close

Вход

Забыли?

вход по аккаунту

код для вставкиСкачать
П. Васильев атындағы орталық қалалық кітапханасы
Ақпараттық-библиографиялық бөлім
Центральная городская библиотека им. П. Васильева
Информационно-библиографический отдел
«Ұлтты ұлықтаған жазушы»
Ілияс Есенберлин
Ұсынылатын әдебиеттер тізімі
Рекомендательный список литературы
Павлодар
2015
«Ұлтты ұлықтаған жазушы». Ұсынылатын әдебиеттер тізімі
/ П. Васильев атындағы орталық қалалық кітапханасы. Ақпараттықбиблиографиялық бөлім. - Павлодар, 2015. – 39 б.
«Ұлтты ұлықтаған жазушы». Рекомендательный список
литературы / Центральная городская библиотека им. П. Васильева.
Информационно-библиографический отдел. - Павлодар, 2015. – 39
с.
Құрастырушылар: Р. К. Ахметова
Г. Р. Сафарова
Редакторлар : Б. Е. Әлімғазинова
Н. Д. Худякова
39
Оқырманға арналған сөз!
1982 г.
занесена в Книгу Почета ПИИ (ныне ПГУ)
«Ең басты мәселе - «Көшпенділердің» бұрынғы қоғам жағдайына да,
қазіргі жағдайға да тәуелсіз өзіндік құндылығы мен әдеби тағдырының
барлығында»
Шыңғыс Айтматов
«Благодаря жизни Есенберлина, благодаря творчеству Есенберлина, мы
можем представить миру нашу историю, нашу государственность, нашу
литературу, нашу деятельность, наше независимое государство. Этому поможет
юбилей Есенберлина, который отмечается в рамках ЮНЕСКО»
Ж.Ергалиев,
депутат Сената Парламента РК
«Ильяс Есенберлин своими трудами в то время способствовал
пробуждению заглушенных в народе чувств чести, собственного достоинства,
осознания мощи. Насколько Кенесары удалось всколыхнуть народ, несмотря на
то что победы он не одержал, настолько и «Хан Кене» Есенберлина явился
источником пробуждения национального самосознания»
Несипбек Айтулы
«Сейчас много говорят об истории. Некоторые вступают в дискуссии с
учеными-историками. Можно заметить, что они апеллируют сведениями из
«Кочевников» Ильяса Есенберлина. Возможно, это проявление народного
уважения к писателю. Потому что в те времена, когда мы все не могли рассказать
о существовании истории казахов, это сделал Ильяс Есенберлин. Однако это было
литературное произведение. К сожалению, большинство этого не учитывает.
Место Ильяса Есенберлина в литературе, его роль в пробуждении народного духа
и сознания всегда будут цениться высоко»
Дархан Кыдырали,
историк
Ұлттық академиялық кітапханасы адамның тұлға болуы мен
қалыптасуында маңызды функцияны орындайтынын, кітап оқудың адамға
көп қырлы және белсенді әсер ететінін ескеріп, қоғам дамуының
басымдылықтарының бірі ретінде кітап оқуды қолдауды қарастыра
отырып, Қазақстанда жыл сайын «Бір ел – бір кітап» акциясын жүзеге
асыруды ұсынған болатын.
Акцияның мақсаты: оқырман мәдениетін қолдау және дамыту,
тарихи-мәдени және рухани мұраны сақтау, ана тіліне құрметпен қарау.
Міндеттері:
-ұлттық әдебиетке деген оқырмандардың қызығушылықтарын
қолдау және дамыту;
-кітап оқу проблемаларына ғалымдардың, мамандардың,
мемлекеттік және қоғам қайраткерлерінің назарын аударту;
-әлеуетті оқырмандарды тарту;
-баспахана ұйымдарының қазақстандық авторлардың кітаптарын
шығаруға қызығушылықтарын арттыру;
-әлемдік әдеби үдерісте қазақстандық авторлардың шоғырлануы.
Акцияның мазмұны: бүкіл ел болып бір уақытта бір кітапты оқып
шығу және талқылау, осы кітапқа арналған түрлі шараларды өткізу.
Акцияны өткізу үшін кітапты таңдау азаматтардың қалауларын
анықтау жолымен, мекемелерде, ұйымдарда, оқу орындарында
сауалнамаларды жүргізу арқылы, телефон арқылы сұрау, ауызша сұрау
арқылы жүргізіледі.
Акция кезінде іс-шара өткізу формасы әртүрлі болуы мүмкін.
Олар: сынып сағаттары, әдеби кештер, талқылаулар, кітап бойынша
фильмдерді тамашалау және талқылау, жазушылармен, әртістермен
кездесу кештері, телемарафондар, клуб отырыстары, қойылымдар.
2015 жылы бүкіл ел Ілияс Есенберлиннің “Көшпенділер”
трилогиясын оқиды.
Электрондық мекенжай:
[email protected]
Біздің мекенжай: cbs.pvl.kz
Павлодар қ. С.Торайғыров көш., 44 / 1
П.Васильев атындағы Орталық қалалық кітапханасы
Ақпараттық-библиографиялық бөлім
Тел.: 53-38-80
38
3
«Казахстан – наша общая земля, наша общая Родина, наше Отечество».
Н.Назарбаев
«Есенберлин Ілияс қызық еді.
Ерейменнің сілемі, үзігі еді.
Арктика мұзындай тақырыпты,
Алғаш рет ол өзі бұзып еді!»
Кадыр Мырзалиев
Қазақстанда жыл кітабы белгілі болды
ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында «Бір ел - бір кітап»
акциясы бойынша ұйымдастыру комиссиясының отырысында жыл кітабы
болып Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы таңдалды.
Аталған шараға қатысқан ҚР ҰҒА академигі Ғарифолла Есім,
жазушы, ҚР Парламенті Сенатының депутаты Жабал Ерғалиев, Мәдениет
және спорт министрлігі Мәдениет және өнер істері департаментінің
басқарма басшысы Базарбай Алтаев, ақын, ҚР Жазушылар Одағы Астана
қалалық филиалының төрағасы Несіпбек Айтұлы, филология
ғылымдарының докторы, профессор Тұрсын Жұртбай, «Астана ақшамы»
газеті бас редакторының бірінші орынбасары Талғат Батырхан және басқа
да қоғам қайраткерлері мен еліміздің әр облысынан келген кітапхана
директорлары бірауыздан «Көшпенділерді» таңдап, дауыс берді.
Айта кетейік, акция аясында ҚР Ұлттық академиялық
кітапханасындағы, ҚР Ұлттық кітапханасындағы, облыстық, аудандық
және
ауылдық
кітапханалардағы,
Астана
қаласындағы
Орталықтандырылған кітапханалар жүйесіндегі, сондай-ақ, елордадағы
білім беру мекемелеріндегі дауыс беру қорытындысы бойынша 2015
жылғы таңдауға мынадай кітаптар ұсынылған болатын:
І. Есенберлиннің «Көшпенділер» романы; Б. Момышұлының
«Ұшқан ұя», «Москва үшін шайқас» шығармалары; Қадыр Мырза-Әлидің
шығармалары; Мұхтар Мағауиннің «Қазақ тарихының әліппесі», «Бір
атаның
балалары»,
«Аласапыран»
тарихи
романы;
Жұмекен
Нәжімеденовтің «Ақ шағыл», «Даңқ пен дақпырт», «Кішкентай»
шығармалары; Ғабит Мүсіреповтің «Қазақ солдаты» романы; Тұманбай
Молдағалиевтің «Жүректегі жазулар» өлеңдер жинағы; Абайдың
өлеңдері; Қасым Қайсеновтің «Жау тылындағы бала» әңгімесі; Төлен
Әбдіктің «Тұғыр мен ғұмыр» хикаяты, «Парасат майданы» повесі.
«Бұл тізімге Абайдың өлеңдері белгілі себептермен кейінірек
қосылды. Дегенмен, Абайды білмейтін қазақ жоқ. Сондықтан көпшіліктің
таңдауы І. Есенберлиннің «Көшпенділеріне» ауып отыр», - деп түсіндірді
комиссия төрағасы Ғ. Есім.
Енді бір жыл бойы аталған роман еліміздің барлық кітапханалары
мен мектептерінде дәріптеліп, оқырман қауымға кеңінен насихатталатын
болады.
4
«История казахского народа представляет в романе «Кочевники» не изолировано,
а как закономерная часть общего исторического процесса, и все происходящие
события рассматриваются именно с таких, глубоко интернационалистических
позиций»
А. Маргулан
«Но было время, когда одни не могли мириться, что Есенберлин чуть ли
не ежегодно выпускает по роману или повести , других «беспокоили» стилистика
и язык писателя. Нельзя сказать, что это не беспокоило самого автора.»
М.И. Исиналиев
«Об образовании Казахского ханства, его становлении и развитии, о его
связях с другими государствами больше всех в художественных произведениях
писал Ильяс Есенберлин. Его роль в освещении истории через призму
художественной литературы высоко значима. Об этом мы должны говорить и
пропагандировать его творчество»
Амангельды Кашкимбаев,
канд. ист. наук, доцент кафедры междунар. отношений
Евразийского национального университета им.Н.Гумилева
«Я помню, как мы сидели с ним в архиве и проверяли исторические
данные. Ильяс Есенберлин был талантливым летописцем казахской жизни. Кроме
него никто не осмелился написать правду о жизни казахов. Именно он, несмотря
на опасности, которым он мог подвергнуться, писал про забытую историю
казахов. Высоким художественным слогом он писал про казахское государство»
Кабдеш Жумадилов,
народный писатель Казахстана.
«Вся его литература говорит о том, что он болеет за судьбу своей страны,
переживает за судьбу народа, частью которого он является. Я считаю, он великий
сын своего народа, очень талантливый. Он остро чувствовал современность.
Поэтому его произведения всегда привлекают зрителя ощущением, что ты можешь
прочитать и увидеть в них то, о чем думаешь и чему сопереживаешь»
Галым Жайлыбай,
первый зам. председателя Союза писателей Казахстана
«Главное однако в том, что “КОЧЕВНИКИ”обладают своей ценностью и
литературной судьбой,независимых ни от прошлых, ни от теперешних
конъюктур.»
Чингиз Айтматов
37
 У И. Есенберлина трое дочерей и один сын. Как рассказывал в
интервью газете "Караван" сын писателя, Козыкорпеш
Есенберлин, его отцу было 40 лет, когда родился долгожданный
мальчик. Сына Есенберлин нарек в честь героя казахской легенды
о Козы-Корпеше и Баян-сулу.
 Роман "Кочевники", вышедший в 1976 г., был задуман автором
еще в 1945 г. и переделывался 10-15 раз. Общий тираж книг
превысил 3 миллиона экземпляров. Трилогия состоит из трех
романов: "Хан Кене", "Заговоренный меч" и "Отчаяние", на
основе последней части был снят фильм. Сейчас готовится к
съемкам многосерийный фильм.
 Книга Есенберлина стала настолько популярна, что за нее
"чабаны барана давали", вспоминает сын Есеберлина.
 За свою жизнь Есенберлин написал 19 романов и две трилогии,
которые переведены на 30 языков мира, включая японский.
 В городе Атбасар в Акмолинской области, где родился писатель, в
1999 году создан музей, названный его именем. В музее хранится
около 2000 экспонатов: личные вещи Есенберлина, письма, книги
и рукописи, домбра, фотографии семьи и даже рабочий стол, за
которым он писал свои произведения.
 Ильяс Есенберлин хорошо рисовал.
 В столице республики Астане и в г. Алматы
именем
И.Есенберлина названа улица
 На «доме писателей», где он жил, установлена мемориальная
доска.
 Имя писателя носит гимназия № 25 в центре Алматы.
 В родном городе Есенберлина Атбасаре существует музей,
посвященный его творчеству, установлена мемориальная доска
на доме, где родился писатель, имя писателя присвоено школе –
гимназии №1.
 Ильяс
Есенберлин
–
единственный
казахский автор,
переведенный на японский язык.
 Историческая трилогия “Кочевники” по хронологии писалась с
конца. За 19 лет Ильяс Есенберлин написал 19 романов и две
большие трилогии
 Первую книгу бестселлера автор написал, когда ему было почти
50 лет.
Ілияс Есенберлин
«Все, что сделал Ильяс Есенберлин,можно смело назвать гражданским подвигом.»
Н.Назарбаев
Қазақстан халқы үшін 2015 жыл аталып өтетін мерейтойларға
толы жыл. Олар: Ұлы ақын Абай Құнанбаевтың туғанына 170 жыл, ҚР
Конституциясының
қабылданғанына
және
Қазақстан
халқы
Ассамблеясының құрылғанына 20 жыл. Сонымен қатар жоғары деңгейде
аталып өтетін саяси-қоғамдық маңызы бар мерекелер – Ұлы Жеңістің 70
жылдығы және Қазақ хандығының 550 жылдығы.
«Бір ел – бір кітап» республикалық акциясын Ұйымдастыру
комитетінің шешімімен жыл кітабы ретінде, яғни 2015 жылы бүкіл ел
болып оқуға Ұлы Отан соғысына қатысқан майдангер, қазақ совет
қаламгерлерінің ішінде алғашқылардың бірі болып тарихи романдар
жазып, әлемге танымал болған жазушы, драматург, ақын, сценарист Ілияс
Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы таңдалғаны туралы хабарлама
Ұлттық академиялық кітапхана сайтында жарияланды. Бұл таңдау классик
жазушы, ғажайып сөз зергері Ілияс Есенберлиннің 100 жылдық
мерейтойының ЮНЕСКО аясында дүниежүзілік дәрежеде аталып өтуімен
және жоғарыда аталған тарихи оқиғалармен тұспа-тұс келіп отыр.
Ілияс Есенберлин 1915 жылдың 10 қаңтар күні Ақмола облысы
Атбасар жеріндегі ағаш шеберінің отбасында дүниеге келген. Ілияс інісі
Раунақ екеуі ата-аналары қара шешек індетінен қайтыс болғандықтан ерте
жетім қалады. Раунақты жақын туыстары паналатып, қамқорлық жасайды,
ал 9 жасар Ілияс балалар үйіне орналастырылады.
Шығармашылыққа бір табан жақын өскен бала Ілияс мектеп
қабырғасында болған кезінде өзінің таңқаларлық математикалық қабілетін
көрсете білді, сонымен қатар ол әртүрлі оқиғалар мен құбылыстарды
жылдам талдап жүйелей алатын, қазақ ауыз әдебиетін өте жақсы білуімен
қатар әлемдік классикалық шығармаларды сүйіп оқитын, сурет салумен
әуестенетін және жылқы малына жаны құмар болды. Оның мінезі жарқын,
өте жігерлі, шыдамды және есте сақтау қабілеті ерекше, өмірге құштар
болды.
Мектепті тәмамдаған соң жұмысшы факультетінің студенті
атанып, үздік аяқтайды. Кейін Қарсақпайдағы аудандық атқару
комитетінде жұмыс істей жүріп, Алматы Тау-кен металлургиялық
институтына түсіп, «тау-кен инженері» мамандығын алып шығады.
1940 жылы институтты аман-есен аяқтап, Жезқазғанға жұмысқа
36
5
Слово о писателе
«Центральное место в творчестве Ильяса Есенберлина
занимает знаменитая трилогия „Кочевники“, которую отличают
эпический размах, динамизм действия...»
Нурсултан Назарбаев,Президент Казахстана
жіберілген. Сол жылы күзде Қызыл әскер қатарына шақырылып, Рига
әскери-саяси училищесінде оқып, соғысқа аттанды.
1942 жылы қатты жарақаттанып, госпитальге түсіп, бір жылдан
соң мүгедек болып елге оралды. 1947 жылға дейін Қазақстан
Компартиясының Орталық комитетінің аппаратында нұсқаушы болып
жұмыс істеді. Соғыс аяқталарда, 1937 жылы атылып кеткен әділет халық
комиссары Хамза Жүсіпбековтың қызы Диляра Жүсіпбековаға үйленіп,
қайын енесін АЛЖИР-ден алдырғаны үшін НКВД-ның назарына ілігіп,
1949 жылы 10 жылға бас бостандығынан айырылды. Жазасын Қарақұм
каналы құрылысында жарылыс жұмыстары жөнінен кен инженері болып
бес жыл жұмыс істеп өтеді. Сталиннің өлімінен соң ақталып, босатылады.
Жұбайымен Семей облысындағы кеніштерде жұмыс істейді. Артынан
Қазақ КСР-ның Геология министрлігінде, кейін шахтада басқарма
басшысы болып қызмет атқарады.
Көркем шығармаларын Ілияс Есенберлин соғыс кезінде жаза
бастайды. Оның алғашқы өлеңдері «Алғыс» өлеңдер жинағы (1949 жыл)
мен поэмалары «Айша» (1945 жыл) және «Сұлтан» (1949 жыл). Бірақ ол
өзінің шығармашылыққа және әдебиетке деген бейімділігін соғыстан
кейінгі жылдарда ғана анық сезіне бастайды.
Жанұясымен
Алматыға
оралып,
қатардағы
редактор
лауазымында, көркем әдебиет баспасына жұмысқа орналасқан соң проза
жанрындағы алғашқы «Адам туралы ән» романын (1954 жыл), «Өзен
жағасында» (1960 жыл) жазады. Кейінірек Есенберлин «Қазақфильм»
киностудиясына ауысып (1958 жылы), танымал әдебиет пен өнер
майталмандары - Қапан Сатыбалдин, Шәкен Айманов, Олжас Сүлейменов
сияқты т.б. өзіне жақын адамдардың ортасынан табылады. Ол
киностудияда
көптеген
фильмдерді
редакциялап,
ондаған
киносценарийлер мен пьесалар жазады.
1962 жылы драматургияда күшін сынап, «Таудағы тартыс»
пьесасы Республикалық жас көрермен театрының сахнасында қойылды.
Қазақ тіліне Константин Дмитриевич Ушинскийдің шығармаларын
аударды.
1967 жылдан «Жазушы» баспасында директор, содан кейін
Қазақстан жазушылар одағының хатшысы (1971-1975 жылдары) болып
қызмет атқарды.
Қаламгер өз халқының тарихын зерттеп зерделеуге көп назар
аударады. Ол ғылыми монографияларды оқып, мұражайлар мен
мұрағаттарға жиі барып ізденетін, түпнұсқалық құжаттарды барлық зейінықыласымен зерттеп, тынымсыз еңбектенетін. Өзінің ойға алған алғашқы
тарихи романын жазу үшін ол үздіксіз еңбектеніп, көптеген мәліметтер
жинап, оларды өңдеуден өткізді.
1969 жылы «Қаһар», 1971 жылы «Алмас қылыш», 1973 жылы
«Жанталас» романдарын жазды.
1975 жылдан бастап толық шығармашылық жұмысқа көшіп,
Қазақстан республикасы мемлекеттік сыйлығының лауреаты, қазақ
әдебиетінің тарихында бүгінге дейін ең көп роман (17) жазған жазушы
6
Факты о жизни и творчестве И. Есенберлина
 И. Есенберлин с 9 лет воспитывался в детском доме. Его родители
умерли, когда он был еще ребенком, родственники забрали к себе
только его младшего брата.
 В 1937 году Есенберлин был избран делегатом Первого
Чрезвычайного съезда Советов Казахстана, принимавшего первую
Конституцию Казахской ССР.
 В 1940 г. окончил Казахский горно-металлургический институт.
 1940 –1942 - служил в армии, участник Великой Отечественной
войны
 1942 – 1947 инструктор ЦК Компартии Казахстана
 1942 – 1947 - директор Казахской государственной филармонии
 1951-1953 - находился в заключении, был реабилитирован
 1953 – 1954 -старший инспектор Министерства геологии Каз.ССР
 1954-1955 - начальник управления Берсугирской шахты
 1955 – 1957 - старший редактор Казгослитиздата
 1958 – 1967 - старший редактор, член сценарно-редакционной
коллегии киностудии «Казахфильм»
 1967 – 1971 - директор издательства «Жазушы»
 Стал Лауреатом Государственной премии Казахской ССР, 1968 год
(за роман «Схватка»).
 1971 – 1975 - секретарь правления Союза писателей Казахстана
 Награжден орденами Трудового Красного Знамени, «Знак
Почета», шестнадцатью медалями, в том числе: «За боевые
заслуги»
и
«За
оборону
Ленинграда»,
лауреат
Государственной премии Каз.ССР.
 В Алматы именем Есенберлина названа улица, на доме, где он
жил, установлена
мемориальная доска
 И. Есенберлин женился на дочери репрессированного наркома
юстиции Хамзы Жусупбекова,
35
Ахметов, Б. История одного романа : [«Кочевники» И. Есенберлина] / Б.
Ахмеиов // Казахст. правда. - 1998. - 21 апр. - С. 3.
Белая, З. Книга года - "Кочевники": [одна страна - одна книга] / З. Белая
// Казахст. правда. - 2015. - 21 февр. - С. 9.
Букина, Ж. Слово Ильяса Есенберлина / Ж. Букина // Казахст. правда. 2005. - 3 марта. - С. 8.
Владимиров, В. «О пророк !..» : [из цикла «Силуэты и тени 70-х] / В.
Владимиров // Простор. - 1994. - № 8. - С. 230 - 244.
Дюсенбаев, А. Певец великой степи / А. Дюсенбаев // Казахст. правда. 2005. - 11 янв. - С. 6.
Дюсенбаев, А. След Есенберлина / А. Дюсенбаев // Страна и мир. - 2005. 11 марта (№10). - С. 13.
Кадыров, Б. Глашатай великой эпохи: [к 550-летию Казахского ханства] / Б.
Кадыров // Казахст. правда. - 2015. - 21 янв. - С. 12.
Кадыров, Б. Писатель. Человек. Личность: [100-летие со дня рождения
Ильяса Есенберлина] / Б. Кадыров // Казахст. правда. - 2015. - 14 февр. - С. 8.
Косенко, П. Два силуэта по памяти : [И. Есенберлин и А. Белянинов] / П.
Косенко // Простор. - 1986. - № 6. - С. 158 - 163.
Мамедова, Ф. Конкурс знатоков романа-хроники И. Есенберлина
"Кочевники" / Ф. Мамедова // История Казахстана: преподавание в школе. - 2003.№ 3. - С. 26 - 30.
Нокрабекова, З. По краешку судьбы: [страницы истории : Ильяс
Есенберлин] / З. Нокрабекова // Казахст. правда. - 2015. - 21 февр. - С. 8.
Оразалы, С. Толагай : [Творчество Ильяса Есенберлина] / С. Оразалы //
Казахст. правда. - 2006. - 28 апр. - С. 9.
Ілияс Есенберлиннің қаламынан туған «Айқас», «Ғашықтар», «Қатерлі
өткел», «Алтын құс», «Маңғыстау майданы», «Алтын аттар оянады»,
«Көлеңкеңмен қорғай жүр», «Алыстағы арпалыс», «Аққу құстар
қуанышы», «Махаббат мейрамы» романдары - тың тақырыпта жазылып,
қазақ әдебиетінде оған дейін мүлде көтерілмеген мәселелерді қозғаған,
әдебиетке серпін әкелген, оқырман сүйіспеншілігіне бөленген туындылар.
Жазушы 1983 жылы Алматыда дүние салды.
Көшпенділер
Ең басты мәселе - «Көшпенділердің» бұрынғы қоғам жағдайына
да, қазіргі жағдайға да тәуелсіз өзіндік құндылығы мен әдеби тағдырының
барлығында.
Шыңғыс Айтматов
Қазақтың көрнекті жазушысы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты
Ілияс Есенберлин – ұлт тарихын көркем әдебиетте алғаш суреттеген
қаламгер. Ұлттың рухын оятқан «Көшпенділер» трилологиясы алғаш рет
1976 жылы орыс тілінің өзінде 12 рет басылып, 1,5 миллион тиражбен
тарады. Жалпы бұл трилогия әлемнің 30 тілінде жарық көріп, 50 рет қайта
басылды. 2005 жылғы есеп бойынша, дүние жүзіне таралған жалпы
тиражы 3 миллион дана. Сондықтан әрбір өзін сыйлайтын адам Ілияс
Есенберлиннің тарихи трилогиясын оқуы қажет. Өйткені бұл атақты
тарихи
шығарма
эпикалық
құлаш-қарымымен‚
оқиғалардың
серпінділігімен‚ қазақ тарихының жанды әрі қайталанбас тұлғалардың
бейнесімен‚
тілінің
шынайылығымен
және
айқындылығымен
ерекшеленеді. Тарихта ешқандай «жоғалып кетулердің» болмағанын‚ осы
ғасырлардың бәрінде де қазақ халқы өзінің ежелгі жерінде өмір сүріп‚
еңбек еткенін сенімді түрде көрсетеді.
Бұл трилогия тарихи аңыз қаһармандарының портретінен бастап
көркем суреттеліп, аса шеберлікпен жазылған. Тарихи оқиғаларды осылай
жазба әдебиеттің қажетіне жарату І. Есенберлин сияқты ұлы қаламгердің
ғана шеберлігіне байланысты деп білеміз. Елбасымыз айтқандай: «Осы
туынды арқылы аса көрнекті жазушының шығармаларын қастерлеушілер
мен бағалаушыларға, біздің тарихымызды қымбат көретін барша
жұртшылыққа бұл шығармаға жаңаша - ежелден азаттыққа ұмтылып,
34
7
ұлттық тәуелсіздік үшін ерлікпен күрескен қазақ халқының жүзеге асқан
арманы тұрғысынан қарауға мүмкіндік беріледі. Бүгінгі күні бұл
трилогияны қайта-қайта оқи отырып, біз керемет қырағылықпен атабабаларымыз - Әбілқайыр, Абылай, Кенесары хандарымыз, Наурызбай,
Қобыланды батырларымыз, Төле би, Асан қайғы, Бұқар жырау
даналарымыздың егемендігіміз үшін жасаған үлкен еңбектерін түсіне
аламыз. Бұл адамдар және олардың серіктестері мен ізбасарлары өз елін
шексіз сүйді, оның болашағына сенді, осынау көкейкесті мұратқа жету
үшін аянбай күш-қайрат жұмсады. Ендігі жерде жастар бұл шығармадан
рухани мықтылықтың, адамгершілік пен отаншылдықтың үлгісі мен
тағылымына мөлдір бұлақтан су ішкендей қана алады. Ал енді аға ұрпаққа
келетін болсақ, кітапты қайталап оқып шыққаннан кейін олар өздері
осыдан біраз ғана бұрын байыбына бара алмастай көрінген көкейкесті
сұрақтардың көпшілігіне жауап таба алады. Олардың ең бастысы, жеке
және ортақ мүдделері үйлесім тауып біріккен халық, өзін түлетіп өсірген
жерге адал берілген халық тауды қопарып тастауға, ең қиын мәселелерді
шешуге қабілетті екендігін түйсінуде болса керек» - деп, тарихи
туындыны аса жоғары бағалаған екен.
Осы тарихи трилогияның авторы өз күнделігіне былай деп жазған:
«Жазушы алыста қалған уақытты тарихи зерделеумен ұзақ айналысқан
кезде, өтіп кеткен адамдар мен оқиғалар оның санасында қайта тіріліп, ол
еріксізден осының бәрінен тек адамды ғана көреді. Менде де осылай
болды. Кенесары ханға қатысты XIX ғасыр оқиғаларын зерттей келе, мен
осы өткен тарихи оқиғалардың бәрінен де қасіретті адамның тұлғасын
көрдім. Ол маған бүкіл күрделі мінезімен, табыстарымен, сәтсіздіктерімен
көрінді де, мен ол жайында роман жазып шықтым. Ақтаған да, қаралаған
да жоқпын, өмірде қалай болса, солай етіп жаздым» - деген екен.
Шынымен де, кітапты түгелдей оқып шыққан адам жазушының
шығарманы жазудағы ой тебіреністерін сезіне алады.
Ілияс Есенберлин өз өмірінде артқыға жетерлік мол қазына жазып
қалдырды. Біз оның осы шығармасын оқи отырып, бұрын тек тарихтан
ғана есімдерін біліп, ерлік істерімен ғана шектелетін батырларымыздың
өмір тұрмысын, арғы тарихы мен терең сырларын біле аламыз.
Шығармадағы тарихтың әр сәті өте көркем әрі дәл суреттеледі. Қаламгер
өз заманын болашақ заманы, ұрпақ өмірі деп білген, сол себепті өткен
өмірдің баға жетпес деректерін көркем әрі түсінікті тілде ұрпаққа
жеткізген. Еліне деген, өмірге деген ыстық сүйіспеншілік оның осы
туындыны жарыққа шығаруына септігін тигізген болса керек.
Не десек те біз, кейінгі ұрпақ, оның осынау тағылымынан үлгі
алып, ұлт жауһарларын қадірлей білгеніміз жөн. Себебі, бұл - ерлік
белгісі, ұлт болып ұйысудың алтын діңгегі, халықтың асыл мұрасы. Ол өз
сөзінде: «Бұл арада барлық мәселе жазушының жеке басына келіп
тіреледі. Ол өмірден нені көрсе, өмір, адамдар жайында нені біліп, нені
пайымдаса, жадында нені ұстаса, неге алаңдаса, азаматтық, адамгершілік
көзқарасы қалай болса, оның шығармашылығы да солай болады» - деген.
Демек, бұл трилогия - жазушының да көрген-білгені, білімі мен
Есенберлин, И. Отчаяние. Хан Кене : романы / И. Есенберлин ; пер. с каз.
М. Симашко. – М.: Дружба народов, 1993. – 592 с. / М3,12, ЦДБ
Есенберлин, И. Праздник любви : роман / И. Есенберлин. - Алматы:
Кочевники, 2002. - 248 с. / ПМ
Есенберлин, И. Скифские миражи ; Золотые кони просыпаются : романы
/ И. Есенберлин; пер. с каз. Ю. Домбровского, Н. Платоновой. - Алматы:
Кочевники, 2003. - 264 с. / М3
Есенберлин, И. Сокровенное. Мысли. Изречения. Воспоминания. / сост
.К. Есенберлин.- Алматы: Фонд им. И. Есенберлина, 2001. - 280 с.
Есенберлин, И. Стихи // Сегодняшний день. - Алматы, 1958. - С. 112 118.
Есенберлин, И. Схватка : роман / И. Есенберлин. – Алматы : Кочевники,
2003. – 271 с. / М, Д5
Есенберлин, И. Хан Кене : роман / И. Есенберлин; пер. с каз. - Алматы:
Санат, 1998. - 285с. / ЦДБ, М17
Есенберлин, И. Хан Кене : роман / И. Есенберлин ; пер. с каз. - М. :
Русская книга, 2003. - 325 с. / М8, Д5
Есенберлин, И. Хан Кене : роман / И. Есенберлин ; пер. сказ. М.
Симашко, Г. Садовникова. - Астана : Аударма, 2009. - 566 с. - (Библиотека
казахской литературы) / ЦБ-аб, К, М, ПМ
Чингисхан потрясатель Вселенной / сост. И. Есенберлин. – Алматы :
Фонд им. И. Есенберлина, 2001. – 310 с. / Д4
8
33
***
Асан, Н. По реке жизни : роман / Н. Асан. - Алматы: Кочевники, 2004. 288 с. : портр.Есенберлин Илияс // Литература Казахстана : энциклопедический
справочник. - Алматы : Аруна, 2014. - С. 169.
Есенберлин Ильяс // Казахстан. Национальная энциклопедия. Т. 2. Алматы, 2005. - С. 253 - 254.
И. Есенберлин // Алматы : справочник - А., 1996. - С. 141.
Ильяс Есенберлин : биография // Писатели Казахстана: справочник /
сост. М. Ауэзов, К. Жорабе. - Алма-Ата: Жазушы, 1982. - С. 84 - 85.
***
Каратаев, М. Перекличка веков: [И. Есенберлин] // Каратаев, М.
Вершины впереди. – М., 1977.- С.238 – 255.
Карпык, А.-Х. Ильяс Есенберлин и кочевая «чернь» // Карпык А.-Х.
Импрам, достойный ханов… - Алматы, 1995. - С. 185 - 190.
Карпык, А.-Х. Белая кость прошлого : [И. Есенберлин и его
«Кочевники»] - Алматы, 1994.
Кираев, С. Революцией призванный : исследования и статьи о казахской
литературе / С. Кирабаев ; пер с каз. Ф. Фаткуллина. - А.-А. : Жазушы, 1980. - 208
с. / ЦБ, М3,4,8,10,12,15
Писатель. Личность. Человек. – Алматы : Атамұра-Казахстан, Фонд им.
И. Есенберлина, 1993. – 87 с. : портр. / ЦДБ
Ровенский, Н. Сказание о кочевниках : [роман И. Есенберлина «Опасная
переправа»] // Ровенский, Н. Совпадение. - Алма-Ата, 1986. - С. 54 - 59.
Ровенский, Н. Сказание о кочевниках : [прозаик И. Есенберлина] //
Ровенский Н. Портреты. - Алма-Ата, 1983. - С. 51 – 57
***
Айнагулова, К. Пророк кочевья - Ильяс / К. Айнагулова // Казахст. правда. 1996. - 22 мая. - (Меценат ; № 7).
единства - не будет и сильного государства. Эта сквозная мысль
пронизывает все части трилогии...
Об Ильясе Есенберлине вспоминают его друзья, что Ильяс
рассказывал смешные истории, их он знал множество. Слушатели
смеются, сам он тоже улыбается, а глаза его при этом грустныепрегрустные (ведь в жизни мало веселого). Этот рассказ невольно наводит
на мысль: не образ ли это нашей литературы - рассказывая о людях и их
судьбах, вызывать глубоко человеческие чувства, порою радостные,
порою грустные, пробуждать сознание, задумываться над смыслом бытия.
Человечеству остаются служить только те ценности, которые имеют
непреходящее значение: социально-философские мировоззрения, религия,
мировая классическая литература, в которую вписал свое имя и Ильяс
Есенберлин.
Асия Турашкызы
Литература
Есенберлин, И. Собрание сочинений в 5 томах, Алма-Ата, 1983
Есенберлин, И. Влюбленные : роман / И. Есенберлин ; пер с каз. Г.
Садовникова. - Алматы : Фонд им. И. Есенберлина, 1996. - 188 с. / ЦДБ, Д8
Есенберлин, И. Золотая Орда : роман-трилогия / И. Есенберлин. - Алматы
: Фонд им. И. Есенберлина, 1999. - 448 с. / ЦБ-кх
Есенберлин, И. Золотая птица; Схватка : романы / И. Есенберлин. - АлмаАта: Жазушы, 1977. - 335 с. /ЦБ-аб
Есенберлин, И. Золотая птица : роман / И. Есенберлин ; авториз. пер. с
каз. - Алматы : Кочевники, 2002. - 176 с. / ПМ, М3,17,К, Д2,4,5,8, ЦДБ
Есенберлин, И. Кочевники : историческая трилогия: в 3 т. / И.
Есенберлин ; пер.с каз. М. Симашко. - Алма-Ата: Жазушы, 1986.
Есенберлин, И. Кочевники : историческая трилогия / И. Есенберлин ; пер.
с каз. М. Симашко. - Алматы : Кочевники, 2005. - 719 с. / М, ПМ
Есенберлин, И. Кочевники : историческая трилогия. Кн. 3 : Хан Кене / И.
Есенберлин ; пер. с каз. М. Симашко. - Алматы : Жазушы, 1986. - 231 с. / ЦДБ,
Д4,7,8,ЦБ,М12
Есенберлин, И. Кочевники : историческая трилогия / И. Есенберлин ; пер.
с каз –Алматы, 2004№.
Есенберлин, И Лодка переплывающая океан : роман / И. Есенберлин;
авториз. пер.с каз. Ю. Домбровского. - Алматы: Фонд им. И. Есенберлина, 2001. 280 с.
Есенберлин, И. Мангыстауский фронт : роман / И. Есенберлин. – М. :
Советский писатель, 1981. – 510 с. / ЦБ-чз, М3
Есенберлин, И. Мысли о главном …. / И. Есенберлин - Алматы:
Кочевники, 2002. - 120 с. /М
Есенберлин, И. Опасная переправа. Золотые кони просыпаются / И.
Есенберлин ; пер. с каз. Ю. Домбровского, Н. Платоновой. – Алма-Ата : Жазушы,
1979. – 352 с. / М, М10,15
Есенберлин, И. Опасная переправа : роман / И. Есенберлин. - Алматы :
Кочевники, 2002.- 176 с.
Есенберлин, И. Отчаяние: исторический роман / И. Есенберлин ; пер. с
каз. М. Симашко. - М.: Известия, 1974. - 335 с. - (Б-ка «Дружбы народов») / Цб-аб
32
адамгершілік көзқарасы.
Есенберлиннің шығармалары бұрынғы Кеңес Одағы дәуірінде
барлық республикалар оқырмандарының сұранысына ие болды, ал
Қазақстанда бүгінгі күнге дейін сөреде жатып қалған емес. Әсіресе 15
ғасырдан берідегі тарихымызды толғай жазған «Көшпенділері»
Тәуелсіздік жылдарының өзінде сан мәрте басылып лезде қолдан қолға
тарап кетті.
2007 жылдан бастау алған қазақстандық «Бір ел – бір кітап»
акциясы биыл тоғызыншы рет еліміздің барлық аймақтарында
ұйымдастырылып өткізіледі. Республикалық акция ел арасында аса
танымал жобалардың біріне айналды. Оқырман қауым жалпыға бірдей
оқуға ұсынылған туындыларды өте қызығушылықпен оқи отырып,
автордың өмірбаянымен және шығармашылық жолымен танысады.
Павлодар қаласы Орталықтандырылған кітапхана жүйесінің
кітапханашылары қазақ тарихының төрінен орын алатын ғажайып туынды
- І. Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясын оқырмандарға жеткізуде
кітапхана тәжірибесіндегі озық, инновациялық жұмыс түрлерін
пайдаланып, бар күш-жігерлерін салуға тырысады. Ол үшін кітап
көрмелері, оқырмандар конференциясы, әдеби кештер, пікірталастар және
т.б. көптеген мазмұнды әрі қызықты шаралар ұйымдастыру жоспарланған.
Осындай мәдени шаралар барысында Ілияс Есенберлиннің
шығармалары
талданып,
талқыланатын
болғандықтан
барлық
оқырмандарды, жалпы қала тұрғындары мен қонақтарын бір кісідей «Бір
ел - бір кітап» республикалық акциясы аясында Орталықтандырылған
кітапхана жүйесіне қарасты кітапхана-бөлімшелерінде өткізілетін ісшараларға белсене қатысуға шақырамыз.
Көшпенділер
Көшпенділер - Ілияс Есенберлиннің алты кітаптан тұратын
тарихи эпопеясы. Бұл шығарма - қазақ сөз өнерінің әлемдік нұсқасына
қосылған тарихты көркемдік пайымдаудың үздік үлгілерінің бірі,
партиялық идеологияның қылышынан қан тамып тұрған уақытта дүниеге
келген шығарма. Трилогия Алмас қылыш, Жанталас, Қаһар деген
бөлімдерден тұрады.
Қысқаша мазмұны
Көшпенділер трилогиясында бес ғасырлық оқиға, яғни, XV-XIX ғасыр
аралығындағы қазақ хандығы өмір сүрген кезең суреттеледі. Алмас
қылыш романында ХV–ХVІ ғасырларда Қазақ хандығының құрылуы ,
9
Әбілқайыр, Жәнібек, Керей хандардың тақ үшін таласы, қазақ руларының
бірлесу идеясы суреттеледі. Жанталас романында ХVІІ–ХVІІІ
ғасырлардағы Қазақстанның шетел басқыншыларымен күресі және
Әбілқайыр ханның Қазақстанның Батыс бөлігімен Ресей патшалығы қол
астына кіруі сипатталады. Қалмақ хандығының қазақ еліне опасыздық
шапқыншылығы, Алакөл маңайында, Ордабасы өңірінде болған қырғын
ұрыстар, Ресей патшалығының қол астына кірген Әбілқайырдың түпкі
армандарының жеке басындағы түңілістері туралы жазылған. Қаһар
романында ХVІІІ ғасырда Абылай хан бастаған қазақ халқының қалмақ
басқыншыларын біржолата талқан етуі, Абылайдың қазақ елін дербес
Қазақ хандығына біріктіру әрекеттері және Абылай хан мен оның
батырларының ел тәуелсіздігі үшін күрестегі ерлік , даналық істері
баяндалады. Абылай ханның қазақ елін біріктіру жолындағы жанталас
күйзелістері суреттеледі.
Шығарма кейіпкерлері – негізінен, тарихи тұлғалар, Шыңғысхан
дәуірінен басталып Кенесарымен аяқталатын қазақ мемлекетінің бастау
көзі мен қиын-қыстаулы тағдыр-талайының басында тұрған хандар тізбегі,
ел мұңы мен арман-тілегінің хабаршысы - ақын-жыраулар, ел мен жер
үшін, ұрпақ болашағы үшін жан аямай шайқасып, Отанын қорғай білген
арыстан жүрек, атан жілік батырлар. Бұлар - ел есінде аттары жатталып,
тарихта қалған, өмірде болған тұлғалар. Алмас қылыш романында Әбілқайыр хан Жанталас романында - Жәнібек хан, Керей хан Қаһар
романында - Асан қайғы, Қазтуған, Абылай хан, Бұқар жырау, Кенесары
хан, Ағыбай батыр сияқты тарихи, аты аңызға айналған тұлғалар басты
кейіпкерлер болып табылады.
***
Ол - қазақ әдебиетінде алғашқы болып тарихи зерде тамырына
қан жүгіртіп, тұншыққан сананы қапастан шығаруға жол салған, ұлт
рухын тірілткен жазушы ретінде қазақ әдебиетінің тарихында оқшау орны
бар тұлға. Ілияс Есенберлиннің алты кітаптан тұратын тарихи эпопеясы
сөз өнерінің әлемдік нұсқасына қосылған тарихты көркемдік
пайымдаудың үздік үлгілерінің бірі болып қала бермек. Тарихи тақырып
арқылы бүгінгі күнге, қазіргі дәуірге қатысты идеялар айтылатынын естен
шығаруға болмайды.
Тарихи шығарма сол өткен заманның әлеуметтік-эстетикалық
реконструкциясы ғана емес, онда бүгінгі уақыттың да философиялық
концепциясы жатады. Тарихи шығармалардың өмір танытқыштық мәнін
айтқан кезде, онда бүгінгі рухани тіршілігімізге қатысты көп мәселелер
қамтылатынын ескеру керек. І. Есенберлиннің «Көшпенділер», «Алтын
Орда» романдарын өткенді айта отырып оны қазіргі өмір құбылыстарына
байланыстыра білу - көркем шығарманың эстетикалық актуальдығын
арттыратын көркемдік фактор екенін дәлелдейтін, уақыт рухы көрінетін,
жаңа концепция әкелген шығармалар деуге болады.
пытается противостоять историческому ходу событий.
Читая страницы романа, видишь черты менталитета народа.
Свободолюбивый, вольный, добрый, гордый. В степи были свои законы,
своя степная демократия. Батырами становились умные, сильные люди,
аксакалами-старшинами - не менее одаренные и уважаемые.
"Номенклатура" была только у чингизидов. Но как только возникает
опасность войны, трещит древний порядок по швам, и те же неродовитые
люди становятся во главе ополчений, многие султаны подчиняются им.
Жесткие законы царят в степи. Ум, сила, жестокость, коварство
побеждают. На страницах романа предстает народ, вольный, верящий в
предков-аруахов, в культ неба и земли, смелый, воин и охотник, народ,
склонный к соперничеству.
Есеберлин пишет: "Батыр Богембай и Тайман-батыр - соперники.
Нет, не пролитая кровь была между ними, а то, что всегда разделяло
самолюбивых и гордых кочевников, - соперничество. Там, где оседлый
житель только улыбнется и не станет тягаться с заведомо более сильным
или способным, кочевник стремится превзойти его и чаще всего
принимает свою неудачу как личное оскорбление".
С большой симпатией писатель рассказывает о жырау и батырах.
Бухар-жырау, всеми любимый народный певец, несмотря на множество
подарков от ханов, ходил в старом халате, всегда говорил правду Аблайхану, не боясь наказания. Ханы и султаны прислушивались к голосу
народных певцов. Уважение к народным певцам было древней традицией.
Видимо, степняки, как и другие народы, верили, что поэты посланы на
землю богом. Человечество многообразно и в то же время едино в
духовном освоении мира.
А Баян-батыр! Какой благородной силой веет от образа этого
человека. Тысячный отряд Баян-батыра вступил в бой с 12-тысячным
китайским войском Чжао Хоя. Свыше 3000 захватчиков было уничтожено.
Отряд батыра готовился в обратный путь. Но когда подсчитали
собственные потери, выяснилось, что не хватает более 300 джигитов.
Батыру посоветовали оставить их и уходить: "Ведь на одном пиру дважды
не делают подарков. Рок не любит повторений, а степняки верили в рок".
Но Баян-батыр пожалел пленных и вступил в новый бой. Человеческое
возобладало, но все воины его небольшого отряда погибли...
Вековая борьба за власть, борьба султанских самолюбий,
коварные убийства, насилия, неразделенные женщины - все изображено
ярко, живо, с шекспировским драматизмом. Впечатляют философские
размышления о бренности власти перед лицом болезни и смерти,
привлекает лаконизм стиля.
Читая роман, отчетливо видишь, что история - это борьба элит ханов, наделенных властью, а народ - орудие в их руках. И в то же время
понимаешь, если народ - импрам, как его называют ханы и султаны, не
поддержит, дело обречено. Одной силой народ не возьмешь. Нужно
обладать умом, расчетливостью, знаниями, чувствовать поступь истории.
Аблай-хан завещает перед смертью единство своему народу. Не будет
10
31
Трилогиядағы тарихи тұлғалар
Современность трилогии Есенберлина в том, что она глубоко
изображает противоречия жизни: несовместимость понятий морали с
политикой, извечный конфликт поэтов и царей.
Казахский народ, занимающий большие степные пространства, в
сущности своей небольшой по численности. Казахское ханство при хане
Касыме насчитывало около миллиона человек. Во время джунгарского
нашествия уничтожено две трети населения (с тех далеких дней звучит в
ушах казахов горестная песня "Елим-ай"). Народ и его достояние
находятся в вечном движении. С востока постоянно грозит Цинская
империя, с запада - Россия. Приходилось выбирать между двумя
драконами, за которыми десятки миллионов людей. Первым принял
подданство России хан Абулхаир, затем Аблай-хан. Стали строиться
крепости-укрепления по всей территории Казахстана. С войсками
приходили переселенцы, начинались столкновения, поощряемые как
царскими чиновниками, так и феодально-байской верхушкой. Обе
стороны были едины в подстрекательстве межнациональной розни. После
пугачевских событий они поняли, чем грозит им объединение неимущих
слоев. "Разделяй и властвуй! "- этот принцип действует в политике
издавна.
Как ни ненавидели некоторые ханы и султаны лишающий их
самостоятельности режим, они неминуемо сближались с ним, становясь
самыми верными и жестокими его слугами (Коныр Кульджа
Кудаймендин). Есенберлин пишет о присоединении к России, что это был
исторически необходимый процесс, отмечает его положительные
моменты ("... казахскому народу и народам Средней Азии этот приход
России при всех ужасах и несправедливостях колониальной экспансии
помог выжить и остаться в истории") и не может не сказать, что это была
колонизация - вытеснение казахов с лучших земель.
Третья часть трилогии "Хан-Кене" - о человеке,
вознамерившемся отделить Казахстан от России, стать единоличным
правителем степи. Кенесары Касымов сумел сплотить вокруг себя многих
прославленных родовых батыров и родственников - тюре. Они были ему
преданы. А за каждым батыром или тюре также беззаветно шел большой
аул или целый род. Связанные по рукам и ногам неписаными законами
родового строя казахи попросту не знали других отношений.
С
каждым годом более кровавыми стaновились нападения Кенесары. Борьба
К. Касымова за власть совпала с вековой борьбой народа за
независимость. Около десяти лет шла эта война. В 1841 году Кенесары
провозгласили ханом всех казахов. "Получив освященную древними
традициями власть, oн будет применять ее как заблагорассудится и с
присущей ему жестокостью. То есть наступает период обычного
деспотизма, к чему неминуемо приходят все такие движения. Задуманное
вначале как способ защиты от иноземных захватчиков, оно быстро
перерождается и проявляет свою феодальную сущность", - пишет И.
Есенберлин. Кенесары Касымов - героическая и в то же время
трагическая, противоречивая личность. Она обречена погибнуть, так как
Қазақ тарихының соңғы бірнеше ондаған жылы түн-түнекті,
меңіреу күй кешіп, өзге халық тарихының қосағында болғаны кім-кімге де
белгілі. Мұның өзі қаншама буын ұрпақтың жандүниесіне әсер етіп,
дүниетанымына салқынын тигізді, акыл-парасаты аяқ асты болды. Осы
тұрғыдан келгенде жеке жазушының ғана емес, бүкіл казақ әдебиетінің
тарихында әлеуметтік терең мәнді туынды болып қалған «Көшпенділер»
трилогиясында Шыңғыс әулеті билеп тұрған дәуірлердегі ұлт тарихына
тереңдеп еніп қадам жасауы қазақ әдебиеті мен көркемдік әлеміне алғаш
рет І. Есенберлин әкелген жаңалық пен батылдық еді.
Автордың аса зор зерттеушілік жұмыс жүргізуінің нәтижесінде
беймәлім, тың материалды оқырман игілігіне айналдырудың жарқын
көрінісі болған «Көшпенділер» трилогиясының кезінде танымдық
жағынан да ерекше жүк арқалағаны көпшілікке белгілі. Рас, ғалымның
міндетінен гөрі міндеті ауқымды, кеңірек болып келетін жазушы үшін
ақпараттық қана қызмет атқаратын материал суреткер жұмысының
алғашқы бастамасы ғана. Тың, жаңа дерек, көпшілікке беймәлім материал
негізінде қаламгердің ой сүзгісінен өтіп қорытылған оқиғаларға құрылған
трилогияда жан-жақты камтылған адамгершілік мәселелері көрініс тауып,
өткен дәуір шындығы бүгінгі заман сипатымен сабақтастырыла
суреттеледі. Сақтандыру мен ескерту идеясы бой көрсетіледі.
Ілияс Есенберлиннің ұлт тағдырына қатысты шетін сырлары мен
идеялары кемел деңгейде көрінетін бұл эпопеяның алғашқы бөлігі
«Көшпенділер» трилогиясы еді.
Шығарма кейіпкерлері ретінде негізін тарихи тұлғалар, Шыңғыс
хан дәуірінен басталып Кенесарымен аяқталатын қазақ мемлекетінің
бастау көзі мен қиын-қыстаулы тағдыр-талайының басында тұрған хандар
тізбегі, ел мұңы мен арман-тілегінің хабаршысы ақын-жыраулар, ел
бірлігінің ұйтқысы, халықтың ақыл-парасатты билер, ел мен жер үшін,
ұрпақ болашағы үшін қасық қаны қалғанша жаумен шайқасып отанын
қорғай білген арыстан жүрек, атанжілік батырлар. Бұлар - ел есінде
сақталып, тарихта қалған өмірде болған тұлғалар. «Көшпенділер»
трилогиясы -партиялық идеологияның қылышынан қан тамып тұрған
уақытта дүниеге келген шығарма.
Ол кезде мұндай шығарманы жазбақ тұрмақ, қазақ халқының
ертеректе өмір сүрген артында мол мұра қалдырған, елім деп еңіреген, ел
үшін, жер үшін мерт болған батырлардың, хандардың, шешендердің атын
атаудың өзі, олар жөнінде әңгіме қозғаудың өзі қиын еді, қауіпті еді. Ал
Ілияс Есенберлин осының бәрін біле тұрып қазақ халқының өткен
тарихын бейнелейтін, тарихтан мол мағлұмат беретін бір кітап емес,
бірнеше роман жазып, оқырманға ұсыну жай ерлік қана емес, талантты
жазушының саяси жеңісі еді.
«Көшпенділер» қазақ халқының, ұлттық тарихының бастау көзі
беріде емес, әріде жатқандығына жөн сілтеді. Бүкіл бір халықтың өміртарихы ұмытылып бара жатқандығын еске сала отырып, оған кінәлі коммунистік саясат екендігін ашып айтпаса да, өмір ағысы басқа арнамен
ағып бара жатқандығын, тарих беттері бұрмаланғандығын көркем тілмен
30
11
бейнелеп берді.
Архивтік деректер, халықтық аңыздар, этнографиялық сипаттар
негіз болған тарихи эпопеяда автор оларды сол өткен дәуір елесін дәл
бейнелеу үшін ғана емес, оған қоса түрлі қағида мен идеялардың, түрлі
психология мен мақсат мүдделерінің қандай заман, қандай қоғамдық
жүйеде болсын сабақтастық алып жатқан көрінісін беру үшін де
пайдалану мақсатын ұстанған.
Тарихи романдары. Есенберлиннің нағыз жазушылық орнын белгілеген
шығармалары - "Қаһар", "Алмас қылыш", "Жанталас" атты тарихи
романдары.
Тарихи романдар деп өткен тарихтың маңызды оқиғаларын қайта
жаңғыртып, оларды көркем түрде баяндайтын романдарды айтады.
Жазушылар тарихи романда тарихты жаңғыртумен шектеліп қоймай,
адамгершілік, психологиялық, мәдени мәселелерді біртұтас көтеруге көңіл
бөледі.
Жазушы I. Есенберлин өзінің тарихи трилогиясында қазақ елінің
ХҮ-ХІХ ғ.ғ. тәуелсіздік үшін табанды күрестерін көркем суреттейді. Осы
жолдағы қыруар қиындықты, ішкі қайшылықтарды, адам қатынастарын,
олардың әрекеті мен мінез құлықтарын, сырт жаулармен шайқаста
шыныққан бірлікті, дәстүрді, салт-сананы көрсетеді Тарихи жазба
деректерге, шежіре мағлұматтарына, аңыз әңгімелерге сүйене отырып,
қаламгер қазақ халқының тарихының аса маңызды тұстарын ашып,
көптеген тарихи қайраткерлердің көркем тұлғасын жасайды.
"Алмас қылыш" романы - XV ғ. оқиғаларынан аса көп
мағлұматтар бере алады және ол оқиғалардың жылнамалық реті сақталған.
Сол себепті де оны роман-хроника деп атауға болады. Роман-хроника
болғандықтан, онда көптеген тарихи оқиғалардың тізбегі басым келуі жанрлық заңдылық.
"Алмас қылыш" романында Дешті Қыпшақтың (бұрынғы қазақ
елінің бір атауы) қаһарлы ханы Әбілхайырдың кезінде қазақ руларының
қазақ хандығы қол астына топтасуы, бір жағы -Әбілхайыр, екінші жағы Жәнібек, Керейлердің тақ пен тәж үшін таласы, хан ордасындағы
шытырман оқиғалар, алдау мен зорлықтар тізбегі баяндалған. Кітаптың
бірінші бөлімі - Әбілхайыр ұлысының екіге бөліну жағдайын көрсетуге
арналса, екінші бөлімі қазақ хандығының ішкі, сыртқы жауларымен
кескілескен күрес үстінде шынығып ширауы, бұл жолдағы қыруар
кедергілер мен қиындықтар көрсетілген.
Романның басты идеясы - қазақ руларының бірлесу, бір хандықта
ынтымақ құру мәселелері.
Шығармада басты қаһарман Әбілхайырдың, сондай-ақ Жәнібек,
Мұхаммед Шайбани, Бұрыңдықтардьщ, тағы басқа тарихта болған
қайраткерлердің бейнелері жасалған. Автор олардың күрделі тұлғаларын
бойындағы қайшылықтарын ашып көрсету арқылы жасайды. Мәселен,
Әбілхайыр, бір жағынан, айлакер, ақылды айбарлы ел басшысы болса,
екінші жағынан, өз мақсаты жолында ешбір арамдық, азғындықтан
тайынбайтын мейірімсіз, қанды қол. Оның жүздеген жылдарға созылып,
исторического мышления, опора на узловые моменты истории.
Написанию хроники предшествовала большая исследовательская работа.
Писателем изучены письменные источники соседних народов. И.
Есенберлин - признанный знаток казахского фольклора. Некоторые
ученые-историки нe признают художественную литературу и фольклор за
исторические источники. Но ведь письменные источники соседних
народов могут быть пристрастными. В образном художественном
мышлении народа можно найти зерна истины, как находим мы их в
романах советской эпохи.
"Кочевники" - картина жизни казахского народа в течение
нескольких веков. Во времена массовой европеизации и русификации
культуры писатель возвращает имена выдающихся людей казахского
народа - ханов, батыров, жырау: Аблая, Джанибека, Касыма, Богенбая,
Кабанбая, Асана Кайгы, Казтуган-жырау, Бyхар-жырау.
Первая часть трилогии посвящена образованию Казахского
ханства. Джанибек-хан объединял казахов в единое государство. Его сын
Касым и он caм были мудрыми, сильными людьми. Их идея объединения
казахов в единое государство была священна. Но степной вольный народ
было трудно объединить. Дух соперничества, возможность откочевать
делали этот процесс сложным. Джанибеку приходилось сжигать
непокорные аулы, казнить старшин. Казахское ханство было мощным
государственным образованием, оно просуществовало до начала XVIII
века, терзаемое шайбанидами и тимуридами.
Феодальная междоусобица, борьба за власть в степи привели его
к распаду на части в пределах трех жузов. Этого только и ожидал враг.
Издавна слышали казахи страшный ветер, который дул из-за восточных
гор. Величественный Тянь-Шань отделял сплошной стеной казахов от
Цинской империи. Но возле озера Алаколь между гор находился
"коридор" шириной в 3-4 километра (там сейчас есть взлетная полоса) Джунгарские ворота. Оттуда и шла опасность. Вторая часть трилогии
посвящена борьбе казахского народа с джунгарским нашествием. В ней
рассказывается о годе великого бедствия, о разгроме джунгар под
предводительством объединителя казахских родов и племен хана Аблая.
Аблай-хан был мудрым, сильным, гибким человеком, искусным
дипломатом. Но как истинного чингизида его отличала и жестокость. "У
тюре волчий характер. Законы зверей, перенесенные на человека, великое божье творение!" Бухар-жырау обвиняет Аблай-хана в
жестокости. "Добро, зло - это не ханская забота. А вот, что ханство мое
рассыплется, то это твоя правда", - отвечает Аблай-хан. Жырау в те
далекие времена не боялись говорить правду в лицо ханам и султанам.
Они - гуманисты, и в этом непреходящее значение их творчества. В то же
время они не могут объединить народ, противопоставить врагу. История
жестока, поэты добры. В этом диалектика жизни, ее противоречивость и
единство. Историю творят личности, мужественные и порою жестокие.
Петр I вывел Россию на много лет вперед, но был при этом жестоким
самодержцем.
12
29
некоторые журналисты, все эти факты отражены в исторических
источниках, художественной литературе. Мы остались духовно не
сломленными, потому что подспудно искали идеал в литературе и
искусстве, в работе всегда опирались на истинную культуру, созданную
человечеством, ибо без идеалов, без высших стремлений жизнь человека
бессмысленна.
Роман "Опасная переправа" - о судьбах казахской интеллигенции.
Одни люди не принимают революцию. Поэт Ахан кончает жизнь
самоубийством. Другие, как Буркут, приходят к ней, но очень сложными
путями. Третьи, как Акпар, становятся ее заклятыми врагами. В одной
семье, в одной дружеской компании идет разделение людей (а что всегда
противопоставляет их друг другу - приверженность разной идеологии,
разной системе ценностей), идет гражданская война. Неприглядны дела
Акпара, погибли двое влюбленных, их сожгли на острове, погибла его
сестра Ханшаим. Подобный тип людей выведен и в "Кочевниках" в образе
Коныра Кульджи. Баи, подобные этим, не просто расставались со своим
богатством, они яростно боролись за свою собственность. И для них не
существовало ни родины, ни нравственного отношения к человеку.
(«Худой человек чаще всего и худой гражданин»).
Эти страницы отечественной истории выписаны ярко, живо, и они
объясняют до некоторой степени причины социального взрыва,
именуемого революцией. Революция, как и наше переходное время,
разделила людей. Ведь остались приверженцы социализма и в Казахстане,
при этом умнейшие и образованнейшие люди, они продолжают отстаивать
идеи равенства, братства, справедливости (ведь они очень понятны и
привлекательны для любого человека).
Спустя семь десятилетий революция рассматривается как
национальная трагедия. Но, видимо, весь ход исторического развития вел
к социальному взрыву. (Была ли альтернатива постепенного
реформирования общества? На этот вопрос еще ответят историки.
Создание новой концепции истории Казахстана еще впереди). Тому
свидетельства - декабристы, народовольцы, народные восстания.
Народовольцы, сосланные в Казахстан, считавшие своим долгом,
жизненной целью служение народу, заботились об образовании
казахского народа. Русская и казахская интеллигенция всегда дружили:
Михаэлис и Абай, Достоевский и Чокан, в романе "Опасная переправа"
Буркут и Ольга. Разделить народы могут только политики и
антигуманные, малопросвещенные люди, которые есть в каждом народе и
которые не могут понять, что главное в человеке - его человеческие
качества, а не принадлежность определенному этносу, сословию, классу.
В семидесятые годы Ильяс Есенберлин пишет роман
"Кочевники". Для этих лет характерно обращение писателей к
исторической тематике. В этот период написаны исторические романы
Ануара Алимжанова, Абдижамиля Нурпеисова.
"Кочевники" - исторический роман-хроника о событиях в
казахской степи с ХV по XIX века. В книге поражает объемность
әріден келе жатқан Шыңғыс ханның үрім-бұтағының озбырлық саясатын
жалғастырушы екенін де автор жасырмайды, хан екен деп, орынсыз
дәріптемейді.
Қалың әлеумет адамдары да романның басты идеясын ашуда
елеулі қызмет атқарады. Мәселен, Асан қайғының Бердібек пен
Әбілхайырға айтатын қатал сын сөздері, Әбілхайырдың Керей мен
Жәнібек елін шабам деген екпінінің қол астындағыларының
қолдамауынан су сепкендей басылуы сияқты көріністер бұған айғақ.
Мұнда халықтың жақсы қасиеттерін бойына дарытқан
Қобыланды, Қазтуған, Саян, Орақ секілді кейіпкерлер романның идеялық
жүгін едәуір көтеріп тұр. Мәселен, Қазтуған мен Қотан ақындардың
айтысы арқылы роман бүкіл қазақ даласының тарихи көрінісін, шежіресін
береді, халықтың сан ғасырлық өмірін, күрестерін, олардың сыры мен
сипатын айтады.
Трилогияның "Қаһар" атты кітабында I. Есенберлин XIX ғ. 30-40
жылдарындағы Кенесары Қасымов бастаған Ресей отаршылдығына қарсы
қозғалыстың жай-күйін әңгімелейді. Мұнда жазушы жұртқа бұрыннан
белгілі тарихи оқиғаларды тізе отырып, ондағы адамдардың күйінішсүйінішімен, арман-өкінішімен, мұратымен, кейіпкерлер тағдырымен
байытып көрсетеді.
"Қаһарда" қазақ даласында тәуелсіз хандық орнатуды мақсат
еткен Кенесарының қол жиып күреске шығуы, тәуелсіздік үшін күресті
қолдамаған сұлтандарға және патша бекіністеріне шабуылы, Кенесарының
билікке қол жеткізу үшін патша өкілдерімен келіссөздер жүргізуі, талабы
өтпеген жерлерде халық қанының төгілуімен есептеспей, күш
қолданылатын істерге баруы баян етіледі. Осы жолдағы ханның
қаталдығы, елдің күйзеліске ұшырауы, Кенесары дұшпандарының
ұйымдасқан іс-әрекеттері, сан алуан адам мінездері көрсетіледі.
Бір отаршылдан екінші отаршылдың артықтығы жоқ екені,
бәрінің көксеген мүддесі қазақ елін бөлшектеп бөліп, әлсіретіп,
қансыратып, талан-таражға салу, өз билігін жүргізу екенін жазушы ашып
көрсетеді. Мәселен, Қоқан, Хиуа хандықтарына ұзақ уақыт тәуелді боп
тұрған оңтүстік қазақтарының ауыр жағдайы, Ташкенттің құшбегі
Бегдербектің жәрдем сұрап барған Есенкелді, Саржанды қасындағы
нөкерлерімен бірге опасыздықпен өлтіріп жіберетін суреттер тарихи
шындықтарға негізделген.
Романда Кенесары бейнесі тарихи толық мазмұнда көркем
сомдалған. Автор оның жеке басындағы ерлік пен парасаттың үйлесімін
шебер аңғартады. Мысалы, Саржан мен Есенкелдінің құшбегі Бегдербек
қолынан қапыда мерт болғанын естіп, "Ташкентті шабу керек" деген
Қасым төренің кеңесін іштей қабыл көрсе де, соғысқа шығуға ертерек
екенін түсініп, жоспарды кейінге қалдырады. Кенесарының Ақмола
бекінісін алғанда көрсеткен ерлігі де әсерлі. Кенесары бастаған
қозғалыстың белгілі батырлары - Ағыбайдың, Иманның, Төлебайдың,
Басықараның, Жанайдардың, Бұхарбайдың эпизодтары да олардың
батырлық бейнесін айқындай отырып, Кенесары тұлғасын толықтыра
28
13
түседі.
Человек в зеркале истории
Романда Ресей патшалығының өр дәрежелі өкілдері бейнелері де
бар. Солардың ішінде, әсіресе, Қараөткелдің аға сұлтаны Қоңырқұлжа
Құдаймендиннің халыққа қаны қас мейірімсіздігі мен мансап үшін арын
сататын арамзалық анық таңбаланған. Ол Омбы генерал-губернаторының
сеніміне ие болып, билігі мен мансабынан айырылып қалмау үшін елдің
бас көтерер адамдарын ұстап береді. Әйелі Зейнеп, баласы Шыңғыстың
қылықтары да Қоңырқұлжаның шексіз азғындық өмір сиқын жалаңаштай
түседі.
Жалпы алғанда, I. Есенберлиннің "Қаһар" романы - қазақ
халқының азаттық жолындағы күрес шежіресіне қосылған, оның
Кенесары қозғалысы сияқты аса ірі кезеңінің ішкі сырларын көркем
түсінуге көмектесетін елеулі тарихи шығарма.
Есенберлин, І. Айқас: роман / І. Есенберлин. - Алматы: Көшпенділер,
2003. - 270 б. / М, М 17
Есенберлин, І. Аққу құстар қуанышы: роман / І. Есенберлин. - Алматы:
Көшпенділер, 2003. - 256 б. / М 17
Есенберлин, І. Алтын құс: роман: (Бір кеншінің өмір хикаясы) / І.
Есенберлин. - Алматы: Көшпенділер, 2002. - 239 б. / М 3, 17, К, М; Д 2, 4, 5, ПД
Есенберлин, І. Алтын Орда: тарихи трилогия. 2-ші, 3-ші кітап / І.
Есенберлин. - Алматы: Жазушы, 1983. - 480 б. / ЦБ – кх, М 17
Есенберлин, І. Алтын Орда: тарихи трилогия. 1-ші кітап / І. Есенберлин.
- Алматы: Жазушы, 1982. - 263 б. / М 3, 17
Есенберлин, І. Алтын Орда: роман-трилогия / І. Есенберлин. - Алматы:
Ілияс Есенберлин атындағы қор, 1999. - 527 б. / М 17, Д 5
Есенберлин, І. Ғашықтар: роман / І. Есенберлин. - Алматы: Көшпенділер,
2007. - 296 б. / Д 7, 8; М 10, 12, 15
Есенберлин, І. Жан сырым: ойлар, нақыл сөздер, естеліктер / І.
Есенберлин, дайындаған А. Дүйсенбаев. - Алматы: Ілияс Есенберлин атындағы
қор, 2001. - 327 б. / М 17
Есенберлин, І. Жанталас: тарихи роман / І. Есенберлин. - Алматы:
Жазушы, 1973. - 320 б. / М 3
Есенберлин, І. Көлеңкеңмен қорғай жүр: роман / І. Есенберлин. Алматы: Жазушы, 1974. - 224 б. / М 3, 17
Есенберлин, І. Көшпенділер: тарихи трилогия / І. Есенберлин. - Алматы:
Көшпенділер, 2004. - 759 б. / Д 2, 3, 5, 7; К, ПМ
Есенберлин, І. Көшпенділер: тарихи трилогия / І. Есенберлин. - Алматы:
Көшпенділер, 2007. - 909 б. / М 3, 4, 10, 15
Есенберлин, І. Көшпенділер: тарихи трилогия / І. Есенберлин. - Алматы:
Ілияс Есенберлин атындағы қор, 2002. - 760 б. / ЦДБ, Д 2, 6, 7; М 17, К
Есенберлин, І. Қара Алтын: роман / І. Есенберлин. - Алматы:
Көшпенділер, 2002. - 240 б. / ЦБ - кх, К, ПМ; Д 4
Есенберлин, І. Қатерлі өткел: роман / І. Есенберлин. - Алматы:
Көшпенділер, 2002. - 287 б. / ПМ; Д 4
Есенберлин, І. Қаһар: роман / І. Есенберлин. - Алматы: Атамұра, 2003. 286 б. – (Атамұра кітапханасы) / ЦБ – аб, ч/з, М 3, 4, 8, 15, 17, ПМ, К; ЦДБ, ПД, Д
В искусстве и литературе послереволюционных лет существовала
определенная заданность. Все художественные особенности определял
социалистический реализм - направление, обусловленное политической
системой общества, любое произведение требовалось рассматривать с
позиций партийности и классовости. Надуманные конфликты, борьба
лучшего с хорошим и т.д. Та искусственная политическая система
(незаконная формация - так некоторые ученые ее сейчас определяют), в
котоpoй находилось общество, формировала и искусство, придавала ему
заданность, схематизм. И все-таки настоящие художники преодолевали
рамки социалистического реализма, наполняли свои произведения
дыханием подлинной жизни.
В шестидесятых годах И. Есенберлин написал роман о судьбах
казахской технической интеллигенции "Схватка". Читая его, невольно
грустишь над судьбой геолога Даурена Ержанова, веришь, что были в то
время настоящие коммунисты, искренне преданные своему делу. Годы
накануне войны. Отполыхал огонь революции, гражданской, тридцатых,
понемногу налаживалась экономика. Люди жили духовной жизнью. Этой
идеей было охвачено все общество: и интеллигенция, и народ. Люди жили
чисто, светло, радостно, верили в свои силы, помогали друг другу. (Да,
они были наивными, потому что не знали всего того, что творилось в те
годы. Сейчас только мы постигаем всю глубину противоречий советского
периода). И если встречались такие, что преступали нравственные законы,
как геолог Нурке Ажимов, oни осуждались обществом. Но еще более
жестоким был суд собственной совести. Человек может занимать высокое
положение в обществе, нo если это ценой чужого труда (геолога Даурена,
первым нашедшим месторождения меди в Саятах), то рано или поздно он
будет наказан. Справедливость торжествует, но Даурена уже нет в живых.
В какой бы политической системе ни жил человек, перед ним стоят все те
же проблемы совести, долга. Роман "Схватка" своей грустной лирической
интонацией напоминает повесть Ч. Айтматова "Прощай, Гульсары".
Поколения шестидесятых, семидесятых воспитывались в
атмосфере самопожертвования, взаимопомощи. В романе "Влюбленные"
показана судьба девушки - крановщицы Аяужан. Oна бросилась к
подъемному крану, который падал на школу. Ценой своего здоровья oнa
спасает детей. А ее муж, Жантас, тоже совершает нравственный поступок
- он остается преданным своей любимой. (Общество не может быть
однородным. Рядом, конечно, жили совсем другие люди - обладатели так
называемой двойной морали. Это целый пласт советского общества, о
котором писали Ю. Трифонов, И. Щеголихин, Ю. Герт и другие). Как и
герои романа «Влюбленные», наше поколение жило в атмосфере высокой
нравственности. Когда были пионерами, вступали в тимуровское
движение, помогали старикам, малышам, занимались с отстающими.
Комсомольцами ехали на новостройки, целину. Это было долгом перед
Родиной. И все это далеко не вымысел, как сейчас пытаются представить
14
27
Әдебиеттер тiзiмi
накопленный опыт, уметь разобраться в реалиях современной жизни,
сформировать свою жизненную позицию и не ошибиться в выборе
ценностных ориентиров.
Раушан Кошенова,
доктор философских наук,
председатель ОО «Шоқан жолдары»
Дорогие друзья!
Перед вами Вы знаменитая историческая трилогия Ильяса
Есенберлина «Золотая Орда», рассказывающую о периоде весьма далеких
лет, и тем не менее, имеющем исключительно важное значение для
развития этногенеза казахского народа и становления его будущей
государственности.
Хотя монгольское нашествие отрицательно сказалось на
общественном развитии народа Казахстана, возникли различные процессы
регресса, затормозилась городская культура, тем не менее в период
Золотой Орды впервые стали возможны интеграционные процессы,
получило широкое взаимодействие и взаимовлияние носителей
Евразийской степной культуры.
Население Казахстана получило большую возможность общения с
мусульманским
Востоком,
Европой,
Китаем,
стимулировались
международные торговые связи.
Огромное значение в период Золотой Орды имело привнесение
монголами идеи центральной власти, впервые стало возможным
объединение ранее разрозненных племен, было введено степное
законодательство.
Ильяс Есенберлин - впервые в казахской литературе сумел
систематизировать отдельные исторические материалы сложнейшего
периода расцвета и падения Золотой Орды. С эпическим размахом,
отобразить реальный динамизм исторических событий, создать
неповторимые образы людей Великой степи той эпохи.
Рекомендуем
Вам
прочитать
эту
прекрасную
книгу,
раскрывающую неизвестные страницы нашей с Вами истории.
Общественный
фонд им. И. Есенберлина
26
2, 4, 5, 6, 7, 8
Есенберлин, І. Маңғыстау майданы. Аманат: романдар / І. Есенберлин. Алматы: Жазушы, 1978. - 424 б. / М 17; Д 5
Есенберлин, І. Махаббат мейрамы: роман / І. Есенберлин. - Алматы:
Көшпенділер, 2002. - 232 б. / М 17
Есенберлин, І. Мұхиттан өткен қайық: роман / І. Есенберлин. - Алматы: І.
Есенберлин атындағы қор, 2001. - 335 б. / М 17
Есенберлин, І. Он томдық шығармалар жинағы. Т. 1 - 10 / І. Есенберлин. Алматы: Жазушы,1884 – 1988.
Есенберлин, І. Скифтер сағымы. Алтын аттар оянады: роман / І.
Есенберлин. - Алматы: Көшпенділер, 2002. - 341 б. / М 3, М
**
Алпысбаев, Қ. Қазақ әдебиетіндегі тарихи шығарма: таным және
көркемдік: ғылыми басылым / Қ. Алпысбаев. - Алматы: Таймас, 2008. - 231 б. / ЦБ
- ч/з, М 10, 17
Әдебиет әлемінде: хрестоматия: жалпы білім беретін мектептің 8сыныбына арналған оқу құралы / құраст. С. Мақпырұлы, Г. Құрманбай, Н.
Әбішева. – Алматы: Мектеп, 2004. - 319 б. / М 15, 17
Қабдолов, З. Қазақ әдебиеті: жалпы білім беретін мектептің қоғамдықгуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / З. Қабдолов, С.
Қирабаев, Х. Әдібаев. – 2-ші бас., өнд., толықт. – Алматы: Мектеп, 2011. – 358 б. –
(Қоғамдық-гуманитарлық бағыт). / М 8
Қаратаев, М. Революция рухымен / М. Қаратаев. - Алматы: Жазушы,
1978. - 415 б. / М 17
Қозыбаев, М, Қ. Тұлғалар тұғыры / М. Қ. Қозыбаев; құраст. І. М.
Қозыбаев. – Алматы: ҚАЗақпарат, 2009. - 538 б. - (Ел және ер) / ЦБ - аб, кх
Мәуленов, А. Қазіргі прозадағы мифтік-аңыздық қолданыс: монография /
А. Мәуленов. - Алматы: Қазығұрт, 2008. - 182 б.
Оразалы, С. Шығармалар жинағы: әдебиет туралы ойлар, монография,
мақалалар. 3-томдық. Т. 1. Тас бұлақтың суындай / С. Оразалы. - Алматы: Таймас,
2011. - 375 б. / ЦБ – кх, М 3, 4, 8, 10, 12 17; ЦДБ
Сатаев, А. Төл тарихымыздың тұнығынан / А. Сатаев. – Алматы: Қайнар,
2009. – 239 б. / ЦБ – СЛИ, М 4, 15, ПМ, М
***
Доспанбети, Ұ. І. Есенберлин // Қазақстан: Ұлттық энциклопедия. 3 т. –
Алматы, 2001. – 418 – 419 б.
І. Есенберлин // Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. –
Алматы, 2005. - 190 – 191 б.
І. Есенберлин //Тарихи тұлғалар . – Алматы, 2011. – С. 376 б.
***
Ақшолақов, Е. Елін сүйген Есенберлин: [іргелі жазушы, халқымыздың
асыл
перзенті І. Есенберлиннің шығармашылығы жайлы] / Е. Ақшолақов //
Жұлдыз. - 2009. - № 11. - 203 - 208 б.
Ақыш, Н. Көкжиегі кең көркемдік пайымдаулар: [Ілияс Есенберлин - 100]
/ Н. Ақыш // Жас Алаш. - 2015. - 13 қаңтар. - 5 б.
Алпысбаев, Қ. І. Есенберлин романдағы тарихи тағлым / Қ. Алпысбаев //
Ақиқат.- 2008. - № 12. - 198 - 205 б.
Аманжол, Қ. Ізашар: Дала тарихының дауылпазы / Қ. Аманжол // Егемен
15
Қазақстан. - 2015. - 17 қаңтар. - 6 б.
Әлімжанов, Ә. Есенберлин тағлымдары: [қазақтың көрнекті жазушысы
І.Есенберлиннің шығармашылығы жайлы] / Ә. Әлімжанов // Жалын. - 2009. - № 8.
- 30 - 33 б.
Әшімұлы, Ә. Қытай тілінде сөйлеген тұңғышқазақ романы: [І.
Есенберлиннің "Жанталас" кітабы қытай тілінде шықты] / Ә. Әшімұлы // Жас
Алаш.
2002.
23
шілде.
5
б.
Байбол, Ә. Суреткер ақиқаты - тарих шындығы: [жазушы І.
Есенберлиннің 100
жасқа толуына орай өткізілген конференцияда
әдебиетшілердің сөздері] / Ә. Байбол, Н. Ақыш, Г. Орда // Қазақ әдебиеті. - 2015. 16 - 22 қаңтар (№ 1 - 2). - 1 - 2 б.
Байбосын, С. Санада сілкініс тудырған қаламгер: Жазушы Ілияс
Есенберлиннің туғанына 100 жыл / С. Байбосын // Сарыарқа самалы. - 2015. - 22
қаңтар. - 16 б.
Байдүйсенова, Г. "Жанталас" романындағы Абылай хан образы: [жазушы
І. Есенберлинның "Көшпенділер" трилогиясының екінші кітабы "Жанталас"
бойынша сабақ] / Г. Байдүйсенова // Қазақ тілі мен әдебиеті. - 2012. - № 4. - 24 - 30
б.
Байдүйсенова, Г. Қолданбалы курс: "Көшпенділер" трилогиясы: [жазушы
І. Есенберлиннің "Көшпенділер" трилогиясы туралы] / Г. Байдүйсенова // Қазақ
тілі мен
әдебиеті. - 2011. - № 7. - 69 - 74 б.
Белдеубайұлы, Д. Әруақ атаусыз қала ма?!: [қазақтың көрнекті
жазушысы І. Есенберлин жайлы] / Д. Белдеубайұлы // Жалын. - 2009. - № 8. - 53 б.
Бердібай, Р. Есенберлин ерлігі / Р. Бердібай // Егемен Қазақстан. - 2002. - 10
шілде.
3
б.
Домбай, Н. "Мұзжарғыш": Жазушы Ілияс Есенберлиннің туғанына - 100
жыл / Н. Домбай // Ана тілі. - 2015. - 22 - 28 қаңтар (№ 3). - 1, 3 б.
Досанов, С. Ұлттық рухты оятқан ұлы суреткер: [жазушы І.
Есенберлиннің - 90 жылына орай] / С. Досанов // Қазақ әдебиеті. - 2006. - 31
наурыз. - 6 сәуір (№ 13). - 6 б.
Дүйсенбаев, А. Қазақ мемлекеттілігінің шежіресі: [жазушы І.
Есенберлиннің шығармала-ры туралы] / А. Дүйсенбаев // Егемен Қазақстан. 2015. - 10 қаңтар. - 5 б.
Елеукенов, Ш. Көшпенділер: [жазушы І. Есенберлиннің "Көшпенділер"
романы туралы] / Ш. Елеукенов // Шаңырақ серігі. - 2012. - № 1. - 16 - 18 б.
Елеукенов, Ш. Ұлт береке - бірлігінің жалынды жаршысы: [жазушы І.
Есенберлиннің шығармалары туралы] / Ш. Елеукенов // Қазақ әдебиеті. - 2015. 16 - 22 қаңтар. - 3 б.
Елеукенов, Ш. Ұлтты ұлықтаған жазушы: [қазақтың көрнекті жазушысы
І. Есенберлин жайлы] / Ш. Елеукенов // Жалын. - 2009. - № 8. - 44 - 52 б.
Елубаева, Л. Ілияс Есенберлин шығармашылығы. "Көшпенділер"
трилогиясы: [жазушы І.Есенберлиннің "Көшпенділер" трилогиясына арналған
сабақ] / Л. Елубаева // Қазақ тілі мен әдебиеті. - 2012. - № 5. - 35 - 39 б.
Есенберлин, Р. Естеліктер: Ілияс Есенберлин - 100 / Р. Есенберлин,
Ш.Құмарова, П. Косенко // Жұлдыз. - 2015. - № 1. - 3 - 4 б.
Есенберлиннің 100 жылдығы ЮНЕСКО көлемінде тойланбақ: [жазушы І.
Есенберлиннің 100 жылдығы 2015 жылы аталып өтілмек] // Сарыарқа самалы. 2014. - 9 қаңтар. - 12 б.
Есенберлиннің ерлігі: [Ілияс Есенберлин - 100] // Жас Алаш. - 2015. - 13
қаңтар. - 1 б.
Жұмаділов, Қ. Көрінгенге жем болған "Көшпенділер": ["Көшпенділер"
Абылай, как простой смертный, вышел перед народом, извинился и
заплатил кун как за трех взрослых мужчин. Сила его была в поддержке
народа, и Абылай дорожил дружбой с батырами и жырау. Один из них отчаянный Олжабай батыр. До 40 лет не знал, какому занятию отдать
предпочтение. Стать акыном или воином. Но неизменно находил
талантливых акынов, певцов, готовил их к выступлениям, возил с собой.
Сам же он наизусть знал все сказания. И вместе с тем не было ни одного
решающего сражения, в котором бы он не участвовал. И именно тот факт,
что Олжабай находился среди защитников Ботахана, заставляет Абылая
изменить свое решение, жестоко расправиться с теми, кто выступил
против него.
Абылай пользовался огромной славой во всей казахской степи и
за ее пределами. Это был дальновидный, самостоятельный правитель.
Какие бы колебания не происходили в степи, по определению Ильяса
Есенберлина, острие политики Абылай-хана всегда было направлено на
освобождение от джунгарского ига.
В конце жизни умирающий Абылай-хан произносит горькие
слова: «Шел я всегда к своей цели одним кровавым путем. А теперь я
вижу, что есть и другие пути». В этих словах казахского хана заложена и
жизненная позиция самого Ильяса Есенберлина, для которого сострадание
и участие в судьбе другого человека было главной чертой характера.
«Полвека воевал я, не давая приблизиться к своему горлу
китайскому дракону. Я все делал, чтобы приблизиться к русской царице.
Правда, царица не раз обижала меня. Так и не утвердила она меня ханом
всех трех жузов, но, как говорится, обижаясь на вшей, не бросают шубу в
огонь.
Когда взбунтовались туленгуты, уходя к Пугачеву, я понял что никого нет
для нас ближе русской царицы».
«Другого ты не можешь сказать Абылай», - сурово сказал Бухаржырау. - Даже перед смертью беркут не запоет лебедем, но каково твое
последнее пожелание, хан Абылай?».
Тихо было в ханской юрте. Жырау показалось, что он заснул, как вдруг
умирающий открыл глаза и сказал ясным, спокойным голосом: «В свой
первый бой вступил я здесь. Здесь, в Туркестане, рядом с предками и
похороните меня». «Это пожелание будет выполнено, мой хан». Абылай
кивнул в знак того, что услышал слова жырау...».
Тема национального освободительного движения в Казахстане до
Ильяса Есенберлина была закрытой темой. Ильяс Есенберлин вернул имя
многих наших героев, достойных подражания. С обретением Казахстаном
независимости осмысление гражданского подвига писателя становится
все более зримее и весомее, ибо может быть во многом благодаря
трилогии Есенберлина, мы стали более бережно относиться к
историческому прошлому. Стали серьезнее в оценке сегодняшних наших
побед. И прав Есенберлин, который как-то заметил, что чем больше
человек думает о будущем, тем больше он должен думать о прошлом.
Знание прошлого необходимо нам для того, чтобы, используя
16
25
уходит вверх в своем развитии, тем глубже его корни уходят в прошлое.
То есть, чем сильнее мы устремляемся своими мыслями в будущее, тем
больше нам необходимо чувствовать и знать свое прошлое, ибо оно и есть
основание для нашего будущего. Роман-трилогия «Кочевники» - это
эпопея многовекового пути казахов к свободе, ставшая учебным пособием
по истории. И во многом благодаря творчеству Ильяса Есенберлина, его
кочевникам, возвратились к нам, в нашу сегодняшнюю жизнь имена
выдающихся личностей, посвятивших себя борьбе за национальную
независимость. Со страниц романа сходят и говорят с нами, как живые,
Касым, Аз Жанибек, могущественный Есим, Хакназар, Аз Тауке, грозный
Абылай, последний казахский хан Кенесары, знаменитые батыры
Каракерей Кабанбай, Канжыгалы Богенбай, Олжабай батыр, Шапырашты
Наурызбай, кумиры и заступники народа Асан Кайгы, Бухар жырау,
Казтуган, Жиенбет жырау и другие.
Во второй книге трилогии, которая называется «Отчаяние»,
показана длительная, изнурительная борьба казахского народа с
многочисленными иноземными завоевателями за свою независимость,
сохранение государственных границ, история взаимоотношений с
Россией.
В Джунгарских воротах уже стояла многотысячная армия Сыбан
Раптана. Внук Тауке-хана Абулмансур поведет войска на бой. После этого
боя его будут звать Абылаем. Джунгары, ворвавшись в казахские степи,
не убивали только тех, кто сошел с ума при виде крови и смертей. Чудом
уцелевшие люди бежали из Семиречья. Страна, как расколотое стекло,
пишет И. Есенберлин, треснула по всем родам, жузам, племенам,
превратившись в острые, неподеленные куски. Впереди было отчаяние. В
Анракайских сопках произошла знаменитая битва, объединившая всех
казахских воинов, во главе с ханом Абулхаиром. Тогда и вспомнили люди,
что сила их в единстве. Об этом же говорит и советник Абылай-хана,
знаменитый Бухар-жырау. Пока сам народ не поймет, что в единстве его
спасение, никому не суждено справиться с врагом. Когда Абылай-хан
расправляется с непокорными конратами, Бухар-жырау уезжает из
ханской ставки, не попрощавшись с ним. При следующей встрече хан
спрашивает его: «Тебе не нравится, что я наказал строптивых?» Бухаржырау говорит, что скоро вся степь покажется хану строптивой, и что у
простых людей одно желание, это жить в мире, чтобы не было войн, от
которых остается только отчаяние. Когда хан справедлив и совершает
благие дела, жырау готов воспевать его доблесть, но правду скрыть
нельзя, и не укроешь льстивыми речами и сладкими баснями. Люди
доверчивы, говорит мудрый старец, но не надо смеяться над их
доверчивостью.
Становление Абылая, как государственного деятеля, как хана всех
трех жузов, хотя русская царица так и не подписала указ, проходило в
страшные годы джунгарского нашествия, и главной его задачей было
объединение казахских родов. Уроки Бухара-жырау Абылай запомнил на
всю жизнь. Когда его обвинили в убийстве скомороха Ботахана, то
24
фильмі қалай түсірілуде] / Қ. Жұмаділов // Қазақ әдебиеті. - 2003. - 28 наурыз. -4 б.
Ибрагимбеков, Р. "Көшпендіге" бөлінген қаржы Ричард Гирге де жетпей
қалуы мүмкін: [І. Есенберлиннің "Көшпенділер" романы бойынша сценарий
жазып жатқан азербайжандық сценарист Р. Ибрагимбековпен сұхбат] / әңг. А.
Аханбайқызы / Р. Ибрагимбеков // Жас Алаш. - 2002. - 3 тамыз. - 7 б.
Қазыбекұлы, Н. Халық сүйген қаламгер: [қазақтың көрнекті жазушысы І.
Есенберлин жайлы] / Н. Қазыбекұлы // Жалын. - 2009. - № 8. - 41 - 44 б.
Қасенов, Ерлан. Ілияс өлеңдеріндегі фразеологизмдердің тілдік
табиғаты:(Оқулыққа қосымша) / Е. Қасенов // Қазақ тілі мен әдебиеті. - 2010. - №
3. - 64 - 67 б.
Қонаев, Д. Өшпес із қалдырған қаламгер: [қазақтың көрнекті жазушысы
І. Есенберлиннің шығармашылығы жайлы] / Д. Қонаев // Жалын. - 2009. - № 8. 28 - 29 б.
Қыдырәлі, Д. Сеңдібұзған семсер тіл: [жазушы І. Есенберлиннің
шығармалары туралы] / Д. Қыдырәлі // Қазақ әдебиеті. - 2015. - 30 қаңтар - 5 ақпан
(№ 4). - 1, 7 б.
Мағауин, М. Ақыр-дүние: Естелік әңгімелер / М. Мағауин // Жұлдыз. 2004. - № 11. - 121 - 140 б.
Нұрғали, Р. Жанкешті: [жазушы І. Есенберлиннің шығармалары туралы] /
Р. Нұрғали // Егемен Қазақстан. - 2005. - 14 қыркүйек. - 3 б.
Нұршайықов, Ә. Ұлттық ұлы қазына (көшпенділер трилогиясы және
оның авторы туралы ойларынан...) / Ә. Нұршайықов // Жалын. - 2009. - № 8. - 33 35 б.
Райымбек, Ә. Арнау: [Б. Кенжебаевқа, І. Есенберлинге, Т. Жароковқа
арналған] / Ә. Райымбек // Жұлдыз. - 2001. - № 4. - 16 б.
Самрат, Ж. Тәуелсіздікті аңсаған тұлға: [Мемлекет тарихы институтында
қазақ тарихы туралы бірнеше томдық көркем шығарма жазған жазушы І.
Есенберлиннің 100 жылдығын атап өту туралы ұсыныстар айтылды] / Ж. Самрат //
Егемен Қазақстан. - 2015. - 17 қаңтар. - 6 б.
Сейітханқызы, Г. "Алмас қылыш" романы: [жазушы І. Есенберлиннің
"Көшпенділер" трилогиясының бірінші бөлімі - "Алмас қылыш" романы бойынша
"Алтын сақа" өнер сайысы] / Г. Сейітханқызы // Қазақ тілі мен әдебиеті. - 2011. № 9. - 138 - 142 б.
Сисенғали, З. Қайсар қаламгер: [жазушы І. Есенберлиннің шығармалары
туралы] / З. Сисенғали // Қазақ әдебиеті. - 2015. - 30 қаңтар - 5 ақпан (№ 4). - 7 б.
Тақырыбын тапқан жазушы: [қазақ жазушы І. Есенберлин жайлы] //
Мөлдір бұлақ. - 2012. - № 3. - 14 - 15 б.
Тарихи сананың тамыршысы: (Ілияс Есенберлин - 90) // Қазақ әдебиеті. 2005. - 14 қаңтар. - 4 - 5 б.
Тәліпұлы, Б. Кенесары Қасымұлының тұлғалықбейнесінің "Қаhар"
романында сомдалуы: [Қазақ жазушысы І.Есенберлиннің "Қаhар" романында] / Б.
Тәліпұлы // Қазақ тілі мен әдебиеті. - 2003. - № 1. - 57 - 60 б.
Төлепбергенқызы, А. "Көшпенділер" трилогиясын әдеби-тарихи
тұрғыдан талдау: [жазушы І. Есенберлинның "Көшпенділер"трилогиясына
арналған сабақ] / А.Төлепбергенқызы // Қазақ тілі мен әдебиеті. - 2012. - № 3. - 72 77 б.
Тілегенов, Б. Біз Ілияс Есенберлинді неге жек көрдік / Б. Тілегенов
//
Жалын. - 2009. - № 8. - 35 - 40 б.
17
Слово к читателю!
Сознавая, что именно чтение воздействует на человека
многообразно и активно и выполняет важную функцию в становлении и
формировании личности человека, рассматривая поддержку чтения, как
одну из приоритетных задач развития общества, Национальная
академическая библиотека предлагает ежегодно осуществлять акцию
«Одна страна – одна книга» в Казахстане.
Цель акции: поддержка и развитие читательской культуры,
сохранение историко-культурного и духовного наследия, бережное
отношение к родному языку.
Задачи:
-поддержка и развитие читательского интереса к национальной
литературе;
-привлечение к проблемам чтения внимания ученых,
специалистов, государственных и общественных деятелей;
-привлечение потенциальных читателей;
-повышение заинтересованности книгоиздательских организаций
в издании книг казахстанских авторов;
-интеграция казахстанских авторов в мировой литературный
процесс.
Содержание акции: прочтение и обсуждение одной книги всей
страной в одно и то же время, проведение разнообразных мероприятий,
посвященных этой книге.
Выбор книги для проведения акции происходит путем выявления
пожеланий граждан, учреждений, организаций, учебных заведений через
анкетирование, опрос по телефону, устный опрос.
Форма, проводимых мероприятий во время Акции, может быть
самой разной: классные часы, литературные вечера, обсуждение,
демонстрация и обсуждение фильмов по книге, встречи с писателями,
актерами, телемарафоны, заседания клубов, инсценировки, спектакли.
Определена книга читательской акции «Одна страна – одна
книга». В 2015 году вся страна читает трилогию Ильяса Есен-берлина
«Кочевники».
Электронный адрес: [email protected]
Наш сайт: cbs.pvl.kz
Наш адрес: г. Павлодар, ул. С. Торайгырова, 44 / 1
Центральная городская библиотека им. П. Васильева
Информационно-библиографический отдел
Тел.: 53-38-80
18
Причина такой затяжной подготовки проста: исторический материал
требует усидчивости и предельной пунктуальности автора».
В 1969 году вышел первый роман «Кахар» («Хан Кене» в
переводе на русский) о последнем казахском хане Кенесары. Через два
года - «Алмас Кылыш» («Заговорённый меч»), ещё через два - третий
роман «Жанталас» («Отчаяние»). Все вместе они составили знаменитую
историческую
трилогию
«Көшпендiлер»
(«Кочевники»)
в
переводе Мориса Симашко, за что переводчик получил Госпремию
Казахской ССР имени Абая 1986 года. Это целая эпопея о становлении и
жизни казахского народа.
Трилогия была представлена на соискание Государственной
премии СССР 1980 года, но коллеги из Союза писателей Казахстана
написали подмётное письмо на автора в Комитет и книгу отложили в
сторону.
Роман «Кочевники», впервые вышедший как трилогия в 1976
году, впоследствии был издан только на русском языке 12 раз общим
тиражом 1,5 млн экземпляров, всего - на 30 языках мира 50 раз общим
тиражом около 3 млн экземпляров (данные на 2005 год). Обложку к
переизданному в 2004 году роману создал известный казахский
художник Есенгали Садырбаев.
Президент Казахстана Нурсултан Назарбаев сказал о романе
следующее: «Центральное место в творчестве Ильяса Есенберлина
занимает знаменитая трилогия “Кочевники“, которую отличают эпический
размах, динамизм действия, живые и неповторимые образы выдающихся
деятелей казахской истории, точный и выразительный язык». Позже он
написал предисловие к английскому изданию книги - «The Nomads»
(1998).
По мотивам эпопеи (третьего романа «Отчаяние») в 2005 году был
выпущен исторический фильм «Кочевник».
Образ Абылай-хана в трилогии Ильяса Есенберлина
«Кочевники»
Казахстанский читатель ждал книгу, которая могла бы поведать
ему, как жила Великая степь от границы Китая до седого Каспия, - та
самая страна, которую безжалостно растоптали жестокие завоеватели, и
где потом они черпали резервы для своей дальнейшей экспансии. Перед
нами именно такая книга - исторический роман «Кочевники» - хроника
событий, которые происходили в казахской степи в период зарождения
государственности после монгольского нашествия.
Президент Республики Казахстан Нурсултан Абишевич
Назарбаев, говоря о творчестве Ильяса Есенберлина, подчеркнул, что он
первым посвятил свое перо борьбе казахского народа за национальную
независимость и обретение государственности.
Интерес к истории у Ильяса Есенберлина был не случаен. У него
есть изречение, где он сравнивает нашу жизнь с деревом. Чем выше оно
23
под общим названием «Лодка, переплывшая океан», в которой
повествуется о нравах казахской интеллигенции, долго не издавалась и
вышла, как и ряд других, только после смерти писателя.
В 1979-1983 гг. писатель пишет трилогию «Золотая Орда»,
состоящую из романов «Шестиглавый Айдахар», «Шесть голов Айдахара»
и «Гибель Айдахара» (Айдахар с казахского - дракон), повествующую об
истоках казахской нации.
Многие стихи И. Есенберлина положены
казахскими
композиторами на музыку. Среди них известные песни к кинофильмам
«Шквал», «На диком бреге Иртыша», «Крылья песни». На экраны вышел
фильм «Сплав», созданный по сценарию, написанному И. Есенберлиным в
соавторстве с Ерзанкьян.
Пьеса И. Есенберлина «Борьба в горах» была поставлена
республиканским Театром юного зрителя.
Книги писателя переведены на многие языки и изданы
миллионными тиражами. Исторические романы Есенберлина являются
значимым событием в культуре Казахстана.
И. Есенберлин награжден:Орденом Трудового Красного
Знамени,Орденом «Знак Почёта», медалями «За боевые заслуги», «За
оборону Ленинграда».
Стал Лауреатом Государственной премии Казахской ССР в 1968
году за роман «Схватка»).
Трилогия И. Есенберлина «Кочевники»
выбрана главной книгой для чтения в 2015 году
До Есенберлина в казахской литературе практически не было книг
по истории народа. Дилогия Мухтара Ауэзова «Путь Абая» описывала
жизнь казахского общества в XIX веке. А о кочевниках Великой Степи
домонгольской эпохи, времен Чингисхана и Золотой Орды, о становлении
в XV - XVI веках Казахского ханства и его многолетней борьбе с
Джунгарией, о периоде присоединения казахских степей к России
прочитать было негде.
Сам писатель вспоминал: «Задумал трилогию „Кочевники“ я еще
в 1945 году. В 1960 году приступил к работе над тремя романами.
Национальная библиотека РК сегодня объявила о старте акции
«Одна страна - одна книга»: роман-трилогия "Кочевники" Ильяса
Есенберлина выбран главной книгой для всеобщего чтения в 2015 году.
Сегодня на заседании оргкомиссии акции Национальной
библиотеки РК огласили итоги голосования. Члены комиссии, в которую
входят многие общественные деятели Казахстана, единогласно утвердили
роман И. Есенберлина "Кочевники".
В голосовании приняли участие казахстанские читатели
Национальной академической библиотеки РК и Национальной библиотеки
РК,
сельских,
районных
и
областных
библиотек
страны,
Централизованной библиотечной системы г. Астаны, а также библиотеки
столичных образовательных учреждений.
Для выбора книги также были предложены произведения Б.
Момышулы, К. Мырза Али; романы «Азбука казахской истории», «Дети
одного отца», «Смутное время» М. Магауина; романы «Белые пески»,
«Известность и молва», «Маленький» Ж. Нажимеденова; роман «Солдат
из Казахстана» Г. Мусрепова; сборник стихов Т. Молдагалиева;
произведения Абая; «Мальчик в тылу врага» К. Кайсенова; повести
«Парасат майданы» («Разума пылающая война»), «Тугыр мен гумыр» Т.
Абдикова.
Главной целью акции является пропаганда казахской литературы,
сохранение духовного наследия народа, нравственно-патриотическое
воспитание молодежи, а также приобщение населения к чтению и к
библиотекам.
Отметим, что в этом году отмечается 100-летие со дня рождения
автора знаменитых исторических произведений Ильяса Есенберлина и
550-летие образования Казахского ханства.
Празднование столетия Ильяса Есенберлина включено в планы
ЮНЕСКО.
22
19
Трилогия «Кочевники»
Ильяс Есенберлин
С чего начинается народ, как не с умения разбираться
в своем прошлом и уважать его?
Ильяс Есенберлин
Биография
Ильяс
Есенберлин
родился
в 1915
году в
городе Атбасаре Акмолинской области. Его детство и молодость совпали
с печально известными событиями 20-30 годов, когда весь народ пережил
социальные потрясения, нищету, голод. Для Ильяса этот удар был вдвойне
ощутим, так как он рано, в пять лет, остался круглым сиротой. Ильяса
отдали в детский дом. Там будущий писатель писал стихи для стенгазет.
После окончания начальной школы Ильяс уехал в Кызыл-Орду и
стал учиться в интернате, затем устроился на работу в райисполком в
городе Карсакпае. Летом в Карсакпай пришла разнарядка на курсы по
подготовке в Горнометаллургический институт в Алма-Ате, и Ильяс стал
студентом горного факультета. Он очень быстро стал заметным человеком
в институте. Когда в 1937 году состоялся 1-й Чрезвычайный съезд
Советов Казахстана, принимавший первую конституцию Казахской ССР,
студент Есенберлин был избран делегатом этого съезда.
В 1940
году окончил Казахский
горнометаллургический
институт и его направили на работу в Джезказган, а осенью был призван
в Красную Армию. Продолжил учебу в Рижском военно-политическом
училище. Ушёл на фронт, в январе 1942 года тяжело ранен в ногу под
Старой Руссой, год в госпитале в Костроме, в 1943 году комиссован по
инвалидности и возвращается в Казахстан. Награждён двумя медалями «За боевые заслуги» и «За оборону Ленинграда».
До 1947 года работает инструктором в аппарате ЦК Компартии
Казахстана. В конце войны Есенберлин женится на дочери расстрелянного
в 1937 году наркома юстиции Хамзы Жусупбекова, привозит
из АЛЖИРа тёщу, вдову репрессированного наркома. Тем самым
попадает под колпак НКВД. И в 1949 году арестован и приговорён к 10
годам лагерей. Отбыл половину, которые провёл на строительстве
Каракумского канала горным инженером по взрывным работам. По
освобождении работает в Министерстве геологии Казахской ССР, затем
20
начальником управления Берсугирской шахты. Если до ареста он писал
стихи (поэмы «Айша» и «Султан» (1945) и сборник «Песни благородства»
(1949), то потом перешёл на прозу («Повесть о человеке» (1957), «На
берегу реки» (1960). С 1958 года - редактор сценарно-редакционной
коллегии киностудии «Казахфильм», с 1962 года - редактор
Казгослитиздата, с 1967 года - директор издательства «Жазушы», затем
секретарь правления Союза писателей Казахстана (1971-1975). С 1975
года уходит на творческую работу, результатом которой стало 15 романов
за 16 лет.
В столице республики Астане и в Алматы именем Ильяса
Есенберлина названа улица. На «доме писателей», где он жил,
установлена мемориальная доска.
Его именем названа известная гимназия № 25 в центре Алматы.
В родном городе писателя Атбасаре существует музей,
посвященный его творчеству, а также установлена мемориальная доска на
доме, где родился писатель и улица, на которой жил писатель также
носит его имя. Имя писателя присвоено и школе-гимназии № 1 в г.
Атбасаре.
Творчество
С 1945 года Есенберлин публикует сборники стихов и поэм.
Позже пробует себя в драматургии - пьеса «Борьба в горах» ставится в
Республиканском театре юного зрителя. Переводит с русского на
казахский произведения К. Д. Ушинского.
Ильяс Есенберлин начинал как поэт. Свои поэмы «Айша» и
«Султан» он выпустил еще в 1945 году. Спустя четыре года, он закончил
сборник стихов «Сказания о Даулете». Затем написал две поэмы:
«Трагедия о Биржан-Саре» и «Поэма о большевике», выпустил
поэтический сборник стихов «Песни благородства». Есенберлин написал
более 40 текстов песен на музыку композиторов Казахстана. Среди них
наиболее известные: «Молодежный вальс», «Домбра», «Девичья мечта». В
1977 году издательство «Жалын» выпустило книгу его поэм «Звезды».
Пишет ряд соцреалистических романов: «Схватка» (1966) - о
казахстанских инженерах (Государственная премия Казахской ССР 1968
года), «Опасная переправа» (1967) - о становлении советской власти в
Казахстане, «Влюблённые» (1968).
Потом переходит на историческую тематику: три романа "Хан
Кене (1969), "Заговоренный меч (1971) и «Отчаяние» (1973), составившие
знаменитую трилогию «Кочевники», охватывающую события в казахской
степи с XV по середину XIX века: формирование казахского народа,
сложные взаимоотношения с Джунгарией, Китаем, Хивой, Бухарой,
Российской империей.
Потом были еще романы «Прикрой своим щитом» (1974) - о
первоцелинниках, «Золотые кони просыпаются» (1976), «Мангистауский
фронт», «Завещание» (оба - 1978), «Дальние острова» (1983), «Праздник
любви» и «Радость белых лебедей» (оба - 1984). Книга из трех романов
21
1/--страниц
Пожаловаться на содержимое документа