуры. Государственный ансамбль Сибири
им. Годенко в Махачкале
19.20 Махачкала
20.50 Спокойной ночи, малыши
21.00 Т/с «Вчера закончилась
война». (12+)
0.35 «Капица в единственном
числе».
6.00 Информационный канал «НТВ
утром».
8.10 Спасатели
8.35 «До суда»
9.35, 10.20 Сериал «ВОЗВРАЩЕНИЕ МУХТАРА-2» (16+).
10.00, 13.00, 16.00, 19.00, 23.35
Сегодня.
11.55 Суд присяжных (16+).
13.20 «Суд присяжных. Окончательный вердикт» (16+).
14.25 «Прокурорская проверка» (16+).
15.35, 18.35 Обзор. Чрезвычайное происшествие.
16.30 Детективный сериал
«ГЛУХАРЬ. ПРОДОЛЖЕНИЕ» (16+).
19.55 Детектив «ОДИССЕЯ
СЫЩИКА ГУРОВА» (16+).
21.45 Премьера. Остросюжетный сериал «ПЛЯЖ» (16+).
0.00 Детективный сериал
«ГЛУХАРЬ. ПРОДОЛЖЕНИЕ» (16+).
1.55 «Дачный ответ» (0+).
7.00, 8.30, 12.30,
14.30, 16.30, 19.30,
22.30, 0.30 Время
новостей Дагестана
7.15 Передача на
лакском языке «Аьрщи ва агьлу»
8.00, 14.00, 18.25 Мультфильмы
8.50 Д/с «Вкус путешествий»
9.30 «Кунацкая» с Ханжаном
Курбановым
10.10 «Бизнес Дагестана» (12+)
10.50 Х/ф «Трактористы» (12+)
12.55 Д/с «Мир природы» (12+)
14.50, 16.50 Х/ф «Касабланка»
17.45 Передача на чеченском
языке «Вайнах»
18.45 Передача на даргинском
языке «Адамти ва замана»
20.00 «На виду» (12+)
20.50 «Час размышлений»
21.30 «Все грани»
22.00 «Агросектор» (12+)
23.00 «Аутодафе» (16+)
0.00 Д/с «Япония глазами гурмана с Нардой»
1.00 Ночной канал
4.40, 12.20, 20.25
Футбол. ЧМ. 1/2
финала. Трансляция из Бразилии.
7.00 «Живое время.
Панорама дня».
8.50 «Диалоги о рыбалке».
9.20 «Язь против еды».
9.50 «Наука 2.0». Агрессивная
среда. Высота.
10.55 «Наука 2.0». Опыты дилетанта. Трубочист.
11.25 «Моя планета». Человек
мира. Бурунди.
12.00, 19.55, 2.00 «Большой
футбол».
14.35 «24 кадра». (16+).
15.10 «Наука на колесах».
15.40 «Рейтинг Баженова».
Могло быть хуже. (16+).
16.15 Х/ф «Красная площадь».
(16+).
22.45 «Большой футбол».
0.00 «Наука 2.0». Агрессивная
среда. Высота.
1.00 «Наука 2.0». Опыты дилетанта. Трубочист.
5.00, 9.00, 12.00,
15.00, 18.00, 21.00,
23.30 Новости.
5.05 Телеканал «Доброе утро».
9.15 Контрольная закупка.
9.45 «Жить здорово!» (12+).
10.55 Модный приговор.
12.20 «Департамент». Многосерийный фильм (16+).
14.15 «Время обедать!».
15.15 «В наше время» (12+).
16.10 «Они и мы» (16+).
17.00 «Наедине со всеми».
Программа Юлии Меньшовой
(16+).
18.50 «Давай поженимся!»
(16+).
19.50 «Пусть говорят» (16+).
21.30 «Департамент». Многосерийный фильм (16+).
23.40 Международный музыкальный фестиваль «Белые
ночи Санкт-Петербурга». День
1-й (12+).
1.35 Летиция Каста в фильме
«Остров» (16+).
5.00 «Утро России»
8.05-08.08, 8.36-08.41,
11.30, 14.30, 17.45,
19.35 Местное время.
Вести Дагестан
9.00 Канал «Лалаан»
9.55 «О самом главном».
10.30 «Дневник Чемпионата
мира».
11.00, 14.00, 17.00, 20.00 ВЕСТИ.
11.50, 14.50, 18.05 ВЕСТИ.
ДЕЖУРНАЯ ЧАСТЬ.
12.00 Т/с «Тайны следствия».
13.00 «Особый случай». (12+)
15.00 Т/с «Джамайка». (12+)
16.00 «Пока станица спит».
18.15, 19.30 Реклама
18.20 Поэзия народного костюма
19.20 Махачкала
20.50 «Спокойной ночи, малыши!».
21.00 Т/с «Вчера закончилась
война». (12+)
0.35 ПРЕМЬЕРА. «Нанолюбовь». (12+)
6.00 Информационный канал «НТВ
утром».
8.10 Спасатели
8.35 «До суда»
9.35, 10.20 Сериал «ВОЗВРАЩЕНИЕ МУХТАРА-2» (16+).
10.00, 13.00, 16.00, 19.00, 23.35
Сегодня.
11.55 Суд присяжных (16+).
13.20 «Суд присяжных. Окончательный вердикт» (16+).
14.25 «Прокурорская проверка» (16+).
15.35, 18.35 Обзор. Чрезвычайное происшествие.
16.30 Детективный сериал
«ГЛУХАРЬ. ПРОДОЛЖЕНИЕ» (16+).
19.55 Детектив «ОДИССЕЯ
СЫЩИКА ГУРОВА» (16+).
21.45 Премьера. Остросюжетный сериал «ПЛЯЖ» (16+).
0.00 Детективный сериал
«ГЛУХАРЬ. ПРОДОЛЖЕНИЕ» (16+).
2.00 «Дело темное» (16+).
7.00, 8.30, 12.30,
14.30, 16.30, 19.30,
22.30, 0.30 Время
новостей Дагестана
7 . 1 5 П е р ед ач а
«Адамти ва замана»
8.00 Мультфильмы (0+)
8.50 Д/ф «Вкус путешествий»
9.40 Передача на чеченском
языке «Вайнах»
10.20 «Все грани» (12+)
10.50 «Аутодафе» (16+)
11.50 «Час размышлений»
12.55 Д/с «Мир природы» (12+)
13.55 «Агросектор» (0+)
14.55 Х/ф «Подкидыш» (12+)
16.50 Х/ф «Встреча в горах»
18.45 Передача на аварском
языке «ГIаданги гIамалги заманги» (0+)
20.00 «На виду. Спорт» в прямом эфире
20.50 Х/ф «Я встретил девушку» (12+)
23.00 «Колеса» (12+)
23.30 Д/с «Религии мира» (16+)
1.00 Ночной канал
4.40, 12.20, 20.25
Футбол. ЧМ. 1/2
финала. Трансляция
из Бразилии.
7.00 «Живое время.
Панорама дня».
8.50 «Полигон». Авианосец.
9.20 «Полигон». Разведка.
9.50, 23.40 «Наука 2.0». Психология спорта.
10.25, 0.10 «Наука 2.0». Механизмы боли.
10.55, 0.45 «Наука 2.0». Большой скачок. Зачатие In vitro.
11.25 «Моя планета». Человек
мира. Бурунди.
12.00, 19.55, 22.45 «Большой
футбол».
14.35 «Наука 2.0». НЕпростые
вещи. Шина.
15.10 «Наука 2.0». НЕпростые
вещи. Автомобильные диски.
15.40 «Наука 2.0». НЕпростые
вещи. Автомобиль.
16.15 Х/ф «Красная площадь».
1.15 «Моя планета». Человек
мира. Корейский дневник.
ЁЛДАШ
ТЕЛЕнеделя
04.07.2014 й.
10
Что смотреть с 7 по 13 июля
ПЯТНИЦА, 11 ИЮЛЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на РГВК
Дагестан
Передача на кумыкском языке «Заманлар гете, халкъ
гетмес»
СУББОТА, 12 ИЮЛЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
Смотрите на канале
РОССИЯ
ПРЕМЬЕРУ «Мама
поневоле»
ВОСКРЕСЕНЬЕ, 13 ИЮЛЯ
ЁЛДАШ
рекомендует
ЧМ по футболу в
Бразилии.
Финал
5.00, 9.00, 12.00,
15.00, 18.00, 21.00
Новости.
5.05 Телеканал «Доброе утро».
9.15 Контрольная закупка.
9.45 «Жить здорово!» (12+).
10.55 Модный приговор.
12.20 «Департамент». Многосерийный фильм (S) (16+).
14.15 «Время обедать!».
15.15 «В наше время» (12+).
16.10 «Они и мы» (16+).
17.00 «Наедине со всеми».
Программа Юлии Меньшовой .
18.50 «Поле чудес» (16+).
19.50, 21.30 «Точь-в-точь».
23.25 Международный музыкальный фестиваль «Белые
ночи Санкт-Петербурга». День
2-й (12+).
1.20 Джон Кенди в комедии
«Поймет лишь одинокий»
(16+).
3.15 «Пропавший без вести».
Многосерийный фильм (16+).
5:00 «Утро России».
8.05-08.08, 8.3608.41, 11.30, 14.30,
19.35 Местное время . Вести Дагестан
9:00 «Убийство Кеннеди. Новый
след». Фильм 2-й. (12+)
9:55 «О самом главном».
11:00, 14.00, 17.00, 20.00 ВЕСТИ.
11:50, 14.50, 18.05 ВЕСТИ.
ДЕЖУРНАЯ ЧАСТЬ.
12:00 Т/с «Тайны следствия»
13:00 «Особый случай». (12+)
15:00 Т/с «Джамайка». (12+)
16:00 Т/с «Пока станица спит».
17:45 Вести – Северный Кавказ.
18:15, 19.30 Реклама
18.20 Мир Вашему дому
18.40 Дагестанцы на разных широтах. Художник Арсен Кардашов
19.20 Махачкала
21:00 ПРЕМЬЕРА. «Карнавал
по-нашему». (12+)
22:55 Торжественная церемония
открытия ХХIII Международного фестиваля «Славянский базар
в Витебске».
0:45 «Живой звук».
6.00 Информационный канал «НТВ
утром».
8.10 Спасатели
8 . 3 5 « Д о с уд а »
(16+).
9.35, 10.20 Сериал «ВОЗВРАЩЕНИЕ МУХТАРА-2» (16+).
10.00, 13.00, 16.00, 19.00 Сегодня.
11.55 Суд присяжных (16+).
13.20 «Суд присяжных. Окончательный вердикт» (16+).
14.25 «Прокурорская проверка» (16+).
15.35, 18.35 Обзор. Чрезвычайное происшествие.
16.30 Детективный сериал
«ГЛУХАРЬ. ПРОДОЛЖЕНИЕ» (16+).
19.55 Детектив «ОДИССЕЯ
СЫЩИКА ГУРОВА» (16+).
23.50 Детективный сериал
«ГЛУХАРЬ. ПРОДОЛЖЕНИЕ» (16+).
1.50 Дикий мир (0+).
7.00, 8.30, 12.30,
14.30, 16.30, 19.30,
22.30, 0.30 Время
новостей Дагестана
7 . 1 5 П е р ед ач а
«ГIаданги гIамалги заманги»
7.50, 14.00, 18.05 Мультфильм
8.50 Д/с «Вкус путешествий»
9.40 «Колеса» (12+)
10.10 «Ретро-концерт» (12+)
10.50 Х/ф «Я встретил девушку»
12.55 Д/с «Мир природы»
14.50 Д/ф «Дагестанские узоры»
15.10, 16.50 Х/ф «Про Красную
Шапочку» 1, 2 с.
18.20 «Наши дети» (6+)
18.45 «Заманлар гете, халкъ
гетмес» (0+)
19.55 Специальный репортаж
20.10 «Здоровье»
21.10 Проект «Мастер спорта»
Шамиль Завуров
21.30 «Все грани»
22.10Время новостей. Криминал
23.00 Х/ф «Моя любовь»
1.00 Ночной канал
8.50 «Рейтинг Баженова». Человек для
опытов. (16+).
9.20 «Рейтинг Баженова»
9.50 «Наука 2.0».
10.25 «Наука 2.0». НЕпростые
вещи. Английский чай.
10.55 «Наука 2.0». ЕХперименты. Эти непростые животные.
11.25 «Моя планета». За кадром.
Китай. Рыбалка с бакланами.
12.00, 19.55, 0.00 «Большой
футбол».
12.20 Х/ф «Погружение».
15.55, 16.30, 17.00 «Рейтинг
Баженова».
17.30 Х/ф «Мы из будущего».
20.25 Пляжный футбол. Евролига. Россия - Греция. Прямая
трансляция из Москвы.
21.30 «Смешанные единоборства». Fight Nights. Магомед
Маликов (Россия) против Бретта
Роджерса (США). Владимир
Минеев (Россия) против Павла
Третьякова (Белоруссия), Константин Ерохин (Россия) против
Михала Андришака (Польша).
Прямая трансляция из Москвы.
0.30 «Наука 2.0». На пределе.
5.05, 6.10 Андрей
Болтнев в детективе «В полосе прибоя» (
6.00, 10.00, 12.00,
18.00, 21.00 Ново-
сти.
6.55 Приключенческий фильм
«Черный снег 2» (16+).
8.45 «Смешарики».
9.00 «Играй, гармонь любимая!».
9.45 «Слово пастыря».
10.15 Смак (12+).
10.55 Премьера. «Сосо Павлиашвили. «Ждет тебя грузин...»
12.20 «Идеальный ремонт».
13.15 «Народная медицина».
14.20 Комедия «Неподдающиеся».
15.55 «Вышка» (16+).
18.15 «Кто хочет стать миллионером?»
19.20 «Две звезды».
21.20 «Сегодня вечером»
23.00 «Белые ночи СанктПетербурга». Финал (12+).
8.00, 11.00, 14.00 ВЕСТИ.
8.10 МЕСТНОЕ
ВРЕМЯ. ВЕСТИМОСКВА.
8.20 «Язь. Перезагрузка». (12+)
9.00 «Планета собак».
9.30 ПРЕМЬЕРА. «Земля героев».
10.05, 10.55 Реклама
10.10 Дагестан спортивный
10.20 Хранитель языка. К юбилею Б.Алибекова
11.10, 14.20 Местное время. Вести Дагестан
11.20 ВЕСТИ. ДЕЖУРНАЯ
ЧАСТЬ
11.55 «Честный детектив».
12.25 ПРЕМЬЕРА. Т/с «Море по
колено».
14.30 «Летом я предпочитаю
свадьбу». 2009г. (12+)
16.20 Бенефис Геннадия Ветрова
18.00 «Субботний вечер».
20.00 ВЕСТИ В СУББОТУ.
21.10 ПРЕМЬЕРА. «Мама поневоле». (12+)
23.45 Футбол. Чемпионат мира.
Матч за 3-е место. Прямая трансляция из Бразилии.
2.00 Фильм Валерия Тодоровско-
8.00, 10.00, 13.00,
16.00, 19.00 Сегодня.
8.15 Лотерея «Золотой ключ» (0+).
8.45 Их нравы (0+).
9.25 «Готовим с Алексеем Зиминым» (0+).
10.20 Главная дорога (16+).
10.55 Кулинарный поединок
(0+).
12.00 Квартирный вопрос (0+).
13.20 Своя игра (0+).
14.10 Следствие вели... (16+).
15.00, 16.15 Премьера. Остросюжетный сериал «УГРО-5»
(16+).
19.25 «Самые громкие русские
сенсации» (16+).
21.15 Ты не поверишь! (16+).
21.55 Ирина Низина в остросюжетном сериале «ГРАЖДАНКА НАЧАЛЬНИЦА. ПРОДОЛЖЕНИЕ» (16+).
23.55 «Остров» (16+).
1.25 «Жизнь как песня. Тату»
7.00, 8.30, 16.30,
19.30, 22.30, 0.30
Время новостей Дагестана
7.15 «Заманлар
гете, халкъ гетмес» (0+)
7.40 Мультфильмы (0+)
8.50 «Здоровье» (12+)
9.50 Проект «Мастер спорта»
10.10 Д/с «Загадочные места»
11.20 «Мой малыш»
12.00 «Галерея вкусов» (6+)
13.00 IV Республиканский
фестиваль детского творчества
«Жизнь начинается с детства»
14.30 Х/ф «А если это любовь?»
16.50 «Круглый стол» (12+)
17.45 Д/ф «Дагестанские миллионы» (12+)
18.10 «Вдохновение» (6+)
18.45 «Вахтар ва инсанар» (0+)
19.50 «Чистое сердце»
20.10 Концерт «Музыкальный
майдан»
22.55 Х/ф «Вий» (16+)
7.00 «Живое время.
Панорама дня».
7.55 Футбол. ЧМ.
1/2 финала. Трансляция из Бразилии.
9.55 Футбол. ЧМ. 1/2 финала.
Трансляция из Бразилии.
12.00, 16.05, 23.30 «Большой
футбол».
12.20 «24 кадра». (16+).
12.55 «Наука на колесах».
13.25 «Рейтинг Баженова». Война миров. (16+).
13.55 «Танковый биатлон».
16.35 Х/ф «Три дня лейтенанта
Кравцова». (16+).
20.25 Пляжный футбол. Евролига. Россия - Белоруссия.
Прямая трансляция из Москвы.
21.30 Х/ф «Господа офицеры:
Спасти императора». (16+).
0.00 «Наука 2.0». На пределе.
0.30 «Моя планета». Человек
мира. Мадейра.
1.35 «Моя планета». Максимальное приближение. Мальта.
6.00, 10.00, 12.00,
21.00 Новости.
6.10 Приключенческий фильм «Черный снег 2» (16+).
8.10 «Армейский магазин»
8.40 «Смешарики. ПИН-код»
8.55 «Здоровье» (16+).
10.15 «Непутевые заметки» с
Дм. Крыловым (12+).
10.35 «Пока все дома».
11.25 Фазенда.
12.15 Премьера. «По следам
великих русских путешественников».
13.20 «Моя родословная».
14.10 «Что? Где? Когда?».
15.10 «Универcальный артист»
17.00 «Минута славы» (12+).
18.45 «Клуб Веселых и Находчивых». Высшая лига (16+).
22.30 Чемпионат мира по футболу 2014. Финальный матч.
Прямой эфир из Бразилии.
1.00 «Гудзонский ястреб» (16+).
2.50 «Пропавший без вести».
4.45 Фильм Аллы
Суриковой «Ищите
женщину».
7.45 «Моя планета»
представляет. «Саяно-Шушенский заповедник».
8.20 «Смехопанорама Евгения
Петросяна».
8.50 «Утренняя почта».
9.25 ПРЕМЬЕРА. «Свадебный
генерал». (12+)
10.20 Местное время Вести
Дагестан. События недели. Информационно- аналитическая
программа
11.00, 14.00 ВЕСТИ.
11.10 Дневник Чемпионата мира
11.40 ПРЕМЬЕРА. «Про декор».
12.40, 14.30 Т/с «Верю». (12+)
14.20 МЕСТНОЕ ВРЕМЯ. ВЕСТИ-МОСКВА.
20.00 ВЕСТИ НЕДЕЛИ.
22.00 «Воскресный вечер с
Владимиром Соловьёвым».
23.50 Фильм Светланы Дружининой «Охота на принцессу».
3.05 «Планета собак».
8.00, 10.00, 13.00,
16.00, 19.00 Сегодня.
8.15 Лотерея «Русское лото плюс»
7.00, 8.30, 19.30
Время ново стей
Дагестана
7.15 Передача «Вахтар ва инсанар»
7.40 Мультфильмы (0+)
8.50 Х/ф «Вий» (16+)
10.20 Тележурнал для детей
«Хочу все знать»
10.30 Х/ф «На семи ветрах»
13.00 «Наши дети» (6+)
13.25 «Красота 05.ru» (12+)
14.00 Х/ф «Приключения Петрова и Васечкина. Обыкновенные и невероятные» (12+)
16.30 «Прогулки по музею»
17.20 «Галерея вкусов»
18.05 «Скоро свадьба!»
19.00 «Служа Родине» (16+)
20.00 «Диаспора» (12+)
21.00 Юрий Медяник и Emotion
Orchestra представляют: программа «Аромат танго» (12+)
23.00 Х/ф «1001 рецепт влюбленного кулинара»
1.00 Ночной канал
4.40, 9.40, 17.05
Футбол. ЧМ. Матч
за 3-е место. Трансляция из Бразилии.
7.00 «Живое время. Панорама дня».
7.55 «Моя рыбалка».
8.35 «Язь против еды».
9.05 «Рейтинг Баженова». Война миров. (16+).
12.00, 16.35, 22.30, 2.00 «Большой футбол».
12.20 «Полигон». Дикая кошка.
12.50 Х/ф «Клад могилы Чингисхана». (16+).
19.25 Пляжный футбол. Евролига. Россия - Испания. Прямая
трансляция из Москвы.
20.30 Х/ф «Лига мечты».
(Франция).
23.00 «Наука 2.0». Агрессивная
среда. Высота.
0.00 «Наука 2.0». Основной
элемент. Психология спорта.
0.35 «Наука 2.0». Основной
элемент. Механизмы боли.
(0+).
8.45 Их нравы (0+).
9.25 Едим дома (0+).
10.20 «Чудо техники» (12+).
10.55 Кремлевские жены (16+).
12.00 «Дачный ответ» (0+).
13.20 Своя игра (0+).
14.10 Следствие вели... (16+).
15.00 Премьера. Остросюжетный сериал «УГРО-5» (16+).
16.15 Премьера. Остросюжетный сериал «УГРО-5» (16+).
19.25 Детектив «ГРЯЗНАЯ
РАБОТА. ДЕЛО ХИРУРГА»
23.00 «Враги народа» (16+).
23.55 «Остров» (16+).
1.20 «Как на духу» (16+).
2.20 «Дело темное» (16+).
3.10 Боевик «ЗВЕРОБОЙ-3».
5.00 Сериал «МОСКВА. ТРИ
ВОКЗАЛА-4» (16+).
На досуге
РАЗНОЕ
Анекдоты недели
* * *
Берется интервью у женщины,
прожившей со своим мужем 50 лет
без единой ссоры:
– Мадам, но как вам удалось
прожить все это время в мире и
гармонии?
– О, все просто. Когда мы обвенчались, мой муж посадил меня
на повозку и повез на свое ранчо.
Пока мы ехали, одна из лошадей
споткнулась, и он спокойно сказал: “Раз”. Спустя 15 минут, все
в той же поездке, эта же лошадь
споткнулась еще раз, и он сказал:
“Два”. И уже когда его ранчо было
в прямой видимости, эта же лошадь споткнулась в третий раз. Он
сказал: “Три” – и пристрелил ее. Я,
конечно, начала кричать, закатила
истерику, начала жалеть бедное
животное:
– И что же?
– И он сказал: “Раз”.
* * *
Две лягушки скачут по болоту.
Вдруг перед их носом втыкается
стрела. Первая лягушка:
– Иван-Царевич!
Вторая лягушка:
– Иван-Царевич – это не
страшно! Страшно то, что мы во
Франции.
* * *
Сидит ворона на дереве, вся
в альпинистском снаряжении. В
клюве сыр. Мимо бежит лиса:
– Ворона, какой у тебя рюкзак
модный!
– Умгу.
– Какие кошки и карабины у
тебя блестящие.
– Умгу.
– Слышь, ворона, говорят, ты
не настоящая альпинистка, а все
эти прибамбасы для понту
носишь.
– Гонят!!!
Сыр упал и повис
на страховке.
ЁЛДАШ ГАЗЕТА В ГАЗЕТЕ «ЁЛДАШ»
ВРЕМЕНА
www.yoldash.ru
www.kumukia.ru
Просвещение и патриотизм создают нации...
Вып. 446
04.07.2014 г.
(П. Буаст)
●●События, факты, комментарии
Свой город надо любить и уважать
Хизри Шихсаидов провел совещание, посвященное вопросам
застройки и санитарного состояния Махачкалы
30 июня председатель Народного Собрания Республики Дагестан
Хизри Шихсаидов провел совещание, посвященное проблемам
санитарного состояния и застройки
Махачкалы и прилегающих к ней
территорий.
В совещании приняли участие заместитель председателя Правительства
РД Шарип Шарипов, министр природных ресурсов и экологии РД Гасан
Идрисов, и.о. главы Администрации
МО «Город Махачкала» Магомед Сулейманов, председатель Комитета по
лесному хозяйству РД Алибег Гаджиев,
руководитель Управления Федеральной службы по надзору в сфере защиты
прав потребителей и благополучия
человека по РД Элеонора Омариева,
руководитель Управления Росреестра
по РД Адам Амирилаев, глава МО «Карабудахкентский район» Капур Исаев,
глава МО «Село Агачаул» Гаджи Моллакаев и другие официальные лица.
Спикер парламента, открывая
совещание, отметил, что хаотичная
застройка и санитарное состояние Махачкалы и ее прилегающих территорий
вызывают обоснованную тревогу. На
эти проблемы неоднократно обращал
внимание и Глава республики, однако
ситуация к лучшему не меняется.
Прилегающие к городу территории
МО «Село Агачаул» Карабудахкентского района захватываются неизвестными
лицами, застраиваются, там устанавливаются заправочные станции, идет массовая вырубка посаженных на склоне
горы Тарки-Тау сосен, арендованная
земля передается третьим лицам. Главе
района следует навести порядок, разобраться с нарушителями.
Особую озабоченность вызывает
городская свалка, находящаяся на территории Карабудахкентского района.
Она дымится днем и ночью, а ядовитый
дым ветер уносит в сторону села и Махачкалы. Вокруг федеральной дороги
в южном направлении также идет застройка, возводятся склады и торговые
помещения.
Не лучшим образом обстоит дело и
в северном направлении. Вдоль дороги
в сторону Хасавюрта и Буйнакска не
осталось и метра свободной территории – все захвачено и застроено.
Не раз обращалось внимание на
застройку вдоль железной дороги в
районе Первой Махачкалы. На место выезжала депутатская комиссия.
Полностью застроена береговая тер-
ритория, причем строительство не
соответствует никаким нормам. Район
пляжа в Первой Махачкале находится
в антисанитарном состоянии, не благоустроен.
Фактически столице республики некуда развиваться. Кроме того, хаотичная застройка и антисанитария портят
облик города. «Мы перестали уважать
столицу. Иначе как можно довести ее
до такого состояния? Махачкала – южный, курортный город, и в нем должны
быть созданы условия для комфортного проживания горожан и пребывания
гостей. Новый руководитель города
Магомед Сулейманов многое делает в
этом направлении, но надо ему помогать», – отметил спикер дагестанского
парламента.
Хизри Шихсаидов рекомендовал
и.о. главы Администрации города
Махачкалы Магомеду Сулейманову и
главе МО «Карабудахкентский район»
Капуру Исаеву встретиться с жителями
села Агачаул, выслушать их, объяснить
ситуацию, вникнуть в их проблемы: в
этом селе не решены вопросы обеспечения водой, нет детского садика.
Руководитель Управления Федеральной службы по надзору в сфере защиты прав потребителей и благополу-
чия человека по РД Элеонора Омариева
отметила актуальность обсуждаемого
вопроса и необходимость его решения.
Хизри Шихсаидов, в свою очередь,
поинтересовался, почему этот вопрос
не был решен в течение многих лет,
почему нельзя перенести мусорную
свалку в другое место, а контролирующим органам – осуществлять реальный
контроль.
И.о. главы Администрации города
Махачкалы Магомед Сулейманов констатировал, что проблема городской
свалки многократно обсуждалась на
совещаниях. Вопросы застройки и санитарного состояния города постоянно
находятся в поле зрения, отметил он.
Создана комиссия, которая этим занимается. Но проблемы оказались застарелыми: сегодня в городе и на побережье не осталось ни одного свободного
участка, на большинство из них есть
необходимые разрешения, выданные
незаконно.
Что касается санитарного состояния города, оформляется бюджетный
кредит на 100 миллионов рублей,
будет закуплена спецтехника, проводятся встречи с жителями пригородных поселков, решаются вопросы
водоснабжения, канализации, дорог,
но все сразу решить невозможно. Магомед Сулейманов также обратился к
руководству МВД с просьбой активизировать работу участковых уполномоченных полиции, которые должны
следить за санитарным состоянием и
незаконной застройкой на своих территориях.
Министр природных ресурсов и
экологии РД Гасан Идрисов отметил,
что проблему с городской свалкой
можно решить, если будет построен новый стандартный полигон для приема
мусора, соответствующий всем современным требованиям, но для этого необходимо выделить соответствующий
участок.
Хизри Шихсаидов поручил руководству города Махачкалы и других
муниципальных образований совместно с ответственными ведомствами в
течение месяца изыскать земельный
участок под мусорный полигон вдали
от населенных пунктов.
Были также даны поручения и
рекомендации Комитету по лесному
хозяйству РД, Управлению Федеральной службы по надзору в сфере защиты
прав потребителей и благополучия человека по РД, Министерству по управлению государственным имуществом
РД, МВД по РД.
В заключение совещания председатель Народного Собрания Республики
Дагестан Хизри Шихсаидов призвал
министерства и ведомства, МО к совместной работе и поддержке инициатив Главы Республики Дагестан
Рамазана Абдулатипова по наведению
в республике порядка.
Информационно-аналитический отдел
Аппарата Народного Собрания РД.
12
ОБРАЗОВАНИЕ
ВРЕМЕНА
04.07.2014 г.
ЁЛДАШ
Факультет культуры – для тех,
кто верит в себя
Основа нашей жизни – культура. Человек без
культуры подобен угасающему пламени или пустому сосуду. Через культуру одного человека иногда
судят о целой нации. Культура разных народов
также имеет большую ценность. Ибо каждый народ
уникален своей культурой, своей самобытностью.
И важно не только сохранить свою этническую
культуру, но и уметь показать и соблюдать ее.
В 1994 году в Дагестанском государственном
университете библиотечный факультет был переименован в факультет культуры. И вот уже в течение 20 лет факультет культуры ДГУ выпускает
специалистов библиотековедения, библиографии
и актёрского искусства.
С деканом факультета, доктором филологических наук, специалистом по библиографоведению
Ниной Карамовной Аджаматовой побеседовала
наш корреспондент.
– Расскажите, пожалуйста, об учебной деятельности факультета культуры.
– Историю развития факультета можно разбить на
три этапа: первый – 1980–1988 г., открытие библиотечного отделения при филологическом факультете ДГУ;
второй – 1988–1994 г., создание самостоятельного библиотечного факультета; и третий этап – 1994 г., переименование библиотечного факультета в факультет культуры.
Подготовка высококвалифицированных специалистов в области библиотечно-информационной работы
и актерского искусства на факультете культуры ДГУ
осуществляется благодаря серьезному научному потенциалу профессорско-преподавательского состава и
современной материально-технической базе.
Организацию учебного процесса на факультете культуры осуществляют три кафедры: библиотековедения
и библиографии – заведует кафедрой профессор Н. К.
Аджаматова; актерского мастерства – заведующий кафедрой доцент И. А. Казиев; музыкальных и пластических
искусств – профессор Н. А. Абдулгамидова.
К учебному процессу привлекаются известные деятели культуры, науки и искусств Дагестана и России.
– Какие специальности получают студенты, обучающиеся на факультете культуры?
– С 2011 учебного года факультет культуры перешел
на двухуровневую систему подготовки специалистов
высшего профессионального образования, включающую
первый уровень подготовки – бакалавриат по направлению «Библиотечно-информационная деятельность»
(срок обучения 4 года) и второй уровень – магистратуру
(срок обучения 2 года). В настоящее время факультет
ведет подготовку специалистов и в области актерского
искусства с присвоением квалификации «артист драматического театра и кино» и «артист музыкального
театра». С 2012 г. на факультете осуществляется прием
абитуриентов на актерское отделение по заочной форме
обучения.
– Как вы думаете, факультет культуры сегодня для
абитуриентов является престижным, востребованным?
– Да, действительно, наш факультет является престижным, и специальности очень востребованы. Подтверждением высокого уровня профессиональной
подготовки студентов на факультете культуры является
востребованность наших выпускников в различных
сферах педагогической, методической, научно-исследовательской, консультативно-управленческой, концертно-исполнительской, просветительской деятельности
на территории РД и во многих регионах России.
Мы постоянно получаем заявки от руководителей
театров и библиотек с просьбой трудоустройства студентов, проявивших себя на производственной практике.
Факультетом налажены научно-исследовательские
и учебно-методические связи с Московским универ-
НАША СПРАВКА
Н. К. Аджаматова – доктор филологических наук,
специалист по библиографоведению.
Имеет более 220 публикаций, в том числе монографии, учебно-методические пособия, статьи, депонированные в ИНИОН РАН, научные статьи и учебно-методические разработки.
В 2003 году избрана деканом факультета культуры
Дагестанского государственного университета, с 2009
года заведует кафедрой библиотековедения и библиографии факультета культуры ДГУ.
Заслуженный работник культуры РД, почетный
работник высшего профессионального образования РФ.
ситетом культуры и искусства, Санкт-Петербургской
академией культуры и искусства, Краснодарским университетом культуры и искусства, Российской академией
театрального искусства, школой-студией МХАТ.
– Что вы можете рассказать о направлениях библиотековедение и библиография?
– Студенты факультета на основе теоретических
знаний, практических умений и навыков ведут научноисследовательскую работу. Ежегодно проводятся научно-практические конференции, постоянно работают
научные студенческие кружки и проблемные группы:
«Библиографоведческие исследования», «Работа в кино
и на телевидении», «История музыки», «Книговедение,
«Библиотечная конфликтология», «Информатика»,
«Художественное слово», «Сценическое искусство»,
«Библиотека и информационные технологии», «История
дагестанской книги», «Юный вокалист», «Мультимедийные технологии», «Кружок современного танца».
С творческой деятельностью тесно связана воспитательная работа на факультете, которая опирается
на общеуниверситетскую концепцию. Она ориентирована на активизацию студенческого самоуправления и
создание условий для профессиональной творческой
самореализации студентов. Особое внимание отводится досуговым мероприятиям, организуемым в
театрах, музеях, библиотеках, то есть в учреждениях,
являющихся учебно-производственными базами обеих
кафедр.
– На факультете есть актёрское отделение…
– Для закрепления знаний и практических навыков, получаемых в ходе учебного процесса, в 2000 году
при актерском отделении факультета был организован
студенческий театр «Вах». Руководит театром заслуженный артист РД А. М. Батыров. Студенческий театр
зарекомендовал себя как зрелый профессиональный
коллектив, который регулярно гастролирует по городам республики со спектаклями «День рождения кота
Леопольда», «Новогодние приключения», «Отправиться к маврам», «Сундук бедствий», «Поле битвы,
душа моя». Творческий потенциал факультетского сообщества находит воплощение во многих начинаниях.
Конференции и семинары с участием представителей
гуманитарных вузов, мастер-классы крупнейших театральных деятелей страны, ведущих представителей
отечественных вузов страны, творческие встречи с главами методических секций города и районов, выпускниками прошлых лет – перечисленное выше убеждает
в необходимости дальнейшего развития этих новых
для факультета тенденций. Именно благодаря открытию кафедры актерского мастерства в ДГУ, в нашей республике было создано два новых профессиональных
театра – Ногайский и Табасаранский. Основой труппы
этих театров стали выпускники актерского отделения
ДГУ.
Выпускники актерского отделения работают и за
пределами Дагестана в качестве режиссеров и актеров
в ведущих театрах, снимаются в художественных фильмах местных и центральных киностудий. К примеру,
в фильмах «Герой нашего времени», «Платон», «Небесная кара». Являются яркими звездами дагестанской
эстрады. Лучшие выпускники актерского отделения
обучаются в ведущих театральных вузах России – ГИТИСе, Российской академии театрального искусства,
Краснодарском университете культуры и искусства. В
этом немаловажная заслуга преподавателей, обучающих их мастерству актера, сценической речи, основам
пластического воспитания, вокалу, хореографии.
– После завершения обучения ваши студенты легко
находят работу по специальности?
– Специалисты, подготовленные в рамках указанного
направления специальности, востребованы в крупнейших научных, вузовских и республиканских библиотеках, а также в Русском драматическом театре им. М.
Горького, Республиканском театре кукол, Дагестанском
государственном театре оперы и балета и во всех национальных театрах республики.
За время своего существования факультет культуры
внес существенный вклад в дело сохранения культурных
традиций Дагестана.
– Как декан факультета культуры, довольны ли вы
вниманием и поддержкой, какие шаги были сделаны
для поднятия имиджа вашего факультета?
– Руководство университета в лице ректора, профессора М. Х. Рабаданова и проректора по учебной
работе, профессора М. М. Гасанова уделяет большое
внимание развитию факультета, поддерживает любые
начинания. Так, например, с 17 по 22 июня студенты
актерского отделения факультета культуры приняли
участие во Всероссийском фестивале художественного творчества студентов «Красная звезда», который
проходил в поселке Дивноморск на базе Донского государственного технического университета.
В начале учебного года факультет переезжает в новое
здание с хорошим актовым залом, спортзалом, уютными
и просторными аудиториями с соответствующим материально-техническим оснащением.
Патимат БЕКЕЕВА.
●●Реплика
Душа эмигранта
Душа человека индивидуальна и слишком ранима. По­
смотрите только на
грузинского еврея, который родился и прожил свои молодые годы в Кутаиси, а
теперь живет в Тель-Авиве и, уверяю вас, телом сыт и согрет. Но как он плачет,
услышав родную грузинскую речь и песню!!! Это его душа плачет. А представьте
себе азербайджанца, ли­шенного по своей же воле звуков, запахов и вкусов родной
стороны. Как он плачет, услышав родную музыку, для которой нет границ!!! Это
его душа плачет.
Эмигрант не может быть счастлив, даже если он выиграет в лотерею много
миллионов долларов. Тело его стареет, а душа остается молодой, и ее тянет домой.
Так не мучьте ее – отпустите на волю!!!
Тофик АХМЕДОВ,
Монако.
В следующем номере
газеты читайте рассказ
(сценарий)
Тофика АХМЕДОВА
“А любовь остается”
ИСТОРИЯ И МЫ
ЁЛДАШ
04.07.2014 г.
ВРЕМЕНА
13
«Хазарская элита иудаизм не принимала»
В Израиле поставили под сомнение исповедание хазарами иудаизма
Хазары не являлись иудеями, считает израильский ученый. В пользу его гипотезы выступают имеющиеся исторические источники. Миф о повсеместном
хазарском иудействе он склонен объяснять тем, что историю неоднократно
видоизменяли и переписывали.
Неразумно о
хазарах
О хазарах впервые услышали в равнинном Дагестане в середине IV века, а
к 650 году у них уже было собственное
государство — Хазарский каганат. Как и
все кочевники, хазары промышляли набегами, а зачастую и наемничеством. За
три века они успели повоевать с персами,
византийцами, арабами, тюркскими кочевыми племенами, славянами и многими
другими народами.
В середине IX века Вещий Олег «отмстил неразумным хазарам», а в X веке
князь Святослав уничтожил оплот хазарской государственности.
В исторических источниках XI века
хазары упоминались в последний раз.
Вопрос их исчезновения, равно как и
вопрос их происхождения, озаботил
историков лишь во второй половине
XIX века. В то же время сейчас существует множество исследований,
посвященных хазарам, в том числе и
опровергающих устоявшиеся каноны.
О многих из них «Газета.Ru» рассказывала в прошлом.
Профессор
Шауль
Штампфер
из Еврейского университета в Иерусалиме, специализирующийся на
исследовании еврейства Восточной
Европы, решил рассмотреть вопрос
религиозный: на протяжении долгого
времени считалось, что хазары были
иудеями. Однако исследователь с этим
не согласился и обосновал, почему он
так считает. С результатами его изысканий можно ознакомиться в статье,
опубликованной в научном журнале
Jewish Social Studies.
В своей работе профессор Штампфер
апеллирует к тому, что большая часть
культурологических и археологических
исследований не подтвердили иудейство
хазар.
В то же время исторических источников, в которых говорится о том, что
хазары были иудеями, вообще немного. К
первой группе источников относят записки арабских путешественников и историков IX–X веков, в том числе знаменитого Ибн Фадлана, который путешествовал
и по Волге. Вторая группа источников
была написана еврейскими авторами в
конце X века, уже после разгрома каганата
Святославом.
●●Эхо войны
Тема хазар внезапно была актуализирована в XII веке философом, поэтом,
врачом, раввином Иудой Галеви в его философском трактате «Кузари», который,
правда, был написан на арабском языке.
В этом произведении средневековый
мыслитель, отталкиваясь от придуманной им легенды о принятии хазарами
иудаизма, наглядно рассказывает о преимуществах иудаизма перед другими
верованиями. Более того, полное название трактата — «Книга доказательства
и обоснования в защиту презираемой
религии» (‫رصن يف ليلدلاو درلا باتك‬
‫ — )ليلذلا نيدلا‬еще более ярко говорит
о намерениях Галеви. Пользуясь легендой, он хотел сплотить разрозненное
еврейство на национальной почве. Однако вместе со всем этим средневековый
мыслитель поспособствовал укоренению мнения о том, что хазары являлись
иудеями.
Серьезно рассмотреть историю хазар
попытался академик Агафангел Крымский, которого принято считать первым
украинским востоковедом.
Его труды вылились в шеститомник
«История хазар», который в 1932 году не
привлек внимания ученого сообщества.
А после того, как Крымского репрессировали, это исследование какое-то
время специалистами и вовсе не использовалось.
Однако на Западе работу Крымского увидели и даже успели подвергнуть
критике: бельгийский востоковед Анри
Грегуар усомнился в подлинности
источников, которые применил для
написания своего труда украинский исследователь.
Pro et contra
А спустя еще 30 лет после публикации
работы Агафангела Крымского тема хазар
окончательно перешла в руки любителей
мистификаций и спекуляций. Не отступали и ученые: сначала появилась гипотеза о
том, что все восточноевропейские евреиашкенази являются как раз потомками
хазар. Тем не менее доказать или опровергнуть правдивость этой гипотезы стало
возможным лишь с появлением современных методов анализа генома человека.
В то же время изыскания Шауля
Штампфера носят сугубо исторический и
аналитический характер. По словам ученого, корпус источников и нумизматических артефактов, к которым апеллируют
авторы исследований о хазарах, предельно ограничен. А неких физических свидетельств, подтверждавших бы написанное,
практически не имеется. Более того, число
археологических памятников иудейского
характера ничтожно мало.
Главным источником для многих ученых являлась так называемая «Еврейскохазарская переписка» — корпус, включающий три произведения эпистолярного
жанра.
Первым из них является письмо
советника Кордовского халифа Абд
ар-Рахмана III Хасдая ибн Шапрута к
хазарскому царю Иосифу, а вторым —
ответ Иосифа Хасдаю. Третий памятник — «письмо Шехтера» — послание
одного из подданных царя Иосифа
некоему анониму из Кордовского халифата. Исследователи считают, что
адресатом был тот самый Хасдай ибн
Шапрут.
Шауль Штампфер, изучивший весь
массив источников, склонен верить, что
«Еврейско-хазарская переписка» является единственным источником, указывающим на то, что среди хазар были иудеи.
Тем не менее, в силу того, что имеющиеся письма дошли до современности не
полностью, даже при их изучении нельзя
сделать вывод о повсеместном иудаизме
хазар.
Более того, в остальных источниках
на принятие иудаизма хазарами не содержится даже намека. В качестве примера
Штампфер приводит записки Саллама
ат-Тарджумана, которого аббасидский
халиф аль-Васик послал через Кавказ к
хазарам и далее на восток искать «стену
Александра», под которой арабы в середине IX века понимали Великую китайскую
стену. Впоследствии рассказы самого
Саллама, а также других путешественников попали в «Книгу путей и стран» (‫باتك‬
‫ )كلامملاو كلاسملا‬иранского географа Ибн
Хордадбеха.
Кроме того, ничего о принятии иудаизма хазарами не говорится и в письмах
константинопольского патриарха Николая Мистика.
«Все это указывает на то, что ни хазарский царь, ни хазарская элита иудаизма
попросту не принимали. Всю жизнь я исследовал то, что происходило в прошлом.
Доказать, что нечто в прошлом не происходило, оказалось на порядок сложнее»,
— сказал сам Шауль Штампфер.
По словам ученого, наличие легенды
о том, что все хазары перешли в иудаизм,
является результатом того, что российская, еврейская, а также хазарская истории в той или иной мере подвергались
переписыванию на протяжении веков.
Исследователь утверждает, что в свете
подобного открытия необходимо переосмыслить существующие исторические
концепции, в том числе и те, что касаются
влияния иудаизма на Киевскую Русь.
Шауль Штампфер предлагает своим
коллегам использовать предложенную
американским историком и философом
Томасом Куном теорию научных революций для того, чтобы переосмыслить
упомянутые сюжеты с новой стороны.
Владимир КОРЯГИН.
(www.gazeta.ru)
Птица любви
На войне встретились двое: санитарка Татьяна из Белоруссии и кумык из с.
Кандаур-аул Хасавюртовского района
Абдулмажид. Они попали в плен, но им
удалось бежать. Укрылись от погони в
партизанском отряде в белорусских лесах.
Фашисты отступали. Наши части наступали. Партизанский отряд собрал крепких
бойцов. И тут, видимо, устав от войны,
птица любви посетила лес, где скрывались партизаны. Таня с Абдулмажидом
полюбили друг друга. В отряде сыграли
свадьбу под грохот пушек. У счастливой
пары родилось двое детишек: в 43-м году
Майя и в 45-м – Юра.
После войны семья прибыла в Дагестан. Подарки вручили всей родне. Невестка Таня понравилась отцу с матерью,
детишки – тоже. Но через некоторое время родные стали напоминать Абдулмажиду о том, что для него лучше жениться
на своей, кумычке.
Загоревал мужчина. Заплакала и его
жена. Но, уважая семейный обычай, она
сказала Абдулмажиду:
– Не огорчай родителей, женись на
той девушке, которая понравится. Счастье с тобой я уже испытала. Не пропаду.
Поеду в Хасавюрт, буду работать. Хоть
официанткой в столовой, только бы мы
все были рядом с тобой. Ты же от нас не
откажешься?
– Что ты, Таня, никогда! – воскликнул
Абдулмажид. – Люблю только тебя. Нас
с тобой война поженила. Другая мне не
нужна.
– Нет! – улыбнулась сквозь слезы
Таня. – Женись. А я поблизости буду. Мы
с детьми не пропадем. Ты любишь нас, и
это главное.
Когда Абдулмажид женился, Таня с
детьми сняла квартиру в Хасавюрте. К ней
из Белоруссии приехала старшая сестра.
Так они и жили вдвоем в Дагестане. Назад
в Белоруссию не уезжали, рассуждая: отец
детей – дагестанец, дети – дагестанцы, и
другого отца им не надо.
Казалось бы, можно обозлиться на
весь белый свет! Но Таню и «партизанских внуков», как их в шутку называли,
полюбила Забия, мачеха Абдулмажида,
знавшая по-русски всего два слова: «плохо» и «хорошо». Она привозила детям и
старшей невестке продукты, какие-то нехитрые пожитки и часами сидела у Тани,
все смотрела на нее и не могла успокоиться, считая, что война во всем виновата –
так безжалостно вмешалась она в жизнь
их тухума, что у Абдулмажида теперь две
семьи. Она заведовала птицефермой, где
с ней работал ее муж Латип, который, во
всем поддерживая жену, не был против
посещения внуков и старшей невестки:
он иногда приезжал к ним в гости вместе
с женой.
Абдулмажид не оставлял семью без
помощи. По-прежнему горячо любил Танюшу и детей, баловал их игрушками. Так
они и существовали на два населенных
пункта: Кандаур-аул и Хасавюрт.
Прошли годы. «Партизанские» дети
выросли. Майя вышла замуж и переехала
жить в Каспийск, а Юра с семьей поселился в г. Курганинске, поездив по стране. Но
родственные связи остались и передаются
от старших младшим: сильна кумыкская
кровь. О войне и жарких партизанских
боях вспоминают в майские праздники,
поминая родителей. Пример любви Тани
и Абдулмажида, которых уже нет в живых,
вызывает по-прежнему восторг и поклонение в родовом тухуме, что в мирное время далеко не маловажно для дальнейшей
жизни. Птица любви иногда посещает не
только Белоруссию, но и Кавказ, помогая
людям верить в любовь и будущее.
Татьяна ВОРОНИНА.
14
P. S.
ВРЕМЕНА
04.07.2014 г.
ЁЛДАШ
●●Тюркский мир
На повестке дня – общая история
Известный ученый, историк, этнолог, главный
редактор республиканской кумыкской газеты Камиль Алиев избран в Организационный Комитет
по подготовке общей истории тюркских народов
(единой истории тюркских народов). Он введен
в его состав по предложению и рекомендации директора Института истории, члена-корреспондента
Национальной академии наук, депутата Национального Собрания Азербайджана Ягуба Махмудова и будет ответственным за осуществление северокавказской части данного исследовательского
проекта.
Отметим, что данный исследовательский проект осуществляется по инициативе Президента Азербайджана
Ильхама Алиева и премьер-министра Турции Реджеба
Тайипа Эрдогана, для чего и создан данный оргкомитет
Институтом истории им. А.-К. Бакиханова Национальной АН Азербайджана и Центром исследований имени
Ататюрка (Atatürk Araştırmalar Merkezi) (Ankara).
Между этими двумя институтами еще в декабре 2013
года подписан протокол о совместной деятельности по
реализации данного научного проекта. В соответствии
с ним уже идет работа по обмену магистрантами и докторантами, а также проводятся совместные научные
конференции, мероприятия и совместные научные исследования.
К участию в данном проекте также приглашены ученые из Узбекистана, Казахстана, Туркменистана, Молдовы, Грузии и др.
23 июня в городе Шеки состоялось выездное
заседание оргкомитета с участием и под председательством директора Института истории Я.
Махмудова и директора Центра турецких исследований Мамадали Бейхана (Анкара), где специально
рассмотрены вопросы фальсификации истории
●●Размышления
Откровенно говоря, написать
хотелось совершенно о другом, но
наткнулась в Интернете на весьма
интересные высказывания – «14
ЗАПОВЕДЕЙ БУДДЫ». Среди них
привлекла внимание 5-я заповедь:
«Самая большая ошибка в жизни
человека - потерять самого себя».
Вот ей и посвятим наши мысли.
Потеря сама по себе трагедия.
Мы расстраиваемся, когда что-то
где-то теряем. У студентов – это
лекционная тетрадь по самому
Сельма ГЕЮШЕВА.
●● Мысли
Не теряйте себя!
Мы живем в информационном обществе, когда средства
коммуникации, Интернет стали
неотъемлемой частью нашей
жизни.
тюркских народов и их выдающихся правителей на
современном этапе.
По мнению Ягуба Махмудова, история тюркских народов многократно искажалась. Поэтому основная цель
проекта – написать подлинную их историю и дать ответ
многочисленным фальсификациям. «Нужно, чтобы мы
с одинаковой любовью относились к основателю независимого азербайджанского государства – шаху Исмаилу и
создателю империи Тимуридов – Амиру Теймуру», – заявил известный ученый.
Участники заседания пришли к единому мнению и
посчитали безотлагательными – подготовку и издание
подлинной «Истории тюркских государств» и «Историко-биографического словаря выдающихся государственных деятелей и личностей Тюркского мира». Реализация
данных проектов, по мысли членов оргкомитета, будет
способствовать выработке панорамного (общетюркского) взгляда на историю и адекватных неискаженных
представлений у народов о своей многовековой истории
и ее славных героях.
На этом же заседании было принято решение об избрании К. Алиева членом указанного оргкомитета.
Обо всем этом можно прочесть на сайте Национальной Академии наук Азербайджана (www.science.
gov.az).
сложному предмету, у ребенка –
любимая игрушка, у взрослого ответственного человека, например,
ключи от кабинета и т. д. Такая
маленькая потеря выбивает нас из
колеи. Но существуют еще большие потери, в первую очередь это
потеря близкого человека, когда
опускается занавес и нам уже
сложно быть такими, как раньше,
радоваться мгновениям. Остаются лишь воспоминания и слёзы.
Но есть еще одна категория
потерь, это потеря самого себя.
Она отличается от выше указанных тем, что происходит незаметно. Мы сами, того не замечая,
теряемся. Ритм жизни, появление
сети Интернет, социальных сетей – виртуальной, или даже так,
Времена
www. kumukia.ru
второй жизни, приводит к постепенной потере самого себя. Почему так немного громко: «вторая
жизнь». Дело в том, что мы жертвуем живым общением, и отдаем
предпочтение тому, чтобы переписываться в сетях, заводить там
друзей, некоторые умудряются
заводить семью. Это такой ужас!
Человек начинает привыкать, ему
все больше хочется жить там, где
он один, где через машину он разговаривает со своими друзьями,
где он рассеивает себя. Это лишь
один из видов потери себя. Есть
еще одна, когда человек вырывает
себя изнутри и оставляет где-то в
глуши, среди других потерянных
людей.
Порой бывает, идешь по улице, смотришь на людей: вроде все
в порядке, а внутри как будто чтото поломалось. Живой, здоровый,
но потерянный. Глаза не горят,
мало кто улыбается. А при этом
чудо – каждый миг, каждый вздох,
каждое прикосновение. Почему
современность так поглощает
нас, почему мы не способны быть
самими собой, а должны подстраиваться под этот мир, под людей,
прогибаться под общество? Ведь
можно построить свой мир и
жить в нем. Нет, мы не говорим
об утопии и о чем-то подобном.
Хочется донести мысль о том, что
Мир один, и мы в нем все одни,
мы все разные, поэтому не следует
пытаться стать кем-то другим,
теряя себя. И пусть мир один, для
каждого он свой, его никто не
сможет покорить, потому что он
Ваш. Не теряйте себя, и если вы
найдете кого-то потерянного, посмотрите, может, вы нашли себя.
Интернет-аудитория
за последние 7 дней – 3780
человек из 27 стран
Сайт по индексу популярности (rambler топ 100) входит в первую десятку в номинации “Национальные отношения”
Люди как двери
Знакомишься с кем-нибудь и видишь симпатичную
дверцу с медным номерком в завитушках. Толкнешь, а за
ней крошечная комната три на два. Поговорил с человеком пять минут и чувствуешь, как тесно в его обществе,
как скучно среди полочек с цветочными горшками и
плюшевых медведей.
А бывает наоборот - откроешь обшарпанную дверь,
а там вселенная: кометы, планеты, млечный путь... Но
таких мало. Обычно за дверью либо коридор – узкий и
длинный, либо стена. Сколько в нее ни стучи – ничего,
кроме глухой кирпичной кладки, не увидишь.
М. САЛИХОВА.
В данном номере использованы
материалы Интернет-сайтов:
argumenti.ru; aif.ru; riadagestan.ru
www.vk.com
Максалина САЛИХОВА
8-928-835-85-73
[email protected]
Редактор выпуска С. Омарова.
367007, Махачкала,
пр. Насрутдинова, 61,
Дом печати, 9 этаж.
Телефон: 65-00-30
15 ЁЛДАШ
САВЛУКЪ
04. 07. 2014 й.
Гьар адам да оьмюрюню бир бёлюгюне етишгенде, айтайыкъ, юбилейинде, артгъа бурлугъуп,
оьтген яшавуна къарай. Шо вакътиде этген яхшылыгъынгны да, этмеген ишлерингни де оьлчеп
къарайсан. Яшагъан чакъы яшамажагъынгны билегенде, этилмегенлерин этип къутулма сюесен.
Нечакъы этгенсен, нечакъы этме герексен? Бир-бирде юбилейде, шатлыкъдан эсе пашманлыкъ
кёпдюр деп ойлашасан.
Бираз алда оьзюню 60 йыллыкъ юбилейин оьтгерген, Россияны ва Дагъыстанны ат къазангъан врачы, медицина илмуланы кандидаты, «Хасавюрт район поликлиника» деген Дагъыстанны
пачалыкъ бюджет къурумну баш врачы Анвар Азаматов кёп адамгъа къуллукъ этген адам. Юбилейин оьтгерегенде нени гьакъында ойлашгъанны чы билмейбиз, тек шо кёмек этеген мердешин
дагъы да артдыражакъгъа шеклик этмейбиз.
Анвар АЗАМАТОВ:
А.Азаматов 1954-нчю йылда
Кёстекде тувгъан. Гиччи заманында ол киномеханик болма
гьасирет болгъан, тек атасы
Магьмут ва анасы Кавсарат уланын врач болуп гёрме сюегенни
яшырмай айта болгъанлар. Атаана айтагъан болуп чыгъа, тек
биринчи йыл Анвар институтгъа тюшюп болмай, конкурсдан
оьтмей. Экинчи йыл подкурсланы битип, Дагъыстан пачалыкъ
медицина институтну студенти
бола.
1977-нчи йылда Анвар Магьмутович институтну лечебный
факультетин бите ва Мычыгъыш Республикагъа бакъдырыла.
1978–1985-нчи йыллар Курчалой районну больницасында
хирург, хирургия бёлюкню
заведующийи, сонг баш врачны орунбасары болуп ишлей.
Ол Хасавюртгъа къайта ва
1985–1991-нчи йылларда Хасавюрт больницаны баш врачыны
1-нчи орунбасары болуп ишлей.
1992-нчи йылда Хасавюрт
районну медицина бирлешивю
къурула. Шонда да Анвар Азаматов баш врач болуп тюше, шо
ишинде бугюнлерде де ишлеп
тура.
Оьтген заманны ичинде районну савлукъ сакълав иши бюсбютюнлей алышына. Яшлагъа
ва уллулагъа къарайгъан поликлиника ишге салына, диагностика центр, «скорая помощь»
деген станция къурула. Шолай
да, районда 5 больница, 15 амбулатория, 8 фельдшер-акушер
пункт ачыла. Бугюнлерде буса
район больница да къурулуп
тура.
1996-нчы йыл Первомайское
юртну айланасындагъы агьвалатлар таъсир этип, Анварны
«БЕРИЛГЕН
АНТГЪА АМИН
БОЛУП ИШЛЕЙБИЗ»
къастлыгъы да булан Яхсай
больницада госпиталь ачылды.
Шонда яралангъанлагъа тарыкълы багъыв да болдурулду.
Мычыгъыш Республикадагъы
дав агьвалатланы заманында Хасавюрт районгъа 100 минг адам
давдан къачып гелди, шоланы
барына да медицина тергев этилип турду. Шо ишлени башында
оьр категориялы врач, Россияны
ва Дагъыстанны савлукъ сакълавуну отличниги Анвар Азаматов
тургъан эди. Шо йыллардагъы
иши учун ол Дагъыстанны Гьукуматыны Гьюрметлев грамотасы булан савгъатланды.
2002-нчи йылда ол Москвада
медицина илмуланы кандидатына диссертация якълап, алим
ат да алды. «Хасавюрт районну
гьюрметли ватандашы» деген
гьюрметге де лайыкълы болду.
2003-нчю йылда ол Россия Федерацияны медицина-техникасыны билим берив академиясыны
академиги этилип сайлангъан.
Агьлюсю Дина Ибрагьимовна да оьр категориялы врач,
Дагъыстанны ат къазангъан
врачы. Агьлюсю булан олар 3
авлет оьсдюрген, къызлары атаанасыны ёлун танглагъан.
Юбилейинден сонг, мен
Анвар булан ёлугъуп, лакъыр
этдим.
–Анвар Магьмутович, ярым
йылны гьасиллери гьакъда не
айтма боласыз, йыл нечик башланды ва нечик гетип бара?
– Мени учун йыл бек арив
башланды. Мени Дагъыстанны
савлукъ сакълав министерлигине чакъырып, уьч де адам
Дубайгъа, савлукъ сакълав
къуллукъчуланы бютюндюнья
конгресине йиберилдик. Конгрес юрюлеген заманда бары
да медицина къуллукъчулагъа
янгы дарманлар, медицина
техника булан таныш болма
имканлыкъ болду. Бек ушатдым. Тез арада юрек аврувну аз
этмек, шону башлапгъы заманында билмек учунгъу медицина ясандырывлар чыгъажагъы
гьакъда айтылды. США-дан,
Япониядан, Норвегиядан ва
Швециядан гелген делегациялар булан таныш болдукъ.
Олардагъы
янгылыкъланы
гьакъында лакъыр болду.
Мени Сингапур ва Малайзия
пачалыкъларда янгы медицина техника тезликде ишге
салынагъаны бек тамаша этди.
Оларда медицина техника оьр
даражада къабул этиле экен.
2020-нчы йылда Дубайда «ЭКСПО-2020» деп ат тагъылып
бютюндюнья выставка оьтгерилежек. Шо замангъа адамланы
техника булан багъыв дагъы да
оьсежек. Америкада урология
аврувлагъа операцияны роботлар этегени де тамаша тюгюлмю?
Дюньяда биринчи ерде –
юрек ва шекер аврув. Гьали
алимлер шо аврувлагъа бек тергев берме башлагъан.
–Алда «Савлукъ сакълав»
деген милли программа бар
эди, гьали буса «Савлукъ сакълавну модернлешдирмекни»
программасы къабул этиле.
Шоланы не башгъалыгъы бар?
– «Савлукъ сакълав» деген
милли программа ишлеген заманны ичинде диагностика
центр ачылды, шону ичин Америкадан ва Япониядан гелген
медицина техника булан ясандырма бажарылды. Ингдеси,
шолар бары да ишлеме де башлады. Аврувлар алда Магьачкъалагъа барып, гезигин де гёзлеп,
сав гюн йибереген тергевлени
2-3 сагьатны ичинде бизде
этип бола. 6 больницагъа УЗИ
аппарат берилди, 30 медицина
идарада электрокардиографлар
салынды.
Модернизация демек, эсгерилген прог­рамманы камиллешдирив бола, шо прог­рамма булан
районгъа 3 «скорая помощь»
машин берилди. Янгы Кёстекни
амбулаториясына министрибиз
Танка Ибрагьимов стоматология кабинет савгъат этди.
– Оьтген йыл булан тенглешдиргенде, бу йылны не
башгъалыгъы бар? Не кемчиликлер бар эди ва нени уьстюнде ишлеме герек?
– Бизин ишибизге багьа
Савлукъ сакълав министерлигини коллегиясында бериле, шо
– бизин учун уллу сынав. Гьар
савлукъ сакълав управлениени
аслу иши аналыкъны ва яшны
аманлыгъы гьисап­лана. Экинчи
ерде – кардиологиягъа, кёкюрек
ва онкология аврувлагъа къарав.
Шолар кёп тергеле ва къайсы
ёлбашчыгъа да шолар аслу масъала гьисаплана.
Коллегияда бизин ишге орта
багьа берилди, шону ишинде район администрацияны
башчысы Загьир Боташев де
ортакъчылыкъ этди. Хасавюрт
районда тувагъан яшланы санаву Россияда да биринчи ерде.
Оьтген йыл 4073 яш тувду, шо
буса оьтген йылдан 28 процентге артыкъ. Къыйынлыкъда
буса да, гиччипавланы гечинегенин аз этме бажардыкъ. Район
больница ачылса, дагъы да кёп
кемчилик­лерибизден къутулма
болар эдик.
– Бир жыйында сен: «Больницаларда сигарет тартагъан
бир врач да ишлемежек», – деп
билдирген эдинг. Шо яшавгъа
чыгъамы?
– Гертиден де, ойлашып къарайыкъ чы, авзунда сигарет де
булангъы доктордан не доктор
бола? Бизин алдынлы пачалыкъларда, мисал этип Китайны
алайыкъ, бир врач да сигарет
тартмай. Бары да больницаларда сигарет тартывгъа къаршы
плакатлар илинген, биналаны
ювугъунда да сигарет тартыв
инкар этиле. Мен врачлагъа
билдиргенмен, ким йыл битгенче сигарет тартывну ташламаса,
мен олар булан гелеген йылгъа
дыгъар этмеймен. Гьасилин оьзлер чыгъарсынлар.
– Алда токътагъан не масъалалар бар?
– Биринчи ерде – район больницаны ишге салыв. Шо буса
халкъгъа этилеген медицина
къуллукъланы яхшылашдырма
имканлыкъ бережек. Онкология
аврувланы эрте заманында аян
этмек ишлерибиз де бираз акъсай.
Хасавюрт районда 54 минг
яш бар. Администрация олар
учун бина сатып алгъан. Шонда яшланы савлугъун сакълав
центр этме бек онгайлы эди.
Районну башчысы Жамболат
Салавов да, мен де нечесе керен
шо центрны ишге салмакъны
гьакъында министрге тилеп
кагъызлар язып турабыз. Шулардан аслу масъала боламы?
Врачлар Гиппократны антына
амин болуп ишлей ва халкъны
савлугъун болдурувда бары да
гючюн салып чалыша.
Дагъыстанны Башчысы Р.
Гь. Абдулатиповну 2014-нчю
йыл 3-нчю мартда къол салгъан Указы булан кёп йыллар
намуслу ва къыйматлы ишлеп
тургъаны саялы Анвар Магьмутович Азаматов «Дагъыстанны
алдындагъы
къуллукълары
учун» деген орден булан савгъатлангъан.
Анвар Азаматовну гьакъындагъы хабарымны битдире
туруп, огъар, биринчилей,
савлукъ, сонг сабурлукъ ёрама
сюемен. Ол янгыз районну
медицина бирлешивюн къуруп
къойгъан буса да, ону аты даим
де айтылып туражакъ эди. Ол
шону къурувда гёрген къыйынлыкълары да таманлыкъ
эте. Къыйналды, тек шо масъаланы чечди, оьзюню авлетине
йимик янашды. Сююп этген
ишинг гьар заманда да юрекни
къувната. Тек самайлагъа акълыкъ къоша, савлугъунгну ва
гючюнгню ала. Нечик буса да,
сююнчю кёп иш. Гьар даим де
шолай сююне туруп яшама насип болсун!
Гебек КЪОНАКЪБИЕВ,
оьз мухбирибиз.
Халкъ медицинадан насигьатлар
Кёплени къаркъарасында гьар тюрлю аврувлар бар.
Олар оьрчюкген вакътиде биз не этме де къайырмайбыз:
дарманлагъа, уколланы къоллама чабабыз. Тек бираз
оьзюбюзню савлугъубуз учун халкъ медицинада къолланагъан дарман отланы, емишлени, табиатны маъдаларын
къолласакъ, пайдалы болажакъны барыбыз да билмейбиз.
Мисал учун корицаны ва балны дарман гьисапда
къоллап болагъан кёп гезиклер бар. Буланы кёмеклиги
булан кёп аврувланы алдын алма ва сав этме бола. Юрек
аврувлары барлар гьар гюн эртен бираз корица къошулгъан балны экмекге сюртюп ашагъыз. Бал ва корица адамны къанындагъы хлестеринни оьлчевюн аз эте ва шону
кёмеклиги булан инфарктдан къоруй. Бир керен инфаркт
болгъанлагъа янгыдан болмагъа къоймай сакълай.
Артрит авруву барлагъа да эртен де, ахшам да 1 чашка
йылы сувгъа 2 чай
къашыкъ бал ва чай
къашыкъны яртысы булан корицаны
къошуп ичип турса,
уьйренчик болгъан
артритни де сав эте.
Бир
стакан
йылы сувгъа эки
ашкъашыкъ корицаны ва 1 чай къашыкъ балны къошуп ичсе, сувъяравундагъы инфекцияны (цистит) тайдырма кёмек эте.
Бавуру авруйгъанлагъа халкъ медицинадан насигьатлар:
Къыравучдан чыкъгъан къа­
бакъны яда къабакъны
сувун гьар гюн ашайгъанда къолласагъыз бавур аврувланы сав этме бола.
Гьар гюн тузлангъан (квашеная) къапустаны сувундан
ярты стаканны ва помидордан янгы гьазирленген сувну
къошуп ичигиз.
Итбурунну чечеклеринден эки ашкъашыкъны алып,
ярты ашкъашыкъ бал да къошуп исси чай булан ичигиз.
Булай чайны эки жуманы узагъында ичме герек.
Алманы янгы сыгъылгъан ярым литр сувуна 75 грам
бал къошуп, гюнде 3–4 гезик ярты стаканны ичигиз.
Къозну уватып тенг кюйде бал къошуп ярашдырыгъыз. Гьар гюн бу 100 грамны 3–4 гезикге бёлюп ашагъыз.
Тавукъбаламны (клюква) су­вун чай яда йылы сув
булан ичигиз.
Гьазирлеген П. БЕКЕЕВА.
МАДАНИЯТ
ЁЛДАШ
04. 07. 2014 й.
16
Инг бийик сагьнагъа кимни чыгъарар эдик?
Гьар миллетни маданият яшавунда сарынлар, йырлар оьз ерин тутуп,
маданиятыны байлыгъын, халкъны
яшавун суратлап гелген. Тюрлю-тюрлю чараларда да миллетни башлап маданиятындан, инчесаниятындан таба
танымагъа бола. Биринчилей, лап
яхшы йыравларын, йырларын, театрланы лап яхшы спектакллерин, лап
яхшы ишлени гёрсетме талпынабыз.
ланы да согъуп бола эди. Радиодан йыравларыбызгъа оланы сесине, маъналы
йырларына янгыдан къайтып тынглама
сюесен.
Бугюн бизин арабызда, гертилей де,
къаныгъып ишлеме къаст этеген, тынглавчу рази къалардай йырланы тапма,
оланы уьстюнде ишлеп, маъналы йырланы йырлайгъанланы арасында Латип
Шайыповну, Бурлият Элмурзаеваны,
лерде ортакъчылыкъ этегенлер, концертни
онгаргъанлагъа талаплар салып, оьзлени
абуру, концертге гелген къаравчуланы сонг
къалажакъ пикрусу гьакъда ойлашма герек
тюгюлмю?
Бир-бир концертлерде йыравланы
кёбюсю фонограмма булан йырласа да,
сагьнада музыка алатланы согъа­
гъанлар
оьзлени ишин эте. Мен эсгерген концертде буса, музыка алатланы согъагъан
усталары язгъан сёзлени йырлагъа салмагъа къаст этмейгени ойлашдыра.
Сагьнада йырланагъан йырланы кёплерини я сёзлерини автору, яда макъамны
автору эсгерилмейгени уьйренчикли болуп къалгъан. Янгы-янгы йырлары булан
сагьнагъа чыгъагъан, айрыча концертлер
оьтгерип, репертуарыны уьстюнде ишлейген йыравларыбыз да бар.
Оланы арасында айрыча гьаракатчылыгъын гёрсетеген Рустам ва Иза Агьматхановлар, Тахмина Умалатова, Руслан
Атаев, Альбина Къазакъмурзаева, Гюлханым Гьажиева, Муника, Заида Жанбиева,
«Адат» деген бёлюкню ортакъчылары
Тимур Сатуев ва Тимур Меликов, Абсамат
Абсаматов, Мурат Сатуев ва башгъалары
бар. Тек бу йыравланы да йырларын гёзден
гечирсенг, кёбюсю гезиклерде тойларда
йырланагъан, шо, баягъы, бир кюйде онгарылгъан, такарарланагъан ва битмейген
сюювге ба­гъышлангъан.
Тахмина Умалатова Руслан Атаев булан
бирликде «Попурри» деп белгили халкъ
йырланы ва макъамланы къыйышдырып
йырлайгъан йыры бар. Оланы эсгерилген
йыры, гертилей де, сагьналарда йырланма
лайыкълы экенине бирев де шеклик этмежек.
Пагьмулу, арив тавушлары булангъы
йыравларыбыз Саният Надырбекова, Къумукъ теарны артисткасы Зугьра Аселдерова да герти йырны сюеген тынглавчуланы
юреклерине ёл тапгъан. Амма, макътавгъа
лайыкълы йыравларыбызны къайсын алсакъ да, яратывчулукъ якъдан оьсмеге, касбу даражасын артдырмагъа къаст этмей.
Композиторлар
булан ишлеме герек
Сагьнаны бийкеси Б. Ибрагьимова Л. Алиева булан
Бугюн бизин йыр усталыгъыбызны, къумукъ сагьнаны пагьмусун
башгъалагъа да танытма онгай­
лыкъ, имканлыкъ болгъанда, кимни
сагьнагъа чыгъарма герекли болса,
къумукълугъубузну,
макъталгъан
йырларыбызны къайсын гёрсетер
эдик?
Эсги йырлардан
леззет алабыз
Бу соравну оьзюне берип, бугюн
сагьналаны бийлеген къайсы йыравубуз
ойлашып къарагъан экен? Озокъда, бизин къумукъ йырны усталары, белгили
йыравларыбыз бар. Эсли адамларыбызны
арасында бугюнлерде де тахдан тюшмей,
яш йыравланы концертлерин безеп,
олагъа насигьат берме къарайгъан, сагьнада оьзлени тутагъан кююн, тынглавчугъа,
къаравчугъа йырны етишдиреген кюйлени
англатма къаст этип юрюйген Россияны
халкъ артисткасы Бурлият Акашимовна
Ибрагьимованы эсгермей болмайман.
Гертилей де, бизин музыкалы инчесаниятны эсге гелтирип сёйлесек, оьр
даражада йырлама пагьмусу булангъы,
оьзлерден сонг яратгъан халкъ ансамбллери сагьналаны оькюртген тавушлары
булангъы йыравларыбызны йырларына
бугюнлерде сагъынчлы кюйде тынглап,
леззет алмагъа сюебиз.
Оланы арасында Татам Муратовну,
Исбат Батталбекованы, Магьаммат-Запир Багьавутдиновну, Издек Изиеваны
бизин йыр байлыгъыбызгъа этген къошуму тенглешдирме болмасдай уллу.
Олар янгыз йырлагъандан къайры да,
гьариси оьзлеге ювукъ музыкалы алат-
Зоя Чунаеваны, Зайнап Абсаматованы, Ру­къуят Гьамзатованы да атларын
эсгерер эдим. Бу йыравлар гьариси
тюрлю-тюрлю чараларда, фестивалларда ортакъчылыкъ этип, макътавгъа
лайыкълы болуп гелген. Зоя Чунаева
йылдан-йылгъа ортакъчылыкъ этеген
«Играй, гармонь» деген Россияны оьлчевюнде оьтгерилеген аргъан согъуп
йырлайгъанланы ярышында бизин
халкъны йырларын танытып турагъаны
сююндюре. Гертилей де, Зоя Чунаеваны
йырлары халкъгъа ювукъ. Ол халкъ авуз
яратывчулугъундан алынгъан йырланы
да, гьалиги заманда язылгъан асарланы
да, композиторлар булан да ишлеп, янгы
йырлар яратма бажара.
Гьали бизин сагьналарда уллу атлар,
башлар да салып, айдан-айгъа юрюлеген бирлешген концертлени гьакъында
эсгерейим. Йылда бир керен тюгюл, бир
нече керен гьар миллетни, мисал учун «
Къумукъ эстраданы уллу концерти» деген йыр ахшамлар оьтгериле. Алданокъ
билдирилген концертде ортакъчылыкъ
этегенлени фамилияларына къарасанг,
мунда йырламайгъан белгили де, белгисиз де янгы йырлама башлагъанланы да
гёресен. Гьакъыкъатда буса, гьазирленме
чи къайдагъы затдыр, бир-бир йыравланы
сагьнагъа чыгъгъан гёрюнюшюне къарасанг, бугюн билип, алгъасап гелип, йырлап
гетип къалагъанын билесен.
Бир гезик шолай оьтгерилген концертде алданокъ билдирилген 16 йыравдан 6
йырав гьариси 2-шер, 3-ер йыр йырлап,
концертге берилген заманны ахырына
чыкъды.
Эсгерилген концертлени онгарагъанлар халкъдан акъча жыймакъны гьайында
экени англашыла. Амма булай концерт-
сагьнада биревню де гёрме болмайсан. Шо
концертден сонг бирлешип къурулгъан
концертлеге дагъы бармагъа гёнгюм де
къалмады. Фоно­г­рамманы гьакъында айрыча эсгергенде, йыравларыбыз «минусовка» яда «плюсовка» булан йырлайбыз деп
багьаналар тапмагъа къарайлар. Тавушу
ёкъ, тек сагьнагъа чыкъма талпынагъан
бир тайпалар фонограмма булан ишлей.
Тавушу бар йыравларыбыз да, неге буса да,
фоно­г­раммадан тайып, оьз тавушун еринде халкъгъа етишдирмейгени къаравчуну
гёнгюлсюз эте.
Йырланы авторлары
белгисиз
Йырлама усталыгъы бар, тавушларын
да халкъ ушатагъан йыравларыбыз Руслан
Загьиров, Шарав Аманатов, Лайла Алиева,
Хадижат Ибрагьимова буса репертуарларыны уьстюнде ишлемейми экен деген
соравлар тувулуна. Лайла Алиеваны гьакъында айрыча айтгъанда адамлар ушатагъан йырлары бар. Тек бир-бир йырларыны
автору оьзю яда анасы Гюлбарият Алиева
деп бериле. Сонг да, даим сюювню гьакъындагъы, сюемен де гюемен, сенсиз оьлемен деген меселдеги йырлар къулакъгъа
ялкъывлу чалына.
Чебер сёзю, терен маънасы булангъы
асарларыбыз нечакъы да бар, амма йыравлар авторлар булан ишлеме, байлавлукъ
тутма къаст этмей.
Жыйынланы биринде пагьмулу язывчубуз Бадрутдин Магьамматов: «Йыравлар сюйсе, харж да тилемейбиз, гьаппа
да гьавайын бизин асарларыбызгъа гёре
йырлама ихтияр беребиз», – деген эди. Тек
йыравлар, автору да белгисиз бош сёзлени
йырлагъанча, терен маъналы, чебер сёзню
Композиторланы гьакъында айтгъанда, Хизири Батыргишиев, Адилхан
Бамматханов, Аскерхан Аскерханов,
артдагъы вакътилерде арагъа чыкъгъан
оьзю де йырав Эдилхан Казимов макъамлар чыгъара. Эсли йыравларыбызны
кёп йырлары оланы макъамларына гёре
йырлана. Тек йырланы сёзлери йимик
макъамлары да мени аранжировкам деп,
сагьнада халкъ макъамланы яда башгъа
композиторланы макъамларын оьзлер
сюйген кюйде къыйышдырып, халкъ
макъамы къайда, башгъасы къайда, билип де болмайсан.
Йыравлар гьариси айрыча оьзлени
йырларына оьтгереген концертге барсанг, гертилей де, сагьнаны безендирген
кюю, оьзлени сагьнагъа чыкъмакъ учун
онгарылгъан кюю сёз тапма болмас
йимик бола. Тек, баягъы, фоно­­грамма,
айрокъда ону артындан етишип болмай
къала­гъан гезиклери бизин къаравчуну
онгайсыз гьалгъа сала. Сагьнадагъы
йырлайгъан адамдан бек тынглавчу
уяла. Шо аврув, фонограмманы авруву,
нечакъы терс гёрюнсе де, эсли йыравларыбызгъа да юкъмай къалмагъан.
Композиторланы гьакъында айтгъанда, яш композиторларыбыз да бар.
Мисал учун, къумукъ къыз Лайла Къурбанова Магьачкъаладагъы Гь. Гьасановну атындагъы музыка училищени теория
бёлюгюню заведующийи, Новороссийск
шагьардагъы консерваторияны битдирген. Билимли, касбучу композитор.
Консерваторияда охугъан заманындан
берли милли макъамлагъа агьамият берип гелген. Ону оьзю ачгъан студиясы
да бар. Тек бизин йыравлар, акъчаны
къызгъаныпмы, касбучу композиторлар
булан ишлемейгени сагьнагъа чыкъгъанда билинип къала.
Тавушу, пагьмусу барына да къарамайлы, йырларыны даражасын артдырып, композиторлар, язывчулар булан
ишлеп къаст этсе, балики белгили йыравларыбыз халкъыбызны Дагъыстандан тышда да белгили этер эди.
Озокъда, алда йимик тергев ёкълугъу
да, башгъа тармакъларда йимик, эстрадада башалманлыкъгъа ёл берилгени
оьзюню «татывсуз емишлерин» бермей
къоймай.
Патимат БЕКЕЕВА.
17 ЁЛДАШ
АДАБИЯТ
04. 07. 2014 й.
Супиянат МАМАЕВА:
«Юрегинг де къалды менде батылып»
Супиянат МАМАЕВА оьтген асруну 80-нчи йылларында
къумукъ поэзияны уллу ёлуна
инанмлы кюйде абат алгъан
шаирлерибизни бириси. Ону
сююв лирикасы маъналы, гьасиретли.
Яшавгъа, поэзиягъа гьашыкълыгъы буса – жан азыгъы.
Ону «Мингчечек» деген янгы
ва аз тираж булан чыкъгъан
шиъру китабы да шогъар шагьатлыкъ эте. Охувчуланы тергевюне шо китапдан алынгъан
шиъруланы беребиз.
Адабият бёлюк.
АВУР ГЕЧЕ
Не авур гечедир,
Не авур гече…
Сав дюнья гечемде
Айлана чабып.
Не авур гечедир,
Не авур гече…
Болмайман бу гече
Яллыгъым табып.
Гюнде мен минг чапгъан
Сокъмакълар яшда,
Магъа ошап чаба
Гечеме пашман,
Яшавгъа чыкъмагъан
Умутлар яшгъы,
Тюшелер гечеме,
Терс атгъан ташдай
Гьаясыз яшны.
Оьзенлер, оьзлерден
Мен йыр ичеген,
Алгъасап агъалар
Гечеме багъып,
Гёр, къара!
Бу авур
Гечени бирден
Гётерип къуватлы
Къоллары булан,
Йырчыдай, гелеген
Янгы йыр табып,
Бирев геле тура…
Тангны ал шавлалы
Юзюгюн тагъып.
* * *
Гечикген гелиндей,
Гечеге гелип,
Киритли тёшюнге
Къучагъым герип,
Бу къалын агъачда
Къайта адашып,
Юлдузсуз кёгюнгде
Айдай талашып,
Гечени тёшюне
Яйып акъ шаршав,
Акъ шаршавда йимик
Бюс-бютюн яшав,
Тырпыллай, талаша
Шаршав да гьалек,
Бир уллу дюньядай
Гиччинев юрек…
Эсин ичген йимик,
Эсирип бавлар,
Къап-къара гечеге
Себелей шавла…
Сигьрулу тюслеге
Бояп танг алны,
Бу гьалек дюньягъа
Сабурлукъ салды.
ШЫПЛЫГЪЫМНЫ
БЁЛМЕДИ
Бу гюнюм де гетди мени бошуна,
Гёзлегеним гёрюнмеди гёзюме,
Мен кёп затны гёзлей эдим яшавдан,
Не экенин англамайлы оьзюм де…
Туякъ тавуш эшитилсе ариден,
Къулакъ асып тынглай эдим къырлагъа,
Бирев сама шыплыгъымны бёлмеди,
Бирев сама ёл ачмады йырлагъа…
Табанларым тегенекге талатып,
Яланаякъ, англамайлы яшлыкъдан,
Гюл урлукълар ташлап орман бугъай деп,
Байлам этме къарагъанман ташлыкъда…
Къызгъанмады къысмат менден къапасын,
Айланмадым гьар ташындан яшына,
Бирев сама шыплыгъымны бёлмеди,
Турагъанда яшлыгъымдан шашыма…
Сан да гёрмей айланмасын яшавну,
Тюшегенде баштигимден чомулуп,
Айланч ёллу энишлени, оьрлени,
Айланмайлы туруп оьзюм ёл улуп,
Бирев сама шыплыгъымны бёлмеди.
ЮВУКЪ ДА ДЮР,
ЙЫРАКЪ ДА…
Тангалама
Танг ярыкъдай тувмагъа,
Минг оьртенни
Ягъа туруп боюмда,
Мени инг де
Яхшы йырым йырлажакъ
Эринлерин
Элтме мени тёшюме
Чаба яшым,
Чаба магъа оюмда.
Чап, яшым, чап
Къучагъына къызъяшны
Ана гьисин
Ачгъан янгыз йырлагъа,
Эринлерин тербет,
Сёйле, къавгъала,
Шавла болуп ойна,
Талаш боюмда,
Чап, яшым, чап,
Оьсе туруп оюмда,
Ювукъ да дюр,
Йыракъ да дюр
Тангалам.
ТАЛНЫ ЖАВАБЫ
Ёммакъдагъы денгиз атдай,
Денгиз атдай сигьрулу,
Заман мени алып бара
Яшлыгъымдан оздуруп.
Гёзеллигин берген йимик,
Берген йимик замангъа.
Яшав – оьзен. Яшлыгъым да
Агъып бара гьамангъа.
Замангъа ял барагъандай,
Ял бара гьар къаравум,
Яшлыкъны генг орманында
Къалды нече соравум…
Къайда энни шо орманлар,
Яланаякъ къыдыргъан,
Тегенекли гёк талалар
Табанларым сыдыргъан?
Къайда? Къайда айланмалар,
Биз тёрюнде юзеген?
Гёк отдагъы гюмелеклер,
Биз гюллерин уьзеген?
«Къайдаларым» эшитгендей,
Къарт тал терек къаршымда,
Сыйпап яшыл чумалларын:
– Сора, – деди, – яшынгдан!
ЙЫЛАЙМЫКЕН?
Гёзьяшлардай болуп кёкден,
Тамычылап янгур тама,
Гюнню кепи бузулгъандай,
Нече де бек салкъын гьава.
Кёк де неге гёзьяш тёге,
Ошап чал чач аналагъа?
Кёкню чыгъы эмдей синге
Топракъдагъы яралагъа…
Неге, неге кёк яш тёге?
Чарс гюнлерин ойлаймыкен?
Юлдузларын сакълайман деп,
Рагьат турма болмаймыкен?
Тёшюндеги гюллелени
Бир-бирлетип чёплеймикен?
Давлар салгъан яраларын
Гёзьяш булан кёклеймикен?
Элни агьлю Тюнегюню
Кёкню жанын къыйнаймыкен?
Ерни татли язын гёрме
Гьасретликден йылаймыкен?
БУ АХШАМ…
Биринчи язбашдай бу ахшам,
Бюрлени шатлыгъын яягъан,
Биринчи къар йимик бу ахшам,
Къарангы гечеге явагъан,
Биринчи йырымдай бу ахшам,
Шавла деп йырлангъан тумангъа…
Не ошай, не ошай бу ахшам,
Умутум къачыргъан къунангъа.
ГЕТЕ МАГЪА
ЧАЛЫНЫП
Яш эдим,
тек яш бусам да эсимде
Хоншудагъы къатынланы лакъыры:
«Талайына къалды тогъас салынып,
Огь, нече де языкъ болду, пакъыр», - деп,
Сёйлей эди олар…
Анам чакъырып,
Гетдим.
Къалды, къалды менде даимге
Анабызны гьакъындагъы шо лакъыр…
Шондан берли айлар, йыллар оьтсе де,
Бугюн мени анам чакъы этсе де,
Айлар, йыллар, айланышып, аралап,
Шо лакъырны этгенлени элтсе де…
Шо гюн йимик гете магъа чалынып:
«Талайына къалды тогъас салынып…»
ЯНГЫЗ НЕГЕ
БОЛАМАН?
Янгыз неге боламан?
Гёзюм ачсам – гёз алдымда сен бусанг,
Гёзюм юмсам – гёнгюмдеги сен бусанг,
Онгумдагъы,
Солумдагъы – сен бусанг,
Мени бары ёлумдагъы – сен бусанг,
Янгыз неге боламан?
Къарангымны – бир сен бусанг ярыгъы,
Бир сен бусанг – дюньяда лап тарыгъым,
Йырларымны сен болгъан сонг булагъы,
Янгыз сенде буса мени къулагъым,
Янгыз неге боламан?
* * *
Гечени гёк гёлегини
Тюймесидей йыртыллап,
Ай да кюлей,
Кюлемеге сюемен.
Ана болма агь урагъан гечени
Кёкюреги йимик Ай,
Гюллемеге сюемен.
Булутланы пашманлыгъын
Урламагъа сюемен,
Гьайран гёзел топурагъым,
Гьайлек йырдай,
Юлдузлагъа
Йырламагъа сюемен.
ТЮШ ВА ТЮЛ
Акъ къар ява мени яшыл язымда,
Яланаякъ гюллер уьзме чабаман,
Ай оьбеген гюл-чечегин бавумну,
Чыгъын тёгюп, бирев уьзе табаман.
Табанларым ишый туруп йылы къар,
Мен къалгъыйман чечеклеге таянып,
Сынгъан гюллер соравлардай аралап,
Гече орта къалдым бирден уянып.
Акъ къар мени язларыма явагъан,
Болма ярай – тазалыгъы гьислени,
Гюл-чечеклер, оьзге бирев уьзеген –
Тюзелмеген умутланы тюслери…
Язларымны бораса да боранлар,
Иржаяман Тангалама таянып,
Насиплимен, оьтюп бары борандан,
Гюндей сени гёрегенге, уянып.
СЮЮНДЮРМЕ
ГЕЛГЕНДЕЙ…
Янгур ява, янгур ява,
Язгъы янгур себелей.
Янгур ява бизин учун,
Сюйгеним, къулачынг гер!
Янгур ява, ява янгур…
Къулач яйып янгургъа,
Биз экевбюз янгур тюпде
Тынглайгъан янгы йыргъа.
Бирден гючлю тавуш этип,
Кёкню тёшюн омузлап,
Яшмын яшнай,
Кёкюрей кёк,
Тавушгъа юрек сызлай…
Къоркъув къуршап,
Къулач яйып,
Сюйгениме чабаман,
Сюйгенимни генг тёшюнде
Эркин икълыкъ табаман.
Янгур ява, сююнч ява,
Бизге насип себелей,
Насип берип, биз экевню
Сююндюрме гелгендей.
ХОНШУ УЛАН
Терезени япсарындан
Иржайып кюр улакъдай,
Хоншу улан: «Гел!» - деп тилей,
Сув алмагъа булакъдан.
Сёйлемесем, ойгъа бата,
Пашманлыкъ яба юзюн…
Иржайсам, Ай иржайгъандай,
Къувана менден оьзю.
Ёлукъсакъ, яшлардай шатбыз,
Хабарлайбыз, кюлейбиз,
Бийик кёкде Айны, Гюнню,
Юлдузланы гюллейбиз.
Къара да, ойлашмай бугъар
Не деп айтарсан энни?
Тамаша бар хоншу улан
Сюе болмаса мени.
ГЁРЮП КЪОЙСА…
Бюрюн ярып чыкъгъан шатман чечекдей,
Булут ярып чыкъды Ай кёк тёрюне,
Оьзю де о иржаягъан юз булан
Иргъакъ тутгъан къойчу яшдай гёрюне.
Эшитгенмен айтып яшда кёп гезик,
Къойчу улан бар деп Айны юзюнде,
Кимлер айтгъан, не саялы, не учун?
Айгъа къарап ойлашаман оьзюм де.
Тикленгенбиз бир-биревге Ай ва мен,
Сыр чечеген дослар йимик тездеги,
Не англасын буздай сувукъ юлдузлар
Бир-биревге иссиликни биздеги.
Гёзеллери гёрер депми кёгюню,
Ай астаракъ булут артда яшынды.
Ерден бир къыз Айгъа сырын чече деп,
Юлдузлар да сёйлермикен башымны?!
ЮРЕГИНГНИ
АЧГЪЫЧЫ
Мен толтуруп сююв булан сююнчден
Юрегинг де къалды менде батылып,
Ер бар буса онда менден оьзгеге,
Элт юрегинг, турма тынып, тартынып.
Къолунгну чу узатгъансан башгъагъа,
Аясында уьйлерингни ачгъычы…
Элтген булан, огъар нечик ачарсан
Менде буса юрегингни ачгъычы?!
КЪЫЛЫКЪ
Ж
ангиши юртда яшай, ол оьзюне тийип турагъан хоншусу
Хангиши булан татывлу десе
татывлуму, хыйлылар буланы гюллейген
гезиклер де аз болмагъан. Булагъа къардашлар демеге де ярай, шонча да бир
анадан тувгъандай бир-бирине бек бавурлулар. Къатынлары да – эки къызардаш.
Байрамланы да, тувгъан гюнлени де бу
эки де ожакъ биригип оьтгерелер. Тору,
гёз тиймесин деген гьалда. Булар тойлагъа
да, алгьамлагъа да бирче баралар, Кёплер
булагъа сукъланып да къарайлар. Кёплер
бу орамны сыйлатып, макътатып турагъан
Жангишиге де, Хангишиге де ёлукъгъанда:
«Шу орамда сатагъан абзар ёкъму, алажакъ
эдик, бу орамны адамлары бир-бири булан
бек татывлу яшай», – деп де айтагъанлар да
болгъан.
Жангиши экскаватор тракторда ишлейгени кёп бола. Яшлайын бу касбуну
оьзю сююп танглагъан. Ювукъдагъы шагьарда ерлешген ПМК-да ишлей. Ол бек
масхара-ихтилатгъа берилип къалгъан
гиши. Къайда ол токътаса да, ону эки
янына кёп адам жыйылып бола, баягъы,
кюлкю-хабар, гьилласы да чы ёкъ тюгюл.
Ол гьакимлени де оьзюню самаркъаву
булан къолгъа алгъан демеге ярай. Янгыз
оьзю учун яралгъан адам, аз-кёп болсун,
гьакъсыз гишиге къуллукъ да этмес. Ону
ялгъаны да, гертиси де айырып болагъан
кюйде тюгюл. Ичкини де кёп сюе, ондан
да къачмай. Нечик де, шулай енгил-енгил
гюнлени оьтгерип, къазанып юрюй.
Айланада ону танымайгъан адам да аз.
Ол трактору булан ичип кёп авариялар да
этген, оьзюню самаркъаву булан шолардан да енгил къутулгъан. Жангиши янгыз
шабашкагъа ишлесе тюгюл, гьукуматгъа
онча къыйын тёкген адам тюгюл. Ол наряд
булан гёрсетилген ишде нагагь да болмай,
къараса, биревлерде ишлеп шабашка этип
тура. Артда гьакимлер ону бырыкъ-сырыкъларын ачыкъдан билсе де, уялтып
болмай, иннемей къойгъанлар. Муна ол
арада шулай юрюп тура, асувлу иш чи этмей.
Жангишини ичкичи ёлдашлары да кёп,
олар булан этген масхаралары да юртда
да, юртдан ари де сёйлене. Ону юртдагъы
ювукълары Хасав да, Къурбан да буланы
уьюнден къазандан чолпу чакъы да чыкъмайлар. Олар да бек масхарачы затлар.
Юртдагъылар Хасав, Къурбан да булан этген кёп-кёп масхараланы гьали де унутмай,
сёйлей-кюлей болалар.
Хангиши юртда муаллим болуп ишлей,
касбусу шулай, гьалал къыйыны булан
яшай. Ону биревге де хатири къалмай,
бек сабур адам, гьай, гьар гишини бир
хасиятыдыр деп къоя. Ачыкъ ва рагьмулу
юрекли адам, къатыны да шолай. Булар
биревню хатирин де къалдырмас. Яшаву
да орта, тек уьйлери чи эсги. О уьйлер
Хангишиге атасындан къалгъан. Хангиши
оьз-оьзюне: «Бажарыла буса, бизге янгы
уьйлер чи герек эди», – деп де сёйленеген
гезиклер аз болмагъан.
Хангиши биревге бир зат да билдирмей, бир гюн Жангиши ишлейген ПМКгъа гетди, мурады – уьйлеге материал тюш-
месмикен деп, таныш-билишге ёлукъмагъа
сюйдю. Шо ПМК-да пилорамда ишлейген
юртлу яш Къасумну гёргенде, ону юреги
ачылып гетди. Ол оьзюню мурадын огъар
англата ва Къасум да бир кюй этмеге къаражагъын билдире. О заманда материалны
иши бек къыйын эди, тюшме де тюшмей
эди. Нечик де, Хангиши бираз юреги солкъ
да болуп, уьюне къайтды. Арадан хыйлы
гюнлер гетип, Хангишилеге бир уллу лафет
булан лыкъы-лыкъы болуп юкленген таза
материал къабакъ алдына гелип токътады.
Кюйге къарагъанда, Къасум ичиндеги
ТЮШ ДЕ
БИЛДИРЕ
(Болгъан иш)
Бу иш гетген асруну 70–80-нчи йылларында болгъан. Эки хоншу – эки
агъа-ини демеге ярай. Хоншулукъну намуслары хыйлы, оланы кютмек учун да,
алдынгъы айтывларда айтылагъан да йимик, бавурлукъ герек, гьакълыкъ герек. Герекли затлар кёп. Масала, алдынгъылар булай айтгъанлар: «Хоншулары
яхшы буса, сокъур да эрге барыр», «Абзар алгъынча, хоншу ал».
гьакимлер булан ярашып, кююн тапгъан.
Ахшам вакъти, тез айланып, материалны
Хангиши абзарына къотартды. Тийишли
акъчасын да алып, тракторист де ёлгъа
тюшдю.
Экинчи гюн де материал абзарда, муну
оьтеген-барагъан да эслей. Ахшам геч
уьйге къайтып гелеген Жангиши де, бу
материалны гёрюп, яхшы кюйде гёзлерин
айырмай къарады. Танг къатды. Жангиши
эртен, баягъылай, трактору да булан къарай
туруп ишге гетди. Бу гезик ишге халкъдан
алда етишди. Тракторун да ягъада токътатып, ол начальникни уьстюне кабинетге
гирди ва баягъы, самаркъав кюйлерин де
этип: «А яш, нете, ПМК бузулгъанмы?»
– деп ону бетине тикленди. Бу сорав бир
тюрлю тийген начальник: «Нете, не хабар?» – деди де, бугъар багъып тергевлю
къарады. Яхшы кюйде бурнун да тартгъан
сонг Жангиши: «Магъа уьйлеге срочно материал бермесенг болмай къайдан табып
да», – деди. Начальник бираз аста болуп:
«Воллагь, Жангиши, буссагьат сен айта­
гъан кюйде бажарылмай, къарайыкъ, бир
онгай тюшгенде мен сагъа билдирермен»,
– деди де, кабинетинден къыргъа чыкъма
урунду. Жангиши бираз тыныш алгъандан
сонг, муну арты булан аста абатлана туруп:
«Башгъалагъа неге бар, айтмаса къоймай
бусанг, тюнегюн мени хоншума бир уллу
лафет тизив материал гелтирип къотарды, магъа, ичинде ишлеп турагъангъа,
ёкъ да», – деп башын гётерди. Начальник
бугъар бурулуп къарап, бетин башгъа этди
ва: «Сен шону доказать этип боламысан?»
– деп тирев сёйледи. Жангиши бираз тар-
Ана деме, анамы?
Гетген айны 20-сында, ахшам сагьат 8
битип, ич ишлени Хасавюрт шагьар бёлюгюне ерли адамдан зенг урулгъан. Эргиши тавуш гьалек кюйде полицейскийлеге
шагьарны «Садовая» деген посёлогуну
адам турмайгъан, чёп-от басгъан бойларында янгы тувгъан яшны тапгъанын
айтгъан. Сёйлеген адам айтгъан адресге
дежурный шоссагьат патруль машин
бакъдыргъан.
Полицейскийлер яшны гёргенде, силкинип гетген. Уьч-дёрт сагьатны узагъын­
да, 35 градуслукъ яллавну тюбюнде
тургъан нарыстаны къаркъарасы бишип,
ол гьаран тыныш ала болгъан. Полицейскийлер тез «скорыйны» чакъыргъан.
Врачлар айтагъан кюйде, яшны къаркъарасыны 70 проценти бишген. Ону аты
гьалиге белгисиз къалып турагъан анасы,
къарагъанда, уьюнде тапгъан, гьатта гинниги де байланмагъан болгъан.
тынма да тартынды, аста да болду, ишни
башгъачалайгъа айландырып, дагъы да:
«Яхари, магъа сен материал ёкъ дегенге айтаман», – деди. Начальник де: «Биз ону билербиз, къарарбыз, ахтарарбыз», – дегенде,
Жангиши бир зат да сёйлемей, тракторуна
багъып онгарылды. Ичинден оьзю этген
питнеге бираз гьёкюнген йимик де болду.
Бу гьалиги оьзюню жан хоншусун отгъа
бергенин ва начальникни инамлыгъындан
да чыкъгъанлыгъын толу гьис этди. Ол
ахшам болуп, иш гюн битгенни эс де этмей
къалды.
Аманлыкъны къоруйгъан къурумланы къуллукъчулары ахтарыв ишлени
башлагъан. Эгер де, нарыстаны анасы
табылса (кимге де ана деп де айтармы?!),
ол баласын ташлап гетип, ону яшавуна
къоркъунчлукъ гелтирген саялы, Россияны Уголовный Кодексини 125-нчи статьясына гёре бир йылгъа туснакъ этилме
бола.
Бу къувунлу хабар шоссагьат шагьаргъа яйылгъан. Больницагъа гелип, яшны
гьалын сорайгъанлар, ону оьзлени уьйлерине алма сюегенлер кёп бар. Эгер де
сизин арагъызда, гьюрметли охувчулар,
шо амалсыз нарыстаны тапгъан къатынгишини гьакъында гьеч билегенигиз бар
буса, ич ишлени Хасавюрт шагьар бёлюгюне билдирмеге боласыз. Телефонну номери: (887231) 5-20-66 яда +79285949395.
Атыгъыз аян этилмежек.
Алимхан УМАЛАТОВ.
Жангиши уьйге гелеген кюйде, тракторун да токътатып, хоншусу Хангишилеге
гирди. Ону гёнгю пашман ва бети де къачып гёрюне эди. Хангишини: «Нетдинг, иш
гюн битдими?» – деп берген соравуна ол о
янгъа, бу янгъа бурулгъан гьалда жавап да
бермеди, шулай сёзюн башлады: «Яхари,
гьали ПМК-да шу сизге гелген материалны
къавгъасы гётерилип тура, мен чи билме
де билмей эдим. Абзардан шуну тез тайдырыгъыз, ким биле, тергев гелме де ярай,
сизге шону билдирме гелген эдим», – деди.
Хангиши эретургъан еринде ташдай болуп
токътап къалды, къатыныны бети де агъарып, эсин тас этгендей сёйлемей токътады.
Уьйню ичин биразгъа шыплыкъ къуршады. Жангиши биревге де башгъа бир
сорав да бермей, уьйден астаракъ чыкъды,
трактору да булан уьюне гетди.
Сонг эс табып, Хангиши: «Бигь, гьали
муну кимге элтип къотарма герек, олар
да сюймес чи булай ишни бойнуна алма,
бу иш нечик болажакъ, гьейлер», – деп
къазапланды да: «Къой, мен геч буса да,
шагьардагъы ювугъум тракторист Муратгъа ёлугъайым, о магъа бир кюй тапмай
къоймас», – деп яяваякъдан шагьаргъа
гетди. Нечик де, иши тюзелип, ол Муратны
трактору да булан алып уьйге етишди. Ал,
шонда ахшамдан уруп гечорта болгъунча авул-хоншулар да булан материалны
тракторгъа юклеп гьызлагъа ерли яшырып
битип, гьали муну юртда кимлеге элтип
чет ерге яшырмагъа герек деген ой да
Хангишини аз къыйнамады. «Аллагь сизге
рази болсун, яхшылыгъыгъызгъа къайтарайыкъ», – деп, йыламсырап Хангишини
ЁЛДАШ
04. 07. 2014 й.
18
къатыны да кёмеклешгенлеге оьзюню
рази­
лигин билдирди де, явлугъуну буччагъы булан гёзьяшларын сибирди.
Ойлай туруп, Хангишини юртну башындагъы Умар эсине тюшдю де, тувра
шолагъа багъып тракторну гьайдатды.
Умар да уьйде табылды ва шоссагьат ишни
гьакъыкъатын англады ва оьзю де къошулуп айланып материалны уьюню артына
тёбе де этип, бегитдилер. Хангиши уьйге
къайтгъанда янгы танг ачылып геле эди.
Хангиши жувунуп, огъар-бугъар да къарамай тувра ПМК-гъа гетди. Ол оьзюне
материал йиберген яшгъа болгъан авараланы да тёкмей-чачмай айтды. «Башгъа,
бу питнени ят гиши салмагъан, сени там
уруп турагъан хоншунг салгъан», – дегенде,
Хангиши оьзюнден пурмансыз: «Болмас
хари!» – деп артгъа тартылды. Хабарны
арты да къысгъа болду.
Хангиши уьйге багъып юрюп йиберди. Ол къайтгъанда болгъан хабарны
къатынына да айтды. О да гьайран болду,
тек булар о хабарны не Жангишиге, не де
авул-хоншугъа айтмадылар. Хабар да, заман гетип, басылды, башгъа, материалны
артындан къувун да чыкъмады. «Оьзлер
ич арада басылтып къойгъандыр», – деп
ойлашды Хангиши. Олай болмакъ да бар,
ону иши теренде эди, начальникден пурмансыз о иш де юрюлмежеги ачыкъ. Билинген буса, къапас кёплеге тиймеге бола,
ишинден тайдырылагъанлар да болмагъа
ярай эди. Тек бу болгъан гьалекли иш Хангишини ва ону къатынын бек къыйнады,
ойлашдырды.
Бир гече Жангиши тюшюнде бир уллу
зал уьйню ичи тыгъылып толуп, ап-акъ
мишик бала гёрюп чыкъды. Эртен болду,
ол оьзюню тюшю гьакъда ойлашды. «Не
болма герек?» – деп эсине гелди. Ону эсине
шонда уьйдеги тюшлеме китабы тюшдю.
Ол ачып къарады, онда язылгъан: «Мишикни яда мишикни балаларын тюшюнде
гёрсе, яхшы тюгюл. Сатывчу тюпден зарал
ойлашып юрюйген ёлдаш» (ювукъ адам)»,
– деген сёзлеге агьамият берип, эки-уьч
керен къайтып-къайтып охуду. Оьзюне
ювукъ адамдан таба болгъан тюнегюнгю
къыйынлыкъ ону эсине тюшдю. «Гёресен,
тюш де билдире хари» деген ой гелди.
Муна шулай алдындан гелген сынавлар
яшавну генг кюйде суратлай, ювукъну ва
йыракъны яхшы англамагъа кёмек эте.
Жангишиден Хангиши шо иш саялы
айрылып чы къалмады, дагъы да ону ­гёнгюн
аяп, намарт ишин ону оьзюне билдирмеген
кюйде, юрегини бир гесегине салып яшырды, тек эсинден чи гетмей, ерге гирген къазыкъдай къанкъайып тура. Озокъда, огъар
айып этмеге тюшмей, сюйгенине сюйген
чакъы хатири къалыр деген айтыв да негьакъ айтылмагъан. Гёресиз, намарт тилин
берир, юрегин яшырар деген халкъ айтыву
да нечик гертидир. Адамны гьакълыкъ, тюзлюк, бирлик безей. Гелигиз, шо ниъматгъа
къуллукъ этейиклер. Бирев-биревге болагъан яхшылыкъны къачырмайыкъ, ондан
леззет алайыкъ ва кёмеклешейик. Яшавда
янгыз илгьамлыкъ тамурлашсын.
Магьач ШИХАЛИЕВ.
Къарланюрт.
19 ЁЛДАШ
04. 07. 2014 й.
ПИКРУЛАР, ОЙЛАР
Харлысыз газетлер
(Ахыры. Башы гетген номерде)
Рашит ГЬАРУНОВ
Телевидениени
къурбанлары
ва Интернетни
къурдашлары
Яшав тамаша кюйде алышынгъан. 25 йыл алда нечик
эди яшав ва адамлар, гьали нечик? Дагъы да 25 йылдан
не болажакъ? Яшагъанлар гёрер...
Гьали оьр технологияланы, цифровой къуралланы
девюрю. Охув, билим алыв, гьатта савлукъну гьайын
этив ва оьзге талаплар Интернетден таба кютюле. Шолайлыкъда, яшав шайлы енгиллешдирилген. Кёплеге,
аслу гьалда уллу чагъындагъылагъа, гьалиги яшавда кёп
зат англашылмай. Шолай язгъан булан да, мени оьзюмню де бугюнгю янгылыкъланы кёбюсюнден англайгъаным аз. Болгъан кююбюзде замангъа гёре юрюме къарайбыз. Неге тюгюл, артгъа къайтыв ёгъу англашыла.
Гьар даим де алгъа юрюме герекбиз.
20 йыллар алдын газет-китап охуйгъанлар гьар
ожакъда бола эди буса, гьали шолайланы санаву бир
нече керенлеге кемиген. Телевидение оьлтюрюп болмагъан охувчуланы Интернет эбинден гелип тура. Бу
лакъырыбыз да – шо телевидениени ва Интернетни
гьакъында. Гьар-бир затны йимик, шоланы да бар яхшы
ва яман янлары. Башлап телевидениени уьстюнде токътайыкъ.
Россияда 20, гьатта 10 йыл алда да телевидениеде
маълумат ва жамият-политика берилишлерде тюрлютюрлю бир-бирине къаршы къаравлар берилип, оланы
къайсы тюз, къайсы къынгыр – къаравчу оьзю токъташдыра эди. Гьали гьаман пачалыкъны хас къараву (официоз) берилип, агьвалатланы гьакъында къаравчугъа
оьзюне ойлашып, гертини билме имканлыкъ болмай.
Къысгъача айтгъанда, телевидение пачалыкъны пропаганда ва агитация къуралына айлангъан. Тап КПСС-ни
девюрюнде йимик.
Шону биревлер тюз гёредир, тек къабул этмейгенлер
де бар. Неге тюгюл, гертини токъташдырмакъ учун
эки бир-бирине къаршы пикру болма герек. Шоланы
эришивю гертини тапма кёмек эте. Бу кёпден токъташдырылгъан гьакъыл. Бизин россия телевидение янгыз
хас пикруну берегени, бизин къаравубузда, халкъны
гьакъыл, англав якъдан оьсювюне четимлик эте.
Шу – бизин телевидениени яман яны. Ону яман
янлары дагъы да бар (тарбия, къылыкъ масъалалагъа
тергев берилмейгенлик, мисал учун), тек биз маълумат
ва жамият-политика берилишлени гьакъында сёйлейбиз. Бир-бир телевидениени къурбанлары булан
лакъыр этип болмайсан, къуру, телевизордагъы дикторну йимик, бир затланы такрарлап, сен айтагъангъа
къулакъасмай.
Газетлени охувчуларын телевидение кемитгени
йимик, арт вакътиде телевидениени къаравчуларын да
Интернет оьзюне тартып тура. Мени бир-бир танышларым телевизоргъа къарамайбыз дейлер. Мен оьзюм
де совет замандагъы кинолагъа болса тюгюл, къалгъан
берилишлеге сийрек къарайман.
Интернетде де бар кёп наслыкъ ва ялгъан. Тек ондан
сюйген затынгны сайлап, сюймегенингни гери уруп
боласан. Харлысыз къарав – гертиликге ювукъ. Интернетдегилер – аслу гьалда эркин адамлар, биревден де
алапа алмай, биревге де гьисап бермей: сюйгенин яза.
Нечик болгъанда да, Интернетге инамлыкъ артыкъ ва
шо себепден ондан пайдаланагъанланы санаву гюн сайын арта. Неге?
Биринчилей, къайсы янгылыкъ да мунда телевидениеден алдын бериле. Берилгенден сонг, гьар ким
шо гьакъда оьз къаравун айтып, пикру алышдырыв
башлана. Сюйсенг, сен де къошул, сюймесенг, башгъалар язагъанны оху яда ушатмасанг, еринде къой.
«Одноклассники», «Фейсбук» йимик социальный сетлердеги «къурдашлар» гьариси сюйген темасын арагъа
чыгъарып, билмейгенин сорай, оьзю билегенин айта.
Герти къурдашлар йимик, бир-бирде эришип де йибере,
сонг яраша. Демек, онда болгъан чакъы яшавгъа ювукъ
гьаллар бар. Бир-биревлер суткалап шонда туруп, айланадагъы яшавгъа аз къатнайгъан болуп да къала. О да
яхшы тюгюл. Гьатдан оздурса, бир зат да яхшы тюгюл.
Ингдеси – Интернетни яшав тувдургъан, о – заманны
талабы. Биз ондан къачып-яшынып яда ону гери уруп
болмайбыз. Шолай этме къарасакъ, оьзюбюз тас этивге
тарыжакъбыз, артда къалажакъбыз, утдуражакъбыз.
«Свободная
республика»
(«Республика»)
Бу
газетни
тувулунуву
–
Дагъыстан­
ны экинчи Президенти
Магьамматсалам Магьамматовну аты
булан байлавлу. Гьалиден 10 йыллар
алдын, Пачалыкъ Советни девюрюню ахырында, республикада ва тышда ону председатели Магьамматали
Магьамматовгъа къаршы газетлерде
гючлю танкъый башлангъан эди. Шо
гьаракатда, журналистлени «Северный альянс» деп ат тагъылгъан политика бирлешивю булан бирге, «Дагестанцы» (башлапгъы аты «Аварцы»)
ва «Черновик» газетлер айрокъда бек
чалыша эди.
«Республика» муна шо девюрде
ачылды. Магьамматов ишинден
тайып, орнуна Мугьу Алиев гелгенде
буса, огъар ачыкъдан-ачыкъ къаршы
язагъан газет – «Республика» эди.
Мугьу Алиевни къуллугъунда Магьамматсалам Магьамматов алышдыргъанда, Президентни прессагъа
ва маълумат ишлерине къарайгъан
управлениесине даргили оппозиционер, журналист Зубайру Зубайруев
ёлбашчылыкъ этди.
Белгили ва сынавлу журналистлерини политика, къылыкъ, маданият
темалагъа язылгъан публицистика ва
аналитика материаллары булан «Республика» дагъыстанлыланы арасындан оьз охувчуларын тапгъан. Газетни
баш редакторлары биринчи гюнюнден тутуп даргилер экенге, шо миллетни ихтиярларын якълавгъа аслу
агьамият бериле. Шолай болгъан булан да, о газет Магьачкъаланы алдынгъы мэри даргили Сайит Амировну
ишин де кёп керенлер танкъыт этип,
судлагъа чыкъгъан гезиклер болгъан.
Мунда Узунаевни къумукълагъа байлавлу бары да дегенлей агьвалатланы
гьакъында макъалалары чыгъагъаны
да бизин рази къалдырмай болмай.
Бир нече йыллар алдын «Респуб­
ликаны» журналисти Завур Газиев
вагьши кюйде токъалангъаны да
газетни тарихине язылгъан.
Газетни Кюрчюлендирген (соучредители) – «Максiм» деген Издательство уью. Тиражы – 2436. Баш
редактору – Аскар Магьамматов.
«Московский
комсомолец» в
Дагестане» («МК»)
«Московский комсомолец» –
Москвада чыгъагъан уллу тиражлы
белгили газет. О совет гьакимлигини
девюрюнде комсомолну Москва шагьар комитетини къуруму болгъан.
90-нчы йылларда комсомол тозулгъанда да газет атын алышдырмады
буса да, бугюн ону комсомол булан
бир аралыгъы да ёкъ.
«МК» в Дагестане» газетни аслу
яны Москвада чыгъагъан газетни
материалларындан толтурула буса
да, уьч-дёрт бети дагъыстан темагъа
багъышлана. Тек Дагъыстандан
берилеген материалланы Москвада
чыгъагъан «МК»- ны темалары булан байлавлугъу болмай. Къошум
газетни редакторлары макъалаланы
оьзлер сюйген кюйде берегени гёрюнюп тура.
Бу газет Дагъыстанда 90-нчы йыллардан тутуп чыгъа. Ону башлапгъы
редактору Багьавутдин Узунаев эди.
О девюрде газетде баш редакторну
къумукълагъа багъышланып маъналы ва агьамиятлы макъалалары
чыгъа эди. Спонсорлары алышынгъан сайын, газетни баш редакторлары ва позициялары да алышына.
Бир йыл алдын бу газет Магьачкъаланы мэри С. Амировну чалышывун
макътап кёп яза эди. С. Амиров тутулгъан сонг, «МК»-ны спонсору алышынып, ону баш редактору этилип Ю.
Гьапизов деген адам гелди. Ол гелгенли
бир йыл болмай буса да, мунда къумукъланы къаршылыгъын тувдурагъан бир нече макъалалар чыгъып тура.
Оланы автору Шагьбан Гьапизов да
(Марко Шагьбанов деп псевдоними де
бар), газетни баш редактору да бир адам
деген пикру да бар. Тюгюл буса, ювукъ
къардашлардыр. Шо автор «Черновик»
ва «Новое дело» газетлерде ишлейген
вакътисинден тутуп да къумукъланы
кепине тиеген макъалалар яза эди. Ол
аварланы тарихин язагъанда, къумукъланы мина топуракъларыны гьакъында
кюрчюсюз далиллер кёп гелтире. Шо
гьакъда Интернетде кёп эришивлюклер
де болду. Болса да, о адам оьзюню язывларын узата.
«МК» в Дагестане» газетни
тиражы – 2000. Кюрчюлендирген –
«Московский Комсомолец» деген
акционер жамият.
«Аргументы
и факты» в
Дагестане («АиФ»
в Дагестане)
Россиядагъы лап кёп тиражлы
ва абурлу газетлени бири «АиФ»-ни
Дагъыстандагъы бёлюгю чыгъа­
гъанлы 15 йылдан артыкъ бола. Бу
газетни Дагъыстандагъы бёлюгюню
спонсорлары да политикагъа гёре
чакъ-чакъда алышына. Спонсорлагъа гёре баш редакторлар да алышына.
Бизде юрюлеген кюйде, баш
редактор къайсы миллетден буса, газетде шо миллетни вакиллерине артыкъ ер бериле. Тек гьали буссагьат
бу газетни спонсору ким экени бизге
къарангы. Кюйге къарагъанда, огъар
республиканы ёлбашчы къурумлары
гёз салгъангъа ошай. Эгер баш редакторну миллетине гёре айтсакъ, бу
гезик дагъыстанлы «АиФ» гюнтувуш
дагъыстанлыланы къолунда демеге
ярай. Тюзю, шо ягъын­
дан оьзгеленикине къарагъанда, «АиФ»-ни
миллетчилиги онча бек де билинмей.
Буса да артдагъы вакътилерде бу
газетде белгили къумукъ журналист
Алав Алиев ишлейгенини себебинден мунда къумукъланы яшавундан
берилеген материаллар артгъан.
«Дагъыстанлы» «АиФ» баш газетини дизайнын ва стилин сакълай
буса да, тема ягъындан эркинлиги
бар. Бу маълумат къуралны тынч тил
булан сорав-жавап къайдада берилеген гиччи оьлчевдеги маълуматлары
гьар заман да охувчуларыны кепине
гелген.
«Дагъыстанлы» «АиФ»-ни 12
бети бар буса да, оланы кёп янын
телевидениени программасы ва
реклама елей, макъалалагъа 4–5 бет
къала. Шо саялы къошум газетни
редакция­сында ишлейгенлени санаву да кёп тюгюл: 5–6 адам бар.
Буса да бу газетни Дагъыстандагъы тиражы уллу – 7200.
Газетни баш редактору В. А.
Меликов. Кюрчюлендирген – «Аргументы и факты» деген акционер
жамият.
Гьасиллер...
Биз мунда республикада чыгъагъан харлысыз аслу жамият-политика газетлени гьакъында айтдыкъ. Олай газетлер дагъы да бар. Мисал учун «Молодежь
Дагестана», «Дагестанская жизнь» ва оьзгелери. Дагъы да кёп тиражлы спорт
газетлер бар: «Анжи-спорт» ва башгъалары. Дин темалагъа язагъан газетлени
тиражлары да уллу: «Нур-ул ислам», «Ассалам»...
Биз Дагъыстандагъы атлары лап кёп эсгерилеген алты газетни гьакъында
айта туруп, оланы жамият яшавгъа, политика агьвалатлагъа, адамланы оюнагьакъылына этеген таъсирине охувчуланы тергевюн бакъдырма сюебиз. 20–25
йыллар алдын газетлер халкъны яшавунда кёп уллу роль ойнай эди. Тиражлар
да бир нече керенлеге артыкъ эди. Бара-бара адамланы газетлеге инамлыгъы
кемий туруп, тиражлар да тюшдю, оланы кёплери ябулма да ябулду. Къалгъанлары мадарлы спонсорланы кёмеги де булан, журналистлерини заманны
талапларына къыйышывлу къасты да булан бугюнлеге етмеге болду.
Нечакъы бай спонсору болгъан булан да газетни абуру ва халкъгъа таъсири болмажакъ, эгер онда пагьмулу ва гертини язмагъа тартынмайгъан журналистлер ишлемей буса. Дагъы да газет уьстюнлю болсун учун о гьакимлик
къурумланы заманда бир сама танкъыт этме ва пачалыкъгъа бираз буса да
оппозицияда болма герек. Демократиялы пачалыкъларда оппозицияны иш
этип болдура, акъча берип сакълай, танкъыт учун баракалла билдире, деп айта
билегенлер.
Эсгерилген газетлени шо ягъындан макътама ярай. Оланы бирлеринде
(«НД», «ЧК», «НВ», «Республика») оппозициялыкъ да, танкъыт да артыкълыгъы булан да бар. Оланы журналистлерин оьлтюрегенлик, кёп санавдагъы
судлары шогъар шагьат.
Дагъыстанда политика милли масъала булан тыгъыс кюйде байлавлу
экенге харлысыз газетлени барысыны да къайсы буса да бир миллетге ян тартагъаны билине. «МК» в Дагестане» йимик гьатдан оздурмай буса, шону ёлгъа
йиберме ярай.
Тек къумукълагъа оьзлени шолай орус тилдеги газети ёкъ экенге, ери
гелип, савлай Дагъыстан булан сёйлеме тюшгенде, къыйын бола. О газетлер
гьариси гьар жума аз-кёп буса да оьз халкъыны пайдасына оьзгелеге маълумат
берип тура. Дагъыстан халкъланы арасында къумукъланы политика ва оьзге
талапларын англамайгъанлар кёп бар. Шону учун олайлар англамайлы яда
ярты англап, бизин сепаратистлер, миллетчилер деп айыплайлайгъан гезиклер
кёп бола. Олайланы пикрусун алышдырмакъ учун буса маълумат къуралланы
гючюн къоллама тюшегенлиги де англашыла. Гьалиги къумукъ масъаланы
чечивню ёллары аслу гьалда Интернетни бетлеринде ахтарыла. Айрокъда
«Фейсбукда» иш гёреген бир нече къумукъ блогерлени иши макътавгъа ла­
йыкълы. «Ёлдаш» (айрокъда «Времена») пачалыкъны газети экени саялы мунда кёп затланы айтма бажарылмай буса да, гьалиге биз шу газетни айланасына
къуршалма герекбиз.
Кюй болгъандокъ буса орус тилдеги къумукъ позицияланы якълайгъан
ва башгъа халкълагъа да пайдалы газет ачма гереги гёрюнюп тура. Шосуз биз
маълумат тартышывда утдурагъанлардан болуп туражакъбыз.
Рашит ГЬАРУНОВ.
БАХЧАДА, БАВДА...
ЁЛДАШ
04. 07. 2014 й.
20
Инныр (июль)
Гюзлюклер къайтарыла,
язлыкълагъа къуллукъ этиле
Байлавлукъ тутмакъ учун
Къарамагьаммат
КЪАРАЕВ
8-988-778-81-50
[email protected]
Июль – Дагъыстанны тюзлюк ва тавтюп бойларында язлыкъ ишлени лап да къыставуллу вакътиси. Гюзлюк ашлыкълар чачылгъан
майданларда орув булан машгъул болагъан комбайнлар гёзге илине.
Сыйлы будай ва арпа бюртюклерден толгъан машинлер авлакъ участкалардан юрт ягъаларда ерлешген иннырлагъа етишмеге алгъасайгъаны оьтеген-барагъанланы тергевюн тартмай болмай…
Шону булан янаша бугюнлерде язлыкъланы зараллы аврувлардан
ва зиянлы жанлардан къорувгъа да тергев артагъаны белгили. Неге
десегиз, бу йыл язлыкълар 150 минг гектар майданда оьсдюрюле ва
шондан 1 миллион тондан къолай овощлар къайтармагъа умут этиле.
Умутлар-уллу, хыяллар-хыйлы. Шоланы толу кюйде яшавгъа чыгъармакъ учун не этмеге герек?
Биринчилей, уьстде де эсгерилгени йимик, зараллы аврувлардан
ва зиянлы жанлардан къоруп, чёп отланы къоймай алданокъ оьз заманында суву-азыгъы булан агротехника къайдалары талап этеген
кююнде таъмин этмеге тюше.
Мисал учун айтгъанда, даим агъулу химикатланы къоллап турмайлы, емиш тереклени ва уьлкюлени, хытанланы тюплерине гьайванланы тюбюнден чыкъгъан къый болмагъан янгы полукъну бир-бир лопатка этип тёшесегиз, шолайлыкъда зараллы жанланы алдын алмагъа
бажарылажакъ.
Авлакъдан теплицалагъа
къабунмасын
Артдагъы вакътилерде бизин респуб­ликабызны тюзлюк боюндагъы топуракъларда овощлар теплицаларда
кёп оьсдюрюлеген болгъан десек, гьакъы­къатгъа къыйышмай къалмас. Алда янгыз Хумторкъали районну Уьчгент юртунда теплицалар пайдаландырыла эди буса, гьали
Хасавюртдан Дербентге ерли аралыкъда «Кавказ» деген
федерал ёлну боюнда къурулгъан теплицалар оьтеген-барагъанланы тергевюн тартмай болмай.
Шоларда бугюнлерде не оьсдюрюле ва ичинде оьсдюрюлеген оьсюмлюклени къоруп хайыр алмакъ учун нечик
къуллукъ этмеге тюше деген сорав тувулуна.
Белгили болгъан кююнде, теплицаларда аслу гьалда
памидор ва хыяр оьсюмлюк­лер кёп оьсдюрюле. Тек шолай овошлар булан янаша арт вакътилерде теплицаланы
ичинде гьар тюрлю яшылчалар, бурч, турп, редиска ва
оьзгелери оьсдюрюлмеге башлангъаны да гьис этиле.
Теплицаланы айланасында, ачыкъ кёкню тюбюнде
картоп чачылгъан участкалар да къаршылашмай тюгюл.
Айтмагъа сюе­
геним, картопдан таба фитофтора аврув
теплицалардагъы памидор хытанлагъа да яйылмагъа имканлы. Шону алдын алмакъ учун не этмеге герек?
Картопну фитофтора аврувдан къоруп сакъламакъ
учун багъыр (медь) къошулчан дарманланы, мисал учун
айтгъанда, хлорокись меди ва шолай башгъаларын сув
булан онгарып хытанланы уьстюне сепмеге таклиф этиле.
Неге десегиз, ХОМ (хлорокись меди) сувукъ сув булан да
тынч ярашдырыла.
Вёрегиз, ХОМ-ну теплицаланы ичинде къолламагъыз.
Неге тюгюл, теплицаларда оьсдюрюлеген памидор булан
хыярны тюшюмю гьар гюн къайтарылып тура. Олай
болгъанда, тепилицаланы ичиндеги хытанланы нечик, не
булан къорума тарыкъ?
10 миллилитр йод 10 литр сувгъа къошулуп ярашыдырылып урула. Шолай гьазирленген сув артыкъ къалса
да бузулмай, бир нече гюнлерден сонг къайтып урулса да
ярамай тюгюл. Мисал учун айтгъанда, йод булан ярашдырылгъан сувну хытанланы уьстюне фитофтора аврувну
алдын алмакъ учун арадан уьч гюн гетип дагъы да сепмеге
яражакъ.
Йод булан ярашдырылып гьазирленген дарман сувну
къара аювъюзюмню (чёрная смородина) уьлкюлерине
чачса, мучнистая роса аврувдан къорума бажарылагъаны
гьакъда билмек де бавчулагъа пайдалы болур деп ойлайман. Йод булан гьазирленген сувгъа аз буса да сапун къошса да ярамай тюгюл. Уьлкюлени дарман булан ишлетегенде сибирткини сувгъа чомуп бутакъларын мекенли кюйде
токъаламагъа тюше. Неге тюгюл, уьстюнден таба чачылса
дарман сув япыракъланы уьстюнден агъызып гетип къала.
Эсигизде сакълагъыз, эринмейли, арадан уьч гюн гетип,
оьсюмлюк­лени шо къайдалы дарман сувлар булан дагъы
да къайтарып ишлетмеге герек бола.
Шону учун цирокон, фитоспорин дарманлар да тюкенлерде сатыла. Мисал учун айтгъанда, циракон 1 литр сувгъа 6 тамчы къошулуп гьазирлене ва шолай башгъалары.
Бирдагъы да такрарлайман, дарманланы сатып алагъанда,
шоланы нечик къоллама тюшегени гьакъда берилеген
баян кагъызларын да талап этигиз.
Демек, зараллы аврувлагъа ва зиянлы жанлагъа къаршы къолланагъан дарманланы алагъанда, хас тюкенлерде
шоланы нечик къоллайгъанын баян этеген ка­гъызларын
да алып, талаплагъа тергевлю янашмагъа тюше.
Сонг да, агъулу химикатлар булан доланагъанда айлана якъдагъы яш-юшлагъа, адамлагъа, жан-жаныварлагъа
зарал болмасын учун сакъ болма тарыкъ.
Уьчюнчю талап, бав-бахчаларда бир ва кёп йыллыкъ
оьсюмлюклени агъулу химикатлар булан ишлетегенде
оьзюгюзню аманлыгъыгъызны-савлугъугъузну гьакъында ойлашып, тийишли къорув алатлар, опуракълар
булан пайдаланмагъа унутмагъыз. Бирдагъы таклиф:
агъулу дарманланы гюнню къызывунда къолламай эртенлер ва ахшамлар ел ёкъ вакътиде ишлетмеге тарыкъ
бола.
Йод булан ва оьзге дарманлар булан ишлетгенден
сонг хытанларда тююрлени сакъламакъ учун аптеклерден
хлоркалий алып къолламагъа таклиф этиле. 200 миллилитр хлоркалийге 600 миллилитр сув къошулуп онгарыла.
Овощланы зараллы аврувлардан сакъламакъ учун
дарман урув ишлер булан машгъул болагъанда алданокъ
саргъайгъан ва зараллангъан япыракъларын, бутакъларын уьлкюлени, хытанланы боюн-союн яраландырмайлы
астаракъ булан алып тайдырыгъыз.
Мен бугюн сизге о гьакъда тындырыкълы кюйде айтмасам болмай эди. Неге тюгюл, памидорну ва хыяр хытанланы аврувлардан къоруп сакълама болмайгъаны гьакъда
дачачылар ва бахчачылар сынаву етишмейли артдагъы
йылларда кёп тас этивлеге тарый.
Сагъындырып сугъарма
тарыкъ
Шитиллер, хытанлар чечек ачып, тююр тутма башлайгъан вакътисинде кёп сув бермеге ярамай.
Шо вакътисинде сагъындырып-са­гъындырып сугъара
турсагъыз, тююрлер тюшмежек ва чиримей, чыныгъып
оьсюп, шайлы тюшюм де бережек.
Хытанланы ерде ятмагъа къомай, болгъан чакъы уьстге гётермеге къаст этигиз. Гётерегенде, тюбюнде уьстю
ачылагъан тамурланы къыркъып тайдырсагъыз да ярамай
тюгюл. Шо заманда азыкъландырыв ишлени де токътатмагъа таклиф этиле.
Памидор чачгъан эдим…
Артдагъы йылларда язы-къышы
булан
дегенлей,
чакъны гьалы бир
кюйде токъташмайлы,
хапарсыздан
алышынып турагъаны саялы, оьзге оьсюмлюклени йимик,
хыярны да зараллы
аврувлардан ва зиянлы жанлардан къоруп сакъламагъа
четимликлер тувулуна.
Шолайлыкъда, бурч болсун, памидор ва хыяр чечеклери тююр тутмайлы тюшюп-тёгюлюп яда буса аврувлар
къабунуп зараллана. О саялы шоланы алдын алмакъ муратда бавчулукъ тармакъда чалышагъан алимлеге, касбучулагъа тарыкълы бола­
гъан дарманланы ахтармагъа ва
тангламагъа тынч болмай.
Аслу гьалда хыяргъа аврувлар ва зараллы жанлар июль
айны башларындан тутуп къабунмагъа башлай. Зиянлы
жанланы лап да къоркъунчлусу – ав къасарткъы (паутиний клещь). Неге тюгюл, о гиччи жан ва япыракъланы
тюбюне къабунуп яшына.
Шолайлыкъда, хытанланы япыракълары ачыкъ яшыл
тюслеге айланмагъа башлай. Сынаву етишмейген бавчулар, овош оьсдюрювчюлер де шону себебин токъташдырмайлы, сугъармагъа башлай. Натижада, заралны уьстюне
зарал къошула. Япыракълары бузула ва тююрлери тёгюле…
Тек, заралны алдын алма бажарыла. Нечик? Ав къасарткъыгъа къаршы артдагъы йылларда фитоверм деген
дарман къоллана. Шо агъулу химикат тюгюл. Уьстевюне,
хытанлагъа уруп хыярларын артындагъы гюн ашама да
яратыла.
Июль айны ахырларына таба къапустаны орта ва геч
бишеген журалары да тююр тутмагъа башлай. Шо вакътиде
йылавукъ хуртлар да къапустаны башларын заралландырмагъа башлай. Не этмеге герек? Дачаларда, абзар участкаларда шолагъа агъулу химикатлар булан дарман урмайлы,
уьстюне марли чырмап, тюбюне тартып байлап къойсагъаз
да, йылавукъ ва оьзге хуртлардан зарал болмажакъ.
Бавчуланы тептерине
Июль айны 3-нде янгур явма башласа, шо 40 гюнню
узагъында токътамас.
Июль айны 10-нда янгур явса, шо сентябр айны орталарына ерли узатыла.
Июль айны 25-нден сонг гечелер чыкъ салмагъа башлай.
Чарслы чакъда жымчыкълар жырыллай буса, чакъ
ачылажакъгъа ёрала.
Къайыш-къызыл хуртлар топуракъны уьстюне гётериле буса, узакъ къалмай янгур яважакъ.
Эртен тезде гесерткилени чыртыллаву гючлене буса,
чакъ ачыкъ болур.
Кёкдеги булутлар оьрден таба бара буса, янгур явмай,
тек гючлю ел болма имканлы.
21 ЁЛДАШ
04. 07. 2014 й.
Алжирни
жыйым команда­
сы булан 1–1 са­
навгъа да ойнап,
Россияны
жы­
йым командасы
футбол оюндан
дюньяны чемпионатындан уьйге
къайтды. Гьали болгъанча бир
уьстюнлюкге де ес болмагъан,
гьали болмаса алдын гьар заман
башгъа командалагъа очколарын
уьлешип тургъан , Африкадагъы
Алжирни де утуп болмагъан
СПОРТ
Гьазиринде уьйге къайтды
Россияны жыйым командасына,
мен ойлайгъан кюйде, дюньяны
чемпионатына чыкъмада тюш­
мей эди.
Алжир командасы булангъы
оюнну башында, сол якъдан
гелген пасдан пайдаланып, Ко­
корин башы булан уруп, оюнну
санавун ачды. Алжирни утмаса
бизинкилеге чемпионат битегени
мекенли эди. О саялы Капелло бу
чемпионатда биринчилей оюнну
эки чапгъынчы (Кокорин ва Кер­
жаков) булан ойнады. Биринчи
тайм битип, танапусгъа команда­
лар 1–0 санав булан гетди.
Экинчи таймда алжирли­
лер оюнну оьзлени «къолуна»
алды. Бизин къапуну алдында
къоркъунчлу мюгьлетлер болма
башлады. Айрокъда алжирлилер
угловойланы,
штрафнойланы
урагъанда къоркъунчлу эди. Шо
штрафнойдан урулгъан топну,
бизин къапучу Акинфеевни ха­
тасындан пайдаланып, Слимани
санавну 1–1 этди. Бу санав росси­
ялыланы рази къалдырмайгъан
«АНЖИ» чемпионатгъа
Австрияда гьазирлик гёре
Магьачкъалалы
«Анжи»
оьзю­
ню Австриядагъы жыйы­
мын давам эте. Тренировкалар
гьар гюн эки керен юрюле. Сос­
тавда кёп дагъыстанлы футбо­
листлер бар. Сергей Ташуев шу
ахырынчы жыйымны ахырында
аслу составгъа алынагъан футбо­
листлени фамилияларын айтма
тарыкъ.
Бу жыйымда ойналма тюше­
ген уьч тренировочный оюнну
бирисин «Анжи» ойнама да ой­
нады. Словакиялы «Сеницагъа»
бизинкилер 0–1 санав булан
утдурду. Ташуев командагъа
рази. Гьатта утдургъан оюнуна
да разилигин билдирди. «Анжи
о оюнну гьазирлик гёрювюн буз­
май, бек моюгъан, талгъан гьалда
ойнады.
Июн айны 30-да «Анжи» Ру­
мынияны «Университята» коман­
дасы булан ойнагъан. «Универси­
тята» команданы къапусуна эки
керен пенальти берилсе де, оюн
0:0 санав булан тамамлангъан.
Июльну дёртюнде команда
Австриядан, самолёт булан учуп,
Магьачкъалагъа къайтып, айны
алтысына салынгъан, милли ли­
ганы биринчи оюнун ойнамагъа
геле. Шо гюн бизин команда
«Сахалин» команданы къабул
этежек.
Ш. КИШИЕВ.
Буйнакск райондагъы «Данко» деген яшланы ял алыв
лагеринде ябушувну каратэ-киокусинкай деген журасындан
Дагъыстанны парламентини спикери Х. Шихсайитовну савгъатларын къазанмакъ учун мердешли 4-нчю ачыкъ ярыш
оьтгерилди.
Олимпия оюнланы уьч
керен чемпиону, гьалиги за­
манны макътавлу кочабы Б.
Сайтиев мунда гелгени ярыш­
ны къыйматын оьрге гётерди.
Кёп санавдагъы яш кочаплар
ону булан эсделикге суратлар
чыгъардылар.
Къыставуллу кюйде юрюл­
ген тутушувланы натижасында
гезикли турнирде биринчи ерге
Аштархан областны яш кара­
тистлери ес болдулар.
Муткогъа кёп суаллары бар. Ола­
ны чинк де аслулары: италиялы
Капелло дюнья чемпионатдагъы
тренерлени барындан да артыкъ
акъча не саялы ала? Шонча акъча
да алып Капелло етишген на­
тижагъа етип болагъан тренер
Россияда ёкъму? Айтгъанлай да, Капеллогъа
береген акъчагъа яшлагъа ой­
нама, азындан йигирма футбол
майданы да булан стадион ишлеп
бола.
Ш. КИШИЕВ.
Европада гюмюш медаль къазангъан
Тутушуп ябушувдан 17–18 йыллыкъ
яшланы
арасында
Европаны гезикли
чемпионаты Польшаны
Катовице
деген
шагьарында
оьтгерилген.
Хумторкъали районну
Къоркъмаскъала
юртундан Зайнулла
Къурбанов 96 кило
авурлукъда
экинчи ерни къазанып
къайтгъан.
Шо ярышларда ол, италиялы
Марко Карсеаны 10:0, румынлы
Влад Карасуну 5:2, тюркиялы
кочапны 6:2 санав булан утуп,
финалгъа чыкъгъан. Финалда ол
Украина команда учун ябушгъан
Мурази Мчедидзеге 1:2 санав
булан утдургъан ва гюмюш ме­
дальгъа ес болгъан.
Бираз алда ол Сочи шагьарда
оьтгерилген Россияны чемпиона­
Каратэ-киокусинкай
Чагъы етти йылдан оьрдеги
юзден де къолай яш кочап 21
тюрлю авурлукъларда алтын
медаллагъа ес болмакъ учун
ортагъа чыгъып гюч сынады­
лар. Алдынлыкъ алмакъ учун
ярышгъа
къошулгъанланы
арасында, Дагъыстанны ша­
гьарларындан ва районларын­
дан гелгенлерден къайры да,
Аштархан шагьардан ва об­
ластдан гелген вакиллер де бар
эди.
саялы, алжирлилени къапусуна
чапгъынлар къурма къарады.
Олардан да бир пайда да чыкъма­
ды. Оюн да битди, бизинкилеге
чемпионат да битди! Футболист­
лерибиз исси-иссилей уьйге де
къайтды.
Бизин команда йимик осал
ойнагъан команда болма да бол­
мады шу дюнья чемпионатында.
Журналистлени,
специалист­
лени, къаравчуланы РФС-ни
ёлбашчысы Толстыхгъа, РФ-ни
спортгъа къарайгъан министр
тында да гюмюш медаль къазан­
гъан эди. Темиркъазыкъ-Кавказ
федерал округну чемпиону да
дюр.
Зайнулла Магьачкъаладагъы
«Динамо» деген хас спорт школа­
да Россияны ат къазангъан тре­
нери Али Алиевни учениги бола.
Европада къазангъан гюмюш
медаль къоркъмаскъалалы кочап
саялы – биринчи уллу уьстюн­
люк. Ону биз де къутлайбыз.
СУРАТДА: З. КЪУРБАНОВ.
Белгили тренерни
гьюрметине
Дагъыстан Республиканы физкультурасыны ва спортуну ат
къазангъан къуллукъчусу, айтылгъан тренер Рукъман Мусаевни
гьюрметине багъышлангъан «Дружба – мир Кавказу» деген ат
булангъы турнир Хасавюрт шагьарда бешинчи керен оьтгерилди.
Каратистлени савгъатлав
чараларда Буйнакск районну
администрациясыны башчы­
сыны заместители Н. Гьажи­
батыров, районну физкультура
ва спорт ишлеге къарайгъан
управлениесини начальниги
М. Расулов ва башгъа ёлдашлар
ортакъчылыкъ этдилер. Тур­
нирде уьст гелген командалар
ва спортсменлер, медаллардан
къайры да, дипломлар, кубо­
клар ва багьалы савгъатлар
булан да шабагьатланды.
А. ЗАЛИМХАНОВ.
СУРАТДА: ярышны
ортакъчылары.
Ярышларда,
Дагъыстан,
Ингуш, Мычыгъыш Респуб­
ликалардан ва Азербайжандан
гелип 275 яш ортакъчылыкъ
этди. Дёрт тюрлю
авурлукъда ярышлар
беш гюн юрюлдю.
Дагъыстанны
яш боксёрлары 24
биринчи ерни къазан­
гъанды. Мычыгъыш
Республиканы коман­
дасы сегиз биринчи
ерни алды.
– Ярышларда уьч
республикадан гелип
яш кочаплар ортакъ­
чылыкъ этгенни арив
гёрдюм. Турнир бек
къужурлу ва къу­
румлу
оьтгерилди.
Баракалла болсун бу
ярышланы оьтгерме
кёмек этген шагьар
администрацияны
башчысы Арслан Арслановгъа ва
«Спартак» деген хас спорт школа­
ны директору Мухтар Жамалди­
новгъа, – деди Рукъман Мусаев.
Ярышлардан сонг Азербай­
жан команданы тренери Асад
Шагьин булай деди:
– Бу турнирде бизин дёрт
боксёрубуз ортакъчылыкъ этди.
Оланы арасындан бириси, Талех
Рзаев 46 кило авурлукъда би­
ринчи ерни къазанып, бизин сю­
юндюрдю. Гелеген йыл да гелип
ортакъчылыкъ этме хыялыбыз
бар.
Чемпион атланы къазангъан­
ланы арасында къумукъ яшлар да
бар. 57 кило авурлукъда финалда
«Ботаюрт» деген спорт школадан
Вазирхан Умаев ва бабаюртлу
Исламдин Тахтаров ёлукъдулар.
Ёлугъувда Вазирхан уьст гелди.
57 кило авурлукъда Садулла
Гьайдавов да чемпион болду.
Уллу яшланы арасында 52 килода
чемпион атны Бабаюрт районну
Люксембург юртундан гелген Ис­
майыл Къадыров къазанды.
Чемпионлагъа ва савгъатлы
ерлени къазангъанлагъа медал­
лар, кубоклар ва дипломлар тап­
шурулду.
И. ГЬАЖИЕВ.
Автор чыгъаргъан суратлар.
ЯШ НАСЛУ
ЁЛДАШ
04. 07. 2014 й.
22
“Дагъы булай яшамагъа болмайман”
Къаршылыкъны
тувулуву
Кагъыз узун эди. Хыйлы ерлери къайтып-къайтып
такрарлана. Къызы талчыгъып, анасына хатиржанлы
болуп, ону айыплама сюе, охувчудан ёравлар къаравуллай. Макъаладагъы атлар яшыралып бериле.
Макъаладагъы адамланы атлары яшырылып бериле.
Шо кагъыз муна шулай башлана:
«Мен дагъы булай яшамагъа болмайман. Анам
охума къоймай. Ишлеме борчлу эте. Кёп дарсланы къутгъара туруп, онунчуну битдирме болмадым.
Мен шиърулар язма къарайман. Оланы да анамдан
яшыртгъын язаман. Неге тюгюл де, ол бир гезик яза
туруп гёргенде, йыртып ташлады, мени токъалады...»
Ата-ананы ва яшланы арасындагъы тюртюшювлер аз ёлукъмай. Олар бир-бирде аз багьана булан да
арагъа чыгъа, гьатта багьанасыз да. Жувулмагъан савут-саба, уьйлени жыймагъаны саялы яда узакъ заман
къырда къалгъанлыгъы саялы къызына урушагъан
гезиклер ёлугъа. Модагъа гёре кофта, туфлилер алмай
деп къызны анагъа хатири къала.
Аналар яшларына разисизлигин билдирме ихтиярлы буса да, къызлары анагъа къаршы чыгъагъанлыкъ
яшавда ёлукъмай деме ярай. Тек муна бу гезик къыз
ананы айыплай.
Шо къызны кагъыз язма, ятлардан кёмек излеме
не зат борчлу этген? (Шо къыз этген иш булан юрегим
бир янгыз да разилешмей). Тергеме башлагъандокъ,
къаршылыкъ тувулунгъан шартлар чатыраш болуп
чыкъды. Оланы уьягьлюсюню яшаву ачыкъ болду.
...Эри Али дюньядан чакъсыз гетген сонг, Мариямны рагьат яшавуна ахыр салына. Он яш тапгъан, оьсдюреген ананы яшаву рагьатлыкъда оьтген десек де,
тюз болмас. Ону бир минут да бош заманы болмагъан.
Тек эри булангъы бирче яшавуну ичинде тарчыкълыкъны билмеген.
Мариям Алиге сегизинчи класны битдирген сонг
бара. Бина тиге, хозяйствосун къура. Олагъа яшлар
тува. Уллу агьлюню таъмин этив йимик авур масъаланы Али толу кюйде оьз бойнуна ала. Къатынына
ишле демей. Мариям да шолайлыкъ булан разилешип
къала.
Эри къазанагъан, къатыны буса уьй къуллукъланы
кютеген адат ата-бабалардан къалмагъанмы дагъы?
Уьстевюне, уьйдеги иш де аз тюгюл. Аш биширмек,
опуракъ жувмакъ, уьйлени тазалыгъын болдурмакъ,
уллулардан къалгъан опуракъланы гиччилери гийсин
учун онгармакъ ва башгъа абзар-уьйлердеги ишлер...
Кёп яшлы агьлю буса да, олар ярлы яшай деп юртда
бирев де айтмай эди. Уьйлерини ичлеринде де тарыкълы болагъан затлар бар.
Али къаравулчу болуп ишлейген ердеги участканы
да агьлюню талапларын кютювде аслам пайы бар. Шо
участка юртдан 30 чакъырым ариде ерлешген. Онда
Абакаровлар согъан, самурсакъ, памидор оьсдюре,
гьайванлар сакълай.
Али оьлген сонг шо участка къолдан чыгъып къалма имканлыкъ бар. Ону ишге янгы тюшген адамгъа
берер деген къоркъув Мариямны къыйнай. Оьзге
къатынлар йимик совхозда ишлеме де болмажакъ,
участка къолдан чыкъса, агьлюню сакълама да тынч
болмажакъ. Уьйде буса етти тамакъ бар.
– Бир йылгъа чыдама тарыкъ. Осман армиядан
къайтгъанда, атасыны ишин юрютер. Сав йыл шо ерни
бизин атыбызда къоймажакъ. Бир амал тапма тарыкъ,
– деп ойлаша Мариям.
– Ёкъ! Олай тынч шо участканы тас этме ярамай.
Мени салсын шо ишге, – деп токъташа Мариям. Тек
шо оюндан тез къайта. Уьйню, яшланы да ташлап,
онда турма болмажагъын англай. Къызы Элмираны
йиберме герек деген ойгъа геле.
–Он класны битдирмесе ярамаймы?! Мен де сегизни тюгюл охумагъанман. Китаплар къызны башын
айландырып тура. Гечелерде де ярыкъны сёндюрмей.
Даим охуй, яза. Олардан къурсакъ толмай. Анасына
кёмек этсин.
Элмира гиччи эркъардашы ва къызардашы булан
бирче яйны узагъын участкада йибере. Гьайванланы
отлавгъа чыгъара, каза ура, сугъара. Гюзде гиччилер
уьйге къайта. Элмира буса участкада къала.
– Бизге мундан тайма ярамай, къызым, топуракъдан къуру къалажакъбыз, – дей Мариям.
– Мен охума сюемен. Школагъа барма тарыкъман,
– дей ол.
– Мен муаллимлер булан сёйлешермен. Бир жума
школагъа барарсан, бир жума участкада турарсан, –
дей анасы.
Башлап Элмира, нечакъы къыйын буса да, школагъа юрюп турду. Шонда бармакъ учун огъар етти
чакъырым ёл юрюп, таш ёлгъа чыкъмагъа, онда оьтеген машинни яда арбаны къаравулламагъа тюше эди.
Гьеч биревге де кант этмей, гьатта школадагъы къурдашларына да айтмай, чыдады. Дарслагъа юрюдю.
Сююмлю язывчулар Гогольну, Салтыков-Щедринни,
глашына буса да, ону шо сёзлери яман чалынды. Ананы гьакъында чы дагъы! Ананы гьаракатын, озокъда,
ол гьали англамай. Къызны талаплары башгъа.
Анасыны яшавуна ошамайгъан башгъача яшавгъа
талпынагъаны ачыкъ. Янгылыкъны сюе. Агьлюдеги
бир де алышынмайгъан, бир гьалда оьтеген яшавдан
ялкъгъан. Ана къызыны англавуна, алгъа талпыны-
Фазу Алиеваны китапларын охуй. Оьзю де шиърулар
язмагъа къарай. Гележекде шаир болма умутлу...
– Школаны битдирген сонг, бир якълагъа гетип
къалажакъман, – деп ойлаша Элмира.
Къыш етише, школагъа юрюв къы­
йынлаша. Яз
болгъунча Элмира улланасы булан бирче участкадагъы уьйде тура. Язбашда буса ишлер къыставуллу
бола. Элмирагъа аттестат берилмей.
вуна ортакъчы болмай, ону яшавун толумлашдырмагъа бажармай.
Шогъар ана оьзю айыплымы? Мариям оьзю де
дагъы башгъа яшавну гёрмеген. Ону бары да гьаракаты, гьакъылы хозяйствону оьсювюне багъышлангъан.
Бу ерде бир сорав арагъа чыгъа. Шонча шолайлыкъ
булан, яшларыны алдында оьзюню абурун тас эте туруп къазанагъан байлыкъ тарыкълымы? Ана-баланы
аралыкъларын байлайгъан йип уьзюлген сонг, ону
къайтарып байлама тынчмы?
Гьар адам оьзюню яшавун тюрлю-тюрлю кюйде
къурмагъа бола: оьзюнге де, жамиятгъа да пайдалы
кюйде ва янгыз бир оьзюнге пайдалы кюйде.
Мариямны яшав къайдасы ону жамиятдан тышгъари этген, агьлюню таъмин этме герек деген яхшы
хыяллары учун участканы законгъа къыйышывсуз
кюйде сакълама къаст эте.
Мариям яшларын оьсдюрмекни гьа­йын эте. Тек
олар жамиятда нечик ер тутар? Шо гьакъда ойлашмай.
Армиядан къайтажакъ уланы Османгъа да алданокъ
иш тапгъан. Участканы сакъламакъ учун ону водрайонгъа тюшмегин талап этежек.
Элмира жамият яшавгъа къошулма, яшавда оьзюню ерин тапма къарай. Ана ихтияр бермей. Шо саялы
да къыз къатты, ярашывлукъгъа рази тюгюл. Биз ол
анасына эдепли болгъанны сюе бусакъ да, ол шону
этмей.
Адамгъа лап да аявлу зат – ана деп айтабыз. Шолайлыкъгъа бирев де шеклик этмейгенликге уьйренгенбиз. Ону агьлюдеги абуру агьлю яшавну кюрчюсюдюр. Шо кюрчюню ана оьзю де гьар ташын сала туруп
къазана. Анагъа абур этмеклик табиатдан геле. Ананы
абурламагъа тюшегенни Элмира да англай. Тек гьали
ол ананы аявламай. Шогъар ол такъсырлымы?
Башгъа яшавгъа
талпына
Онунчуну битдирип, гележекге планлар къурагъан
тенглилеринден Элмира артда къала, олагъа къарап
сукълана.
– Мен шагьарда охума сюемен. Техникумгъа тюшме къой мени, – деп ялбара Элмира анасына.
Анасы буса шо гьакъда эшитме де сюймей.
– Не техникумдур о. Эрге бармагъа заман болгъан.
Участка? Онда ким ишлежек?
Къызны чыдамлыгъы бите. Гьона, шо мюгьлетде
алгъандыр ол къолуна къаламны. Арз этмек муратда
язмай, къыйынын, сырын кагъызгъа чече. Шону мен
Элмира булан ёлукъгъанда англадым. Шо ёлугъувну
ол къаравулламай болгъан буса да ярай, сюйсюнмей
сёйлей, сююмлю шаирлени, язывчуланы гьакъында
сёз башлангъанда, ол жанланды.
– Адабиятны кёп сюемен. Оьзюм де язма къарайман, охуюму? – деп, Элмира къаравун бир якълагъа
бакъдырды, бирден сатырланы охуп йиберди. Ону
шиърусундагъы ачыкълыкъны мен ушатдым. Макътагъанда, ону бети къызарды. Сонг ол:
– Журналист болмагъа къыйынмы? – деп сорады.
– Шо ишге гьасиретлик тарыкъ.
– Язмагъа кёп сюемен. Тек анам,.. – деп къысылды Элмира. – Ону йимик яшама, огъар ошама сюймеймен. Олар билеген уьй-эшик, айтды-къуйтду.
Байлавлукъ тутмакъ учун
– Ананга сизин ашамлыкъ булан таъмин этме,
Гёгюрчюн АТАЕВА
тарбиялама къыйын экенни англамайсан, – деймен.
– Не къыйындыр огъар, – деди Элмира, мыс8 928 576 74 78
гъыл кюйде.
[email protected]
Ону яш къылыгъыны къаттылыгъы магъа ан-
23 ЁЛДАШ
ЯШЛАНЫ ДЮНЬЯСЫ
04. 07. 2014 й.
04. 07. 2014 й.
Дюньябыз яшлар булан гёзел
Аявлу яшлар!
Бизин булан байлавлукъ тутагъаныгъыз учун сизге
баракалла, сизин къошумугъуз, барлыгъыгъыз бизин рази эте,
дюньябызны гёзел эте, бай эте. «Яшланы дюньясы» булангъы байлавлукъну уьзмегиз! Оьзюгюзню, яратывчулукъ ишлеригизни
гьакъында «Ёлдаш» газетни редакциясына йиберигиз!
Янгылтмачлар (скороговорки)
Яшлар, гелигиз, гиччирек хабар
къурайыкъ!
• Яшлар, суратда нелени
гёресиз?
• Ондагъы къызъяшгъа
оьзюгюз сюеген атны тагъыгъыз.
• Ону къолундагъы недир?
• Ол не жыя?
• Жыйгъан емишлени
нени ичине сала?
• Ону алдырыгъыны кисесинде нени гёресиз?
• Ону алдырыгъын чечме айланагъан не жандыр?
Гёрсетилген суратгъа
къарап, берилген соравлагъа гёре гиччирек хабар
къуруп, редакциягъа йиберигиз!
ТАПШУРМАЛАР
Берилген тапшурмалар сол якъдан онг якъгъа багъып охула. 1-нчи тапшурмада гёрсетилген санавлар сёзлерде охулагъан
гьарпланы англата. 2-нчи тапшурмада буса, тавшангъа башгъача
айтылагъан атны охугъуз.
1,2,3,4
зе
1,2,5
Тюпде берилген янгылтмачланы чалт ва тюз
айтмагъа уьйренигиз
Къанарбыз яшлар ашап
(Гиччи къызым Жаминатны тилинден)
Бибим – мени улланам
Буршуналар бишире.
Ялгъавдан сыргъалатып
Сай бошгъапгъа тюшюре.
Хамурун гьазирлеген
Онгарып ол ювуртгъа.
Ундан, майдан къайры да
Къошгъан эки йымырткъа.
Къатмай турсун деп сюрте
Бибим олагъа кама.
Тепсиге салынгъан сонг
Къалмажакъ бири сама.
Барысы да бир йимик
Къызаргъан гюнге ошап.
Буршуна булан къаймакъ
Къанарбыз яшлар ашап.
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Накъыра акъыра, аргъан арыгъан.
Къаргъа къарамагъа къонгъан къыркъ къаргъа.
Къара къаргъа къарай къаргъа, къаргъа тюшдю акъ къаргъа.
Сагъа согъан, магъа согъан; согъан соргъан сыгъа къалгъан.
Къавгъаламасанг да, къавгъаламажакъман, къавгъаламасанг да,
къавгъалажакъман.
Акъ балкъабакъ, боз балкъабакъ, боз балкъабакъ, акъ балкъабакъ.
Топгъа къакъма – къапгъа къакъ, къапгъа къакъма – топгъа
къакъ.
Айтдым такъмакъ, сени макътап;
Бизин ишлер –тапмакъ, такъмакъ.
Сен де магъа тап такъмакъ –
Тынч тюгюл такъмакъ тапмакъ.
Шу токъмакъны сен токъмакълай бусанг, сен токъмакъла; сен
токъмакъламай бусанг, мен токъмакълайман.
Артдагъы алаботаланы сен алаботалай бусанг, сен алаботала; сен
алаботаламай бусанг, мен алаботалайым.
«Ана тил – алтын ачгъыч» деген китапдан
Тюпде берилген суратны санавлагъа гёре этме къарагъыз.
Н.БАЙБОЛАТОВ.
Викторина –
лакъырлашыв
• Гёзлери ачылгъан кюйде
къайсы жан юхлай экен?
1. къаз;
2. балыкъ;
3. хурт;
4. тюе.
• Жанланы учагъаны къайсыдыр?
1. бакъа;
2. аюв;
3. къарлыгъач;
4. чычкъан.
• Лап да узун аякълары булангъы не жандыр?
1. къозу;
2. сыйыр;
3. жираф;
4. гёдек.
КРОССВОРД
Оьсюмлюклени, къол алатланы, жанланы ва сувда юзюген балыкъланы атларын
орус тилден къумукъ тилге гёчюрюп, бош бёлмелени ичине языгъыз.
Суратны тюрлю
тюслеге боягъыз
Солдан онггъа:
3. вилы;
4. молоток;
6. сороконожка;
9. черемша;
10. осётр.
Оьрден тюпге:
1. чечевица;
2. ковыль;
5. щавель;
7. фаланга;
8. щука.
Июн айны 27-нде чыкъгъан
кроссвордну жаваплары:
1.Кекел.2. Сибиртки. 3.
Тузакъ. 4. Уста. 5. Экран. 6. Стакан. 7. Яшыл. 8. Китапхана. 9.
Бутакъ. 10. Азбука. 11. Гюргюр.
12. Юлдузлар. 13. Солтанжая.
14. Пастан. 15. Паста. 16. Отлукъ.
Разият ИЛЬЯСОВА
[email protected]
WWW. YOLDASH.RU
ЁЛДАШ
АХЫРЫНЧЫ САГЬИФА
«Намусу инжите буса»
«Зирек къыз» деген гиччи хабарда ичген атасына жамият жыйылгъан ерде чубукъ урмагъа гереклер.
Зирек (итти, къоччакъ) къызъяш
атасына не кёмек этмеге де къарай.
Болмагъанда чубукъ урма деп гьазир болуп ятгъан атасыны уьстюнде
чубукъ тие буса, атасына тиймей
оьзюне тийсин деп ята. Халкъ да
тамаша бола, чубукъ урагъан жаллат да адаша. Бу суратлавну текстын
оьзюн гелтирмесек, аян берме гючюбюз етмей. «Шо арада Патагьны
зирек (англавлу, итти) къызы, кёкден учуп гелген гёгюрчюндей болуп,
атасыны аркъасына ябурулуп-ятып
къала. Тамаша гьайран болгъан
жаллат бир мюгьлет манг бола. Тамаша гьайран болгъан къаравчулар
шоссагьат:
–Жаллат, токъта! Къоччакъ
къызгъа макътав! – деп къыччыралар.
...Шолай уьч-дёрт чубукъ ти­йип
къутулгъан Патагь, бир къолу булан
къызны къучакълап, бириси булан
къарагъанлагъа разилик билдирип,
баш ийивлер эте болгъан дей».
«Оьктемлик» деген хабарында
Агьмат Устарханов бизге, охувчу за-
мандашларына, янгылыкъ уьйрете.
Адатлы гьалда къайгъы, дерт, къы­
йынлыкъ, тас этив адамны оьч эте.
Оьзю айыплы буса да, айыпны эки
ягъындагъылардан гёре, бир-бирде
ассиликге де тарый. Хабарны игити
Пайзулла уланын тас этген, дерти
бар. Оьзю айыплы гьисап этеген
адамгъа ачывун яхшылыкъ булан
къайтарыш эте. Огъар тамашалыкъ
этген адамгъа ол бизин де ажайып
этген сёзлер булан жавап къайтара:
«Адамымны тас этгеним азмы,
адамлыгъымны да тас этмесем…»
Автор оьзюню гьайрангъа таъсирли
бу сёзлери булан дюньяда инчесаният да, адабият да адамиятгъа герти
адам болмакъны уьйретме герек
деген аслу пикруну сингдире. Сююв
де, байлыкъ да, къайгъы да – бары
да яшавдагъы агьвалатлар адамланы
адамлыкъгъа, рагьмугъа уьйретмеге
де герекдир.
«Ахшамгъы лакъыр» деген хабарда юртлу философлар дюньяны
уллу масъа­лаларын «чечмеге» къаст
эте. Дюньяда яхшылар кёпмю, яманлар кёпмю деген соравгъа, яхшылар
да кёп, яхшылыкъ да кёп деме сюелер автор да, ону адабият игитлери
де. Ону охугъанда, яхшылар да, яхшылыкъ да кёп буса, биз неге булай
яшайбыз дагъы деген сорав арагъа
гире.
Межитлер де ачылды, гьаж
къылма барагъанланы ёллары да
эркин болду, гьали энни бары зат
яхшы болажакъ демеге сюе Агьмат Устарханов да, ону игити де.
Олагъа биз де инанажакъ эдик, эгер
шайтан: «Къайда талангъан девлет
мал, колхоз-совхозну малы, тувары,
техникасы 70 йыл жыйгъан», – деп
тюртмей эди буса. Ол шайтан авторну да, бизин де арабызгъа гире. Ким
тюз, ким къынгыр? Биз ойлашып
гелген маслагьатгъа гёре бир якъны
чорт гесип янын тутма къыйын.
Тек булайлыкъ бизин тамаза авторубуз, зор уллу сынаву булан кёп
затны билегенин, айтма-уьйретме
болагъанын англата. Гертиден де, ол
– оптимист. Авторгъа савлукъ ёрай
туруп, ону янгы китапларын гёзлейгенибизни де айтмагъа сюебиз.
М-Гьанипа АКЪАЕВ,
муаллим, адабиятчы.
Казим КАЗИМОВ,
шаир, муаллим.
24
Астанада театрланы
халкъара фестивалы
●●Янгы китап
Бугюнлерде «Абусупиян» деген издательствода къумукъ адабиятны
тамазасы Агьмат Устархановну «Намусу инжите буса» деген ат булан
хабарларыны жыйым китабы чыкъды. Авторгъа 87 йыл бола ва янгыз
яшланы гьакъында яза. Балики, ол яшлыкъны татывлу девюрюнден
чыкъма сюймей буса ярай деп эсибизге геле.
Китапдагъы хабарланы игитлерини арасында орта оьмюрюндеги
адамлар да, къарт гишилер де, къарт къатынлар да бар; тек бары да адабият игитлер яшлыкъны яшавунда ерлешгенлер. Оланы ойлаша­гъан,
иш этеген, сёйлейген кюю яш, янгы гьакъылны даражасында.
04. 07. 2014 й.
Июль
айны
1-нден 7-сине ерли
Къазахстанны Астана шагьарында театрланы «Сагьнадан
салам» деген халкъара фестивалы
оьтгериле. О гьакъда К.Куанышбаевни
атындагъы къазах
академия музыкалы-драма театрны ёлбашчысы Болат Узаков билдире.
Ол эсгерген кюйде, фестивальда ортакъчылыкъ этмек учун спектакллени видео-гёрюнюшлерден таба сайлай туруп, олар бир ай къалгъан. Шону натижасында да
фестиваль къужурлу болажакъ.
Астанада тахшагьарны гюнюне багъышланып булай
фестиваль экинчи керен оьтгериле. Онда 400 адам ортакъчылыкъ этежек.
Гетген йыл театр байрамына янгыз къазах коллективлер къуршалгъан эди буса, бу йыл оьзге пачалыкъланы коллективлери де къошулгъан. Астана, Кокшетау,
Костана, Жезказган, Павлодар, Алматы шагьарлардан
гелген театрлар булан бирче сагьнада бу йыл къонакъ
театрланы артистлери де оьзлени пагьмуларын гёрсетежек.
Чакъырылып гелгенлени арасында Дагъыстан Республикадан, Магьачкъала шагьардагъы Максим Горькийни атындагъы республика драма театры ва Тюркия
гьукуматыны Эрзурум шагьарындан гелген пачалыкъ
театры да бар.
Аэропортгъа элтеген ёлну
«ахыры» гёрюне
●●Герти булан масхара
Балыкълар
бир
оьлчевде болса да, багьалары неге башгъа?
Шу балыкъ къыйматлы хуртгъа тутулгъан.
– Масар агъав, социализмден
капитализмни не башгъалыгъы
бар?
– Капитализмни вакътисинде
адам оьзге адамны ишлетип ашай.
Социализмни вакътисинде де
адам оьзге адамны ишлетегенни
билмеге герексен.
* * *
Тиш докторну кабинетинде
бирев:
– Доктор, сиз чи мени аврумайгъан тишимни алып къойдугъуз.
– Алгъасама, гьали шо авруйгъан тишинге де етишермен,
– дей доктор.
* * *
Врачны янына барып бирев:
– Аявлу доктор, бурнум къыпкъызыл болуп къалгъан, – дей.
– Эгер бурнунг тувмадан
къызыл буса яда авариядан сонг
болгъан буса, кёмек этип болмайбыз. Амма гьаракъы ичген
сонг болгъан буса, ич гьаракъы,
ончагъы къоркъунчлу зат ёкъ, –
дей доктор.
* * *
Доктор аврувгъа:
– Бугюн эки таблетка ичигиз.
Сав къалсагъыз – экини дагъы да
ичерсиз.
М.ОСМАНОВ.
«Дагавтодор» къурумну ишчилери Магьачкъала–Аэропорт автомобиль ёлну битмеген гесегине асфальт салма
гиришген. Шо ёлну узуну 5,6 чакъырым бар.
Ёлну битмеген гесеги Каспийск шагьарны ГИБДД
постундан Аэропортгъа ерли узатыла. Шо къуллукъну
кютмек учун асфальт салагъан уьч машин, асфальт таптайгъан 8 машин ишге къуршалгъан. Бары да техниканы
санаву – 40.
«Дагавтодор» къурумну прес-къуллугъу.
Газетибизни маданият бёлюгюню къуллукъчусу Барият Оьлмесованы улланасы
САЛИГЬАТ
гечингенликге байлавлу болуп Бариятгъа ва ону
дос-къардашына теренден къайгъырышагъаныбызны
билдиребиз. Аллагь рагьмат этсин!
«Ёлдаш» газетни коллективи.
YOLDASH
Учредители
Народное Собрание и
Правительство РД
Адрес редакции:
367018, Махачкала,
пр-т И. Насрутдинова, 61,
Дом печати, 9 этаж
Тел./факс: 65-00-30
Главный редактор
К. М. АЛИЕВ
65-00-30,
E-mail: [email protected]
(для офиц. переписки)
(для SMS–сообщений)
Зам.гл.редактора,
А. Л. Салимурзаев
65-00-31
Ответственный секретарь
П. Хайбуллаева
8 928 526 92 34
bike – [email protected]
Зам. ответственного
секретаря
Н. Албасханова
65-00-35
[email protected]
Гл. бухгалтер
Б. Д. Шихвалиева
65-02-90,
[email protected]
Редактора отделов
Информация и
политика
А. Гамзаев
8 988 445 67 73
Экономика и
общество
К. Караев
8 988 778 81 50
karaev.
[email protected]
Культура
Я. Бийдуллаев
8 960 419 02 73
[email protected]
Элект. версия
Р. Ильясова
[email protected] yoldash.ru
8 989 452 08 27
Дизайнер газеты
М. Салихова
8 928 835 85 73
Обозреватели
Корреспонденты
Р. Гарунов
8 928 540 24 70
[email protected]
А. Залимханов
(Буйнакск)
8 928 592 84 57
Г. Аджиев
(Бабаюрт)
8 929 871 22 50
Г. Конакбиев
(Хасавюрт)
8 928 969 60 39
А. Мамаев
(Гудермес)
8 963 704 80 57
Н. Магомедов
8 928 520 32 53
М. Османов
(Карабудахкент)
8 909 483 06 47
Б. Якупова
8 928 058 95 03
bella [email protected]
Н. Байболатов
8 928 571 62 64
[email protected]
П. Бекеева
8 903 481 03 81
[email protected]
Газета зарегистрирована
(перерегистрирована) Управлением
по Южному федеральному округу
ФС по надзору за соблюдением
законодательства в сфере массовых
коммуникаций и охране культурного
наследия 26 января 2007г.
Регистрационный номер
ПИ № ФС 10-6460
Позиция редакции может не
совпадать с точкой зрения авторов,
которые несут ответственность за
достоверность и объективность
представленных для публикации
материалов. Рукописи не
рецензируются и не возвращаются.
При перепечатке ссылка на «Ёлдаш»
обязательна.
Реклама печатается по
договорным ценам
Знак P публикации на
коммерческой основе
Время подписания в печать – 19.00
Газета набрана и сверстана на
компьютерной базе газеты «Ёлдаш».
Отпечатана в типографии
ООО «Лотос», г. Махачкала,
пр.Насрутдинова, 61.
Ст. корректор
Х. ДЖАНБОЛАТОВА
Вёрстка
С. РАМАЗАНОВА
Посещение редакции по
предварительной договоренности
Четверг – неприемный день
Тираж - 5040 экз.
Заказ № _____
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа